Argitalpenak

Posted on

Gaitzak ez ote du gaitzegirik?

Iñaki Segurola

Aurreneko abisua beranduegi-rekin etorri zait, oraindik orain. Belarriak halako zera bat egin zidan. Beranduegi etortzen da beti edo holatsuko zerbait zen entzundakoa, eta belarriak ezezka bezala egiten zidan. (Belarria gora eta belarria behera nabil aspalditxotik; ni, F. Nietzsche, P. Perurena eta beste ezjakin jakintsu asko bezala, «hiru belarriduna» naiz.) Oso berandu, izugarri berandu eta nahi dena bai, baina beranduegi hori ez zitzaidan sartzen kontestu horretan. Berandu etortzen da beti nahikoa eta gehiegi zela esaten zidan barruko belarri erne horrek; esanez edo galdetuz bezala: «beranduak ez al du berekin beranduegia?». Ez dut inola ere adierazi nahi beranduegi hori ezin erabil litekeenik –eta erabili edo erabiltzen ez denik– inolako kontestutan, ez hurrik eman ere. Bidenabar: beste hizkuntza batzuetan esango nuke aiseago erabiltzen dutela gehiegia kasu honetan: too late, trop tard…, baina nere jakite apurrak sortutako irudipena izan liteke hori, gehiagoko barik.

Eta, bien bitartean, goizegi oso erraz ateratzen zait, eta ia edozein kontestutan erabiltzeko modukoa iruditzen. Zer dago hor?, zer gertatzen da?, zer ezkutatzen da? Ez dakit nola, baina gogoa moralaren barrutira lerratu zitzaidan, hots, on-gaitzetara. Eta hor garbi sentitu nuen, adibidez, ongiegi lasai esan dezakegula, baina, zenbait kontestutan bederen, gaizkiegi ez. Zer moduz dago? galderari ez diogu erantzuten ahal gaizkiegi esanez inolako moduz, baina ongiegi bai, nahi den intentzio bihurri eta guzti, baina bai. Eta txarregi, gaiztoegi edo itsusiegi ere askoz nekezago onesten dizkit belarriak onegi edo ederregi baino. On-gaitzak, morala edo zer martingala dabil hor?

Irudi luke gaitzak bere baitan duela gehiegia edo gutxiegia, eta onak, aldiz, ez. Baina ez naiz batere lasai gelditzen partizio horrekin; errazegia dirudi, xinpleegia, tontoegia. Baina, halaz guztiz ere, egia balitz? Orduan zer? Onean mugak daude (nahiz-eta lausoak), eta haiek iragan ezkero gehiegia da? Eta gaitzean ez da mugarik aintzat hartzen, zeren gaitza bere baitan den gehiegia?

Eta hori dena hizkuntza kontu hutsa da edo ez da? Eta hizkuntza kontu hutsa ez bada, eta munduarekin zerikusia baldin badu, zer diosku gure munduaren gainean? Eta hauxe datorkit gogora: gaitza ezin jasana izango da guretzat, eta hargatik izango da bere baitan gehiegia; «on-gaitzetatik haratago» esan ohi da, eta «on-gaitzen gainetik» eta abar, baina onarekin ez dakit, baina gaitzetik haratago edo gaitzaren gainean ez dakit egon, jarri edo joan gaitezkeen; nahi dugunik ez dakit egin dezakegun gaitzarekin, bere baitan gehiegia egiten zaigun gaitzarekin. Baina… uste dut urrutitxo airatu naizela, eta gauza horiek oso dudakoak direla beren izatez. Adibidez, gauza bat, ezaugarri bat, ez badago garbi ona den edo gaiztoa, edo on-gaitzekin zerikusirik ez baldin badu? Ba, orduan badirudi ez duela lekurik gaurko nere saltsa edo morokil linguistiko-moral honetan. Haundiegia bezain naturalki diogu txikiegia, eta horiek bai geldituko liratekeela, absolutuki harturik behintzat, on-gaitzetatik kanpora, ezta?

Bo, hortxe uzten ditut galderak dantzan.

Posted on

Nire lehengusina Angela

Asier Larrinaga Larrazabal

Sapir-Whorf hipotesia XX. mendearen lehen erdialdean formulatu zen. Egun, gezurtaturik dago, baina arrastoa utzi du hizkuntza-gaiez interesatzen direnen / garenon «herri-jakintzan», oso ideia sinple gisa: pertsona baten mundu-ikuskera, pertsona horren hizkuntzak baldintzatzen du. Hori egia balitz, elebidunok eskizofrenia moduko batean biziko ginateke.

Nik ez dut gure artean gaitz horren sintomarik igartzen, baina, egiatan, elebidunok modu ezberdinetan esperimenta dezakegu mundua. Piperrek, euskaraz, min ematen digute; gaztelaniaz, azkura, eta ingelesez, beroa.

Susmoa dut, dena dela, halako anekdotetatik harago nekez begira diezaiokegula gauza berari ikuspegi batetik baino gehiagotatik. Zenbakiak datozkit gogora. Euskaldun askok ―Hego Euskal Herrian― gaztelaniaz esaten dituzte zenbakiak, euskal sistema hogeitarra irensten gaitza izango balitzaie bezala. Are gaitzago egiten zaie zenbakiak urteetan edo bestelako modu sinbolikoren batean erabiltzen direnean. Anjel Alkainek eta Iñake Irastortzak parodiatzen dituzten atsuei galdetu beharko genieke, osterantzean, zergatik esaten duten «ETB Uno», eta ez «ETB Bat».

Elebidunok, ikuspegi biren artean aukeratu behar dugunean, hizkuntza minoritarioa irteten da galtzaile. Nik horrela interpretatzen ditut euskarazko ahaide-izenetan igartzen ditudan “anomaliak”.

Ematen du antzina-antzina familiaren ideia nahiko murritza zela, eta famili gunetik kanpokoak izendatzeko oso hitz lausoak erabiltzen zirela, ez sexua, ez ahaidetasun-gradua bereizten ez zutenak: «arbaso», «iloba»… Beharbada, hizkuntza erromantzeen mundu-ikuspegiak ekarri zigun «amona», «koinata», «lehengusu», «birbiloba» eta beste batzuk sortu edo mailegatu beharra. Oraindino ez dira amaitu beharrak: «koinatukide», «izeba txiki»… Labur esanda: egun, euskaraz, erabat sustraiturik dago sexua eta gradua bereiztea ahaidetasun-izenetan.

Nire iritziz, testuinguru horretan zabaldu da mendebaldetik Euskal Herri osora «lehengusina». Ez zait iruditzen «aktoresa», «alkatesa» eta gainerako lanbide-izen sexu-markadunen ildotik joan denik.

Lehengoan, «lehengusina» baturako egoki ote den galdetu zuen Euskadi Irratian entzule batek. Euskaralari batek erantzun zion euskaraz desegoki dela genero-bereizketa egitea. Nik esango nuke desegoki ez, ezinezko dela.

Beste argudio interesgarri batzuk ere erabili zituen euskaralariak: desgrazia bat dela halako inbasioa jasatea euskara batuan, bizkai euskara tradizio eskasekoaren kume marjinal bat baino ez dela… Satan bera hitz bihurtuta!

Posted on

Bihurkariez

Irantzu Epelde Zendoia

Gauza jakina da euskaraz ez dagoela, berez, izenordain bihurkaririk. Pertsona izenordain indartu baten genitiboa buru izenarekin konbinatuz osatzen ditugu gehienetan bihurkariak, edo hala osatu izan ditugu orain arte behintzat. A grammar of Basque askotan ibili dut eskuen artean azkenaldian, eta, berriro ere parean aplikatu zaidanez, jakin-mina piztu zait, gaiaren inguruan zer ekarriko. Jo dut izenordain bihurkarien atalera, erreferentzia zehatzagoen bila. Adibide hau dator aurrena:

Ispiluan ikusi dugu (*ditugu) geure burua.

