Etiketa: diglosia

Posted on

Kontzientziaren krisia

Iker Zaldua Zabalua

Joan den astean bilkuratxoa egin genuen, itzulpengintzaren egoerarekin kezkatuta, sektore horretan gabiltzan zortzi lagunek. Hainbat gai jorratu genituen, ertz ezberdinak ukitu genituen, eta astindu genituen, zertxobait, erraiak. Patrikara gauza asko eraman nituen, baina hitz batekin nago kezkatuta, eta mahai atsegin hartan, kafe beroaren eta ur freskoaren aldamenean, atera zen: kontzientzia.

Eta uste dut ardatz eragilea dela hainbat esparrutan, uste dut edozein motor martxan jartzeko ezinbesteko erregaia dela, guztiak funtzionatu dezan, ezinbestekoa. Gizartea, oro har, kontzientzia-krisiak jota dago, ez bada norberaren onurarekin lotua, indibidualtasunarekin besarkatua. Baina, kontzientzia kolektiborik gabe, nekez egingo dugu norbanako modura aurrera, gure garapena inguruak, testuinguruak, kolektiboak baldintzatzen baitu erabat, nahi eta nahi ez. Gizarte bateko kide gara, eta gizarte horri besteak egiten dion ekarpenak, edo lapurretak, eragin agerikoa du gugan.

Aipatu genuen itzulpenak eskatzen dituzten askok kontzientziarik gabe egiten dutela eskaera, eta, horrenbestez, erantzunean ere ez dutela kontzientziarik espero. Berdin zaie itzulpenaren kalitatea, berdin zaie bikaina edo balekoa; beraientzat balekoa den bakarra garaiz jasotzea da, ziurrenera nonbait justifikatu egin beharko baitute. Itzulpena jasotzean, arnasa hartuko dute, irakurri ere ez agian testua, kontzientziarik ez egiten ari diren horrekin. Jaso eta birbidali, ireki ere egin gabe.

Hori kezkagarria da, baina are kezkagarriagoa da kontzientziarik eza noraino iritsi den ikustea, gaixotasunak zer agerraldi izan dituen, eta zer sektore kutsatu dituen. Administraziora ere iritsi baita, euskara sailean ari diren pertsona batzuk ere harrapatu ditu gaitzak, eta hori, kezkagarria ez ezik, arriskutsua ere bada, ez gara itzulpen batekin jolasten ari, hizkuntza baten etorkizuna dugu jokoan, gure nortasunaren oso zati esanguratsua ari gara arriskatzen.

Ez dakit zer eragin duen kontzientzia-krisiak. Bakoitzaren zilborrari begiratzeko gonbidapenek eta besteari zer garen erakusteko akuiluak badute, noski, eragina, baina, uste dut atxikimendurik ezak ere baduela zerikusi handi samarra.

Euskara debekatua izan da (eta da), euskaraz hitz egitea debekatuta egon zen (eta dago, horren modu agerikoan izan ez arren), zigortua egon zen (eta dago), eta horrek euskarari sekulako kaltea eragin zion (eta dio), baina onura ere ekarri zion, atxikimenduaren labea piztu baitzuen egoerak. Grina, sentimendua, gogoa, zaindu beharra, defendatu beharra… Mugimendu kolektiboak sortu ziren, ikastola klandestinoak sortu ziren, euskararen aldeko hamaika ekimen plazaratu zen. Han ibili zirenek atxikimendua banatu zuten han-hemenka, eta haien ondorengoak atxikimendu hori barnean genuela hazi gara, eta min ematen digu euskarak eztula egiten duenean, min ematen digu euskara zurbil ikusten dugunean, kontzientzia dugu euskararekin, eta kezkatu gara euskara zer den jakiten, zer historia duen, eta zirrarak gain hartzen digu Irulegin esku bat agertzen denean, euskarazko esaldi pare batekin, zer esan nahi duen jakin ez arren; euskara da, bizirik zen orduan, bizirik da oraindik, eta bizirik nahi dugu, eta ondo nahi dugu, osasuntsu.

Uste dut atxikimendua eta kontzientzia estu lotuta daudela, eta agian, atxikimendua suspertzeko, kontzientzia berpiztu behar dugu, eta, horretarako, pedagogia egin behar dugu, esfera guztietan erakutsi behar dugu zer garrantzitsua den euskaraz egitea, eta euskaraz ondo egitea, kalitatez. Esfera horiei ikusarazi behar diegu zer galduko duten euskara idortzen badute, zer galera izango duten kolektiboki, baina baita pertsonalki ere, eta agian, gordinagoa izan arren, ikusarazi beharko diegu, batez ere ardura bat duten horiei, eskumena duten horiei, beren axolagabekeriarekin, beren kontzientziarik ezarekin, euskara larriki zauritzen ari direla, kolpatzen, akabatzeraino ia, eta beraz, nolabait, horren konplize izango direla. Eta euskara ez da folklorea, euskara hizkuntza bat da, euskara kultura bat da, euskara herri bat da, euskara bizitzeko modu bat da, bakana, berezia, bitxia, gure arbasoek, mendez mende, honaino ekarri dutena. Ez gaitezen gu izan, axolagabekeria eta kontzientziarik ezagatik, komunetik behera botatzearen protagonistak.

Posted on

Etorkizuna

Jaime Altuna Ramírez

«Pentsatuko dugun etorkizunak eleanitza izan behar du». Yásnaya Aguilar Gilek udazkenean Madrilen eman zuen hitzaldi batetik ateratako hitzak dira. Duela gutxi Reina Sofia Museoko irratian entzun dut solasaldia, baita Bartzelonako MACBA museoko irratian abenduan esan zituenak ere[1].

Yásnaya Aguilar Gil Mexiko hegoaldeko Mixe herriko idazle eta linguista da, eta Madrilgo hitzaldian hizkuntza gutxituen egoera azaltzeko arrazakeriaz, diskriminazioaz eta egiturazko presioaz hitz egin zuen; hizkuntza desberdinkeria ulertzeko hizkuntza eskubideak urratuak izan dituzten pertsonak daudela, zapalkuntza estrukturala pairatu duten pertsonak. Aguilar Gilen ustez hizkuntzak ez baitira espazio abstraktuan existitzen, gorputzetan existitzen dira. Horregatik honako hau dio: «ez dago hizkuntzarik, hizkuntza gara».

