Argitalpenak

Posted on

Euskara batua Iparraldetik (I)

Xabier Elosegi Aldasoro

Gotzon Garate zenari entzun nion behin gertakari hau: Elgoibarko baserri batera joana zen, bertan egonaldi bat egitera. Lehen aldia omen zen. Kaleko euskara zuen berak eta baserrikoa ezagutu nahi. Bazkaldu ondoren etxekoei esan zien «banoa siesta bat botatzera», eta etxeko mutiko batek galdetu zion «nondik bota behar dozu siesta?». Berehala ohartu zen Gotzon siesta bota «echar una siesta» esaldiaren kopia edo kalko bat baizik ez zela.

Zergatik eta zertako duzue iparraldeko batu hori? Erantzuna sinple zait: zuek hegoaldeko batu bat erabiltzen duzuelako, hiztegian guretzat aski urruna, ez errateko arrotza, gainera maiz erranaldietan gazteleraren pleguetara tolestua. Hortik euskara batuaren izenean saltzen zaiguna, frankotan gipuzkera osatua da, hots gipuzkera gehi H letra, eta det aditz formaren ordez dut, izkirioz bederen. Haatik aho-mihiz hori ere ez: H ez duzue ahoskatzen gutiz gehienek, eta det hara, det honara zabiltzate, adibidez euskalki ezberdinetako bertsolari saioetan ere, hainbestetaraino non iparraldeko euskaltzale askok uste duen hori dela batukoa. Euskara batuagoa zerabilten Mattin, Xalbador eta Xanpun zenek…

(Jean Louis Davant euskaltzainaren aipua)

Erdarakadaz betea den ustezko batu nahasi eta hotza bazter dezagun eta gure ahozko harremanak aberats ditzagun Mattini esker.

(Franck Dolosorren artikulua Mattin bertsolariaz).

Ez da batere dudarik 2013. urtean, mugaz bi aldeetako euskaldunek duela mende bat baino zailagoa dugula elkar ulertzea. (Oroit Odriozolaren artikulua Berrian). Batzuen eta besteen euskara erdaldundurik (espainoldurik eta frantsesturik) elkar ulermena, zoritxarrez, ahuldu egin zaigu.

Eta, noski, elkar ulermena lortzeko batak bestearen ezagutza behar-beharrekoa da. Eta, hain zuzen, iduri luke horretarako behar den borondatea dela eskas: norbera bereari so baitago.

Eta aitzinera egin aurretik ikus dezagun gaur egungo euskaldunak nondik hartzen duen, gehienbat, euskara. Ez da euskara idatzitik, jendarteak guti irakurtzen baitu: libururik ia bat ere ez, eta kazeta-aldizkarietatik tituluetatik harat arras guti. Euskara entzunetik hartzen du, batez ere, gaurko euskaldunak bere hizkuntza.

Lehen-lehenik etxeko euskara du bere iturburua eta horretan gutiengo bat baizik ez da euskaldun zaharren euskalkian edaten duena.

Gehienen etxeko euskara «batua» edo dena-delakoa da. Eta batez ere, irrati eta telebistako euskara «batua» edo dena-delakoa.

Eta hedabide horietaz arduratu naiz, baztertu gabe halere gure egunkari bakarra, Berria. Ez dut azterketarik egin Hitza eta tokiko kazetei buruz.

Eta zein dira Lapurdi, Baxe-Nabarre eta Zuberoako euskaldunen zailtasunak hegotiarren euskara ulertzeko ?

Ondoren zenbait ataletan aipatuko ditut, ene ustez, zeintzuk diren «batua» omen delakoaren zailtasunik handienak Ipar Euskal Herritarrentzat. Kakotxen artean eman aipamen guztiak hedabidetakoak dira. Ez da dudarik badirela beste arazoak. Horiek dira, alabaina, gehienbat aipatuak izan zaizkidanak.

Gauza ageria da aihertar batek «hodei baxuak» esaldia entzuten duelarik ez duela ulertzen, espainierazko bajo/bajak zer erran nahi duen ez baitaki. Baina «baxua» eguneroko euskaran ez zen erabiltzen duela 20/30 urte. Azken urteetako «moda» da hori… Bi lorpen (!) baditu erabilera horrek: espainierazko hitz bat sartzea, eta Ipar eta Hegoaldekoen arteko ulermena gutitzea. Eta onurarik ba ote ?

Hiztegia

Davant jaunari jarraiki: «Hiztegian ditugu diferentziarik handienak, Euskaltzaindiko Hiztegi Batua ez dugulako erabiltzen… Hor agertzen dira euskalki guzietako hitz klasikoak, literaturan aski bizi direnak. Beharbada euskaltzainek gure pedagogian huts bat egin dugu: hitz batzuen ondotik, iturriko euskalkiaren aipatzea. Adibidez: «prefosta Zub.». Ondorioz hegoaldeko askok, eta iparraldeko batzuek ere uste dute hitz horiek batuan ez direla baliatu behar. Beraz bazter uzten dituzte Zub., Lap., Naf., Ip. marka daukaten hitz guziak».

Hiztegia arazoa da gaur egun. Batetik euskalkitik euskalkira badirelako desberdinak, osoki desberdinak, diren hitzak eta ere berdin ahoskatu eta idazten diren hitzak, baina esanahi desberdinekoak (batzuetan kontrajarriak).

Etsenplu bat. «Joanes arotzak lan azkarra egin zuen. Ama eri zuen eta pentsatu ere pentsatu zuen: agian hilko da laster». Esaldi honen azpeitiar baten irakurketa: «Joanes zurginak presazko lana egin zuen. Ama eri zuen eta pentsatu zuen: beharbada hilko da laster». Esaldi bera hazpandar batek horrela ulertzen du: «Joanes burdin-langileak lan gotorra (indartsua, solidoa) egin zuen. Ama eri zuen eta pentsatu zuen: nahi nuke laster hiltzea».

