Berriz dakart unibertsitate garaian deskubritu nuen Asha Mahanek eta Mรณnica Gonzรกlezek argitaratutako Cuentos hindรบes kontakizun-liburuko pasarte bat. Bere garaian hainbat orriren goiko aldea doblatuta utzi nuen testu haiek noizbait berriz ere erabilgarri izan zekizkidalakoan edo. Liburuari hautsa kendu nionetik, hementxe nabil, gogoetarako aukera ederra direlakoan ikasleekin partekatzeko atontzen.
Zer dituzu nahiago: arrainak ala loreak? Zergatik? Orain, irakurri beheko testua eta aztertu ea zure erantzuna aldatuko zenukeen eta zergatik:
Egunero bezala, egunsentia iritsi baino lehen, India iparraldeko herrixka bateko emakume arrantzaleen talde batek txikotak askatzen zituen eguneroko lanari ekiteko. Ortzimugatik haragoko olatuak zeharkatuz, emakume taldea etengabe aritzen zen lanean piezarik onenak lortzeko. Eguzkia ezkutatu baino apur bat lehenago, arrantzaleek kostalderantz egin zuten berriro. Ilundu baino lehen ekaitz bortitz batek hautsi zuen ibilbide luze eta astun hura.
Hain zen bortitza euria, ezen emakumeak ezin ziren ontzigainean egon; beraz, ontziko sotoan babestu behar izan zuten. Haizetea gelditu zenean, itsasoak ohiko portutik urrun eraman zituela konturatu ziren, eta leku hartatik hurbilen zegoen tokian porturatzea erabaki zuten.
Urrunean etxe bat ikusi zuten eta lasterka joan ziren harantz. Euria ari zuen oraindik eta aterpea behar zuten. Atea jo zuten eta emakume abegikor batek ireki zien. Etxejabea zen, loreak hazten eta saltzen zituen. Emakumeak, arrantzaleak erabat bustirik ikustean, logela bat eskaini zien gaua han lasai pasatzeko. Lorezaintzako tresnak gordetzen zituen gela zabala zen; gainera, askotariko lore ederrez betetako saski ugari zeuden bertan. Hantxe zeuden, hurrengo goizeko merkatu ibiltarian salduak izateko zain.
Arrantzaleek anfitrioiaren keinua eskertu zuten, zeinak aterpea emateaz gain zopa bero-beroa eskaini zien. Afari xumearen ostean, emakumeak lotarako prestatu ziren. Leher eginda zeuden ezustez beteriko egun luzearen ondoren. Hala ere, haietako inork ere ez zuen lortzen loak hartzerik. Bata bestearen atzetik hasi ziren kexatzen loreek botatzen zuten usainaz:
โA zer nolako kiratsa! โzioen batek.
โEz dago usain hau jasango duenik! โziharduen purrustaka beste batek.
โHorrela lo egingo duenik ez dago!
Orduan haietako batek kideei zera proposatu zien:
โLagunok, kirats hau jasango duenik ez dagoenez, arrain-saskiak hartu eta burko moduan erabiltzea proposatzen dizuet. Horrela lore-sunda desatsegin hau saihestea lortuko dugu!
โNiri primeran iruditzen zait! Ea behingoz deskantsa dezakegun! โegin zuen garrasi beste batek.
Ia pentsatu ere egin gabe, emakumeek lankideari kasu egin zioten eta ez zuten zalantzarik egin arrain-otarre kirastunak hartu eta buruaren azpian jartzeko.
Bost minutu ere ez ziren pasatu eta arrantzaleak lo-zorroan gelditu ziren.
Cuentos hindรบes, Asha Mahan eta Mรณnica Gonzรกlez, 172.-176. or.
Gogoetarako galderak:
Zer da ziurragoa eta erosoagoa zuretzat: errutina ala berritasuna? Garatzeko aukera emango lizukeen bide usaintsua aukeratuko zenuke ala seguru sentiarazten zaituen konfort egoera kirastunean jarraituko zenuke? Zergatik?
Pertsonaien artean, zure ustez, nork jokatzen du malguago? Nork du egoera berrira egokitzeko gaitasun handiagoa? Eta nork du maitatzeko (bihotzez ulertzeko) gaitasunik handiena? Arrazoitu zure erantzuna.
Jon Casenave adiskideak gonbidaturik, โZertarako irakurri behar ditugu euskal klasikoak?โ izeneko mahai-inguruan parte hartu nuen oraintsu, Baionako Euskal Museoan. Bereziki 1545-1800 bitartean idatzitakoak zertarako irakurri behar ditugun argudiatzea zegokidan niri.
Munduko klasikoen aldean euskal klasikoek duten balio erantsiaren irudi gisa, bost-kantoi barietateko sagarra erakutsi nuen, amaginarrebari omen eginez. โHau etxekua da, amaโ esaten diot, eta hark inongo entziklopediatan eta inongo webgune espezializatutan aurkitu ez ditudan azalpen zehatzak ematen ditu: โhori bost-kantoia…โ. Eta supermerkatuko beste edozein sagar koloretsuago eta zaporetsuago baino gozoago jaten dugu biok, etxekoa delako. Eta hor ez dago, jakina, kanpoko sagar bikainekiko mespretxurik, baina bai etxekoa geurea delako estimatzea.
Mahai-inguruan ere iradoki nuen zerbait nik etxeko eta kanpoko sagarrekin izan dudan erlazioaz, baina mahai-ingurua ez da toki egokia norberaren bizitza zehaztasunez azaltzeko, eta 31 eskutikeko txokoa baliatuko dut zabalago aritzeko. Hemezortzi urterekin, erabaki behar nuen euskal filologia ala filologia klasikoa ikasi nahi nuen, eta pentsatu nuen hobe nuela lehenbizi filologia klasikoa ikastea, eta gero euskal filologia, banekielako autore grekolatindarrak ikasketek beharturik ezagutuz gero nire barruko harrak gero ere eramango ninduela euskal autoreak ezagutzera.
Horrela, Bermeotik Gasteizerako trenak eta autobusak hartu, eta Oihenart, Etxeberri Sarakoa, Bizenta Mogel, Lauaxeta edo Lizardi bazenik ere ez zekiten irakasle jakintsuekin ikasi nuen, Euskal Herriko Unibertsitatean, Ovidio eta Katulo, Martzial eta Horazio, Tibulo eta Zizeron, Tazito eta Virgilio, Safo eta Homero maitatzen. Fakultatean ikasi nuen Homeroren Odisea grekotik gaztelaniara itzultzen, askotan Josรฉ Manuel Pabรณnen gaztelaniazko itzulpena makulu gisa hartuta, baina neure kabuz ezagutu eta irakurri nuen Gaizka Barandiaranen Iliasena (Gasteiz, 1956), Rafael Moneo arkitekto ospetsuak gaztetan eginiko ilustrazioekin apaindua, eta argitaratu bezain laster erosi eta irakurri nuen Santi Onaindiaren Odisea (Bilbo, 1985).