Beti bezala, oso interesgarriak suertatzen zaizkit Aguilar Gilek planteatzen dituen hausnarketa guztiak, baina oraingoan hitz hauek geratu zaizkit pentsamenduan (eta gorputzean) bueltaka:

Denborari buruz hitz egiteko espazio-metaforak erabiltzen ditugu, eta hori unibertsala dela dirudi. Ez dut aurkitu hori egiten ez duen hizkuntzarik; asko harrituko nintzateke. Orduan, metaforak erabiltzen ditugu diskurtsoan. Eta gaztelanian eta hainbat hizkuntza indoeuroparretan denbora lerro bat bezala pentsatzen da. Denboraren lerroaz ari gara, non etorkizuna aurrean dagoen eta iragana atzean. Honelako esaldiak esaten ditugu: «Ez kezkatu, etorkizun bat duzu aurretik» edo «Utzi iragana atzean». «Atzera» eta «aurrera» espazio-terminoak dira. Aimara bezalako beste hizkuntza batzuetan, etorkizuna atzean pentsatzen da, ez duzulako ikusi; ezagutzen dugun eta esperimentatu dugun iragana aurrean dago.

Ez dakit euskarak denbora pentsatzeko beste erarik izan ote duen noizbait, baina argi dago egun euskaratik eta euskaraz inguruko hizkuntzen modukoa dela: lerro bat, iragana atzean, etorkizuna aurrean.

Ideia hori buruan, Eibarrera joan nintzen maiatzaren 12an. Urtero bezala, bertan egin zen …eta kitto! elkarteak antolatutako euskararen sozializazio eta transmisioari buruzko mintegia. Eta, hara!, hortxe nuen hizkuntzaren geroari lotutako espazio-metafora bat lehen hitzaldiaren izenburuan: “Norantz doa euskara?”. Siadeco Ikerketa Taldeko Juanjo Allurrek eta Unai Oiartzunek eta UEMAko Miren Segurolak 2025ean egin zuten “Norantz doa euskara? Hego Euskal Herria 2036” proiekzio demolinguistikoaren ondorio nagusienak azaldu zizkiguten. Nire apunte koadernoan datu eta gogoeta interesgarri askoren artean, hizlarien esaldi hau idatzi nuen:

Ikerketa hau ez da iragarpena. Proiekzio bat da. Erabilitako hipotesiak beteko balira, eta hizkuntza-egoeran eragin dezaketen gainerako faktoreak kontuan hartu gabe, 2036an izango genukeen egoera demolinguistikoa irudikatzeko ariketa bat.

Esaldia azpimarratu nuen, ikerketa horren emaitzak argitaratu direnetik deserosotasuna sortu didan joera bat nabaritu dudalako: proiekzio-ariketa horren emaitzak ezinbestean gertatuko diren egitatetzat hartzea. Hau da, euskararen biziberritzearekin kezka duten batzuk ez ote diren pasa ikerketan planteatzen den “hau gerta daiteke” esatetik “hau gertatuko da” ziurtatzera: haur eta gazteen artean euskararen ezagutza-maila apalagoa izango da, gero eta gehiago izango dira nagusiki erdaraz inguratuta bizi diren euskal hiztunak, arnasguneak desagertuko dira…

Iragarpen autobeteak bihur daitezkeen horien ordez, nahiago nuke etorkizun anitzak pentsatzea. Yásnaya Aguilar Gilek etorkizuna pentsatzera dei egiten digulako, edo, hobe esanda, etorkizun anitzak eta eleanitzak pentsatzera:

Gure etorkizuna planteatzen ari garen etorkizun anitzak dira, eta kolonizazio-prozesua zeharkatu ondoren ―oraindik zeharkatzen ari garena―, hain bortitza izan dena (Mixe herriko hamar pertsonatik bederatzi hil ziren), denek adierazten zuten ez ginela XXI. mendera iritsiko: epidemien, gerren, bortxazko lanen, kolonizazioak eragindako goseteen artean. Desagertzera kondenatuta geunden eta, hala ere, hemen gaude. Etorkizunen eraikuntzan nolabaiteko eskarmentua dugula uste dut. Nire ustez, pentsatzen dugun etorkizun horrek eleaniztuna izan behar du, hizkuntza asko dituen etorkizuna.

Arraunaren metafora paradoxa gisa erabili izan da maiz: aurrera egiteko, atzerantz begira arraun egin behar da. Aimara kulturari jarraituz gero, ordea, arraunean ikusten ez den etorkizunerantz goaz, ezagutzen dugun eta bizi izan dugun iragana begi bistan dugula. Olatuek, ur-lasterrek, haizeek eta eguraldiak zer joera izango duten ziur jakin gabe, baina argi izanda norabidean eta norantzan (espazio-metaforak berriro ere!) eragiteko ahalmena dugula. Etorkizun eleanitzak pentsatzeko gaitasuna dugula.

Etorkizunen eraikuntzan adituak garelako. Euskara ere desagertzera kondenatuta zegoelako eta, hala ere, hemen gaudelako. Hemen gaude euskaraz hitz egiten dugunak. Hemen gaude euskaraz hitz egingo dugunak.

[1] Euskal Herrian urtarrilean egon zen, eta Urtzi Urrutikoetxeak elkarrizketa egin zion Gaur8 astekarirako.

Posted on

Zubitik zubira

Sarai Robles Vitas

Taupa Mugimenduak berriki antolatu duen Eusfera ekimenaren harira, Nora Salbotxek bideo batean adierazi zuen zeinen beharrezkoa den haurren ingurunea euskalduntzea; batez ere, haurrak edota haien familiak kanpotik etorri direnean eta, beraz, umeek etxean beste hizkuntza bat jaso eta jasotzen dutenean, gaztelera ez dadin izan haien etxeko hizkuntzaren eta euskararen arteko ezinbesteko zubia. Ideia aski indartsua iruditu zitzaidan, eta ez nuke gogoeta haurren ingurunera mugatuko.