Hemen aipatu arotza, azkarra, agian hitzak, guztiak dira euskara batuarenak, nahiz mugaren bi aldeetan ez duten gauza bera adierazten: gaur egun ez da arotza = zurgina, arotza = burdin-langilea baino «euskarago» edo «batuago». Eta, noski, ezin zaio gaur egun amorotar bati eskatu arotza burdin-langile gisa erabiltzea. Bai aldiz edozein hegotiar bati Ipar Euskal Herrian hitzaldi bat ematerakoan, kasu pixka bat egitea eta bertakoek hego aldeko euskararen aitzinean dituzten arazoak, hein batean bederen, gutitzen saiatzea.

Ez hain aspaldian Heletan gertatua: Antzerki-besta joko batean eta egoera bat girotzeko, artista bikaina den batek esan zuen: «rotonda batean zaude eta peto horia jantzia…». Hegoaldekoak ez badaki rotonda eta peto hitzak ez direla ulertzen IEHan, ekin aditza ez dela erabiltzen, azkarra hitzaren esanahia ez dela HEHan duena, eta abar… arrunt mugatua egongo da bertako euskaldunekin harreman onuragarriak egiteko unean.

Norberak berea ezagutzea eta maitatzea gauza naturala da, eta ezin zaio besterik eskatu: ezagut dezala berea eta erabil dezala, den bezala. Baina besterik da leaburuar batek nahi izatea bere euskara, den bezala, Larresoron ulertua izatea. Zarauztar batek, azkaindar batek eta ligiar batek ez dute euskara bera erabiltzen eta elgar-ulermena erdiesteko, ez-jakintasunatik abiaturik besteen euskararen ezagutzera egin behar da.

Duela bizpahiru urte ikusi nituen gipuzkoar bat eta bizkaitar bat Santa Graziko emazte batekin solasa egin nahian: bizkaitarra aiseago ari zen, batere dudarik gabe, gipuzkera baitzekien, eta ipar aldeko forma asko eta asko ere; gipuzkoarra aldiz bere euskara baizik ez zekien, eta esaldiak errepikatzen ba zituen ere, etziren ulergarriagoak. Lehenak nolazpait ez-jakintasuna gainditua zuen, bigarrenak, aldiz, ez.

Hiztegiaren arazoa ez da konpontzen batzuena arbuiatuz eta gipuzkerarena (edo espainierazko hitzak) soilik baliatuz (nahiz hitz horiek jadanik Ipar Euskal Herrian onartuak direlakoan (?) euskaltzain ezagun bat arrunt kontent egon), norberak bestearen hitzak ikasiz eta erabiliz baizik.

Funtsean hiztegiarena ez da gaindiezina den arazoa, ezjakintasunaren arazoa baizik. Konponbidea, maila pertsonalean bederen, erraza da: ikasi.

Hedabideak direla-eta, gauza ageria da, nolazpait errateko, badirela tokiko hedabideak eta hedabide orokorrak, nazionalak. Azken horietan nahitaezkoa da jende ikasia ematea eta ez euskalki bakarrean soilik dakitenak, edo IEHaren egoera eta espainiera/frantsesa ongi ezagutzen duten arduradunak ematea.

Eta hedabideetaz ari garelarik  ez da dudarik gauza bertsuak esango genituzkela hedabide nazionalak Ipar Euskal Herrikoak balira eta horiek bertako herriak erabiltzen dituen moldeak bere egingo balitu: «Badoa?», «esku-kolpe bat emanen deiat», «lekiak ustu zituen» eta abar. Baina, dakigunez, hedabide nazionalak HEHan dira.

Posted on

Etsaiez eta adiskideez

Gotzon Egia Goienetxea

Itzultzailearen etsai gaiztoena –irakurri nion aspaldi arkitekturako testuetan aditu den frantses itzultzaile bati– ez da fakturaren bat ordaintzea ahazten duen bezeroa; ez dira kalitateaz batere arduratu gabe gaizki ordaintzen duten agentzia horiek; are gutxiago omen da lanerako epe beti laburregia. Ez, itzultzailearen benetako etsaia itzultzaile ustekoa da.

Itzultzaile usteko hori elebiduna da noski, itzulpengintza hobbytzat hartzen du, ez du ezagutzen zer ote den fideltasuna, ez da halako txikikeriatan trabaturik gelditzen, gutxiago kezkatzen.

Itzultzaile ustekoen paradisua –gure arkitekto itzultzaileari sinestera– Interneten dago, Wikipedia da, oso atzean utzi gabe, baina, hedabide, blog eta webgune asko.

Nire artean diot, galdetzen hasita, nor ote den, euskal itzulpengintzan, itzultzaile-itzultzaile, eta nor itzultzaile ustekoa, sasikoa (edo interpretea, noski). Non dauden eta nolakoak diren gure lanbidearen perimetroak, jakin eta ebatzi dezagun itzulpengintzan ari den bat profesionala dela, eta beste bat, berriz, outsiderra. Perimetro horri marrak aski lauso eta itxuragabeak ikusten dizkiot, alde batetik; eta zalantzaz beteak, besterik.

Itzulpengintza eta interpretazio ikasketak egindako hamar promozio atera dira, honezkero, Euskal Herriko Unibertsitatetik, kontuak ez baditu gaizki eginak. Berariaz landutako ikasketa ofizialak ditugunez, aitzakiarik ez genuke behar uste izateko titulazio horren jabeak direla, berez eta eskubidez, itzultzaile profesional izatera deituak. Jakina, lanbidearen muga-barruak hain zorrozki definituz gero, bistan da kanpoan utziko genituzkeela eskola eta ibilbide luzeeneko itzultzaile benetan praktikante eta aurrendari gehienak.

Zalantza-auzi horrek iraungo du oraindik urte batzuetan, noski, baina epemuga ezagunik gabe libre eta zabalik gelditzea itzultzaile izateko (esku)bidea, norberaren eginahalean, trebetasunetan eta aukeretan saiatze hutsaren truke, hartarako ikasketa –eta titulazio– berezirik behar izan gabe, iruditzen zait itzultzaile lanbidearen teilatura etengabe harrika aritzea dela.