Alegia, pluraleko komunztadurarik ez duela onartzen egitura honek aditzean, non eta ez den erabiltzen geure buruak, singularraren ordez. Ados, honaino. Ez da hori, ordea, gaurko sarreran azaldu nahiko nukeen gaia. Beste hau da: Larry Trask-i zor diogu izenordainen azpiatal osoa liburuan. Bere laburrean, zehatza da azpiatala, eta bitasun baten aipamena dakar pasarteetako batean. Honela dio:

Many western speakers use a different reflexive construction, in which the transitive verb is construed intransitively and no reflexive NP is present: Ispiluan ikusi naiz ‘I saw myself in the mirror’. This second construction is not possible with verbs of emotion, like maite *edun ‘love’.[1]

 Aspalditxotik konturatuta nengoen Txingudialdeko haurrek —ondoena ezagutzen dudan alderdia aipatzeagatik— ez dutela -(r)en burua batere erabiltzen, eta goiko bi aukera horietan Ispiluan ikusi naiz-en tankerakoak bakarrik ibiltzen dituztela bihurkarien ordainetan, nahiz gurasoen/aiton-amonen hizkeran hala ez izan. Eta familia euskaldunetako umeez ari naiz. Umeez, eta ez horren umeez. Nik uste many western speakers esatean adin tarte zabala kabitzen dela hor gaur egun, nahiz ondotxo dakidan Euskal Herri barruan toki batzuetatik besteetara alde handia dagoela honetan ere. Adibidez, badakit Urolaldean bestela direla kontuak, eta ez hiztun gazte eta helduetan bakarrik, baita neskakoskorretan eta mutilkoskorretan ere.

Eta mendebalekoak ez diren hiztunekin zer gertatzen da? Eusten ote diote -(r)en burua egiturari? Trask-en pasartean, mendebaleko hiztunei bakarrik egiten zaie erreferentzia, bitasunak Ipar Euskal Herrian tokirik ez balu edo gertatuko ez balitz bezala. Jakin-mina duenarentzat, orain-oraingo datuekin azal dezagun zein den gaur egungo egoera Iparraldean, azaletik bada ere. 2013-02-12ko sarreran aipatu nizuen ahozko corpusa erabiliko dut erakutsi nahi dudanaren oinarri (www.norantz.org), honelako bitasunak eta orokorrean berrikuntzak agerian jartzeko lanabes egokia delakoan. Gure galdetegiko bi galdera bakarrik hartuko ditut adibidetzat, luzeegi joan ez dadin kontua, hain zuzen Trask-en goiko adibideetako bi aditzak kontuan hartuta: maite izan eta ikusi.

Gatozen lehenbizikoarekin.

C32 galdera- Je ne m’aime pas beaucoup.

Orduko hartan kontatu nizuen bezala, Iparraldeko 59 lekukori galdetu genien frantsesezko perpaus horiek euskaraz nola esango lituzketen, eguneroko jardun arruntean. C32a honela euskaratu zuten gure berriemaileek:

  1. 60 urtetik gorakoetan (guztira 15 informatzaile), denetatik denek -(r)en burua egituraren bitartez: Eztut biziki maite ene burua, eta antzekoekin (hitzordena eta hiztegiko edo ahoskerako aldaera txikiren bat gorabehera, tokian tokiko kolorea emanez).
  2. 40-60 urte arteko berriemaileak 12 izan genituen guztira, eta horietatik bik ez beste guztiek erabili zuten -(r)en burua. Hori erabili ez zuten bi lekukoek itzulpen hauek eman zizkiguten:
    • Ez naiz biziki gustatzen (emakume amikuztarra, 54 urtekoa, frantses hutsean eskolatua).
    • Ez naiz ainitz maite (emakume baxenabartarra hau ere, 51 urtekoa, frantsesez eskolatua eta urte askoan Euskal Herritik kanpo bizi izandakoa).
  3. Azkenik, lekuko gazteenekin honela atera ziren kontuak: guztira 32 gazteren datuak bildu genituen (18-35 urte artekoak denak), eta Ez naiz biziki/ainitz/asko maite erantzun zuten horietako 13k, tartean etxe euskaldunetako eta hiru probintzietako lekukoek: Zuberoan, Lakarri eta Santa-Grazikoak; Nafarroa Beherean, Behauze eta Baigorriko bik; Lapurdin, Sara, Milafranga, Azkaine, Kanbo, Hendaia eta Baionako bik. Gainerako 19 gazteek -(r)en burua egitura erabili zuten goiko perpausa euskaratzeko eskatu genienean.

Trask-en goiko aipuan irakurri berri dugu maite izan bezalako aditzekin ez dela erabiltzen forma iragangaitzik, edo ezin dela, baina, alde batetik, badira 10 urte Gramatika argitaratu zela, eta, bestetik, gaurko hiztun arrunten ahozko datuak ikusiz, argi dago gertatu gertatzen dela, eta ez Hegoaldeko hiztunetan bakarrik. Bat-bateko 59 erantzunetatik 15 kasu gehitxo lirateke kontrakoa esateko.

Bigarren galderaren kasuan, oraindik emankorragoa da forma iragangaitza, edo honen aldeko joera:

C33 galdera- Vous vous êtes vu dans ce film?

  1. 60 urtetik gorakoetan, bakarrak erabili zuen: Ikusi zira filma horretan? Gainerakoek, espero genuen bezala, Ikusi duzu zure burua filma hortan? itzuli zuten perpausa, berriz ere hitzordena edota hiztegiko aldaeraren bat gorabehera.
  2. 40-60 urte artekoetan, 3k (lehengo biek eta hirugarren emakume batek) erabili zuten forma iragangaitza, eta 9k -(r)en burua.
  3. Azkenik, 18-35 urte arteko 32 gazteetan, 17 gaztek itzuli zuten Ikusi zira filma hortan?, eta gainerako 15ek -(r)en burua egituraren bidez.

Nabarmentzekoa da azken multzo horretan gehiagok erabili zutela forma iragangaitza, -(r)en burua baino. Berriz ere ohartarazi behar da datuen elizitabide nagusia itzulpena izateak ekar ditzakeen ondorioez, baina, halere, 32tik 17 ez da inola ere hutsaren hurrengoa. Batzuetan, gainera, hiztuna jakitun da kontraste garbia dagoela belarriak entzuten duen horren eta ezpainetatik ateratzen zaionaren artean, ingurumena eta solaskidea nolakoak dituen. Aukera baldin badaukazue, entzun, bestela, JOAI[2] lekuko gaztearen erantzuna, C33ko itzulgaia bota nionean: lotsatuta bezala, parre txikiak ateratzen zitzaizkiola, aitortu zidan etxekoek bestela erabili arren berak Ikusi zira filma hortan? errazago esango lukeela, «itsuskeria» iruditu arren, bere hitzetan esateko.

[1] Hualde, J. I. & Ortiz de Urbina, J. 2003. A grammar of Basque. Mouton de Gruyter: Berlin. 160. or.
[2] Neska garaztarra, 1983an jaioa, familia euskaldunekoa eta 18 urte arte euskaraz eskolatua, murgiltze sisteman.

Posted on

Dan Brown euskaraz

Angel Erro 

Bi egun barru sekretua jakinaraziko da[1]. Maiatzaren 14an, argitaratuko da Inferno, Dan Brownen azken eleberria, hainbat hizkuntzatan aldi berean. Haien artean, euskara[2]. Baina, ez gutxitan gertatu ohi denez, bertan narratutakoa baino interesgarriagoa da haren itzulpenaren abentura. Egunotan prentsan agertu da, eta hortaz azkenik jendaurrean esan dezaket nik ere, Inferno-ren itzultzaileoi zer baldintza estuak ezarri dizkiguten.

Once traductores llegados de Francia, España, Alemania, Brasil e Italia trabajaron desde el 18 de febrero hasta el 5 de abril (daba igual si acababan antes, hasta ese día no podían abandonar el encierro) en un subterráneo del edificio Mondadori en las afueras de Milán, según recoge ahora la prensa italiana, controlados en todo momento para que no se filtrasen detalles sobre el contenido del libro.

Antes de entrar, sus teléfonos móviles eran confiscados y, por supuesto, no había internet. Los traductores trabajaron todos los días de la semana y eran acompañados desde el hotel hasta el lugar de trabajo (y vuelta). Sus movimientos eran registrados, como cuenta el traductor brasileño a TV Sorrisi y Canzoni, desde salir a fumar hasta la pausa del café. Y, como en toda misión secreta, no podían decir qué hacían allí: contaban con una coartada que justificaba su estancia en Milán.

Niri gogorrena egin zitzaidana Interneterako sarrera mugatua izatea izan zen. Ordenagailu bakar batean baino ez zegoen Internet, baina zaindarien begiradapean erabili beharrekoa. Ez ohi dugu jakin zeinen gutxi dakigun ba omen dakizkigun gauzetan. Behin eta berriro zetozkidan zalantzak pilatu eta azkar kontsultatu behar nituen. Beste itzultzaileek, ni baino trebetasun edo konfiantza handiagokoek, aldiz, apenas kontsultatu behar zuten.