Eta orain ere argitaratu bezain laster eskuratu eta irakurri nuen Matรญas Mรบgicak euskaraturiko Odisea (Balea Zuria argitaletxea, 2025). Noizbait hemen aipatzeko hautatua nuen (epiteto homerikoen itzulpenaz jardun nahi nuke noizbait), eta hara non ezin hobeto etorri zaidan orain hori egiteko parada. โZertarako irakurri behar ditugu euskal klasikoak?โ. Euskarazko Literatur Itzulpeneko Euskadi Saria irabazteko.
Azalduko dut nire baieztapena. Matรญas Mรบgicak 2017an irabazi zuen lehenengoz sari hori, Franรงois Villonen Testamentua euskaraturik. Itzulpenaren hitzaurrean azaldu zuen Villonen ahapaldiak euskaratzeko erabiliriko eredua:
Modutu dut, nere burutik asmatuz, zortzi lerroko kopla bat, euskal eredu tradizional bat oinarri harturik: zortziko txikia, hain zuzen, neurri txit usatua eta gozoa gure belarrirako, haren bi bertso zatiak (7/6) lerro bakarrean jarrita, batzuetan halakoak argitaratu ohi diren bezala. […] Halako bi elkarri erantsita modutu dut, beraz, nire zortzi lerroko kopla, eskema horrek Villonen zortzikuneak (Huitains) euskaratzeko behar adina leku eta zabalera ematen zidalako hizkuntzari eta testuari bortxa gehiegi egin gabe.
Eta koplagintza horretan trebatzeko erabili zuen bidea ere zehaztu zuen:
Asko leitu ditut xviii. eta xix. mendeko bertsolari eta koplariak itzulpena modutzen ari nintzela.
Oraintsu jakin dugu 2026ko Literatur Itzulpeneko Euskadi Saria ere irabazi duela Matรญas Mรบgicak, Odisearen itzulpenarekin. Kasu honetan ere, itzulpenaren sarrera gisakoan azaldu du zein ezaugarri dituen Homeroren hexametro-segidaren jarioa euskaratzeko hautaturiko moldeak:
Hautatu dut […] 15 silabako euskarazko bertso luze tradizionala, 8 + 7 silabako bi hemistikiotan zatitua, euskal literaturaren bidea urratu zuen bertsoa, hain zuzen, Detxepareren bertsoa eta Euskal Herriko hainbat balada eta kantore tradizionalen bertsoa, euskarazko konta-bertsorik ibiliena eta egokiena. […] Erabilera tradizionalean, 15 silabako bertso horiek errimaz binaka loturik etortzen dira, distikotan, alegia. Puntu honetan, ordea, tradiziotik aldaratu naiz.
Eta oraingoan ere, estilo jakin bateko bertsogintzan trebatzeko, itzultzaileak tradizioa irakurri du:
Horrelako hizkuntza eredu baten bila nenbilela, estilo klasiko batekin antzik handiena zuen gauza, nere ustez, Joannes Etcheberri รiburucoa Doctor Theologoaren lanak ziren, Manual devotionezcoa, hain zuzen, zeina, gainera, nere bertso neurri berean egina zen, 8 + 7 hamabost silabako bertso luzean.
Enpo egin arte irakurri nuen, beraz, Etxeberriren Manuala, eta harengandik, bertso neurria ez ezik, beste makina bat gauza ikasi, mailegatu eta imitatu ditut.
2027an, 140 urte izanen dira Sherlock Holmesen lehen istorioa argitaratu zela. John Watsonek paperera ekarri zuen lehen kontakizun hartan, Holmesek โbizitzaren mataza marguleanโ katramilatu zen โhilketaren hari eskarlataโ[1] izan zuen aztergai, eta, hortik narrazioaren izenburua: Estudio eskarlata.
1887an eman zen argitara, beraz, Sherlock Holmesen lehen abentura, eta harrezkeroztik mundua arruntean aldatu dela iduri duen arren, berdin-berdin segitzen du zenbait kontutan. 2010ean, BBCk Sherlock telesaila egin zuelarik, pertsonaiak duela hamasei urteko mundura ekarrita ere, ez zen beharrezkoa izan John Watsonen hasmentako kontakizuna aunitz aldatzea: 19. mendean bezala, 21. mendean ere Afganistango gerrako beteranoa genuen Holmesen laguntzailea. Eta gaur ere gazte โeta ez hain gazteโ frankoren buruhaustea den problema batek behartu zituen Holmes eta Watson Baker Streeteko 221. zenbakiko etxean elkarrekin bizitzera: etxe bat ordaindu ezinak.
Nolanahi ere, inorekin pisu bat konpartitzea erabaki baino lehen, komenigarria da haren maniak eta makurrak ezagutzea; horrela, Baker Streeten elkarrekin bizitzen jarri baino lehen, Holmesek eta Watsonek, zintzo-zintzo, elkarri eman diote beren alde ilunaren berri. Usain sarkorreko tabakoa erretzen du Holmesek; esperimentu kimikoak egiten ditu noizbehinka; depresioak jotzen duelarik, egunak ematen ahal ditu hitzik erran gabe. Kokainari erreferentziarik ez, lehen hitzordu hartan. Watsonek, bere aldetik, ez du zalapartarik gustuko, nerbio delikatuak dituelako; destenorean jaikitzeko ohitura du; eta arrunt alferra da. Holmesek, urduri, berehala galdegin dio biolinaren musika sartzen ote den ezin jasaneko zalapartaren kategorian. Jotzailearen arabera, erantzun du Watsonek: biolina ongi joz gero, jainkoen oparia izan daiteke haren musika; gaizki joz gero, ordeaโฆ
Aipatu gabe utzi dugu John Watsonen makurren zerrendako lehen elementua: โI keep a bull pupโ. โBulldogkume bat dutโ, Xabier Olarrak eta Usoa Wyssenbachek euskarara ekarritako bertsioan. Eta hala dakar Jack Tracy-ren The Ultimate Sherlock Holmes Encyclopediak ere: โBull pup, a young bull dogโ.