Itzultzaile profesionalen estatusa arautzeko, unibertsitate ikasketetan gurea baino bide luzeagoa egina duten herrialdeetan, egiaztatutako esperientzia izan daiteke, besteak beste, titulazio ofiziala ordezteko modu bat:

Itzultzaile eta interprete asko lanbide honetara zeharbidetik iritsi izanak erakusten du ez dagoela trebakuntza eredu bakarrik, eta unibertsitateak ezin litezkeela mota guztietako itzultzaile edo interpreteen iturri izan.

J.C. Sager, Itzultzaile profesionalentzako azterketa profesionalak

Gehiago hitz egin behar lukete auzi honetaz, batik bat itzulpengintzaren irakaskuntzan ari diren profesionalek, eta, oro har, lanbidearen ertz guztietan ari diren itzultzaile tituludun nahiz titulu gabeek. Itzulpengintzaren eta interpretazioaren barruti batzuetan titulu bidezko araubide bat aise onartzen dugun eran –zinpekoez ari naiz– agian besteetan ere jardun profesionalak eta amateurrak bereizteko garaia heltzen ari da, apurka-apurka.

Posted on

The Grifters II

miel a. elustondo

Polizia patruila-autora itzuli zen, eta hark eta bere laguntzaileak alde egin zuten. Royk agur egin zien irribarrez, eta autora sartu zen. Kontuz, keinuka minez, zigarroa piztu zen. Gero, azkeneko gonbitoa ere bota zuela konbentziturik, burukoaren kontra bermatzeko ahalegina egin zuen.

Los Angeleseko auzo batean zegoen, hiriarekin bat egiteari kontra egiten zion horietarik bat, nahiz eta hiriarekiko dependentzia izan, eta mugarik ez izan. Hogeita hamar bat milia zegoen handik hiriraino, hogeita hamar milia benetan luzeak eguneko garai hartan. Sasoi hobean egon behar zuen, atseden hartu tarte batean, arratseko trafiko uholde trinko hartan murgildu baino lehen. Are inportanteago, hondarreko hondamendiaren xehetasunak berregin beharra zuen, gogoan zituen bitartean.

Begiak hetsi zituen une batez. Berriz ireki zituen, inguruko trafikoaren argietan iltzatzeko. Eta orduan, autotik batere mugitu gabe, fisikoki bertatik mugitu gabe, denda barruan zen berriz. Trago bat ur egiten, ingurua nahi gabe bezala aztertzen zuen bitartean.

Los Angeleseko ehunka denda txikiak bezalakoa zen, barruan urontzia, pare bat erakusleiho zigarroz, puruz eta gozokiz beterik, eta aldizkariz, nobela merkez eta zorion-txartelez beteriko apalak zituzten dendak. Ekialdean, kiosko edo gozoki-denda izena ematen zieten denda haiei. Hemen, konfite dendak edo «iturriak» ziren besterik gabe.

Toki hartan bezero bakarra zen Dillon. Beste pertsona dendaria zen, ergel itxurako gazte handikote bat, hemeretzi, hogei bat urtekoa. Edaria bukatu bitartean, gazteari begiratzen zion honek izozkailu ertzeko izotza kentzen zuen bitartean, noiz arduratsu noiz arduragabe lanean. Zehatz zekien zer egin behar zuen, halaxe salatzen zuen haren aurpegierak, eta pentsatu ere ez egin behar zena baino gehiago egitea. Nagusiaren semea, erabaki zuen Dillonek, edalontzia utziz eta aulkitik jaikiz. Diru-kutxaraino hurbildu zen polliki, eta gazteak utzi egin zuen ordu arte lanean erabilitako makila. Ondoren, eskuak aurreko mantalean lehortu eta kutxara hurbildu zen bera ere.

–Hamar zentabo –esan zuen.

–Eta pakete bat gozoki horietarik.

–Hogei zentabo.

Posted on

Luzerako bidaia San Juanera

Eneko Bidegain

Behin, Kortatuk Arrangoitzen eman zuen kontzertu batean, Fermin Muguruzak «Gabon Arcangues» oihu egin omen zuen. Anekdota horren berri hamabost urte geroago entzun nuen.

Anekdota horretatik harago, Ipar Euskal Herriko herrien izenak gaizki errateko joera nahiko zabala nabaritzen dut Hego Euskal Herriko hainbat jenderengan. Zenbat ez dira joaten Angletera erosketak egitera Angelura joateko ordez? Edo zenbat ez dira joaten egun pasa San Juan de Luzera? Behin euskarazko afixa batean ikusi nuen «San Juan de Luzerako ateraldia» lerrotik bururatu zait artikulu honen izenburua. Pentsatu nahi dut ateraldia aski luzea izan zela, gutxienez Donibane Lohizune ikasteko bezain luzea.

Bitxikeria gehiago ere entzuteko ohitura badaukagu: Urruñe, Bidart, Azkain… Eta zenbatek uste dute Lapurdiko hiriburu historikoa Ustaritz edo Ustaritze dela? Eta Laburdi erraten dutenak ere badira. Eta horrela idazten dutenen edo mintzo direnen artean, batzuk oso euskaltzaleak eta abertzaleak dira.

Are gehiago harritu ninduen beste bitxikeria bat entzun nuen behin, errepideko arazoen berri ematen zuen baten ahotik. Auto ilarak ba omen ziren Mugarren. Ez nuen ulertzen nondik etor zitekeen huts hori. Frantsesez Muguerre da. Google-en bila ibili eta ikusi dut gaztelerako hainbat testutan Mugarre agertzen dela. Hortik dator nahasmena?

Hasteko, ez dut uste nehori burutik pasatzen zaionik Saint-Sebastienera joatea pintxoak jatera, edo Fonterrabira afaltzera, Pampeluneko bestetera…

Posted on

Hainbarik

Oskar Arana Ibabe

Nahiko zabaldua egongo da, euskararekin lan egiten dugunon artean, niri noizbehinka pizten zaidan ardura txiki bat, alegia, zergatik ez ote duen izaten, ez ahozko ez idatzizko estandarrean, erabilera arrunt eta zabalagoa, norberaren inguruan nahiko bizirik izan ohi den hizkuntza baliabide edo forma batek.