Hitzok segituan burura ekarri zidaten Larraitz Ugarte Zubizarreta abokatuak naiz.eus egunkarian argitaratutako “Benetako ipuina” artikulua. Gauza serioak gertatzen eta jende boteretsua gotortzen diren tokietan (epaitegietan, kasu) euskaraz hitz egitea apeta kontua dela sinetsarazi digute, euskaraz mintzatzeko gai den oro gazteleraz edo frantsesez ere moldatu daitekeelakoan. Hizkuntzen arteko zubi hori erortzean, ordea, estatuaren zalditeria nondik igaro jakin ezinik geratzen da, Ugartek kontatutako kasuan bezalaxe: epaile gehien-gehienek ez dute euskaraz tutik ulertzen, eta epaitegi gehien-gehienak ez daude egoera horri erantzuteko prest.

Epaitegien egunerokoan hizkuntzei ematen zaien trataeraz luze hitz egin behar genukeela iruditzen zait (epaietan euskarari ematen zaionaz ere bai, noski, baina hori beste baterako utziko dut). Zuzenbide gradua eta Abokatutza masterra ikasi nituen (erdi ezkutuan mantendu dudan nire alde bat den arren), eta bataren zein bestearen praktikaldietan ikusitakoak buruan bueltaka ditut oraindik ere. Euskaraz mintzatu nahi eta gazteleraz aritu behar izan zuten pare bat epaiketa iltzatuta geratu zitzaizkidan, bereziki. Izan ere, norbaitek interpretea behar duen ala ez, pertsonaren gaitasunaren arabera neurtzen da: normalean, abokatuak epaileari jakinaraziko dio dena delako lagunak (akusatuak, biktimak, lekukoak…) interpretea beharko duela, X hizkuntzan mintzatuko baita. Epaileak, (ia) beti, zera erantzunen du: ¿No sabe castellano? ¿No? Entonces sí, que llamen a un intérprete. Baina gazteleraz jakin badakienean, orduan bestelakoa da kontua.

Beti, beti, beti, gazteleraz (ala frantsesez) mintzatzeko gaitasun eza izaten da interpretea eskatzeko ezinbesteko premisa. Ekonomia prozesala aipatu ohi da horretarako arrazoi gisa, hots: prozesua ahalik eta azkarrena izan dadin, beharrezkoak ez diren tramiteak ekiditea komeni dela. Eta indarra behar da gero, zure dibortzioaz, ustezko delituaz, helegiteaz… erabakiak hartuko dituen epaileari kontra egiteko. Indarra behar da gero, “nik ederki dakit gazteleraz, euskaraz ez dakiena, ordea, zeu zara” esateko, “eta nik euskaraz azaldu nahi ditut nire dibortzioaz, ustezko delituaz, helegiteaz… esateko ditudanak”.

Honekin adierazi nahi dudana zera da: epaitegietan euskaraz aritzeko eskubidea erdaraz mintzatzeko gaitasunaren araberakoa izatea izugarrizko tranpa dela.

Horregatik dira hain beharrezkoak Euskal Herrian Euskaraz taldeko Baionako auzipetuen edo Oier Araolazaren hitzak eta ekintzak. Gaztelera ezinbesteko zubi bilakatzen diguten honetan, haren beharrik gabe beste aldera igarotzeko moduak asmatu daitezkeela erakusten digutelako. Izan zubiaren azpitik igerian, izan gainetik salto handi bat emanda.

Bidenabar: gora zubiak eraikiz bestelako zubiak gainditzen dituzten itzultzaile eta interpreteak!

Posted on

Korrika. Urrutiko intxaurrak

Amaia Lasheras Perez

Badira ia bi hilabete Korrika bukatu zela, eta oraindik dauzkat burutan aurtengo edizioaren irudi zirraragarriak. Hirietako kaleak jendez gainezka. Euskararen aldeko aldarriak kale eta hiribideetako paretetan oihartzun ozena sortzen. Euskal Herriko errepideetan zehar, 11 egunez, 24 orduz, jendea lasterka. Milioi bat pertsonak parte hartu omen zuen lasterraldi osoan zehar. Gure ikastetxean, adibidez, telebista erraldoi bat paratu zuten atarian, Korrika zuzenean ikusteko. Ikasleak zein irakasleak sartzen ginenean, hipnotizatuta begiratzen genion pantailari, eta nik neuk emozio-zimiko bat sumatzen nuen urdailean handik pasatzen nintzen bakoitzean. Fisikoki posible izan zuten ikasle guziak atera ziren ikastetxeak erositako kilometroan parte hartzera, eta talde handi batek, familiaren baimenarekin, segitu zuen lasterka hainbat kilometroz, gure eskualdean barrena. Gure familian, adibidez, kilometro bat erosi genuen denon artean. Goizean izan zenez, gosari eder batekin burutu genuen gure ekinaldia. 60 lagunetik goiti elkartu ginen. Denak, bizipen hunkigarriak, ikaragarriak. Ez dakit munduan bertze horrelako ekimenik bat ote dagoen. Hain arrakastatsua izan zen, non euskararen kontrakoek ez baitzekiten zer aitzakia bilatu haren kontra jotzeko. Betiko erretolika erabili zuten: ez dakit zer pankarta ageri zela, ez dakit nork irakurri zuela azken mezua… 

Baina, Korrika bukatu eta hurrengo egunean, zer? Urrutiko intxaurrak hogeita hamalau, gerturatu eta lau. Astelehenean, institutura joan nintzen, eta, atsedenaldian, Korrikan sutsu parte hartu zuen neska kuadrilla hura berriz ere gaztelaniaz ari zen, jo eta su. Unibertsitateko lagunekin lasterketan eta haren inguruko ospakizunetan parte hartu eta hurrengo egunean, gaztelaniaz mintzatzen segitu zuten euskal ereduko ikasleek euskaraz jasotako saioen ondoren. Hiri eta herri kozkor gehienetako kaleetan, eskolako jolastokietan, parkeetan, dendetan, gaztelania erabat nagusi zen egun horretan ere.