Watsonek, beraz, zakurkume bat dauka. Arras ongi, zeren, artikulu honen egilea kenduta, nork ez ditu zakurrak maite? Problema bakarra da hori dela animaliaren aipu bakarra Sherlock Holmesen istorio kanoniko guzietan, erran nahi baita, Arthur Conan Doylek idatzitako lau nobeletan eta 56 ipuinetan. Estudio eskarlatan ere, elkarrizketa horren aitzinetik eta ondotik, ez dugu gizakiaren lagun onenaren arrastorik inon.
Nolanahi ere, izan bada zakur bat Estudio eskarlatan, eta berriz ez agertzeko motibo ezin argiagoa bazuen, eri izanik, Holmesek pozoi bat probatzeko erabili izanaren ondorioz hiltzen delako. Baina terrier bat da, ez bulldog-a, eta Hudson andrearena, ez Watsonena.
Nicholas Dailyk, Oxford Worldโs Classics bilduman A Study in Scarlet-en edizioaz arduratu zen espezialistak, bertze espezialista baten eskutik proposatzen du bull pup hori pistola bat izan litekeela, British Bulldog deitzen baitzitzaion kalibre handiko errebolber bati, zeinak Webley RIC zuen izen ofiziala. I hear of Sherlock everywherewebgunean, berriz, gogoratzen digute bazela bull pup goitizenez ezaguna izan zen errebolber bat, baina goitizen hori ez zela hedatu 1930eko hamarkada artio. Bertzalde, gehitu dezagun, Sherlock Holmesen istorioetan pistolak behin baino gehiagotan agertzen badira ere, inoiz ez dugu Watson bere ustezko bull pupa eskuan ikusiko.
The Ultimate Sherlock Holmes Encyclopediara itzulita, lerro hau gaineratzen du Jack Tracyk, balizko zakurkumearen arrastorik ez dugula erran eta gero: โTo keep a bull pup, in Anglo-Indian slang, means to have fits of bad temperโ. Bull pup bat izatea, argot angloindiarrean, haserrealdiak izatea dela alegia.
Hori ederra da: bat egiten du John Watsonen iragan militarrarekin, eta zakurraren desagerpena azaltzeko balio du. Kontua da inork ez dakiela benetan argot angloindiarra ote den. Jack Tracyk ez du iturririk aipatzen, eta ni bederen ez naiz aurkitzeko gauza izan. Se non รจ vero, รจ ben trovato errateko tentazioa badugu, baina segur aski Conan Doyleren testua esku artean duen itzultzaileari vero ote den interesatzen zaio ororen gainetik.
Estudio eskarlatak ez zuen arrakasta handirik izan, baina 1891n Strand aldizkarian gure detektibearen ipuinak publikatzen hasi zirenetik, Sherlock Holmesek zale aunitz izan zituen. Arthur Conan Doyle ez zen zale horietarik. Harendako, dibertimendu literario hutsa ziren Holmes eta Watsonen abenturak, eta ez zituen ikaragarri baloratzen, uste baitzuen, gogoratzekotan, bere nobela historikoei esker gogoratuko zuela posteritateak. Horregatik, axola handirik ez zitzaiolako, detektibearen istorioetan badira inkoherentzia franko, eta ez litzateke harrigarria izanen Doylek John Watsoni zakur bat asmatu izana eta geroztik piztia atzendu izana.
John Watsonen bull pupa zauri ttiki bat da Estudio eskarlataren testuan, hari solte bat istorioaren mataza ez preseski koloregabean. Eta naski ez luke inportantzia handirik, baldin eta Doyleren kreaturak milaka jarraitzaile izanen ez balitu, eta haiek Sherlock Holmesen narrazioen bazter eta zoko guziak xehe-xehe miatu eta orotan zer komentatu eta zer eztabaidatu aurkitu izan ez balute.
Garrantzi handikoa ala garrantzirik gabea izan, egia da, nolanahi ere, bull pup hori edozein hizkuntzatara ekarri nahi izanez gero, aukeratu egin behar dela eta hala edo nola testuan dagoen ebaki ttiki hori hetsi egin behar dela. Bull pup bat izanik, Watsonek aldi berean zakurkume bat, errebolber bat eta jenio txarra izan ditzake. Bertze hizkuntza batera eramanda, hiruretarik bat izanen du nahitaez. Conan Doyleri utzikeria literarioa leporatuta, zakurkumearen alde eginen dugu, nahiz eta bulldogkume hori bertze inon ez agertu? Pistolaren alde, nahiz eta historikoki ezinezkoa den? Jenio txarraren alde, argota delakoan, nahiz eta inork ez eman argot horren iturririk?
Batek daki. Guk, nolanahi den ere, erranen dugu John Watsonen zakur-mamua itzulpengintzaren metafora dela. Jatorrizko testuak dituen aukera guzien artean etengabe hautatu behar baitu itzultzaileak, bertze testu bat sortzeko. Eta erabaki nola jokatu bat-batean arrastorik utzi gabe desagertu diren zakur horiekin.
[1] Xabier Olarra eta Usoa Wyssenbachen itzulpena da komatxoen artekoa.
Udaberria lehertu da. Duela aste batzuetatik hona teknikolorrean dago dena. Atzean utzi ditugu negu luzearen kolore hitsak, eta orain dena da berde, urdin, nabar. Pantailak eta egunkariak itxiz gero, munduak ez dirudi hautsita.
Ikusten ditudan paisaiak deskribatzen hasten naizenean, berehala agortzen zaizkit baliabideak. Hiztegia falta zait kolore-paleta aberats hori izendatzeko. Baliabideen zakua apur bat hornitu nahian, han eta hemen bilatzen eta irakurtzen hasi naiz.
Oinarrizko laburpen batekin hasteko, EHULKUren aholkuen artean badira bi koloreei eskainiak. Lehenengotik, gutxi erabiltzen ditudan aukera batzuk aktibatu ditut: beilegi edo laru, horiarentzat, eskarlata edo karmin, gorriarentzat, edo pikart, โkolore aniztunโ, โnabarโ adierazteko.
Kolore-joerak aipatzeko: horail, morantz, gorrasta, urdinkara, berdats… Interesgarriak iruditu zaizkit, orobat, beltzurdin, adibidez enarek pasaeran egiten duten distira metalikoarentzat, edo gorri-ubel, ardoaren jitearentzat.