Halaxe gertatu zait «hain barik» formarekin, gure inguruan egunerokoa eta nahiko arrunta den baliabidearekin. Idazteko uzkur, estandarrean jasota ote dagoen eta onartzen ote den ikertzea izan da nire lehenbiziko burubidea. Eta, bai, jasota dator Hiztegi Batuan, ez hor idatzi dudan moduan, baizik eta hitz bakarrean lotuta; adibide eta guzti dator, eta euskalkiaren oharrarekin.

hainbarik: adlag. Bizk.: dela txokolateagaz, dela hainbarik, ondo gozo dago pastel hori.

Esango nuke ezen, zenbait esapidetan, gainera, hainbat aukeren artean hobetsia izaten dela, nik ezagutzen ditudan erabiltzaileen artean bederen.

    1. Kontuz baloiarekin erreka ondoan jolasten zabiltzala, hainbarik geratuko zara-eta bestela.
    2. Kontuz baloiarekin erreka ondoan jolasten zabiltzala, barik geratuko zara-eta bestela.
    3. Kontuz baloiarekin erreka ondoan jolasten zabiltzala, baloi barik geratuko zara eta bestela.
    4. Kontuz baloiarekin erreka ondoan jolasten zabiltzala, hura/bera gabe geratuko zara eta bestela.

Izenordainaren eta postposizio-elementuaren arteko elkartzetik sortutako forma horren aipamenak hizkuntzalarien artean bilatzera joanik, Azkueren hiztegian artikulu luzexka aurkitu dut ain sarreran, eta merezi lezake, agian, hemen darabilgun baliorako zertzuk jaso zituen aipatzea:

Ain : 1° (c), tan, tanto – 2° (B), tal, tel. (V. Aen.) AIN EDERRA, tan hermoso (como aquello), si beau (que cela). AIN MENDITAN, en tal montaña, sur telle montagne. AIN AIÑEAN, poco más ó menos, à peux près (Añ.) AIN AIÑETAN (B-a-o-t8), indeciso, indécis. AlJ.in (S, Sal.), ligero, léger. Val’. de ARIN. (V. Introd.) Hain (BN, L, S, Sal.), ain: 1° tan (de 3er grado): si, aussi. – 2° (L), Contr. de HAGIN. – 3° tanto, autant. EZTITU HAIN SENTITZEN, no los siente tanto, il ne les sent pas autant. (Ax. :l. a-90-13.) – 4° (BNald), promedio, moyenne. OREN BATEN HAINA, cosa de una hora, une heure  environ.

HAINA: 1° (BN-ald), casi, presque. OREN BATEN HAINA (BN-ald), cosa de una hora, une heure environ. – 2° (L), aquel, aquella, aquello: celui-la, celle-la, cela. NORK ERE  MAITEAGO BAITU AITA EDO AMA NI BAINO, HAINA EZTA ENETZAT ON; ETA NORK ERE MAITEAGO BAITU SEMEA EDO ALABA NI BAINO, HAINA EZTA ENETZAT GAI: el que ama á padre ó á madre más que a mí, no es digno de mí; el que ama á hijo ó á hija más que á mí, no es digno de mí: celui qui aime son pere ou sa mere plus que moi, n’est pas digne de moi; celui qui aime son fils ou sa fille plus que moi, n’est pas digne de moi. (Har. Matth. x-37.) HAINA HAEK (L-s), aquel de marras, celui d’autrefois. HAINA HARK, aquel, celui-la. HALAKOARI ETA HALAKOEI, HAINARI ETA HAINEI: á semejante y semejantes, á aquel y á aquellos: a tel et tels, a celui-la et aceux-la. (Ax. 3′-166-14.) HAINA BATEK (BN-ald), una persona, certaine personnc. HAINA HURA (Lc), aquella persona, cette personne-la.

Aiña: 1° (B, G), tanto como, autant que. Zu AIÑA ONA (B-m), tan bueno como V., aussi bon que vous. – 2° (B), proporción, medida: proportion, mesure. IHABAZI ERAN AIÑAAN, en la proporción que mereció, dans la proportion qu’il mérita. (Baser. 268-5.) – 3° (B, BN-s, R), nodriza, ama, nourrice. = En BN y R no da pecho á los niños, en BN et R elle n’allaite pas les enfants. – 4° (L), aquel, celui-la. ~ 5° segunda llanta de la rueda para afirmarla, second bandage de fer autour de la roue pour la renforcer. _6° (B-m), escarpias, trozos de hierro que se fijan á la rueda del carro para consolidarla: crampons, morceaux de fer qui se fixent a la roue d’une charrette pour la consolider. – iD (R), cabrito, chevreau.

Bestalde, bi aldaera jasotzen ditu Labayru hiztegiak, eta adibide aski argigarriak, gaurko mintzairan eman dezaken joko oparoaren erakusgarri:

hainbarik
1 adb. aparte de, además de. Sarritan be(re)/ere indargarriagaz. Diru gitxitxugaz gabilz, baina hainbarik ondo. Behar asko emoten deustazu, baina hainbarik be badaukat zeregina!
~ bestela, osterantzean

2 adb. sin ello, sin nada. Ogitan joan eta atzenean hainbarik etorri naz etxera. Indabak txorizoagaz gozo dagoz, baina hainbarik be ondo pozik jango doguz guk. Dala gogo txarrez dala hainbarik, agintzen jakona egiten dau beti.
~ hainbaga (bizk.), haingabe (bat.)

hainbaga (bizk.)
1 adb. sin ello, privado de. Jakituria beharrezkoa da; esaterako, ez dago hainbaga mediku ona izaterik. Edozertarako behar dozu dirua, hainbaga ezer ez dago eta.
~ faltaz, hainbarik

Eta esapidea izenlagun bihurturik, Hiztegi Batuak, ahozkoan bizi-bizirik dagoen forma:

hainbako izond. Bizk.: botoiduna hainbakoa baino gehiago gustatzen zaio.