Badakit Korrikan parte hartu zutenen artean bazirela euskaraz ez dakitenak edo euskara ongi-ongi menderatzen ez dutenak baina aldeko jarrera dutenak, baina gaur ez naiz horietaz ari; gaur, euskaraz dakiten eta erabiltzen ez duten horietaz ari naiz, bai. Badirudi horiek ere ohartzen direla garrantzitsua dela euskararen alde kalera ateratzea. Baina zergatik suertatzen zaie hain zail gure hizkuntza erabiltzea? Ohiturari egozten diote batzuek errua; prestigioari, bertze batzuek: gazteek beharrezkoa duten “modernotasuna” falta omen zaio euskarari… Ez dakit zer esan eta zer pentsatu, baina etsigarria eta sumingarria suertatzen zait egoera.

Zer dago fenomeno horren gibelean? Hipokresia hutsa? Egoera “eskizofreniko” samarrean gaude, nire ustez. Izan ere, datu anitzek erabileraren beherakada erakusten dute; ematen du hiztunen kopuruak goia jo duela eta ez dela gehiago haziko; proiekzioek diote 10 urte barru ez dela “arnasgune”rik egonen. Eta, hala ere, aurtengo Korrika inoiz baino jendetsuagoa izan da.

Azterketa soziologiko konplexu eta sakonak egin litezke fenomenoa ulertzeko, baina nik uste dut arrazoia sinple-sinplea dela. Euskaldun gehienak errazago moldatzen dira gaztelaniaz euskaraz baino; beraz, erosoenera jotzen dute. Kito. Ez dut uste bertze azalpenik dagoenik.

P:D.: Artikulutxoa bukatu eta gero, Leire Azkargortak hilaren 6an argitaratukoa irakurri nuen. Azken batean, fenomeno berari buruz ari gara biok. Ea hor aipatzen dituen eztabaida horiek gizarte osora zabaltzerik dugun, hausnarketa denok egin ahal izan dezagun.

Posted on

Kontzientzia linguistikoa unibertsitateko ikasgeletan

Leire Azkargorta Mintegi

Gauza jakina da gune erdaldun ugaritan euskara eskolako hizkuntza besterik ez dela gazte askorentzat, eta eskolatik atera eta berehala (eta sarritan aurretik ere) gaztelaniara jotzen dutela elkarren artean hitz egiteko. Gune erdaldun samar batean bizi naiz ni (Bilboaldean), eta nahi baino sarriago entzuten ditut mota honetako elkarrizketak:

―¿Al final qué ha mandado de etxerako lanas?
―Creo que hay que hacer la ariketa 5 del lan-koaderno y estudiar para la azterketa.

Esnatu ala hil liburuan Iñaki Iurrebasok eta Garikoitz Goikoetxeak oso argi azaldu dute euskaldun izatea oso kontzeptu heterogeneoa dela, eta zaku berean sartu ohi diren arren, ez dela gauza bera euskaraz erdaraz baino hobeto egitea, elebidun osoa izatea edota, elebiduna izanik, erdaraz nabarmen erosoago aritzea euskarazbaino.

Estatistiketan bi errealitateak sartu ohi dira euskaldunen multzoan, baina euskaldun elebidunen artean erdararako joera handiagoa da: erdaraz erosoago aritzen diren elebidunak biztanleen % 14 inguru dira, bietan berdin aritzen direnak % 9 inguru, eta euskaraz erosoago aritzen direnak % 8 inguru (guztira biztanleen % 30 inguru osatzen dugu, beraz, euskaldunok)[1].

Gasteizen Itzulpengintza ikasi nuenean, nire habitat naturaletik atera eta Euskal Herriko hainbat txokotako jendea ezagutzeko aukera izan nuen. Oso giro euskalduna bizi izan nuen fakultatean, eta ―euskalkirik ez edukitzeak batzuetan ematen zidan gutxiagotasun konplexua gorabehera― euskal komunitatearen parte sentitzeko aukera izan nuen.

Irakasle modura itzuli nintzen fakultatera orain dela hiru urte, eta aurten lehen aldiz ezusteko handia hartu dut ikusi dudanean gaztelania dela nagusi euskaraz ikasten duten ikasle askoren arteko harremanetan (ez guztien artean, zorionez). Eta belaunaldi batean baino gehiagotan gertatzen ari da, lankideren batek esan didanez.

Ez dut fenomeno horren inguruko datu zehatzik, sentsazioez ari naiz, ez besterik, baina arduratuta nago. Aurreko batean Itzulpengintza karrera hautatzeko zalantzatan zebilen gazte batek galdetu zidan ea lan-aukera gehienak euskara eta gaztelaniarekin lotuta dauden. Aukera gehiago ere badagoela esan nion, baina euskara eta gaztelaniaren arteko itzulpen eta interpretazioak merkatuaren zati handia hartzen duela, eta kasu horretan beste karrera bat hautatuko zuela erantzun zidan.

Imajinatzen nuen jende askorentzat Itzulpengintza ikasteko pisuzko arrazoi bat atzerriko hizkuntzak ikastea izango zela, nik neuk ere hori bilatzen nuen unibertsitatean sartu nintzenean eta egia da atzerriko hizkuntzek oso erakargarri egiten dutela gure karrera. Baina euskararekiko ardura handiagoa ere espero nuen etorkizunean euskara lanbide izango duten profesionalen aldetik.

Hala ere, ez da zilegi arazoaren ardura osoa ikasleen gain jartzea: seguruenik haien joerak gizarte oso baten isla besterik ez dira, neurri handi batean helduek hartutako hainbat erabakiren ondorio, eta oso zaila da inertzia erraldoiak aldatzea. Inertzia horiek, gainera, hezkuntzako aurreko mailetatik etortzen dira askotan (DBH eta Batxilergotik, ziur asko). Bestalde, ikasle horietako asko ez datoz bereziki inguru euskaldunetatik, eta askok etxean ez dute euskaraz egiten[2].

Iurrebasok eta Goikoetxeak Gotzon Garateren metafora bat aipatzen dute liburuan: “pilotariak esku onarekin jotzeko joera duen bezala, hala egiten [dute] elebidunek, errazen mintzo diren hizkuntzara jotzen [dute]”.