Kolore baten bizitasun-maila zehazteko, distirant, min edo samin, edo, kontrako muturrean, hil, margul, beluri. Pentsa norbait deskribatzen duzula esanez ezpain gorri saminak dituela, eta begi urdin hilakโฆ
Bigarrenean aski eredu ederrak aurkitu ditut, moldatu eta neureak sortzeko: urre zaharraren koloreko iragana, absentaren igel-berdea, errepideko putzu altzairu-urdina... Gainera, ikasi dut badela Markina-beltz bat, eta Bilbo-urdin bat, RGB kode eta guzti.
Bibliografian aipatzen dituzten liburuetara jo dut, batez ere Patziku Perurenaren Koloreak euskal usarioan eta Txema Preciadoren Euskarak irakatsi koloreak ikusten lanetara, eta harrapatuta geratu naiz berdearen eta urdinaren misterioetan. Jakingo duzue; gauza da euskal tradizioan ez dagoela hitzik, esate baterako, Arabako itsasoen kolorea deskribatzeko. Berde, ferde, perde maileguak dira, eta orlegi, berriz, neologismoa.
El nombre de verde es alienรญgena: ferde. No puede menos que ser vocablo muy moderno, tomado de algรบn idioma romรกnico. ยฟPor quรฉ se ha perdido en absoluto el vocablo indรญgena, siendo asรญ que lo retienen los otros colores principales y que en el actual paรญs basko es color dominante? (A. Campion).
Kontu horrek Jean Etxepare ere kezkatzen zuen:
Badira xuri, beltz, gorri, urdin, hori, nabar, ubela; bainan zoin hitzek erran dezaguke belharraren itxura? Eskualdun gehienek diote belharra pherde dela, edo ferde, ohartu gabetarik hitz hori frantsesari kendua diotela, hunek latinari beihala egin zion bezala. Zenbeiti aldiz adituko deiezu eskuarak ez daukala, ez duela egundaino ukan, hitz berezi belharraren itxurari doakonik. Gure iduriko (โฆ) bada hortako hitz bat, asko lekutan oraino derabilatena: hura da ยซmuskerraยป. (โฆ) ยซMuskerraยป eratxikitzen da beraz udare gordinak daukan itxurari. Belharrarena berdin izanez, zendako ez ginuke hitz beraz adiarazi behar?
Euskaltzaindiaren hiztegian egun ere ageri da musker adiera horretan, jasoa markarekin:
musker 1ย iz.ย Narrasti ezkataduna, hatz azazkaldunak dituzten lau hanka, betazal mugikorrak eta buztan luzea dituena, kolorez berde biziaย (Lacertidae fam.).ย Muskerra bezain berdea. 2ย adj.ย jas.ย Berdea.ย Belar muskerra.
Mailegu eta neologismoak bezala, ordea, azaleko eragiketa baten ondoriotzat jotzen dute aipatu egileek irtenbide hori. Ez dirudi fruitu umotu gabeez haratago iritsi denik gure muskerra.
Misterioari erantzuna eman beharrez, Perurenak eta Preciadok beste bi aukera aztertzen dituzte. Batean, heze/ihar aurkariak erabiliko lirateke โberdetasunโ-maila adierazteko:
La palabra eze, heze, designa hoy lo hรบmedo y acuoso; significa verde cuando se aplica a los รกrboles que aรบn conservan savia. Yo sospecho que eze fue el nombre de lo verde, por lo menos como color del reino vegetal (A. Campion).
Bestetik, euskararen koloreen sailkapen zaharrean beltzak bereganatzen omen zuen berdearen geroko รฑabardura. Beltzak, eta urdinak. Izan ere, ez dirudi kolore horiek hain aparte daudenik gure xaharren begietara, ziurrenik gutako askok egiaztatu dugunez.
Ni ez naiz hemengoan, Joseba Sarrionandiak dio gipuzkeraz urdin erdaretako azul edo bleu hitzen itzulpena dela, baina bizkaieraz horri azula esaten zaiola. Urdina, euskal tradizioan, omen da โzuri nahastu batโ. Hortik ile urdindua, edo fruta urdindua (lizundua).
Lehen aipatu ditudan egileek beste esplikazio bat ere badarabilte euskararen kolore- urritasuna azaltzeko: hizkuntza eta kultura gehienetan oinarrizkoak diren zuri, beltz eta gorriz haraindi, kolorerik ez zela behar. Bestela deskribatzen zirela gauzak. Cira Crespok oso adibide esanguratsua darabil Alean idatzitako artikulu interesgarri batean:
Landa horretan koltza loretu da, mitxoletekin batera. Kardantxilo batzuk gelditu dira janarien bila. Telefono-kableetan erle-txoriak daude pausatuta.
Ez du kolorerik erabili eszena deskribatzeko. โHitzak ezagutzen badituzueโ, dio, โtonu zehatzak ulertuko dituzue, eta jakingo duzue udaberri betea delaโ. Deskribatzeko beste modu honekin kontrajartzen du aurrekoa:
Landa hura lore txiki horiz bete da. Lore gorri bizi hauskorrek tintatzen dituzte ertzak, tantaka. Iritsi dira txori txiki batzuk ere, txirula-soinua eginez. Maskara gorri bat daramate eta hegaletan beltza eta horia dituzte. Zer esan telefono-kableetan daudenez…multikolore harrigarriak dira!
โHiztegia pobretu ahalaโ, argudiatzen du Cira Crespok, โgero eta kolore gehiago erabiltzen ditugu deskribapenak egiteko. Irakurtzen baduzue duela urte askoko literatura, ikusiko duzue koloreak ez zirela hainbeste erabiltzen, gauzak deskribatzeko izen zehatzak zeuzkatelako. (โฆ). Abstrazkio hutsa eta konbentzioak baino ez zaizkigu geratzen ari, eta gure ingurua deskribatzeko ahalmena galtzen ari gara. Honekin batera, mundua ulertzeko gaitasunaโ.
Aitortu behar dizuet: eztanda txiki bat eragin dit kontu honek guztiak. Bete nahi nuen zakuan eztanda egin didate koloreek, eta koloreak emateko moduek. Gero, ordea, etxean daukadan liburu batekin akordatu naiz. Liburu txiki bat da, zahar-ukitua duena. British Museum of Natural History museoaren zigilua dakar bigarren orrian. Euskaraz balego, honelako zerbait litzateke izenburua:
WERNER-EN KOLORE-NOMENKLATURA arteetan eta zientzietan erabiltzeko egokitua; batez ere, zoologian, botanikan, kimikan, mineralogian eta anatomian
Izenburuan Werner aipatzen den arren, Patrick Syme da egilea. GG argitaletxeak atera du, 1825eko edizio bat berrargitaratuta. Jatorrizkoa hemen dago ikusgai.