Bi aldiz egon naiz lehenago hizkuntza ezberdinetako itzultzaileentzako itzulpen tailer batean. Itzulpena banakako lana delako irudipena berresteko baino ez zaizkit balio. Egilearekin zalantza argitu ahal izatea, berriz, beti da lagungarria. Baina itzulpen lantegi itxurako itxialdi honetan ez zegoen aukera hori.

Holakoetan beti bezala parte hartzaileen ekarpen nagusia maila pertsonalean gelditzen da. Zaintzaile armatuek gure arteko harremanak, nik ez dakit nola argitaletxearen interesei kalte egin ziezaieketenak, oztopatzeko agindua bazutenez, xarma nerabeaz zipriztintzen ziren gauean, leihoetatik logela batetik bestera paseaz, elkarrekin, gehienetan binaka, egiten genituen topaketa, esan dezagun, linguistikoak. Nobelaren hutsaltasuna, orduan bai, itzultzaile batek baino ezin duen gertukotasunarekin, eta horrek bide eman dezakeen maltzurkeriarekin, iruzkindu ahal genuen lasaikiro, trufa egin, itzulpenezko lapsus barregarriren bat adostu, amaiera alternatiboak eta gure ustez puskaz hobeak burutzeko planak irudikatu.

Eta batez ere argitaletxeak gu, hamaika itzultzaile, eguzkiz eguzki, bunker batean lanean edukitzearen burutazioa, ustezko pirateriari beldurrik gabe, marketing kanpaina deigarri baten parte zela sumatzen genuen. Susmoa berretsi besterik ez dut egin, behin etxera itzulita, Mondadori argitaletxeak plazaratu duen bideoa ikusi dudanean:

Eta batez ere, goizean, frantsesezko itzultzailearen heriotzaren berri izan dudanean. Gehiegizkoa da, inondik inora. Alemanezko itzultzaileak ez dit telefonoa hartzen. Zer egin erabaki bitartean, lerro hauek idatzi ditut, badaezpada.

[1] Ustezko sekretua. Irakurle erdi ikasi bati Dan Brownen eleberriek ez diote jakinarazten lehenagotik ez zekien ezer, batez ere Historiako liburuetako oin-oharrak irakurtzen baldin badaki. Hainbestetan famaturiko haren Da Vinci Code liburuko teoria harrigarriak puntuz puntu aurkitu daitezke Umberto Ecok hamabost urte lehenago idatzitako Il pendolo di Foucaulten, satira moduan aurkitu ere.

[2] Best-sellerrak euskararen salbazioa (eta bere literaturaren lurperatzea) dakarrelako iritzia barruraino sartu zaigu: geure buruaz best-seller egiten ari gara, eta Infernoko hau bere azken mugarria baino ez da. Orain gutxi, antzeko kasuak ikusi ditugu, Dolores Redondoren El guardián invisible eleberri argitaratu aurretik ere arrakastatsua, esaterako.

Posted on

Atzo genioen moduan

Itziar Aduriz Agirre

Praktikoaz gain, bere hitza betetzen duen emakumea ere banaiz.

Gauzak horrela, aurrekoan «jarraituko du» batekin bukatu nuenez nire aportazioa, euliei eta kanoiei buruz hitz egin nuen hura, hemen duzue bada, haren jarraipena-edo.

Euskaldunok komunitate txikia osatzen dugu. Are txikiagoa da hizkuntza kontuak lanabes bihurtu ditugunon azpi-komunitatea. Errezeloa dut, hala ere, batak bestearen berri eskasa izaten dugula. Normala dela esango nuke. Azkenean, bakoitzak berearekin nahikoa izaten baitu eta gainera, bazter guztietan sumatzen den egoera da denok oso lanpetuta gaudela, lanpetuegiak albo kontuetan hasteko.

Utzidazue puntu honetan parentesi txiki bat irekitzen. Izan ere, ideia hori bera aurkitzen ahal da UEUk bere uda ikastaroen barruan antolatu duen Hizkuntzalari Euskaldunen I. Topaketak: egungo ikerlerroak izeneko jardunaldian.

Parentesia itxita, eta biltzar horrek bere fruitua eman bitartean, aurreko artikuluaren jarraipenarekin hasiko naiz, komunitate hau osatzen dugunok hobekixeago elkar ezagutzeko balioko duelakoan. Baldinbaitere!

Gain-gainetik eta zeharka pasa nituen aurrekoan IXA taldearen baitan euskararen azterketak alor konputazionalari aplikatuta izan dituen emaitzak. Ezagunena den XUXEN zuzentzaile ortografikoa aipatu nuen eta corpusen gaiarekin lotuta zegoen lematizatzailea. Orduan pentsatu nuen puntu hori zabaldu eta, interesgarria izan zitekeela alor ezezagun honen berri ematea eta azaltzea zein diren gure aztergaiak hizkuntzari dagokionez eta euskararen lantze horretan dugun ikuspuntua. Horrekin batera eskura dauden beste tresna batzuk ezagutarazi nahiko nituzke, egun edo bihar erabiltzeko ongi etor dakizkigukeenak.

Azkarrena eta ikuserrazena IXA taldearen web orrian dauden produktuetara jotzea da.

Datuen prozesatzaileek hizkuntza baliabideen gainean lan egiten dute eta batzuetan publiko zabalari zuzendutako aplikazio egokiak sortzen dira.

Adibidez, eta modu sinple eta argi batean azaltzeko, Morfeus analizatzaile morfologikoak EDBL datu-basean dagoen informazio lexiko eta morfologikoa prozesatzen du eta bien artean XUXEN zuzentzaile ortografikoa elikatzen dute, publiko zabalari zuzendutako aplikazioa, alegia. Oinarri berekin, baina morfologikoki analizatu eta Eustagger desanbiguatzaile morfosintaktikoa aplikatu ondoren, lematizatzailea dugu. Hau ere aplikazioa dugu, baina zuzenean ez dauka XUXENek duen bezain erabilera zabala.

Horrekin bezala, beste hizkuntza mailetan ere lan egiten da, nahiz eta horren produktu izarrik ez egon.

Horrela, sintaxian ere bada analizatzailerik. Ixati da azaleko analizatzaile sintaktikoa eta Maltixa dependentzietan oinarritutako analizatzaile estatistikoa. Maila semantikoan sortu den adiera-desanbiguatzailea, WSD-IXA, sintaktikoekin batera, datu-base eta ontologietan dauden informazioa prozesatuz, besteak beste, itzulpen automatikoa egiten duten aplikazioen oinarri dira.

Itzulpen automatikoa, ai itzulpen automatikoa!!! Zenbat buruhauste ematen dizkigun! Kuriositate hutsa da, baina aplikazioen atalari erreparatuz gero ikusiko duzue gehienak itzulpen automatikoari buruzkoak direla. Hori dela eta,  eta kontu honen inguruan gauza asko daudelako esateko, hurrengo artikulua monografikoa izango da itzulpen automatikoaren gainean.

Hurrengoan pentsatzen hasi baino, honekin bukatu behar da, ordea. Eta bukatzeko, web orriko ikerlerroak atalari begi-kolpe bat ematea eskatuko nizueke, hor agertzen baita orain arte azaldu dudana argiago eta behar den bibliografia lan guztiekin apaindua.

Ibili pixka bat kuxkuxean eta hizkuntzarekin lotutako beharren bat-edo baldin duzue ez izan galdetzeko beldurrik.

Posted on

KalkoManiak (I)

Xabier Aristegieta Okiñena

Kezkaturik ikusten ari naiz benetako sorgin-ehiza bihurtuta daukagula kalko-ehiza euskal itzulpengintzan.

Horren adibide nabarmen bat da Juan Garziak bere Kalko okerrak liburuan (2005ean EIMAren estilo-liburuaren proiektuaren barruan argitaratua) «bezala ustela» deitzen duenaz dioena.

Abiapuntu gisa, hona hemen egilearen esaldi batzuk (liburuaren 73. eta 74. orrialdeetatik atereak):

Bezala ustela 

Bezala hitzaren berezko erabilera, bistan da, konparazioetarako da. Sakonean, perpaus bat dago bezala horren baitan:

  • Nola dabilen zuzendaria, hala dabiltza mendekoak.
    –> Zuzendaria (dabilen) bezala dabiltza mendekoak

Baliagarria da, hain zuzen ere, horretaz jabetzea, bezalaren erabilera egokia (konparaziozkoa) mugatzeko: posible izan behar da azpiko perpaus hori esplizitatzea, parafrasi modura.