Euskararen indargune nagusia haren aldeko atxikimendua dela ere azaltzen dute liburuaren egileek (gaitasunaren eta erabileraren gainetik), eta neure burua zera pentsatzera behartzen hasi naiz, beharbada erdaraz aritzeko erraztasun handiagoa duten ikasleek ere itzulpengintza euskaraz ikastea hautatzea mehatxu bat baino gehiago, aukera ere izan daitekeela.

Baina aukera gisa ikusteak irakasle gisa dudan jarrera eta ardura nolabait aldatzen ditu. Itzultzaile eta interprete lanetan aritzen irakatsi behar da karreran, bai, baina, era berean, euskararen profesional (itzultzaile, interprete, zuzentzaile, editore, euskara irakasle, euskara teknikari, hiztegigile…) izateak nolako ardura suposatzen duen, zenbaterainoko erantzukizuna dugun, hori ere transmititu beharra dagoela iruditzen zait.

Beraz, gaia klasera eraman eta oso eztabaida politak izaten hasi gara euskararen soziolinguistikaz, erraztasunez, zailtasunez, inertziez, erantzukizunaz… Tabua alde batera utzi eta gaiari aurrez aurre begiratu diogu, eta tira, batek daki gazte horiek zein hautu egingo duten unibertsitatetik ateratzean, baina behintzat gaiaz hausnartzeko aukera izan dute.

[1] Iurrebaso, I. eta Goikoetxea, G. (2025). Esnatu ala hil. Elkar.

[2] Baina, era berean, haien gurasoen erabakiagatik ikasi dute D ereduan, eta unibertsitatera iritsi eta euskaraz ikasten jarraitzea ere inertzia baten parte izango da seguru asko.

Posted on

Itzulpena sustatzeko laguntzak aztergai

Elizabete Manterola Agirrezabalaga

Itzulpen politikei buruzko nazioarteko jardunaldi batean parte hartu berria naiz. Erakunde publikoek sustatutako itzulpenak izan ditugu aztergai, hain zuzen ere, munduko hainbat txokotako literatur itzulpenak argitaratzera bideratuak. Kanporako zabalkundea sustatzen duten itzulpen programak edo laguntzak izan ditugu batik bat jomugan. Diplomazia kulturalaren parte dira halako egitasmoak: norberaren kultura beste herrialde batzuetan ezagutarazteko bidea ematen dute eta, horretaz gain, norberaren kulturari balioa emateko ere balio izaten dute. Nazioa, kultura eta herrialdea eraikitzeko tresna gisa uler litezke, nazio-marka sustatzeko trepeta.

Herrialde, kultura eta hizkuntza ugari eta askotarikoetan eskaini ohi dira literatur lanak erdaratzeko laguntzak. Laguntza ematen duten erakundeak askotarikoak izan ohi dira, bai eta laguntza programa horietan parte hartzen duten agenteak ere. Horien nolakotasuna ezagutzeak lagunduko digu ikusten zer-nolako lana egiten duen bakoitzak, zer-nolako helburuak dituen eta zer-nolako emaitza lortzen ote duen. Itzulpenak egiteko laguntza programen azterketa xeheari esker, bai eta programen arteko alderaketaren bitartez, norberaren errealitatea gehixeago ezagutzeko parada sortzen da, norberaren herrialdeko sustapen bideak eta haien eraginkortasuna sakonago ulertzeko.

Azken urteetan ikaragarri hazi da erdaratzeko laguntzak ematen dituzten laguntza programen kopurua nazioartean. Literaturaren balio sinbolikoa handitzeko tresna eraginkorrak dira, eta literatur lanak munduan zehar zabaltzen laguntzen dute. Alabaina, zer pentsa ematen duten hainbat elementu ere kontuan izan behar dira.

Batetik, erakunde publikoek sustatutako laguntzak izanik, erakunde horiek barne biltzen dituen herrialdearen nazio-ikuspegia eta kultur identitatea bere egiten ditu normalean delako itzulpen programak. Hori hala izanik, laguntzen ote da ofizialak ez diren hizkuntzetako ekoizpena? Jasotzen al dute, esaterako, hizkuntza indigenetan idatzitako lanek beste hizkuntza batzuetara itzultzeko laguntzarik? Hizkuntza gutxituak dituzten herrialdeetako erakundeek itzulpenak sustatzeko baliabide mugatuagoak izaten dituzte hizkuntza handietako erakundeek baino. Hortaz, itzulpenak diruz laguntzeak ez ote ditu hizkuntzen arteko desorekak are handiago egiten? Horretaz gain, bazterrekoak diren diskurtsoek eta indarrean den ikuspegi politikoarentzat deserosoa izan litekeen literaturak lortzen al dute ikusgarritasunik laguntza publikoen bitartez? Merkatuan zabalduen dauden joerak indartzen ote dira laguntzen bitartez ala kanona berritzeko erabiltzen ote dira?

Tokian toki eta garaiz garai komeni da aztertzea itzulpen politiken beharra, eraginkortasuna eta erabilgarritasuna. Kulturen arteko harremanak indartzeko tresna diren heinean, besteenganako harremanean neurtu behar da itzulpen horien errealitatea. Nazio-marka sustatzeko tresna izan daitezkeenez, pentsatzekoa da herrialde batek berariaz diseinaturiko nazio-ikuspegi jakin bat indartzeko balioko dutela kanporako itzulpenek. Alabaina, itzulpenok argitaratuko dituen herrialdeak eta bertako argitaletxe zein irakurleek jatorrizko kulturaren iruditeria jakin bat izaten dute; konparazio batera, kultura bat izan liteke besteen begietara exotikoa, txikia, erreferentea, modernoa edo atzerakoia. Ezin pentsa liburuek iruditeria horri iskin egingo diotenik. Hala, itzulpenak sustatzeko jatorrizko herrialdeak eginiko lanketa, inbertsioa eta esfortzua ez dira nahikoak izango aurreikusitako eragina lortzeko.