Erlatiboetako korrelato-izenordain anaforikoaren balioa ere hartu zuen gure idazle klasikoen eskutik, lehen aipatu ditugun egungo erabilera arruntagoetako balio anaforikoaren bidetik, baliagarritasun anaforiko horrek aurreko perpausako izena ez baizik eta izenaren inguruan eratutako erlatiboa jasotzen zuela:

Nork ere maiteago baidu aita edo ama ni baiño, haina ezta enetzat on: eta nork ere maiteago baidu semea edo alaba ni baiño, haina ezta enetzat gai (J. Haraneder, Mt 10, 37).

Balio anaforiko horren erabilera murriztuz joan zaigu, antza. Gaurko hainbarik esapidekoa baino erabilera zabalagoa zukeelako aierua egin izan dut, eta are klasikoen erlatiboetako izenordain-korrelato anaforikoarena baino erabilera zabalagoa ere, eta, inoiz, aurkitu ere bai, aditzera ematen duen ahal horrekin, gaurko testuren batean, Manu Erzillaren Ez eleberrian, esaterako. Baina ez diot antzematen zertan izan zitekeen espezifikoa izenordain hori, non eta ez zen anaforikotasun horretan bertan, eta izenordain arruntagoen eta gaur guztiz erabilien aldean anaforikotasun horrekin hobetsiak izan zitezkeelako susmoan (Hura/haina, …). Baina susmoak, susmo.

Gainera, erraztasunak eta ekonomiak ez dute gupidarik izaten beharrezkoak ez diren formekin. Orotarikoan, argi eta garbi ematen da aditzera posposizioak aurrekaria errepikatu beharrik ez duela:

e) (Lar, Dv, A Apend). (Empleado sólo, ref. gralmte. a un antecedente sobreentendido). Sin nada, sin ello. “Carecer, […] bage egon, gabe egon, baga egon” Lar. “(Quedarse en) cruz y en cuadro, uts eta gabe geratzea” Ib. “Baga, bage, gabe egon, ez izan, iduki, euki, carecer, n’avoir pas, manquer de” Dv. “Faltar, […] carecer, […] gabe izan (S). Me falta, […] gabe niz” A DBols. “Gabe zira, no tiene Vd.” A Apend. Cf. …ALA GABE. v. GABEKO IZAN. Tr. De uso general, salvo en vizcaíno. Ezen zuri behar bezala eskatu zaitzunik gabe bihurtu dela eztut egundaino enzun. Harb 100. Ezta pobrearen gabe egotzterik eta ez athean oihuz edukitzerik ere. Ax 228 (V 152). Purga ezin bertzez, eri zarenean, premia duzunean hartzen duzu […]; eta baldin gabe iragan al bazindezi, […]. Ib. 255 (V 171). Ezta nihor ere hain konplirik eta hain saindurik, non eztuen noizpait zenbait tentazione, eta ezin gaudezke osoki gabe. SP Imit I 13, 1 (Ch, Mst, Leon -rik gabe, Echve 35 aiek gabe). Ondasun gutirekin edo gabe arkitzen dira. Mb IArg I 203 (II 269 bage). Zerbait [eritarzün] hetarik dükianak ükhen, zer balio dian bage izaitia daki. Egiat 184. Segitzendúte [Jesus guruzifikatua] ón diren guziék, nork bere gurutzearéki, gábe niór ez. LE Ong 15r.

Eta abar luzea, adibide-zerrenda horren ostetik.

Tematu naiz, tematu naizenez, gogoko dudan baliabide baten apologia egiten, euskalkiarena baino hedapen handiagoa merezi lezakeelako iradokizuna egiten, baina alferrik, seguru asko.

Badarik, bizirik dugu esapidea, eta ez gaitezen, bada, hainbarik geratu.

Posted on

Estilo jarraituaren alde

Jesus Maria Agirre Berezibar

Itzultzaile-oposizio bateko epaimahaian egotea tokatu zait. Oso delikatua eta desatsegina da inoren formulazioak epaitu beharra (erantzun beza bakoitzak bereez, eta kito), eta gainera azterketa-egoera ez da paradarik onena itzultzaile batek bere onena emateko. Hala ere, egokitu zaidan eginbeharra talaia moduko bat izan dut gaurko itzultzaile gazteen joera eta mania batzuk begiratzeko. Gaztelaniazko testu argumentatibo bat jarri zitzaien euskarara itzultzeko, txosten juridiko bat.

Erreparatu dudan lehen ezaugarria izan da itzultzaileek ia sistematikoki jo dutela gaztelaniazko esaldiak zatitzera, hari sintaktikoa etetera. Horretarako errekurtso bariatuak erabili dituzte: puntuazioa (ugariak izan dira puntuak, puntu eta komak, bi puntuak, parentesiak eta marra luzeak), koordinazioa (eta denen gainetik, hain zuzen eta holakoak ugari, hau da eta holakoak dexente, izan ere hainbat), eta anaforak (erakusleak, eta batez ere izen eta erakuslez osaturiko sintagma anaforiko astunak).

Har dezagun adibide modura esaldi hau: «Con fecha 12 de noviembre de 2008 y número de registro 14537, tuvo entrada en la Cámara el escrito de la Coordinadora de las Plataformas contra la Incineración de Gipuzkoa, constituida en comisión promotora, adjuntando la ‘proposición de ley de residuos’ en forma de iniciativa legislativa popular». Aurkeztutako 22 azterketarietatik, esaldi hori 2k bakarrik eman dute eten handirik eta anafora astunik gabe euskaraz.

Aurreko joera horrekin kontrastean, bigarren gauza erreparatu dudana izan da ezen itzulgaia oso testu formala zen arren oso gutxik erabili dituztela erlatibo postpositiboak.

Har dezagun adibide modura esaldi hau: «Este título competencial fue asimismo invocado por la Ley 3/1998, de 27 de febrero, General de Protección del Medio Ambiente del País Vasco, cuyo capítulo IV lleva por título ‘Residuos’». Esandako 22 azterketari horietatik, 4k bakarrik erabili dute zein erako erlatiboa esaldi horretan. Eta horren kontrastean, asko erabili dituzte erlatibo prepositiboak (-n…, -tako…).