Eta, horrenbestez, okertzat jotzen ditu antolatzaile bezala da ona esaldiaren modukoak, eta horrelakoetan antolatzaile gisa(ra)/moduan(ra) erabiltzeko proposatzen du. Gaitzesten duen bezalaren erabilerari buruz hauxe dio, dena den:

Azken adibide horren modukoak dira gehien nahasten direnak (nahastearen lehen adibide noizbehinkakoak zaharrak dira eta aski zabalduak dabiltza gaur egun zenbaiten hizkeran).

Bestetik, oin-ohar batean ere ohartarazten du:

Berriro ere garbi utzi behar dugu guk hemen esamolde bati izartxoa (*) ipintzeak ez duela esan nahi, nahitaez, euskaraz inoiz erabili ez denik, proposatzen den ereduarekiko desegokitzat jotzen dugula baizik.

Bada, hain zuzen ere erabilera gaitzetsi horixe hartu nahi dut nik hemen aipagai. Alegia, zuzendari bezala ona da, baina aktore bezala, oso txarraren tankerako esaldiak.

Nahiz eta Garziak bipil adierazten duen horrelako esaldiak bere ustez baztertzekoak direla, kontua da baieztapen huts-hutsetik haragoko inolako argudiorik ez duela ematen, harrigarria bada ere: besterik gabe dioenez, bezalaren «berezko» erabilera, erabilera «egokia», «bistan da», konparazioetarakoa da; beste erabilerari, berriz, zuzen-zuzenean zer eta «ustel» deitzen dio.

Ikuspegi hori ez da inola ere Kalko okerraken egilearena bakarrik, baina ez dut gogoan beste inori irakurri izana Garziak adinako biribiltasunez adierazita.

Horrela, ba, testugileok txintxo-txintxo jardun izan gara bezala «ustelak» saihesten eta/edo ezabatzen eta haien ordez gisa eta modura erabiltzen (bidenabar esanda, ez daukat ezer euskarazko adierazpideen aukera aberasten duten beste hitz horien aurka).

Zein ote du helduleku, baina, «bezala ustel»aren teoria horrek? Gaztelaniazko como, frantsesezko comme, ingelesezko as, alemanezko als eta abarren euskarazko baliokiderik ahoz erabiliena eta entzunena ez al da, alde handiz, bezala, testugileok urte hauetan zehar hori propio saihesteko egin ditugun saio guztiak eginda ere? Esan bezala, Garziak ez du bere iritziaren funtsatzerik eskaintzen.

Arreta pixka bat jartzen duen edonor konturatuko denez, bezalaren erabilera hori ez da inola ere zona erdaldundu bateko euskara pattalezko euskaldunberrien ezaugarria; aitzitik, bezala hori propio alboratzen saiatu ez den ororengan aurki daiteke. EGLUren beraren testuetako azalpenetan bilaketa bat egiteak eskaintzen du, bai, emaitza interesgarririk.

Garziak berak ametitzen du bere gaitzespenak ez duela esan nahi bezalaren erabilera «ustel» hori inoiz egin ez denik, eta jakinarazten du «nahastearen lehen adibide noizbehinkakoak zaharrak» direla eta gaur egun «aski zabalduak» dabiltzala «zenbaiten hizkeran» (letra etzanak nireak dira).

Horregatik, ohar hori irakurri ondoren Orotariko Euskal Hiztegian kontsulta egiten duenak nekez eutsi ahalko dio halako txundimen begi-irekigarri bati. Izan ere, OEHk dio:

Bezala
(…)
2. (Dv), bezela (Lar, Aq 903 (G, AN) A). En calidad de, como. “A fuer de” Lar, Aq y A. Tr. Documentado desde Dechepare, es de uso gral. excepto en la trad. vizcaína. Hasta mediados del s. XIX se emplea precedido de un sintagma nominal en caso absoluto indeterminado, o, con casi igual frecuencia, determinado; a partir de dicha época apenas se encuentran ejs. con determinado.

Eta jarraian, mendeka antolaturik, ustezko erabilera «ustel»aren zerrenda zinez oparoa (hemen ezin kopiatuzkoa, adibide-andanaren luzeagatik; nahi duenak erraz askoa du OEHn kontsulta egitea).

Beraz, Garziak aipagarritzat jo ez duen B. Etxepareren Linguae Vasconum Primitiaeraino barneratzen da, gure literaturaren historian, erabilera de facto debekatu hau. Hots, argitaraturiko euskarazko lehen libururaino (1545) eta, horrenbestez, euskarazko liburu inprimatu batek eman dezakeen lekukotasunik zaharreneraino. Hain baita zaharra.

Eta, honetara ezkero, ezin jaso gabe utzi liburuko eskaintzan Etxeparek izkiriatuak:

…çuri neure iaun eta iabia beçala igorten darauritzut
heuscarazco copla batzu…

Erabilera zaharra eta, gainera, garai hartatik guganaino bide argia egin duena: Leizarraga, Axular, Etxeberri Sarakoa, Txomin Agirre, Orixe, Lizardi, Txillardegi, … gutxi batzuk aipatzearren. Eta, esan bezala, Euskaltzaindiaren EGLUraino eta harago.

Horregatik, ezinezkoa zait denbora-galtze eta bazter-nahaste sentsazio etsigarri bati itzurtzea, pentsatzen dudanean lekukotasun erraldoi horren kontrakarrean hain luzaroan eta zentzugabeki eduki gaituztela.

Gibelsolasa

2012an argitaratutako Euskaltzaindiaren Hiztegiak adiera hau jasotzen du bezala sarrerapean:

Bezala
4 (Izen soilaren eskuinean). Ik. gisa 2. Azken helburu bezala hartuta: azken helburutzat hartuta. Hiruretan Lizardik du agian idazle bezala entzuterik handiena. Guraso bezala duten erantzukizuna. Ehule bezala aritu zen hamar urtean: ehule aritu zen. Euskaldunok maiz hartzen baitugu aditza mintzagai bezala.

Halatan, «ustela» omen zen bezala horri inoiz galdu beharko ez zukeen thornuya itzuli dio.

Posted on

Herraturik ote gabiltza «erratu» aditzarekin?

Alfontso Mujika Etxeberria

Ikus Hiztegi Batua:

erratu, erra, erratzen. du ad. Bizk. ‘huts egin’,

Ikus Euskaltzaindiaren hiztegia, hiztegietan berriena eta, egilea nor den ikusita, baita arauemaileena ere:

erratu, erra, erratzen du ad. Bizk. Huts egin, ez asmatu. Aita Santuak ezin erra dezake. Laster igarri nion erratu nuela. Bidea erratu zuen. Fedean erratu. Erratzen duena zuzentzea.

DU aditza dela esaten digu, eta bizkaierazkoa dela. Bat dator, guztiz, Orotariko Euskal Hiztegiarekin, hau da, tradizioarekin:

erratu.  Tr. Documentado desde Lazarraga, se da sobre todo en autores vizcaínos (…). 1. Fallar, errar, equivocarse; faltar (en algo). Irugarrena korrijietea erratuetan dabena. Bet 14. (…) Fedian erratu daudiela eta apartau diriala Elexiaaren batasunetik. Ur BulaAl 54. (…) baña egingo dabe orregaz erratu. AB AmaE 272. Parkatu Aita, berbaren baten / erratu badot. Ib. 132. Felipak bere ez dau erratu gitxi or. Ib. 249. Baña Arimazain Jauna da gizona, eta erratu leike. Itz Azald 49.

(Con compl. directo). Erratu neben bidea. Lazarraga (B) 1181rb. Bidea erratuta onaxe oraiñ jo dot. AB AmaE 388. Gabaz eta iretargitan / bidea erratu neban. Gand Elorri 97. Eta gaztiak sarri askotan erratzen degu pausua. In Uzt Noiz 53.

Objektu zuzenik gabeko erabilera interesatzen zaigu (objektu zuzena dagoenean, DU aditza da, eta hor ez dago zalantzarik: bidea erratu nuen), eta, tradizioaren arabera, DU aditza da, argi eta garbi: zerbaitetan erratu du. Hona hemen beste erakusgarri bat:

Andres Iturzaeta. Aita Gaspar Asteren icasbide cristinaucorraren Azalduaren laburrac; 1899.

(…) Egia da, baña erratuko baleu, Obispo Jaunak kenduko leuke bere lekutik eta txartzat emongo leuke bere irakatsia; eta alan, Obispo Jaunaren alkartasunean dagoan bitartean, sinistuten dot Arimazainagan Obispo Jaunaren irakatsia.— Baña eta Obispo Jaunak bere ezin erratu leike?— Egia da, baña orduan izango litzake Aita Santuagaitik dongatzat emona.— Eta, ezkenez, ezin erratu leike Aita Santuak? Ez, dalako engañauezingarria, (…).