Itzulpena sustatzeko laguntzen programek askotariko errealitateak biltzen dituzte eta bakoitza bere testuinguruan ulertu behar da. Dena den, elkarrekiko harremana ere ez da bazter utzi behar: programen artean edo herrialdeen asmoen artean tentsioak ere sor litezke, guztiak ari baitira norberaren literaturaren nazioarteko zabalkundea handitu nahian, asimetriak ezaugarrituriko mundu mailako literatur sisteman lekua bilatu nahian.

Posted on

Aragoi ibaiaren lorratzean

Enrike Diez de Ultzurrun Sagalà

Galipentzu eta Kaseda herrietako dermio menditsuen artean igaro eta gero, Aragoi ibaia zuzenean doa ordoki zabalagoetarantz, Murillo el Fruto, Zarrakaztelu, Santakara, Melida, Caparroso eta bertze herri batzuk bustita. Euskarak bere aztarna oparoa utzi zuen bazterrotan, zenbaitek bertzerik uste arren. Murillo el Fruton, konparaziora, Aldebarrena, Baratze Altzinea, Baratzetako Bidea, Huarteko Bidea, Gaztelumunio, Garipienzoko Zaldua…, XVI. mendea ederki sartu arte dokumentatuak. Zarrakaztelun, bertzeak bertze, Arrateburua, Arrategibela, Landaederra, Oyarzaldua, Zorrozabala. Melidan, Arrizabaleta, Mishualdea, Sarmendi, Zorromendia eta bertze. Eta Santakaran, Azmakolanda, Ordokia, Ordokilanda…, guztiak ere mende bereko agirietan jasoak.

Oro har, inguru lauak badira ere, Aragoi ibaiak halako amildegi gisakoak zizelkatu ditu denboraren joanean, hainbat tokitan, ezkerreko ibaiertzean. Haietako batzuk erroitz malkartsuak dira, egiazki. Bada, toponimiak salatu duenez, badakigu nola erraten zitzaien euskaraz amildegioi: erripa gaitz. Aldaerak aldaera, horrelaxe ageri baita Zarrakaztelun, Melidan, Santakaran eta Murillo el Fruton. Azken herri horretan, adibidez, 1704ko agiri batean, “…la punta de dicho cabezo que da al rio y paraje que dicen Ripagaizas, …” (F. Maiora Mendia). Ez dira, beraz, nolanahiko erripak, gaitzak baizik.

Aragoi ibaiak aitzina jarraitzen du, ezkerrean Arrada herria utzirik. Han, Artebakoitza izeneko inguru bat egon zen aspaldian; arte bakarra, alegia.

Ondotik, Caparroso gurutzatzen du. Bada, Erriberako herri horretan sortu zen Celestino Peralta Lapuerta (1879-1929). Bertzela erranik, Celestino María de Caparroso aita kaputxinoa. Ederki ikasi zuen euskaraz Lekarozen (Baztan), bai eta ederki aztertu ere ―euskal aditza, bereziki―, eta Euskaltzaindiak urgazle izendatu zuen, 1919an. Celestinok hiru lan utzi zizkigun; haietako bat, Euskal irakaspidea, euskara ikasten ari zirenen artean arrakasta handia izanikoa. Bernardo de Arrigarai izengoitia erabiltzen zuen bere lanak sinatzeko, eta izen horixe bera du Tuterako euskaltegiak (AEK).

Bada, Euskaltzaindia Caparroson izanen da maiatzaren 10ean, Iruñeko IKF Fundazioarekin batera, herriko D ereduak hamar urte bete izana ospatzeko eta haur euskaldunak saritzeko. D ereduari esker berrogei haur euskaldun baino gehiago dira gaur egun, Caparrosokoak eta inguruko herrietakoak. Guraso bultzatzaileek bakarrik dakite zeinen nekeza eta gogorra izan zen euskal eredua herriko eskolan irekitzea, zirenak eta ez zirenak leporatu baitzizkieten. Erdietsi egin zuten, ordea. Eta, hamar urteko ibilbidean, gozoa ederki nagusitu zaio gaziari.

Posted on

Gero bat gaurdanik

Alaitz Zabaleta Sarobe

24/2026 Foru Agindua, martxoaren 25ekoa, itzultzaile batek emana, zeinaren bidez ari bainaiz pentsatzen inork euskaraz irakurriko ote duen arau hau. Itzultzailearen ikusezintasunaz hitz egiten da. Zer esan, ordea, euskal irakurlearen ikusezintasunaz?

Hor ari naiz ahalik eta txukunen itzultzen, natural samar eta ulergarri utzi nahian testua… Hala ere, euskarazkoa apaingarri tipografiko hutsa izanen bada… akaso ez ote nuke hobe, lehenbailehen Itzulpen Ataleko zerrendan testua bukatutzat markatzeko, korrika egin, eta kitto?

Korrika… Euskal Herriko zer txoko zoragarritan barrena ote dabiltza? Ikus dezadan unetxo batez… Kolore eta musika eztanda sartu da bulegoan: han da, ikusgarri, jende andana, lekukoa eskuz esku, euskararen aldeko aldarriak, umore bikaina eta bandera koloretsuak. Herri bat. Herri bat osorik, bizirik, hizkuntzari eusteko gogoz, gure kontraesanekin, baina pozik eta irmo. Huts ederra sumatuko dugu bukatzen denean.

Itzulpenera itzuli naiz. Foru agindua hor dago oraindik.

Horrenbestez, ikusirik… Bai, ikusirik Korrikaren edizio honen arrakasta, gogora datorkit gure aitak halakoetan esaten duena: “Joasuuus, batzuk ez dira pozik egonen oraintxe!”. Bai, edizioaren hasieratik saiatu ziren batzuk giroa mikazten, eta bukaeran ere ahaleginduko da bat baino gehiago bazterrak nahasten. Baina ez da malefiziorik, herri hau ikusezin bihurtuko duenik.

Pantailatik mahai gainean dudan liburuaren azalera joan zait begirada. Korrikaren lekukoa ageri da, pipiak erdi-jana, Esnatu ala hil liburuaren azalean. Aurreko hamarkadetan euskararen alde lan erraldoia egin badugu ere, Iñaki Iurrebasok eta Garikoitz Goikoetxeak esan diguten bezala, orain ditugun erronkak ez dira samurrak batere.