Beste gauza batzuk ere nabarmendu daitezke, horien artean adibidez marka modalen erabilera urria (-ta, -ik, -z, -larik), jokoa ematen duten arren, nire ustez, lotura irekiak edo ez oso definituak egiteko, zirkunstantzia bat adierazten duten heinean.

Eta zein da nire inpresioa? Egia da testuak eta testuak daudela, egia da itzulgai bat modu batera baino gehiagotara itzuli daitekeela, baina jatorrizkoaren haria sistematikoki eteteko joera hori eta zein erlatiboaren autozentsurak erakusten duen jarraitutasun-falta hori sintoma arriskutsuak iruditzen zaizkit. Zerenak? Agian badabil gure artean kontsigna bat dioena ezen dena delakoagatik (egitura desberdinak, bi hizkuntzen egoera, gaztelaniaren gehiegikeriak) euskararako egokiena zatituta itzultzea dela, eta neurri batean nik neuk ere lagundu dut topiko hori zabaltzera Itzulpen-estrategiak liburuxkarekin. Eta agian badabil ere gure artean beste kontsigna bat dioena inporta duena ez dela estiloa, baizik eta edukia ondo ematea. Baina, kontsignak aparte, seguru nago gutako askok eten askorekin eta lotura gutxirekin itzultzen dugula euskararen baliabideak ez ditugulako behar adina menperatzen, itzultzeko orduan konfiantzarik ez daukagulako geure buruagan, euskaraz ez garelako konplexurik gabe lantzen eta finkatzen ari estilo formal bat, jarraitua baina aldi berean korritzen duena.

Behar dugu konturatu azala eta mamia batasun bat direla, behar dugu konturatu itzultzailea jatorrizkoari lotu behar zaiola azal eta mami. Hainbeste eten gordinekin eta anafora astunekin segituz, arriskua dugu euskara haurtzaro-estadioan mantentzeko, arriskua dugu itzultzaile-ofizioa debaluatzeko. Ez omen zuen ba Atxagak esan hizkera literarioa bat bera dela mundu guztian? Sentitu gaitezen libreago, jolastu dezagun hizkuntzarekin, praktikatu dezagun loturekin, kalkatu ditzagun behar adinean gure klasikoek bezala, euskaran estilo formal jarraitu hori lortze aldera.

Posted on

Anabasaren erdian

Iratxe Goikoetxea Langarika

Batzuetan holaxe ikusten dut bai neure burua bai euskarazko testugintza: anabasan galduta.

Kasurako, San Telmo Museoak erakusketa bat zabaldu du oraintsu “Harrijasotzaile: harriaren indarra” izenpean. Esaldia gorabehera, ez diote erreparatu arauzko forma harri(-)jasotzaile dela. Baina alfabetatuta egon arren, zenbatek ote dakite harri jasotzaile berba bitan idazten dela? Zenbatek jakin min aparte dela eta jakingura batera?

Hitz elkarketako marraren erabilera nasaiaz jardun dute aurrekoetan blogkide batzuek. Baina erabiltzaileontzat are lausoagoak dira berbak lotuta edo bereiz idazteko irizpideak. Ikasi dugu aditzoinez hasten diren hitz elkarteak batera idazten direla (ikuspuntu, jomuga, ikasliburu…), eta bigarren osagaitzat berba jakin batzuk dituztenak ere lotuta idaztera ohitu gara (atzealde, legealdi, dirubide, mahaiburu, plazagizon, berdegune, bizikide, alkateorde, kalekume, ganaduzale, atezain…)[1]. Hortik gora, zer?

Arrainontzi eta baleontzi batera idatzi behar dira, eta arrantza-ontzi banatuta. Berben luze-laburrak ba ote du eraginik lotuta ala bereiz idazteko? Ez nahitaez, antza.

elur-jausi vs elurbildu (kategoria berdinak eta esanahi bera)
esku-argi vs eskuliburu

Hori ikusita, beharbada tradizioa da batera ala banatuta idazteko irizpidea? Ez nahitaez. Berba berri batzuk lotuta idazten dira, eta tradizio luzeagoko beste batzuk, banatuta:

eskubaloi vs esku-pilota[2]
zikloturismo vs ziklo-kros
etxetresna vs etxe-abere

Pentsa liteke pare-pareko hitzak berdin idatzi beharko genituzkeela. Baina ez beti:

etxekoandre vs etxeko jaun

Hitzen adierazia edo mamia ote da batera edo bereiz idazteko giltza? Kafesnea nahasketa homogeneoa delako idazten da lotuta, eta arroz-esnea heterogeneoa delako bereizita? Arrautzesnea ez dator hiztegi batuan; zelan idatzi? Homogeneoa denez lotuta, ala Elhuyarri jaramon egin, eta berba bitan idatzi?

Izan ere, hiztegi batuan dagoen saltsaz gainera, beste arazo bat ere badugu: berba asko jaso barik daude. Arrautzesnea gutxitan da albiste, eta tira. Baina dirulaguntzak egunero aipatzen ditugu. Zelan idatzi? Zehazki-k lotuta dakar; Elhuyar eta Labayru-k, marrarekin.

Hori gutxi ez, eta urteotan elementu gehiago batu zaizkigu anabasa orto(tipo)grafikora: ingeleseko mailegu asko eta horiek deklinatzeko zalantzak (iPhonearekin? iPhone-arekin?), berbak mugagabean-edo azpimarratzeko moda tipografikoa (BERTSO EGUNA Urtarrilaren 26an Donostian…) Ez zarete konturatu? Azken moda da, ba.

[1] Euskaltzaindiaren 25. arauan zehazten den zerrenda baino luzetxoagoa da hau. Oro har, horrela jokatzen da izenokin, baina ez beti: gerra-gizon, euri-bide, barra-aldi, natura-gune (Elhuyar).

[2] Beste hizkuntzen eragina da beharbada eskubaloi eta saskibaloi batera idaztea. Baina askok idazten dute eskupelota edo eskupilota.