Wernerrek mineralogia deskriptiborako eskuliburu bat idatzi zuen 1774an, gisa horretako lehena, alemanez, itzulpen merkean Fosilen kanpo-ezaugarriei buruz litzatekeena. 1810ean, berriz, koloreen nomenklatura bat eman zuen argitara, zientzian eta artean erabiltzeko โdiotenez, Darwinek gida moduan erabili zuen nomenklatura hori Beagle ontzian, bere espedizioetan aurkitutakoak hobeto deskribatzekoโ. Patrick Syme margolariak Wernerren nomenklatura aldatu eta zabaldu egin zuen, hasierako 77 koloreei beste 33 gehituta, bai eta bakoitzari animalia- eta landare-adibide bat ere.
Asko gustatzen zait liburu hori, koloreak eta natura lotzen dituelako, eta poetikoa delako zientifikoa bezainbeste. Urdina โbereziki gustukoa dudan kolore batโ, 42. orrian ageri da. Euskarara ekartzen saiatu naiz han ageri diren hamaika urdinak, lehen hurbilpen modura:
Eskoziar urdina, adibidez, Berlin urdina omen da, baina belus beltz nahikotxo, gris apur bat eta gorrimin ukitu bat gehituta. Animalien erreinuan, amilotx urdinak ageri omen du urdin hori, lepoaldean. Landareetan, anemona moreen lorezilek, eta, mineraletan, kobre urdinaren meak.
Lehen hurbilpen hori hobetu liteke, bai eta moldatu ere, koloreen izenak eta adibideak euskararen testuingurura egokituta, ahal den heinean. Lan polita litzateke, baina ez dakit mereziko lukeenโฆ Egun pantone kodifikatuetan estandarizatzen dira koloreak, mundu osoan berdin.
Sarrera hau idazterakoan ikasi dudan beste gauza bat da Pantone Institutuak, urtero, kolore bat esleitzen diola urte berriari. Ezetz asmatu zein den 2026ko kolorea: bada, cloud dancer; hau da, zuri nahastu bat; hau da, urdina.
Garazi Goldarazena Sanchez eta Leire Lakasta Mugeta
Aurtengo ikasturtean lehenbizikoz izan dugu euskararen erabilerari buruzko blog honetan aritzeko aukera, eta hau dugu gure azken artikulua. Horregatik, kontu bat argitu eta aitortu beharra dugu: hasiera batean, ikasturteko artikuluen plangintza egin genuenean, bestelako gai batzuei buruz idazteko asmoa genuen, baina argitalpen datak hurbildu ahala, gertu zeuden efemerideak pisua hartzen joan ziren gure egunerokoan, baita geure buruan ere. Ez dugu uste kasualitate kontua denik, urteurrenez josia baitago egutegia, horiei arreta jarriz gero, behintzat. Kontua da nolabaiteko ardura sentitu dugula egun horiek blog honetara ere ekartzeko, eta gure jardunarekin lotzeko.
Hala, gaurkoan, iragan ostiraleko efemeridea ekarri nahiko genuke gogora: 78 urte bete berri dira 1948ko maiatzaren 15ean ofizialki Israelgo Estatua indarrez sortu zutenetik. Palestinarrek Nakba deritzote horri, โhondamendiaโ arabieraz. Izan ere, hilabete gutxian 500 herrixka inguru suntsitu zituzten kolonia israeldarrak eraikitzeko, milaka eta milaka palestinar haien bizilekuetatik kanporatu zituzten eta beste milaka erail zituzten. Aukera ona iruditu zaigu oraingoan ere aurretik adierazi izan dugun literaturaren โtresnatasunaโ azpimarratzeko, poesia mailu izan daitekeela uste dugulako.
2025eko Senezerako hamalau itzultzaileren artean hamahiru poeta palestinarren poemak ekarri genituen euskarara[1], eta esangura eta indar handiko errezitaldia prestatu zuten gero itzultzaileetako batzuek[2]. Aukera polita iruditu zaigu, oraingoan ere, eta efemeridea probestuta, poesiaren bidez palestinar erresistentziaren ahotsa zenbait bertsotan ekartzeko.
Hori dela eta, Tawfiq Ziyad-en poema labur bat ekarri dugu euskarara. Tawfiq Ziyad (Nazaret, Palestina, 1922 – Jordan harana, Palestina, 1994) poeta eta politikari palestinarra izan zen. Erresistentziak toki garrantzitsua izan zuen haren poesian, eta poema bakarra dugu euskaraz, Joseba Sarrionandiak Hezurrezko xirulaken itzulia: โHementxe geratuko garaโ. Hona hemen โุฃูุงุฏููู โ (โDeitzen dizuetโ euskaraz):
Deitzen dizuet. Eskutik heltzen dizuet estu. Oinpean duzuen lurrari egiten diot muin, eta diotsuet: bizia emanen nuke zuengatik. Nire begien argia ematen dizuet nire bihotzeko sua, dudan mina zuen zorigaitzaren zati bat baita.
Deitzen dizuet. Eskutik heltzen dizuet estu.
Ez diot aberriari uko egin ezta burua makurtu ere. Zapaltzaileen aurrean paratu nintzen: oinutsik, biluzik eta umezurtz ahurrak odolez blai banderak jaitsi gabe eta arbasoen hilobietako belarra defendatu nuen.
Baudelaireren poesia lantzen hasiak ginen klasean eta Les Fleurs du Maleko โCorrespondancesโ poema irakurtzea proposatu nien ikasleei. Espainierazko taldea izaki, Alain Verjat eta Luis Martรญnez de Merloren itzulpena jarri nien, Cรกtedra argitaletxeak argitaratua. Frantsesezko jatorrizkoa ere eskura paratu nielarik, lehen bertso-lerroarekin hasi ziren komeriak. Halaxe idatzi zuen Charles zaharrak: โLa Nature est un temple oรน de vivants piliers / Laissent parfois sortir de confuses parolesโ. Aipatu itzultzaileek, berriz, horrela ekarri zuten espainierara: โLa Creaciรณn es un templo de pilares vivientes / que a veces salir dejan sus palabras confusasโ. Lehen bertso-lerroarekin esan dut, baina lehen izenarekin hasi ziren komeriak: Nola arraio itzuli zuten โCreaciรณnโ moduan frantsesez โNatureโ zena? galdetu zidaten ikasle asaldatuek.