Tradizioa eta Euskaltzaindiaren ortodoxia bat datoz. Baita gainerako hiztegiak ere:

Elhuyar hiztegi elebiduna:

erratu du ad. B  fallar, equivocarse, errar; faltar (en algo). Laster igarri nion erratu nuela: en seguida me di cuenta que me había equivocado. Bidea erratu zuen: se equivocó de camino.

Ibon Sarasolaren Euskal hiztegia:

erratu, erra, erratzen. du ad. ( 1596) Bizk. Huts egin, ez asmatu. Aita Santuak ezin erra dezake. Laster igarri nion erratu nuela. Bidea erratu zuen. Erratzen duena zuzentzea

Labayru hiztegi elebiduna:

erratu  1 dau : equivocarse, errar. Zeozetan erratzen dauenari zuzentzen lagundu eiozu. Bidea erratu eben eta ordu erdi beranduago heldu ziran. Horretan ez dozu gitxi erratu. Erratu egin dut.
————
equivocar 3 vb., vb. prnl.  Errar o fallar (…) Lo siento, se ha equivocado: Parkatu baina erratu egin dozu.

Hiztegietan, erabateko adostasuna ageri da. Eta benetako erabilera? Azterketan, alde batera utzi ditut forma jokatugabeak (erratuta, erraturik, erratua[k]). Hasteko, idazle eta itzultzaile ustez ereduzkoen jokabidea ikus dezakegu Ereduzko Prosa Gaur eta Pentsamenduaren klasikoak corpusetan.

Lau  idazlek tradizioari jarraitu diote: Ibon Uribarri (Definizio matematikoek ez dute inoiz erratzen), Imanol Unzurrunzaga (edo beti egiaren bila dabilenak hura aurkitu ez arren ez duela erratzen), Iñaki Segurola (eta ez badu jaun medikuak bere hitzean asko erratu) eta Xabier Arregi (Arrazoi ugari eman da argitzeko zergatik erratzen duen naturak).

Gainerakoek, berriz —26 idazle—, DA aditz gisa jokatu dute. Hauek: Alberto Gabikagojeaskoa, Aritz Irurtzun, Edorta Jimenez, Haritz Monreal, Harkaitz Cano, Hasier Etxeberria, Itziar Laka, Jon Alonso, Josu Landa, Josu Naberan, Joxemari Urteaga, Joxerra Garzia, Juan Martin Elexpuru / Bego Montorio, Julen Kalzada, Koldo Izagirre, Markos Zapiain, Monika Etxebarria, Santiago Iruretagoiena, Unai Elorriaga, Unai Iturriaga, Urtzi Urrutikoetxea, Xabier Amuriza, Xabier Aranburu, Xabier Kintana, Xabier Mendiguren Bereziartu, Xabier Paya. Honelakoak idatzi dituzte: txakurrak maiz erratzen dira / Berriro erratu naiz / Ez hadi erratu, Roberto / Lehen aldian berberek aitortzen dute erratu zirela / Erratu egiten gara / …

Egileak «iragazten» ez dituzten corpusetan ere guztiz nagusia da DA moldea:

Euskaltzaindiaren Lexikoaren behatokia corpusak, erratu forma eskatuta, 55 agerraldi bueltatzen ditu.  Forma jokatugabeak (12) eta objektu zuzena dutenak kenduta (1: tiroa erratu DU) geratzen diren 42 formak erratu DA moldekoak dira guztiak ere.

Elhuyarren Web-corpusen atariko corpus elebakarrak bilaketa-konbinazio ahaltsuak ditu: erratu forma eta, ondoren, izan lema eta kategoriaz aditza izatea eskatuz gero, bien arteko distantzia 3 ezarrita, 115 agerraldi itzultzen ditu, erratu DA moldekoak; erratu DU moldekoak, berriz, 12 dira. Eta corpus elebidunean, gaztelaniazko equivocar lema eta euskarazko erratu lema eskatuta ematen dituen adibide jokatu gabeko guztiak (6) erratu DA moldekoak dira.

EHUren Egungo testuen corpusak ere adibide asko ematen ditu: erratu lema eskatu eta erratuta, erratua, erraturik, erratuak, erratzea formak kontuan hartu gabe, 496 agerraldi daude. Han ere, guztiz nagusi da erratu DA moldea (% 90etik gora), dela Goenkalen, dela Berrian, dela Argian, dela literaturan: Imanol Murua, Arantxa Urretabizkaia, Xabier Etxaniz, Ur Apalategi, Julen Gabiria, Mikel Antza, Asier Serrano, Txema Ramírez de la Piscina, Joxe Belmonte, Antton Olano, Katixa Agirre, Pako Aristi… Itziar Otegi eta Iñigo Errasti blogkideak barne.

Noizkoa da tradizioaren aurkako gaur egungo erabilera nagusi hori? Aurkitu dudan adibiderik zaharrena 1896koa da: Ni erratuten ezpanaz (Parnasorako bidea, Eusebio Maria Azkue, 1896), baina ez dut besterik aurkitu XIX. mendean, ezta XX. mendearen lehen erdian ere (XX. mendeko euskararen corpus estatistikoa arakatuta). Zaharrenetakoa da Santi Onaindia bizkaitar idazlearen hau: Baña erratu egin ziran (1987an argitaratua hemen, baina, dirudienez, lehenago idatzia: 1967?). 1980ko hamarkadan jada ugari dira erratu DA moldekoak (eta corpus horretan bertan, guztira, gehiago dira erratu DA moldekoak). Beraz, badira 30 bat urte nagusitu dela molde hori. Eta, gainera, gaur egungo bizkaitar idazleetan ere —bizkaierazkoa baita erratu aditza— nagusi da molde berria.

Zer gertatu da? Zergatik eten da tradizioa? Kalkoa ote da? Gaztelaniazko errar aditza iragangaitza ere badelako (errar en la respuesta) ote? Gaztelaniaz equivocarse aditzaren erabilera pronominala (se equivocó de camino) erabiliagoa delako iragankorra baino (equivocó el camino) iritsi ote da kalkoa (frantsesez ere bada pronominala: se tromper de route)? Haren sinonimotzat har daitezkeen tronpatu eta deskuidatu aditzak DA direlako ote?

Dena dela, garbi dago tradizioa eta gaur egungo erabilera nagusia ez datozela bat.

Nire lankideak gogotik ari dira Elhuyar hiztegi elebidunaren edizio berria prestatzen, aurten argitaratzeko. Orain, une batez, jar zaitez hiztegigile horien larruan:

Zer egin behar dute? Euskaltzaindiaren hiztegia berri-berria da: hiztegia egin zenean, corpusak eta Internet guztion eskura zeuden. Hala ere, Euskaltzaindiak ez du jaso erratu aditzaren erabilera berria. Jakinaren gainean jokatuko zuen hala, ezta? Zer egin behar du Elhuyarko hiztegigileak?

  1. Euskaltzaindiaren ortodoxiara bildu, eta gaur egungo erabilerari bizkarra eman? Esanez bezala: Euskaldun gehienek «erratu da» idazten badute, berek dute errua, erratuta daude eta.
  2. Ala gaurko euskaldunen gehiengoari jaramon egin eta Euskaltzaindiari bizkarra eman, esanez bezala: Ernatu, Euskaltzaindia, XXI. mendean gaude eta!

Oso manikeoa geratu zait aurreko dikotomia, ezta? Zintzo jokatzera, hiztegi batean informazioa eman behar litzateke, eta DU eta, gaur egun, nagusiki DA gisako formulak erabili errealitatea deskribatzeko.

Baina kasu  guztiak ez dira erratu bezain argiak. Hiztegigile gaixoak!

Posted on

Erlatibo jokatugabe baten gainean

Elixabete Perez Gaztelu

Gaurko gaia, berriz ere, hizkuntzaren erabilera batek niregan sortzen duen harridurarekin dago ezkondua.

Kontua da ikasleen lanetan hasia naizela gero eta maizago suertatzen ergatibodun perpaus erlatibo jokatugabeekin (horrela esatea badago). Hauen modukoekin:

Festa antolatutako enpresak dioenez

Antolatu aditz iragankorra bada, hor bezala, lehenago esperoko genuke erlatibizatua[1] objektu funtzioa subjektua baino; demagun, esanahia aldatuta, «Enpresak antolatutako festa arrakastatsua izan da». Eta arestiko perpausaren esanahiari eutsi nahi izanez gero, berriz, aukera arruntena, niretzat behintzat, adizki jokatuko perpausa litzateke: «Festa antolatu duen enpresak dioenez». Edo, kasu honetan behintzat, irtenbide lexikoa. Adib.: «Enpresa antolatzaileak dioenez» («Enpresa festa-antolatzaileak dioenez»?).