Baina erasoak eraso eta erronkak erronka, bada euskaraz bizi nahi duen jendea. Irakurle hezur-haragizkoak. Ez dira ―ez gara― itzal ikusezinak. Bakoitzak geuretik, egunero dihardugu euskararen alde, gero bat gaurdanik eraikitzen.

Lekukoa hartu eta itzultzeari ekin diot, testu hau euskaraz lan egiteko tresna erabilgarri bihurtzera. 41.g) artikuluak ematen dizkidan ahalmenak baliatuta, AGINTZEN DUT…

Leun aditzen da, ordenagailuaren bozgorailuetatik, Mikel Laboak eta Ruper Ordorikak 13. Korrikarako idatzi zuten abesti hunkigarria:

Ez dok hamahiru,
ez da malefiziorik;
herri bat,
herri bat osorik,
gero bat,
gero bat gaurdanik…

Posted on

Itzultzaile-interpreteak eta euskararen normalizazioa (III)

Lamia Filali-Mouncef Lazkano eta Patricia Jorge Kuartango

Olatua altxatzeak bi baldintza behintzat behar ditu aurretik. Lehena, jabetzea nolakoa den premia: zerbait egin ezean zulora goazela. Bigarrena, marrazten hastea: olatu berrirako helburu, irizpide eta estrategia orokorrak definitzeari ekitea
(Iurrebaso & Goikoetxea, 2025: 250-251).

Aurreko alean, ibilbidetxoa egin genuen normalizazioaren azken hamarkadetako historian zehar; ikusi genuen herrigintzak akuilatuta heldu garela, neurri handi batean, gaur egungo hizkuntza politiketara, eta, era berean, hortik abiatuta garatu dela gure lanbidea. Bestalde, euskararen normalizazioak bizi duen geldotze-faseaz mintzatu ginen, eta esan genuen geldotze hori galera bihurtu ez dadin ezinbestekoa dela eragile guztiok elkarrekin jardutea. Estrategia berriak margotzen hasteko proposamen xumea dakargu gaurkoan.

Lehenik, gure ustez berariaz definitu behar dira itzulpen-politikak edozein entitateren egiturazko marko orokor batean, baita euskara planetan eta normalizazio plan estrategikoetan ere: besteak beste, nola gauzatuko diren itzulpenak, zer baldintza minimotan, zer leku duten hizkuntza teknologiek eta zein gizakiek, zer denbora erreal behar den zeregin bakoitzerako, zertarako balio duen zeregin bakoitzak, zertarako ez, eta zertarako baliatuko diren, batetik, euskara teknikarien ezagutzak eta trebeziak eta, bestetik, IZIenak, kalitatezko komunikazio eraginkorra eta, oro har, euskararen biziberritzea gauzatzeko. Administrazioek eredu izan beharko dute horretan.

Izan ere, berariaz definitu ezean, itzulpen-politika ez-definitu batek 40 urtetako inbertsio eta ahalegina eraitsi lezake, biziberritzearen aldaketa soziala oztopatu, eta hegemonia indartu, hizkuntza hegemonia barne.

Normalizazioa teknifikatu eta profesionalizatu egin dela esaten da, baina gure iritziz profesional horien eskarmentua balioan jarri behar da. Aldaketa ekosozialerako ingurumen teknikarien lana baliatu daitekeen bezala, edo berdintasun teknikariena genero arteko desparekotasunari aurre egiteko, komunikazioaren arloko profesionalek ere euren lekua dute gizartean eta gizarte-aldaketan. Jakina, ezertarako ez digute balio teknikariek komunitatearen aldarrikapenik gabe.

Bigarrenik, gure ustez ezinbestekoa da itzultzaile formakuntzan soziolinguistikako ezagutzak txertatzea, eta euskal filologiakoan itzulpen ikasketetakoak. Izan ere, maiz praktikan bi ikasketetako pertsonak ari dira bata edo bestea egiten.

Guk dakigula, EHUko itzulpengintzako graduan eta masterrean ez dago inon azalduta zer den euskara plan bat, euskara zerbitzu bat edo euskara batzorde bat, eta behintzat euskal minorra lortzeko funtsezkoa dela pentsatzen dugu. Soziolinguistika aplikatuaz haratago, uste dugu ezinbestekoa dela formakuntza eskaintzea fenomeno soziolinguistikoei eta gizarte-egituren eraikuntzan hizkuntzak duen rolari buruz.

Izan ere, hizkuntza gutxituetako IZIak eta hizkuntza hegemonikoetakoak ez dira berdinak. Euskararen eta bestelako hizkuntza gutxituen kasuan, IZIen zereginen artean daude terminologia finkatzen laguntzea, hizkuntza estandarrerako dimentsio estilistiko-linguistikoa eratzea, kultur ondarea berreskuratzea eta eguneratzea, interferentzia kasuak kudeatzea edota kultura gutxitura eredu estetiko edo kontzeptual berriak ekartzea[1]. Praktikan 40 urte daramate IZIek lan horiek egiten, arituaren arituaz, eta askotan irizpiderik gabe. Ez al da ordua hizkuntz kudeaketa bereizi hori formakuntza arautuan egon dadin, eta ikerketan oinarritutako irizpide sendoak izateko?

Era berean, guk dakigula, itzulpen ikasketetako hausnarketak ez zaizkie euskal filologiako ikasleei iristen, eta aurreko alean azaldu genuen legez, ezin da euskararen bilakaera ulertu itzulpengintzarik gabe.

Azkenik, hurrengo belaunaldietara itxaron gabe, agenteen arteko elkarlana eta kontzientzia ezinbestekoak dira. Dinamika berriak eta elkarlanerako espazioak bultzatuko baditugu, eta erabaki-esparruetan gure lekua lortuko badugu, IZIok ezinbestekoa dugu plangintzaren unibertsoa ezagutzea, hain burokratiko, arrotz edo urruneko egin ahal zaigun esparru horretara hurbiltzea: jakitea plangintza zer den, nola antolatzen den, zelan funtzionatzen duen, zein irisgarritasun duen edo izan dezakeen, zer-nola lagun dezakegun…

Lanbide bereizi bi dira teknikariena eta itzultzaile-interpreteona, ados; baina ulertezina da rolak eta zereginak bereizteko behar hori muturreraino eramatea eta horretan tematzea, ezkerreko eskuak eskuinekoa zertan ari den ez jakiteraino. Eta, sarri askotan, horixe da euskara-zerbitzuetan gertatzen dena.