Eskolan halako auziak agertzen direnean itzultzailearen defentsa da boteprontoan ateratzen zaidan lehen keinua; hots, aukerak aukera, hitz eta erabaki bakoitzaren atzean jokabide motibatu bat egoten dela, ezer ez dela ausazkoa itzulpenaren kasuan. Ados egon zaitezke edo desados, itzulpena egokiagoa edo desegokiagoa izan daiteke, baina ez da komeni begiratu azkar batez itzultzailearen lana epaitzea. Ezagutzen ditudan itzultzaileengatik diot, jende-modu saiatu, diziplinatu eta burutsua izaten baita. Ez dute idazlearen askatasuna, onerako eta txarretako, eta horrek askoz ere zorrotzagoak izatera eramaten ditu, oro har eta salbuespenak salbuespen, noski (ez dakizkidan orain idazleak haserretu!). Hori esanda, auzia aztertzeari ekin genion.
Ez da erraza itzultzailearen larrutan jartzea, baina esango nuke itzultzaileak โCreaciรณnโ aukeratu zuela poema osorik eta artez irakurriz gero argi dagoelako hitzaren zentzua hori dela. Hau da, DRAEren arabera โNaturalezaโren bigarren adiera dena: โConjunto de todo lo que existe y que estรก determinado y armonizado en sus propias leyesโ. Eta ez hirugarrena, egun burura lehena etortzen zaiguna (ziur aski): โMedio fรญsico en el que coexisten los seres vivos y los inertes al margen de la vida urbanaโ. Hau da, poema horretan (eta beste batzuetan, โLa gรฉantโen, adibidez) Baudelaire ez da naturaz ari zentzu ekologikoan, zentzu metafisikoan baizik; hots, existentziaz ari da, ez arbola, txori, belaze eta ur gardeneko errekastoez. Izan ere, hurrengo lerroetan โbatasun sakon eta ilunโ batez ariko zaigu, edota โzera infinituen hedapenazโ. Horregatik, itzultzaileak, seguru asko, nahasmendua ekiditeko erabili zuen โCreaciรณnโ hitza, den guztiaz, unibertsoaz, ari delako poema. Erabakia indartzera dator gainera kontu klabe bat: naturak tradizio luze eta oso markatua du poesian, are gehiago erromantizismoan, eta Baudelaire hain justu erromantizismotik sinbolismorako jauzia egiten ari delarik, ondo egon daiteke zehaztea hor Baudelaireren natura ez dela erromantikoena (itzulpen horren kritiko asaldatu bati blog batean irakurri diodan kontrara, bide batez), are gutxiago poesia klasikoko natura locus amoenus zentzuan. Poesia pixka bat irakurri duen edonork poema batean natura irakurri eta automatikoki pentsatuko du adiera horietan, tradizio poetikoak duen pisuagatik. Aitzitik, hemen, esan bezala, Baudelaire beste bide batzuetatik doa. Imajinatzen dut hori guztia buruan zutelarik egin zutela itzultzaileek โCreaciรณnโ hitzaren alde.
Alabaina, egia da, bestetik, aldaketa ez dela nolanahikoa, are gehiago frantsesaren eta espainieraren arteko gertutasuna aintzat harturik. Ez da frantses askorik jakin behar โNatureโtik โCreaciรณnโerako jauzian, lehen begiratuan behintzat, traizioa ikusteko eta ez tradukzioa, eta halaxe ikusi zuten nire ikasle asaldatu maiteek. Izan ere, โNaturalezaโ hitzaren aldekoek argudio on bat dute, eta niretzat ere, dena esaten hasita, horixe dateke argudiorik indartsuena: frantsesezko irakurleak hitzaren anbiguetatearekin borrokatu behar du eta berdin-berdin egin adiera baten edo beste baten alde. Edo, beste modu batera esateko, eta hemen idatzi nuen lehenengo artikuluan aipatutako kontu bat berreskuratuz, Baudelairek frantsesez ere aukera izan zuen โNatureโren ordez โCrรฉationโ erabiltzeko, eta lehenengoaren alde egin zuen. Orduan, egoki ote da, originalaren anbiguotasuna erauztearen izenean, espainierazko irakurleari lana โerraztuโ eta hitzaren balizko zentzu zuzena ematea?
Aukera horrek ere baditu beste albo-kalte ez txikiak gainera. โCreaciรณnโek oihartzun erlijioso nabariak baititu, โnaturalezaโk ez dituena, eta hori ere kontuan hartu beharko litzateke. Hau da, espainierazko bertsio horretan poemak kutsu erlijioso eta are kristaua har lezake, originalean ez dagoena eta, bide batez, Baudelaireren mundu poetikoan oso arazotsua izan daitekeena. Esan dezadan honek guztiak erakusten digula beste kontu garrantzitsu bat, batzuetan ahaztu egiten dena: itzulpen literarioan, jatorrizko hizkuntza eta helburu hizkuntzak dominatzea bezain garrantzitsua dela literatura (literaturaren historia, literaturaren teoriaโฆ) dominatzea.
Ez alferrik, espainierazko bertsio gehienek (eta ez daude gutxi) โnaturalezaโren alde egiten dute. Kontsultatu ditudan ingelesezkoek ere โNatureโ erabiltzen dute eta ez โCreationโ, eta euskaraz ere, Patxi Apalategi zenak โNaturaโ hautatu zuen, eta berdin Xabier Bovedak. Kurioski, baina, espainieraz, ez dira Verjat eta Martรญnez de Merlo izan bakarrak โCreaciรณnโ hautatzen. Zergatik?
1957an Josรฉ Marรญa Valverdek itzuli zuen poema eta โCreaciรณnโ hitza hautatu. Nire hipotesia da oso posible dela geroko itzultzaile batzuek, Valverderen sona eta itzalak markaturik, aukera horren alde egin izana halaber. Sarritan, hizkuntza baterako lehenengo itzulpenak asko markatu baititzake geroko itzulpenak ere, batez ere itzulpen hori izen โhandiโ batek egina bada. Argumentum ad verecundiam delakoa existitzen den bezala existitzen dela Translatium ad verecundiam, alegia.
Indiako ezkutuko leku batean posizio sozial oneko baina bi urte lehenago alargundu zen aita familiako bat bizi zen. Emaztea hil zenetik, egunak hiru seme-alabak aurrera ateratzen pasatu zituen, eta haiek denborarekin aitarengandik jaso zuten arreta eta dedikazioa eskertu zuten.
Seme-alabak hazi eta nagusi egin zirenean, familiaren etxea utzi zuten bizitza berriari ekiteko. Orduan, etxeko bakardadean, une hartatik aurrera zer egin zezakeen galdetzen hasi zitzaion bere buruari. Bat-batean, konturatu zen beti izan zuela bilaketa espiritualari ekiteko desira zoragarria, Unibertsoaren Kontzientziarekin bat zela sentitzekoa.