OEHko antolatu hiztegi-sarrerako hiru antolatutako erlatibo jokatugabeak horrelakoxeak dira, antolatu aditzaren erabilera iragankorreko objektu zuzenak.

Euskaltzaindiaren 2011ko perpaus jokatugabeen gaineko gramatikak ere, nahiz ergatiboak erabat baztertzen ez dituen, erlatibizatzeko eskalan aukera handiagoa ematen dio kasu absolutiboari ergatiboari baino.

a. Erlatibatzeko eskalari dagokionaz, erran daiteke perpaus erlatibo jokatugabeetan maiztasun eta erraztasun handiagorekin agertzen direla absolutiboan diren izen-sintagma erlatibatuak (3a), nahiz ergatiboan ere izan daitezkeen (3b):

(3)
a. Ez dut gauza onik pentsatzen [gizon haiek egindako] lanaz.
b. Ez dut gauza onik pentsatzen [holako lanak egindako] gizonez.

(EGLU-VII: 417)

Cidek ere Sareko Euskal Gramatikan perpaus erlatibo jokatugabeen deskripzio bera ematen du; absolutiboa (dela iragangaitzeko subjektu, dela iragankorreko objektu zuzen gisa) aiseago erlatibiza daiteke ergatiboa baino. Testu idatzien lagin bateko datu hauexek ere ematen ditu Estatistika txiki bat atalean:

-TAKO erlatibatzailearen bidez erlatibaturiko kasuen portzentaje-banaketa: abs. (NOR) %98,76; erg. (NORK) %1,23.

Bada, parte hartu aditz-esapidea tarteko dela irudipena daukat ergatiboa, subjektua ari dela nagusitzen erlatibo jokatugabeetan (erlatibo jokatuaren eta parte hartzaile irtenbide lexikoaren kaltetan). Nire begi-belarriei bitxi samar egiten zaizkien hauen tankerakoetan:

Kontzertuan parte hartutako denei zorionak eman zizkien

Komunikazio ekintzan parte hartutako partaideen arteko komunikazioa nolakoa den aztertu

Pentsatuaz ez dela gure ikasleen jokamolde berezi eta bakarra, ohiko bidea egin dugu: antzeko adibideak beste corpus batzuetan bilatu. OEHko parte hartu hiztegi-sarreran ez dut adibiderik batere topatu aztergai dugun parte hartutakorenik. EPGn parte hartutakok prentsan 14 esaldi ditu, 11 artikulutakoak, eta liburuetan 10 esaldi (hirutan ez beste guztietan ergatibo erlatibizatuarenak) liburu banatakoak (lau itzulpen ere tartean) daude.

ETCko corpusean adibide askotxo daude; guztiak Argia, Berria, Egunkaria eta Goienkaria egunkari-aldizkarietakoak.

Elhuyarren Webcorpusean ere badaude gisa bereko adibideak: ikastetxeetako, udal-, lurralde– eta bestelako erakundeetako, era bateko eta besteko aldizkari–egunkarietako, wikipediako, liburu bateko edo besteko…

Eta Googlen ere bai:

Alegia, orain datuon kopuruak sortu dit harridura, harritzen ninduen erabilera uste baino zabalagoa dela ikusi baitut. Harriduratik abiatuta beste urrats bat egiteko hauxe kanporatzera ausartuko naiz, jakinik ere ez dela ez erabateko ez artesirik gabeko azalpena izango.

Parte hartu subjektu ergatiboduna da, baina ez dirudi aditz iragankorra denik, iragangaitz inergatiboa baizik; alegia, kanpoko argumentua besterik ez duen, subjektu ergatiboa duen, baina objekturik ez duen (*ZER parte hartu) aditz-esapidea. Alde horretatik, aditz iragankorren murriztapen bera izango luke, alegia, eskalan ez luke aukera handirik subjektua erlatibizatzeko[2]?

Baina haiek ez bezala, objekturik ez izatean, iragankorren aukera ohikoena (objektua, absolutiboa) erlatibizatzerik ez dauka. Hortaz, zein aukera dauzka jokatu gabe erlatibizatzeko? Gainera, aditzaren «hurbileko osagarria» ere kontuan hartzen badugu («parte hartu ZERTAN»), ez dirudi alde honetatik ere oso erraza daukanik parte hartuk jokatu gabe erlatibizatzeko.

(45)
a. ?[Hitz egin dizudan] idazleak (izen sintagma erlatibatua instrumentalean izanki)
b. [Aipatu dizkizudan] idazleak

Adibide hauek ikusirik, ez da dudarik bigarrena anitzez argiago eta naturalago dela: aditz trantsitiboa erabiliz (aipatu) objektu zuzena erlatibatzen da (45b); hitz egin aditzarekin, berriz, adizlagun bat erabiltzen da aditzaren hurbileko osagarri ez dena (instrumentala): erlatibakuntza ez da hain erraza eta bortxatua bezala.

Oso garrantzi handia du puntu honek euskaran, erlatibatzeko eskalak askotan aditzen aukeraketa bidera baitezake. (EGLU-V: 193).

Horregatik jo dute hiztunok subjektu ergatiboa erlatibizatzera? Ez dakit.

Azalpen taxuzkoagoren baten eske, Lizardi etorri zait gogora, beti berezi harrapatu izan dudan harako «Leihoak itxitako jauregia / basoak iduri» Antton Valverdek ahoan duela. Baina hori ere beste baterako utzi beharko.

(Barkatu. Beharbada nire asmazioa besterik ez den harridura asti-lapur bihurtu zaizue).

[1] Erlatibizatu formaz baliatuko naiz, Hiztegi Batuaren proposamenari helduta, nahiz gramatiketan ez duten autore guztiek horrela erabiltzen. Sarrerako aipuak lekuko.

[2] Ez dut honenbestez esan nahi aditz-esapide guztiek, ezta «izena + hartu» osaerako guztiek modu bereko jokamoldea dutenik. Esate baterako, Zehazkik accidentado 1 adj (persona) (istripuan) min hartutako, kolpatu(tako) itzultzen du, baina bistan da bi aditz-esapideon ezaugarri tematiko eta semantikoak ez direla gisa berekoak: min hartu duenak ez du min hartzean egile edo eragiletasunik (min hartzearen ‘jasailea’ edo da) eta parte hartzeak, berriz, nolabaiteko egiletasuna eskatzen du. Sarreran gai asko utzi ditugu alde batera, hau ere bai.

Posted on

Joanes Haraneder (I): Garbiki eta fidelki

Iñigo Roque Eguzkitza

Aurreko batean, Erreformak eta Erromak itzulpenen arloan izaniko liskarrez aritu ginen, gogoan izango duzuenez. Ez zen, hala ere, su hura laster itzali. Horren lekuko dugu XVIII. mendearen erdialdera Joanes Haranederrek itzulitako Jesu Kristoren Ebanjelio Sainduiaren «Aitzin solasha».

Izan ere, sinesten lanak baditu ere, Itun Berriak ez zuen 1740. urtera arte izan euskarazko itzulpen «katoliko»rik. Kexu zen horregatik Haraneder Donibane Lohizuneko erretorea.

[…] Jainkoak haiñitz grazia bereziz seiñalatu izan dituen arren eskaldunak bere haur maiteenetarik batzu bezala, ondikoz orai arterainokoan nihor ez da izatu irakurtzerat eman izan daroenik bere Aita onaren Testamenta, eskararat, eskaldun guziek adi dezaketen lengoaiarat, itzulia; nihor ez da izatu bere Aita amulsuak utzi izan daroen ogia eskurat eman daroenik.

Ikusi dugunez, garai hartan papistak ez ziren oraindik itzulpen zale. Pentsa liteke, orobat, Haranederrek ez zuela Leizarragaren lanaren berri izango, bere itzulpena lehenbizikotzat, primiziatzat, hartzean. Ez, bada.

Egia da bada Joanes Leizarraga zeritzan Berakoizko aphez edo erretor zen batek noizbeit aspaldi inprimarazi izan zuela Testament berriko liburua, berak eskararat itzulirik;

Jakitun zegoen, beraz, Haraneder, eta, gainera, laster ohartarazten digu hura lan kutsatua dela, inondik ere.