Posted on

«Los aitas», «los aitonas», Sofia eta Letizia

Koro Garmendia Iartza

Erkidego berean bi hizkuntza bizi direnean, eta herritarrek biak erabiltzen dituztenean, ezinbestean gertatzen dira alde bietarako hizkuntza-migrazioak. Eta hartu-eman horrek bitxikeria batzuk sortzen ditu. Besteak beste, hizkuntza batek bestearen hitzak maileguan hartu, eta haren logikaz janzten dituenean. Adibide bat jarriko dizuet, eta erraz ulertuko duzue.

«Vamos a comer a casa de los aitas». Zenbat larunbat-igandetan entzuten ote dugun halako esaldia! Ezer arrarorik antzeman al diozue? Ez, agian; hain da normal eta usua. Bideratuko zaituztet, bada: «los aitas». Aita bat baino gehiago? «Los gatos» katu bat baino gehiago izendatzekoa den bezala? Ez, bada. Aita eta ama dira «los aitas». Ildo berekoa dugu «los aitonas»; aitona bi ez, baizik eta aitona eta amona adierazten dituena.

Beharbada, hain arrunt eta eguneroko bihurtu zaizkigunez, gutxik joko du haien desegokitasunari buruzko gogoetara. Ez dakit zehazki non eta nola sortu ziren aldaerak. «Los padres» eta «los abuelos» saihestuta, halako silogismoren bat egingo zuen baten batek: padre = aita; abuelo = aitona. Lixto! Los padres = los aitas; los abuelos = los aitonas. Ez dirudi hain zaila!

Harridura eragiten dit hautu horrek, euskaraz baditugulako hagitz egokiak diren beste bi ordain: gurasoak eta aiton-amonak. Aitortu beharra dago euskarak zentzuzko bidea hartu zuela binomioaren alde egitean, eta hitz bakarrean senide biak izendatzean. Gerora etorri dira, sexuen arteko berdintasunaren izenean, gaztelaniaz «los padres y las madres», «los abuelos y las abuelas», eta halako formulak erabiltzeko beharrak.

Hori guztia hizkuntzen arteko bizikidetzaren ondorioa da. Eta eragina baterakoa zein besterakoa izan daiteke. Hor ditugu, adibidez, zeresana ematen ari diren borboitarrak aipatzeko erabiltzen diren «Espainiako erregeak», «Asturiasko printzeak», eta gainerakoak, errege-erreginak eta printze-printzesak beharko luketenean. Sofiak eta Letiziak ere lekua nahi baitute monarkia xelebre honetan…

Posted on

Zientzia, lankidetza eta bazkalosteak

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Euskara ez omen da orain dela 15.000 bat urte bereizten hasi zen hizkuntza superfamilia euroasiarraren taldekoa, Mark Pagel biologo ebolutiboak zuzendu duen azterketa baten arabera[1]. «Our research suggest that the Basque language is probably older in its origins than this super-family» idatzi zion Mark Pagelek aurreko egunean Atlantiar Nazioarteko Biltzarreko antolatzaileetako bati. Izan ere, zientzialari horrek kognizio modernorako trantsizioaz hitz egiteko asmoa zuen gaur Irunen, baina, bere azken ikerketa horren emaitzak Oppenheimer doktorearen azterketa genetikoekin  bat datozela uste duenez (It migh link in some way to the genetic evidence that Oppenheimer has), mintzagaia aldatu nahiko lukeela esan die antolatzaileei.

Zeren gaur,  Atlantiar proiektuko II. biltzarrean, hainbat ikuspuntutatik begiratuko zaio hizkuntzari Irungo FICOBAn. Mark Pagelen hitzaldiaz gain, BCBLko Kepa Paz-Alonso doktorea hizkuntza ekoizpenaren neurobiologiaz arituko da, eta eboluzio perspektibak eta euskarazko adibideak agindu dizkigu. Peter Bakker hizkuntzalaria, bestalde, ehiztari-biltzaileen hizkuntzez mintzatuko zaigu, eta Stig Eliassonek, azkenik, Danimarkako idazkun erruniko batzuen berri emanen digu, zeinetan, hark darabilen hipotesiaren arabera, euskararen kontaktuaren aztarnak aurki daitezkeen.

Iñaki Segurolak blog honetan esandakoarekin ados nago erabat, bati erakutsi egiten diote zerk harritu behar duen eta zerk ez. Eta bat nator harekin esaten duenean ez dagoela sekula iristerik hizkuntza baten edo hizkuntza familia baten jatorri absoluturaino. Eta, halere, zeinen interesgarriak iruditzen zaizkidan hizkuntz(ar)en jatorriari, eboluzioari eta bilakaerari buruzko ikerlanak! Gauza ederra da harritzea, bestalde. Harrimenak jakin-mina ernetzen digu, ezin erantzun ditugun galderak loratzen burmuinean, eta motibazio suharra izan daiteke are betiereko erantzun biribila lortzerik –segur aski– ez dagoen aztergaiez ikertzen saiatzeko, hala nola hizkuntzen jatorriaz, eta zergatik ez, euskararen beraren jatorriaz. Atlantiar proiektua bera harrimenaren emaitza dugu hein batean: harrimen eta jakin-minez beteriko euskaldun talde batek abiarazi du, harrimen, jakin-minez eta nor bere arloan jakinduriaz beteriko nazioarteko aditu-talde bat elkartzeko asmoz, Bizkaiko Golkoaren inguruko lurraldeetan mendez mende bizi izan diren Homo sapiensen eta bertoko hizkuntz(ar)en historiaz jardun dezaten.

Biltzarraren antolatzaileek, gure lurraldearen iraganari buruzko jakintza hedatzen saiatzearren, bi lankidetza mota sustatu nahi dituzte: batetik, modu batean edo bestean munduko txoko honekin zerikusia duten ikerlanak burutzen dituzten nazioarteko ikertzaileen artekoa; eta, bestetik, nazioarteko ikerlari horien  eta Euskal Herrikoen artekoa.  Eta lankidetza hori burutzeko, elkarlanerako hiru sare irudikatu dituzte: arlo bereko zientzialarien arteko sarea; diziplina ezberdineko zientzialarien artekoa, eta kanpoko eta bertoko zientzialarien artekoa. Sare hirukoitz horrek ikerketa ildo arras oparoak ireki ditzakeela uste dute.