Aitak jada ez zuenez familia betebeharrik eta ez zionez inori konturik eman behar, probintziako yogi famatu bat bisitatzeko bidaiari ekitea erabaki zuen. Hari azalduko zizkion benetako nahiak eta hari eskatuko zion aholku espirituala.
Bidea luzea izan zen, eta baita astuna ere, zegoen bailararen beste aldeko ibai batetik hurbil bizi baitzen yogia. Haraino iritsi zenean, arropa bakar gisa gerripekoa zuen gizon erdi biluzia aurkitu zuen. Jarraitzaileen limosnez elikatzen zen, eskaintzen ziotenaz, eta nahiz eta besteentzat nahikoa ez izan, zoriontsua zen, bere buruarekin eta besteekin bakean bizi zen eta.
Gizona yogiaren etxera hurbildu ahala, adeitasunez egiten zion irribarre.
โZertan lagun zaitzaket? โgaldetu zuen adeitsuki.
โEsadazu, lagun โerantzun zuen maisuak jakin-minez.
โEsan zeniezadake nola hauteman Unibertsoaren Adimena eta harekin nola bat egin?
โEtorri nirekin โagindu zion gizonari.
Inpazientzia handiz, aitak ibairaino jarraitu zion yogiari, eta hark hauxe esan zion:
โOrain makur zaitez, lagun maitea.
โHori bada zure nahiaโฆ โerantzun zuen gizonak.
Jarraitzailea astiro makurtu zen unean, yogiak burutik gogor heldu eta uretan murgildu zuen. Segundo batzuk pasa zituen horrela, gizona konortea eta kontzientzia galtzeko puntuan egon zen arte. Azkenean, yogiak borroka ugariren ostean gizonari arnasa hartzea baimendu zionean, galdetu zion:
โEsadazu orain, lagun, zer sentitu duzu?
โAire premia eta irrika ezohikoa sentitu dut.
โBada, Unibertsoaren Adimenarekiko irrika bera duzunean ikasi ahal izango duzu hura hautematen eta harekin bat egiten.
*Cuentos hindรบes, Asha Mahan eta Mรณnica Gonzรกlez, 45.-48. or.
Itzulpen politikei buruzko nazioarteko jardunaldi batean parte hartu berria naiz. Erakunde publikoek sustatutako itzulpenak izan ditugu aztergai, hain zuzen ere, munduko hainbat txokotako literatur itzulpenak argitaratzera bideratuak. Kanporako zabalkundea sustatzen duten itzulpen programak edo laguntzak izan ditugu batik bat jomugan. Diplomazia kulturalaren parte dira halako egitasmoak: norberaren kultura beste herrialde batzuetan ezagutarazteko bidea ematen dute eta, horretaz gain, norberaren kulturari balioa emateko ere balio izaten dute. Nazioa, kultura eta herrialdea eraikitzeko tresna gisa uler litezke, nazio-marka sustatzeko trepeta.
Herrialde, kultura eta hizkuntza ugari eta askotarikoetan eskaini ohi dira literatur lanak erdaratzeko laguntzak. Laguntza ematen duten erakundeak askotarikoak izan ohi dira, bai eta laguntza programa horietan parte hartzen duten agenteak ere. Horien nolakotasuna ezagutzeak lagunduko digu ikusten zer-nolako lana egiten duen bakoitzak, zer-nolako helburuak dituen eta zer-nolako emaitza lortzen ote duen. Itzulpenak egiteko laguntza programen azterketa xeheari esker, bai eta programen arteko alderaketaren bitartez, norberaren errealitatea gehixeago ezagutzeko parada sortzen da, norberaren herrialdeko sustapen bideak eta haien eraginkortasuna sakonago ulertzeko.
Azken urteetan ikaragarri hazi da erdaratzeko laguntzak ematen dituzten laguntza programen kopurua nazioartean. Literaturaren balio sinbolikoa handitzeko tresna eraginkorrak dira, eta literatur lanak munduan zehar zabaltzen laguntzen dute. Alabaina, zer pentsa ematen duten hainbat elementu ere kontuan izan behar dira.
Batetik, erakunde publikoek sustatutako laguntzak izanik, erakunde horiek barne biltzen dituen herrialdearen nazio-ikuspegia eta kultur identitatea bere egiten ditu normalean delako itzulpen programak. Hori hala izanik, laguntzen ote da ofizialak ez diren hizkuntzetako ekoizpena? Jasotzen al dute, esaterako, hizkuntza indigenetan idatzitako lanek beste hizkuntza batzuetara itzultzeko laguntzarik? Hizkuntza gutxituak dituzten herrialdeetako erakundeek itzulpenak sustatzeko baliabide mugatuagoak izaten dituzte hizkuntza handietako erakundeek baino. Hortaz, itzulpenak diruz laguntzeak ez ote ditu hizkuntzen arteko desorekak are handiago egiten? Horretaz gain, bazterrekoak diren diskurtsoek eta indarrean den ikuspegi politikoarentzat deserosoa izan litekeen literaturak lortzen al dute ikusgarritasunik laguntza publikoen bitartez? Merkatuan zabalduen dauden joerak indartzen ote dira laguntzen bitartez ala kanona berritzeko erabiltzen ote dira?
Tokian toki eta garaiz garai komeni da aztertzea itzulpen politiken beharra, eraginkortasuna eta erabilgarritasuna. Kulturen arteko harremanak indartzeko tresna diren heinean, besteenganako harremanean neurtu behar da itzulpen horien errealitatea. Nazio-marka sustatzeko tresna izan daitezkeenez, pentsatzekoa da herrialde batek berariaz diseinaturiko nazio-ikuspegi jakin bat indartzeko balioko dutela kanporako itzulpenek. Alabaina, itzulpenok argitaratuko dituen herrialdeak eta bertako argitaletxe zein irakurleek jatorrizko kulturaren iruditeria jakin bat izaten dute; konparazio batera, kultura bat izan liteke besteen begietara exotikoa, txikia, erreferentea, modernoa edo atzerakoia. Ezin pentsa liburuek iruditeria horri iskin egingo diotenik. Hala, itzulpenak sustatzeko jatorrizko herrialdeak eginiko lanketa, inbertsioa eta esfortzua ez dira nahikoak izango aurreikusitako eragina lortzeko.