[…] baiñan nola dohakabe hura, errelijione katholika eta egiazkoa utzirik ordukotz ja itzulia baitzen bera Kalbiñen sekta izurriztaturat eta haren heresia pozoatuaz kutsatua, ezin gelditu da bere obrari iretxeki gabe zenbeit lekhutan berak hartu izan zuen izurritik eta iretsi izan zuen pozoinatik; eta hala, beldurrez ezen, zenbeit arima fidelek bere gose izpiritualean liburu khutsatu hura azarkaturik, jan ustean bere Aitaren ogi phurutik, jan ez dezan gizon etsai eta dohakabe hark han barraiatu izan duen pozoatik ere […]

Itzulpena, hartara, ingurumari gatazkatsu hartan kokatzen du itzultzaileak. Giro hura du bultzagile, gainera. Hura eta apezpiku jauna.

[…] gure jaun Aphezpikuak, bere ardien salbamenduarentzat duen griñaz eta hek bazka on eta sainduetan erabiltzeko duen arduraz, desiraturik diozesa huntako zenbeit aphezek Testament berriko liburu sakratu hau eskararat garbiki eta fidelki itzul dezaten, entseiatu izan gare gure egin ahal guziaz haren handitasunaren xedea bethetzerat;

Apezpikuarekin batera, zenbeit aphez ere ahomentatzen ditu itzultzaileak, aditzera emanez bera ez zela bakarka aritu itzultze-lanetan. Eta, gisa berean, egiteko horretarako goiburua ere agertzen digu: garbiki eta fidelki itzultzea. Aurrerago, argituko du zer den garbiki hori, fidelkik ez baitu hainbesteko azaldu beharrik.

[…] eta hortarakotz, iretxeki izan gaizko lehia handi batekien Eliza Ama Sainduaz beregainki aprobatua Vulgata daritzan textuaren ez xoilki sensuari, baiñan oraiño egin ahal bezanbat letrari berari; eta letrari zorrotxki eta urratsez urrats jarraikiz, sensua gure lengoaian ezin ungi azarka daiteken lekhuetan, ez gare atrebitu gere burutarik deusere ematerat;

Ad sensum edo de verbo ad verbum dilema klasikoari muzin egin, eta bietan saiatzen da: zentzuari eta, areago, letra segidari ere eusten, batez ere zentzua gure hizkuntzan bete-betean ezin eman daitekeelarik. Azken batean, itzultzaile katolikoak ez du interpretaziorako eskurik, beretik ezin jar dezake ezer itzulpenean, erreformazaleek ez bezala, eta, hartara, zentzua ezin atzeman daitekeenean letraz letra itzultzea beste biderik ez du.

Aurreko paragrafo horretan, Haranederrek gaztigatzen digu Vulgata izan duela oinarri, eta nabarmentzen Elizak aprobatutako testua dela. Hurrengoan, aldiz, itzultzailea zordun ageri da bi frantses itzultzailerekin, Le Maistre de Sacy jansenistarekin (1613-1684) eta Aita Bouhours jesuitarekin (1628-1702), haiek ere autore aprobatuak baitira, eta, hartara, lagungarri bidezko eta onurazko, zentzu garbia eta naturala lortzeko; garbitasuna, beraz, zentzu ebanjelikoan hartu behar genuke.

[…] aitzitik baliatu izan gare Jaun Maitre De Saci eta Aita Bouhours textu hura bera franzeserat itzuli izan duten bi author aprobatuen baithan aurkhitu dugun laguntzaz, batean batari, bertzean bertzeari garraizkola, textu sakratu haren sensu garbia eta naturala gure lengoaian atzemateko gaitzenik diren lekhuetan batak edo bertzeak bide zelhaiena erakutsi izan darokun arauera.

Luma zorrotz bezain trebea izan zuen Haranederrek. Bai horixe! Hala ere, Itun Berriaren itzulpena luzaro egon zen gorderik, harik eta 1854an M. Harriet eta P.N. Dassance apaizek «artha bereziarekin, garbikiago, lehenbiziko aldikotzat agerrarazi» zuten arte, eta, orduan ere, lau ebanjelioak baino ez ziren bildu edizio hartan. Eskuizkribua, haatik, galdua da, eta, gaur egun, Uztaritzeko apaiztegi ttipiko Robin abizeneko apaiz baten eskuzko kopia «orraztua» baino ez dugu, baina horiek beste kontu batzuk dira.

Posted on

Aditza amaieran?

Juan Garzia Garmendia

Euskarazko esaldien hitzordenaz jardutean, badira bi kontu, inertziaz behin eta berriro aipatuak, okerreko usteetara daramatenak.

Lehenik eta behin, funtzio gramatikaletan oinarrituriko azalpen klasikoa: SOA hizkuntza da euskara, ala SAO hizkuntza?

Horrela, azalpenetik kanpo geratzen dira Subjektuaz, Objektuaz eta Aditzaz besteko funtzioak. Nire ustez, euskararen kasuan bederen, egokiago litzateke (nahiz eta gauza bertsua dirudien), kategoria guztiak aipatzea gehitxo izanik noski, objektua ere ez aipatzea. Hartara, Subjektua eta Aditza bakarrik aipaturik, objekturik ez (edo bai) baina (eta) bestelako osagai funtsezkoren bat duten esaldiak ere sartuko lirateke azalpenean; besteak beste, Mutila alfer samarra da bezalako esaldi arruntak, hots, predikatu-osagarriz eratuak.

Hala, funtzio gramatikalen araberako[1] oinarrizko hitzordenari dagokionez, euskara S(-)A hizkuntza dela esatea ezaugarri funtsezko bat aipatzea litzateke, baiki… hizkuntzaren tipologiari dagokionez. Euskararen joskera (kasu honetan, perpausen menderakuntza) postposizioetan oinarriturik egonik oro har, eta postposizioak aditzari lotzen zaizkionez, ia fisikoki eskatzen du sintaxiak, kasu askotan edo gehienetan, menderagailua erantsiko zaion perpausaren amaieran egotea aditza. Zentzu horretan, bada, ez dago zalantzarik oinarrizko hitzordenaz.

Jakina, perpaus guztiak ez dira mendekoak. Edo, beste modu –interesgarriago– batean esanda: mendeko perpausak esaldiaren parte dira, esaldiaren osagaietariko bat. Esaldi osoak, berriz, bi molde hauetariko batekoak dira (aditzik gabeko esaldiak alde batera utzita):

  • mendeko ez den perpaus bakuna
  • mendeko ez den perpaus konposatua [bere baitan osagai gisa darama(tza)na mendeko perpaus bat(zuk)]

Eta hemen dator bigarren kontua: gauza bat da esatea zein den mendeko perpaus mota gehienek (ia) ezinbestean bete beharreko oinarrizko perpaus-ordena (aditza amaieran), eta beste bat, oso desberdina, ea (perpausak baliatuz eraturiko) esaldiaren osagaiak berdin ordenatzen diren.

Izan ere, esaldian –eta mendeko izan arren esaldien ezaugarrietatik hurbil dauden mendeko perpaus mota batzuetan–, funtzio informatiboek agintzen dute funtzio gramatikalen gainetik, nahiz eta baden korrelazio estatistikorik bi funtzio moten artean. Esate baterako, mintzagai[2] funtzio informatiboa betetzeak erabakiko du non kokatuko den sintagma esaldian, baina aise ikus daiteke subjektu funtzio gramatikala betetzen duten sintagmek joera dutela, estatistikoki, mintzagai izateko.

Gure arteko eztabaidetan, bada, komeniko litzateke kontuok aldez aurretik argituak edukitzea, garbi gera dadin benetan zertan diren adostasun-desadostasunak. Horretarako, funtzio informatiboen gutxieneko ezaguera bat behar dugu, terminologiak terminologia. Hori, eta bi planoak –gramatikala eta informatiboa– bereizteko ahalegin zintzoa.

Bestela, betiko sokatira antzuetan gal gaitezke beste milaka urte batzuetan, zertaz ari garen ere sekula zehaztu gabe. Egizue aproba horri buruzko literaturan, eta ikusiko duzue nola lotu ohi den SOA/SAO kontu berez sintaktikoa, inolako bereizkuntzarik gabe, galdegaiaren kontu informatiboarekin (funtzio informatiboen berri ez dakienik ere ez da falta, horratik)…

Lasai, hala ere: ez dut garatuko hemen kontu hori xeheki. Horren ordez, neure ahalegintxoa egin nahi dut are mugatuxeago uzteko zein den gure arteko desadostasun- edo zalantza-esparrua, ez baita askotan dirudien bezain handia. Une honetan, (definizioetako) lotura-esaldietan dago, ia-ia, halako tirabira bakarra estandarra zaintzen dugunon artean; hots, Zer da gramatika? motako galderen erantzunezko esaldien hitzordena izaten da auzia.