Iazko biltzarrean, esate baterako, Theo Vennemannek hartu zuen parte. Hizkuntzalari horren hipotesia da Europan protoeuskara zabaldu zela azken izotzaldiaren ondotik. Alemaniako toponimia aztertuz frogatu uste du hori, ibaien izenei begira bereziki. Vennemannen hipotesi hori ongi uztartzen omen da Oppenheimer zientzialariaren azterketa genetikoen ondorioekin. Vennemannen lanen emaitzak kolokan jartzen dituztenek euskaran aditua ez izatea leporatzen diote batez ere. Bada, Atlantiar proiektuaren sustatzaileen nahietako bat izanen litzateke Europako toponimia aztertzeko gogotsu egon litezkeen euskal hizkuntzalariak ikerlari alemaniarrarekin harremanetan jartzea, Vennemannek irekitako lan ildo horri behar bezalako segida emateko. Ekimen honen bitartez sor daitezkeen –sortuko diren– elkarlan  interesgarrien adibide bat besterik ez da hori.

Aurreko igandean hizlariei harrera ofiziala egin zitzaien Irunen. Iazko biltzarrean parte hartu zuten guztiek aho batez aitortu zuten beren ikerketetan aurrerakuntza kualitatibo eta kuantitatibo nabarmanenak egin dituztela iaz Euskal Herrian elkar ezagutu zutenez geroztik. Margaret Jodry  Smithsonian Institution erakundeko zientzialariak are gehiago esan zuen: Euskal Herriko egonaldia oso aberasgarria izan zela egun haietan ikertzaileek biltzarreko testuinguru formalaz haratago egin zituzten harremanei esker, hots, esparru informaletan izan zituzten iritzi truke eta hitz aspertu ugari eta emankorrei esker. Zientzia lankidetzan egiteko euskal bide oparo eta atsegin hori Estatu Batuetara eraman nahiko lukeela ere adierazi zuen. Jakina, pentsatu nuen nik hori adituta, bazkalosteak inportanteak dira oso, baita zientziarako ere, horregatik euskaldunok –Pedro Miguel Etxenike EHUko katedradunak eta DIPCeko lehendakariak parte hartzaileei harrera egin zielarik oroitarazi zigun gisara– hiru galdera nagusi izaten ditugu buruan beti: nondik gatozen, nora goazen eta non bazkalduko dugun.

Gaur, beraz, FICOBAra entzule joanen garen 400 bat lagunok erne izan beharko dugu burmuina, zabal begiak eta adi belarriak, zientzia betekada ez da-eta nolanahikoa izanen. Baina, iaz bezala, makurrena ondoren etorriko da: gure adiskideen begirada aspertuak sumatzen ditugunean, lagunarteko bazkalosteak alaitzeko xeheki bezain nahasiki azaltzen dizkiegunean Irunen gaur kaskora parrastan isuriko dizkiguten datu eta kontu jakingarri –eta, zergatik ez, eztabaidagarri– guztiak.

[1]Pagel M, Atkinson QD, Calude AS, eta Meade A (2013): Ultraconserved words point to deep language ancestry across Eurasia.

Posted on

Bereizkeria

Bego Montorio Uribarren

Gizon eta emakumeen artean, herrien artean, kulturen artean, badira desberdintasunak, eta aberasgarria da hori; zorionez, askotarikoak gara.

Baina, gizon eta emakumeen artean, herrien artean, kulturen artean, gainditu beharreko desberdintasun latzak daude.

Aho korapiloa eman dezakeen arren, zentzuzko baieztapenak dira aurreko biak; ni, behintzat, biekin bat nentorke, baldin eta desberdintasun hitzari hiztegi zein corpusetan onartzen zaion esanahi zabal-nahasgarria onartzen badiogu.

Izan ere, nik beste modu batera esango nuke lehen pasarteko bigarren esaldian adierazi nahi dena, baina horren moduko ehunka adibide ikusi ditut hiztegi nahiz corpusetan: desberdintasuna esaten zaio bestelakotasunari, eta desberdintasuna esaten zaio (testu berean, hedabide berean, erakunde berean), halaber, parekotasun ezari, berdintasun ezari.

Duela egun gutxi, itzultzen ari nintzela, esaldi hau agertu zitzaidan: «…son posturas filosóficas críticas e complexas que analizan as relacións de poder e a desigualdade». Bada, lehen automatismoak desberdintasun idaztera bultzatu ninduen, baina, hitza tekleatzen amaitu aurretik, ohartua nintzen ez zela hori, desberdintasun horrek ez zidala balio. Diferentzia, pertsona edo gauza baten eta beste baten arteko aldea, haien arteko antzik eza izendatzeko erabiltzen dut nik desberdintasun hitza; beraz, ezin, aldi berean, guztiz bestelakoa den zerbait adierazteko erabili.

Galegozko esaldi horretarako irtenbide posible batzuk banituen, baina hiztegietan eta corpusetan begiratzen hasi nintzen, zentzu biak –différence/diferencia eta inégalité/desigualdad (falta de equidad)– zein puntutaraino bereizten ziren ikustearren, eta, nire harridurarako, oso gutxitan bereizten dira.

Testuinguruak gauza asko argitzen ditu, jakina, baina, testuinguruak testuinguru, ez al da hobe adierazi nahi duguna argi adieraztea? «Gizon eta emakumeen arteko desberdintasunei buruzko ikerketa» irakurtzen badugu, zelan jakingo dugu zertaz ari den?; ikertzaileak mediku, antropologo edo soziologoak diren erreparatuta?

Hiztegiek bestela esan arren, nik adiera bakarrerako utzi dut desberdintasun hitza. Ez dakit irtenbide egokiena den, baina bereizketa nahitaez egin beharra dut, itzultzerakoan, idazterakoan eta hitz egiterakoan. Desberdintasuna maite dudala diodanean, denek uler dezaten zer esaten ari naizen.