Itzulpena sustatzeko laguntzen programek askotariko errealitateak biltzen dituzte eta bakoitza bere testuinguruan ulertu behar da. Dena den, elkarrekiko harremana ere ez da bazter utzi behar: programen artean edo herrialdeen asmoen artean tentsioak ere sor litezke, guztiak ari baitira norberaren literaturaren nazioarteko zabalkundea handitu nahian, asimetriak ezaugarrituriko mundu mailako literatur sisteman lekua bilatu nahian.
Joan den hilean izandako enkontru batean, Leire Azkargorta EIZIEkideak blog honetan idatzitako sarrera bat aipatu zidan. Kolaborazio hura ez nuela gogoan esan nionean, pixka bat harritu zen, eta orain nik, atzerabegirako desenkusa moduan, alegatu behar dut ezen, nire urtebetetze egunean argitaratu zelarik, egun hartan ez nuela bloga zabaldu. Testu hartan kontatzen duenez, abian duen doktore-tesirako aurrekariak biltzen ari zela, ikusi zuen itzulpengintzari buruz euskaraz aurkeztutako lehen doktore-tesia 2000. urtekoa zela. Urte hartako urtarrilekoa, gaineratzen dut nik; Itzulpengintzako lizentziatura artean abiatzeko zegoela; eta Letren Fakultatetik kanpoko doktorego-programa alien baten emaitza izan zen.
Pasadizo horri gehitu behar zaio egun berean egin zidatela adinean aurrera joatearen poderioz soilik jasotzen diren aitortza horietako bat. Pozgarria, noski. Bainaโฆ Handik astebetera, berriz, metroan sartu nintzela, gazte batek eserlekua eskaini zidan, nire bizitzan lehen aldiz. Adinarekin lotutako gauza gehiegi, halabeharrari egozteko. Eta horrek guztiak zer pentsa eman zidan, bistan denez.
Hasieran aipatutako egun hartara itzuliz, nire ohiko baldartasun soziala dela medio, gutxienez ordu erdi bat geroago erantzun nion Leireri. Haren gogorarazpenak gaia emana zidala blog honetan hitzartuta dudan azken testurako, denboraldikoa bederen, menturaz sekulakoa.
Berritasun-zale bat baino gehiago gaiarekin aspertuta badago ere, hamaikagarrenez aitortuko dut Itamar Even-Zohar ikertzaile palestinarraren teoriarik ezagunenak ibilbide akademiko osorako inspirazioa eman zidala. Eta geroko beste askori ere eman die, pozez ikusi dudanez, dagoeneko normalizatutako itzulpengintzaren ikerketa-eremuan.
Horren harira, beste toki askotan esandakoa errepikatuko dut hemen: gurearen antzeko sistema gazte edo/eta ahuletan, errepertorio eta genero periferikoek aukera gehiago dute, zenbaitetan, erdigunera hurbiltzeko eta are erdiguneko bihurtzeko ere.
Hala gertatu da, euskal literaturaren historian, itzulitako testu askorekin, eta hala gertatu zen, euskal eremu akademikoan, 2000. urteko tesi harekin ere. Kasu horretan, akademiarako sarrera eman zion atzeko atea nire bigarren arima izan zen: haur eta gazte literatura. Euskal mainstream literaturarik apenas zegoen garai batean, haur eta gazte literaturak bete zuen hutsune hura, itzulpenaren bidez batez ere. Eta genero periferikoek munta txikiko arreta jasotzen zuten garaian, periferiaren periferian dagoen genero baten azterketa sartu zen gibeleko atetik.
Gerora, Even-Zohar irakaslearen azterbidea aski emankorra izan da gure artean, itzulpengintzaren inguruko ikerketetan ez ezik, testu periferikoak zein kanonizatuak idatzi dituzten idazleen ibilbideen azterketetan ere. Hala, Xabier Etxanizek (2007, 2011) idazketa- eta itzulpen-tekniken laborategi bat ikusi zuen Bernardo Atxagaren haur eta gazteentzako obretan, gero lan kanonikoetan erabiltzeari begira. Ikertzaile berak, Karla Fernรกndez de Gamboarekin batera (2011), antzeko azterketa bat egin zuen Leire Bilbaoren obren gainean. Eta, azken adibide bat jartzearren, Aiora Sampedrok (2022) bere doktore-tesian Harkaitz Canoren literatura aztertu zuen polisistemen teoriaren ikuspuntutik (atzeko atea, Canoren kasuan, genero periferikoekiko hibridazioa da).
Tankera bateko haur eta gazte literatura, itzulpenarekin batera edo gabe, behin baino gehiagotan atzeko atetik sartu, eta literaturaren etxeko gela nagusietara iritsi da. Adibiderik hurbilena, beharbada, Atxagaren Behi euskaldun baten memoriak (1991) liburuak, gurean harrera epela jaso eta gero, alemanez lortutako arrakastarena da, Ludger Meesen itzulpenaren bidez. Lehenago, alderantzizko bidetik, Die unendliche Geschichte (1979) Michael Enderen eleberriaren itzulpenek izugarrizko sona erdietsi zuten mundu osoan (gurean, Istorio amaigabea, Idoia Gillenearen itzulpenean). Eta Behi euskaldunaren ondoren ere, beste hainbeste gertatu zen, esaterako, โHis Dark Materialsโ (P. Pullman, 1995-2000) eta โHarry Potterโ (J.K. Rowling, 1997-2007; euskaraz, Iรฑaki Mendigurenek itzuliak) liburu-sailen itzulpenekin.
Literatura โorokorreanโ, berriz, itzulpenaren bidezko atzeko aterik ezagunena hainbestetan aipatutako frantsesezko Poe da: frantses literatura bere onenean ez zegoelarik, Baudelairek itzulitako Histoires extraordinaires (1856, 1857) ipuin bildumek frantses sinbolismoaren ikur bihurtu zuten E.A. Poe. Irakurleak ez aspertzeko, azken adibide bat: Cien aรฑos de soledad (1967) eleberriaren ingeleserako itzulpenak ere espero gabeko arrakasta eta milioikako salmentak izan zituen ingelesezko sistema bestela iragazgaitzean (AEBn, Erresuma Batuan eta haren koroari atxikitako herrialdeetan), G. Rabassaren itzulpena medio.
Atzeko ateak ez dira beti gutxiestekoak. Gogoan izan Aliziak โEdan nazazuโ zioen botilatxotik edan behar izan zuela, neurriz txikiagotu, eta berrogei bat zentimetroko atexka batetik herrialde miresgarrira sartzeko. (Laster konturatu zen, haatik, mundu hartan ere denak erotuta zeudela).