Zehazkiago, ea abantailarik duen, estandar idatzian, Gramatika da… moldeko esaldietan formalki galdegaiaren lekuan doanari (definigaia) bere horretan mintzagai balioa emateak, galdegaia eskuineraturik. Ni ez naiz sartuko oraintxe horretan ere. Aditzaren kokapenari begiratuko diot, besterik gabe; zehazkiago, aditza perpausaren amaieran ematearen kontuari.

Berriz ere, lagungarri izango da ekuazioa sinpletzea: zein esaldi motak dute joera, egungo estandarrean, aditza amaieran ez kokatzeko? Ondoko zerrenda –behin-behineko, ireki– hau ikusita, ez dirudi gutxi izan behar dutenik.

Bada, horixe: kontuan har dezagula hori (ere) hitzordena-guduen beroenean ere. (Hala ere, nahiago duenak libre du noski, nigatik, aditza-beti-atzera/aditza-beti-aurrera talka-jokoan segitzea).

Aditza amaieran ez kokatzeko joera duten esaldi mota batzuk

GALDERAZKOAK

Ikusi (al) duzu zuk film hori?

Noiz ikusi duzu zuk film hori?

Bihar ikusiko al duzu zuk film hori?

HARRIDURAZKOAK

(Hamaika aldiz) Ikusi duzu, orduan, film hori ere!

Izan duzu, hala ere, film horren berri!

Badut-eta film horren berri!

EZEZKOAK

Zuk ez duzu, beraz, ikusi film hori.

BAI/DAGOENEKO GALDEGAIA DUTENAK

Ikusi dut (, bai/dagoeneko,) film hori.

Badut film horren berri.

Joango naiz (, bai,) film hori ikustera.

Banoa film hori ikustera.

EXISTENTZIA PREDIKATUZKOAK (bai galdegaia + izan/egon)

Bada(go) film bat ikusi behar zenukeena.

Izan da halako film bat edo beste aurten.

ADITZA GALDEGAI DUTENAK

Ikusi egin du, azkenean, filma.

Jakin daki horrek zinemari buruz.

GALDEGAI ENFATIKOA DUTENAK

Hamaika aldiz ikusi dut nik film hori.

IZAN/EGIN/EGON… ADITZEKIN ANTOLATUTAKO LOKUZIOAK

Uste dut ikusiko dudala film hori.

Merezi du film hori ikustea.

Dei egiten diot mundu guztiari film hori ikus dezan.

Garbi dago ikustekoa dela film hori.

Aditzera eman dute beste bi astez emango dutela film hori.

NARRAZIO-KATEAK

  Jakin dut film hori emango zutela; erosi dut txartela; ikusi dut, eta esango dizut egia:…

PERFORMATIBOAK

Debekatzen dut/da halako filmak ikustea.

Besterik gabe, hasiera ematen diogu zinemaldiari.

AGINDUZKOAK, ESKAERAZKOAK ETA PROPOSAMENEZKOAK

Ikus ezazu/dezagun bihar film hori.

Ikusi lehenbailehen film hori.

   (Esaten dizut) Ikusteko, ba, film hori.

Esango didazu, mesedez, zer iruditu zaizun film hori?

Ikusiko (al) dugu bihar elkarrekin film hori?

BEHAR/NAHI… ADITZ MODALEZ OSATUAK

Ikusi behar dut/duzu film hori.

Nahi nuke ikusi film hori.

AHALERAZKOAK

Egin nezake kritika gogor bat film horri buruz.

OSAGARRI JOKATUA DAUKATENAK

Esan/adierazi/jakin/ikusi… duzu bihar emango dutela film hori.

Agindu/eskatu nion bi sarrera eros zitzala film horretarako.

Jakingo du zer egin film horrekin.

OSAGARRI JOKATUGABEA DAUKATEN ASKO

Erabaki dut film hori ez ikustea.

Espero dut gogoko izatea film hori.

Ausartu naiz film hori ikustera.

Ikusi zaitut film horretarako sarrerak erosten.

Horra, bada, esaldi mota arrunt batzuk zeinetan aditza ez baitoa amaieran. Jakina, atzera etorri behar genuke aditzez amaituriko hitzordena oinarrizkora, baldin eta horietakoren bat honelako mendeko perpaus bihurtu nahi bagenu:

Ikusi zaitut film horretarako sarrerak erosten + -N bezala >

Film horretarako sarrerak erosten ikusi zaitudan bezala…

Zuk ez duzu ikusi film hori + -NEZ >

Zuk film hori ikusi ez duzunez…

Menderagailuaren arabera, gerta daiteke menderagailuak erdibiturik ematea mendeko perpausa, baina garbi dago ez dela hori gehienetan hitzordena kanoniko, prototipiko, neutro, oinarrizkoa. Hortxe, adibidez:

Zuk ez duzunez ikusi film hori…

Bestalde, halako asko ere naturalak direnez, horra gehitua beste sail handi bat –mendeko perpaus mota ez (guztiz) zurrunena– aditzez amaitzen ez diren perpausen zerrenda luzera:

zuk ez baituzu ikusi film hori

zuk ez duzula(ko) ikusi film hori

zuk ez duzularik ikusi film hori

…

Norbaitek pentsa dezake aipatzeke geratu den esaldi mota bat dela sailik zabalena (baliteke hala izatea) eta hor aditza amaieran doala erremediorik gabe, baina ez: baieztapenezko esaldietan ere ez dago indarrean inolako agindurik aditza amaiera joan dadin:

Zuk ikusi duzu film hori.

Zuk ikusi egin duzu film hori.

Ikusi egin duzu zuk film hori.

Film hori ikusi duzu zuk.

Film hori ikusi egin duzu zuk.

Ikusi duzu zuk film hori.

…

Aukeron artean, jakina, bada aditzez amaituriko esaldirik:

Zuk film hori ikusi duzu.

Zuk film hori ikusi egin duzu.

Baina horixe baino ez dira aditzez amaiturikoak: askoren arteko aukera batzuk. Areago, noski, osagai gehiago sartuz gero esaldian, ez baitira izaten batere naturalak mintzagai ugariko esaldiak.

!Zuk, gaur, denbora pasa, etxean, lagunekin, film hori ikusi duzu.

Ken dezagun, bada, burutik kontua: ez dago inolako legerik baieztapen-esaldiak aditzez amai daitezen. Informazioaren antolaerak erabakiko du nola ordenatzen diren osagaiak, eta mintzagaia(k) eta galdegaia baino ez dira joango aditzaren aurretik; gainerako osagaiak, aditzaren atzetik joango dira lasai asko.

Hala, beraz, teoriakeriaz zozo-zozo aditza beti amaieraratzen ez bada, kontu bakarrera dator estandar naturalak bizi duen ezbaia: ea zer kasutan komeni den galdegaia aditzaren atzean ematea.

Eta hori ere apur bat zehatz daiteke, bi polo seinalatuz eztabaida horretan:

  • Ahozkoan aukerako diren galdegai-eskuineratze guztiak edo gehienak idatzian ere egitea, iritzira, nahiz eta, intonazio bereziaren laguntzarik gabe, ez (hain) garbi geratu irakurketa zuzena zein den.
  • Idatzian nolabaiteko markaz irakurketa egokia ziur samar bideratzen duten eskuineratze estandarizatuak bakarrik erabiltzea.

Ez da esan beharrik ni bigarren jarrera horren alde nagoela, arrazoi teorikoengatik eta praktikoengatik. Gustura azalduko nituzke arrazoiok guztiok, baina luzeegi joko luke, eta uste dut funtsezkoena berez bistaratzen dela esanetik: irakurleak pauta ziur samar bat izan behar du testua irakurtzean, eta ez orain bat eta segidan bestea eta are kontrakoa, arbitrarioki.

Ahozkoa bere horretan islatu nahi bada, audioa behar.

[1] Izatez, funtzio gramatikalen azpian dauden rol tematikoak edo, bestelako izenez, rol semantikoak dira erabakigarriak. Esate baterako, aktantea. Hala ulertzen da, adibidez, Andoniri ardoa gustatzen zaio eta Andonik ardoa maite du esaldiek antolaera bera izatea, nahiz eta lehen esaldi horretan Andoniri aktantea datiboan joan eta ardoa subjektua izan.

[2] EGLUn mintzagai hanpatu esaten zaiona da nire terminologian mintzagaia: esaldiaren hasieran (abiapuntuko) hizpidea markatzen duena.