IZIok zenbat aldiz pentsatu ote dugun noraezean gabiltzala, itzulpenak txurroen moduan ekoizten, benetan zer-nora-norentzat-zertarako ari garen jakin gabe, dinamika antzu batean murgilduta, iparra han urrunean dakusagula baina bidean sigi-saga galduta… eta teknikariak, berriz, erabat etsita, dena paper, dena plangintza, dena taulak eta adierazleak, dena etorkizuneko promesak, noraezean haiek ere… Hortik, beraz, elkarlanaren beharra.

Agente-sare zabal batean txertatuta gaude, telelanean dabilen autonomo horretatik hasi eta erakunde batean lanean dabilen funtzionario horretaraino. Guk proposatzen dugun bidea da jabetzea euskal IZIon jarduna, euskara teknikariena bezala, normalizaziotik jaiotzen dela, edo, beste modu batera esanda, gure zereginari zentzua ematen diona aldaketa sozial baten motore garela konturatzea izan daitekeela, eta ez soilik bitarteko, testu jakin bat itzuli edo zuzentzeaz edo interpretazio-saio bat egiteaz harago.

Euskal IZIok normalizazioaren sostengu eta babeslekuetako bat gara; izan ere, erabilera-esparru berrietarako bizi-aukerak sortzen ari gara, beharrezkoak diren baldintza materialak eskaintzen. Erabilera efektiboa sortzen ari gara, erreberberazioak. Hizkuntza hegemonikoetan itzultzeko arrazoia sorburu-hizkuntza ez ulertzea izaten da, baina hizkuntza gutxituetan ez da hori izaten lege. Hiztun moduan inportantea da, beraz, batetik, dauden testuak eta baliabideak ezagutzea eta erabiltzea, eta, bestetik, aldarrikatzen jarraitzea beste hizkuntza batean dagoenak balioko baligu hura hartuko genukeela, baina ez digula balio, eta ez dela hura ulertzen ez dugulako.

[1] Garrido Vilariño, X. M. & Luna Alonso, A. (1997). El traductor: Un agente de normalización lingüística en las lenguas minorizadas. La palabra vertida. Centro virtual Cervantes, 10.

Posted on

Gazte guztiak berdin mintzo dira

Iñigo Satrustegi Andrés

Berriki aritu dira Ainara Ieregi eta Sarai Robles Beratzen podcastaren “Kolonoa jan” izeneko atalean gaur egungo erreferentzia kulturalez. Pickme-ez, weaponised incompece-ez eta beste. Harira etorri zaizkit hain eduki sakonik ez duten batzuk ere: mood edo LOL edo core. Eta bro. Bro-rekin ezin dut. Baina gazte guztiak horrela mintzo dira orain. Iruñean, Azkoitian, Sorian, Valdemoron eta Tennesseeko high school random batean.

Gauza da Ieregi eta Robles kontu kontari ibili zirela erreferentzia horiek gurean ze puntutaraino txertatu diren aztertzen, eta, zergatik ez, horien euskarazko baliokideak edo itzulpenak proposatzen.

Ez da lehen aldia izanen, hiperglobalizazioaren testuinguruan, kanpokoak geure egiteko saiakera egiten denik. Pentsatu nahi dut duela ez hainbeste, borondaterik onenarekin, euskaran gero eta toki handiagoa hartzen ari ziren guay eta flipante ordainekin berdin gertatuko zela. Hots, euskara kaleko hizkuntzaren estatusera eramateko asmoz, norbaitek emango zituela, demagun, sekulako eta zirraragarri. Ez dut sekula ahaztuko Merlí telesailaren euskarazko bikoizketan nola esan zuen batek “damolat”, “molatu” (gaztelerazko molar) aditzaren molde trinkoan: “niri horrek molatzen dit”. Uf-uf-uf. “Konponbide” horiek aitakeriatik eta bortxaketa linguistikotik asko dutela iruditu izan zait beti.

Dena delakoagatik sasi-egokitzapen horiek ez dute funtzionatu. Dena delakoagatik, eta, zorionez, cantidubi eta qué pasa tron ja ez dira cool. Cringe-a ematen dute (cool-ek ere bai). Eta jada ez dugu horietako batzuen ordainik asmatu beharrik. Moda kontuak. Baina korapilo handi bat dugu aurrean.

Batetik dago euskaldunon seta hori dena euskaraz edukitzekoa. Bai, gutxitzen gaituzte, eta ez gara beste hizkuntzen arrisku maila berean. Baina ez dut imajinatzen Espainiako bi gazteren podcastik non random, chilling edo pickme terminoen itzulpenak proposatzen dituzten, eta proposatzen badituzte ere, ez dute hizkuntzan txertatzeko asmoz egiten. Esan nahi dut: zer behar dugu horiek euskarara itzultzeko? Iruñeko, Azkoitiko, Soriako eta Valdemoroko erdaldunek, desdeluego, batere ez.

Eta bestetik dugu adin batetik beherakoei ematen diegun agentzia faltsua: sarri entzun izan dugu gazteek beraien artean aritzeko kodeak sortzen dituztela. Asko esatea da hori. Ez, gazteek ez dute hizkuntzarik asmatzen: kopiatu egiten dute.

Nire belaunaldiak Espainiako kateetako serieetatik edan zuen, baina bagenituen Betizuko arratsaldeak marrazki bizidunez beteak kontrapisua egiteko. Gaurko gazteek Twitch eta Tiktok dituzte iturri kasik bakarrak. Ibai Llanos, Llados edo Plex. Zeren ez dut uste euskarazko “eduki sortzaile”-en maila ikusita hauek direnik haien erreferentzia nagusi. Eta EITBren euskararekiko noraeza ikusirik… Iruñeko, Azpeitiko, Soriako eta Valdemoroko gazteek Rubius eta TheGrefg kontsumitzen dituzte, eta, beraz, haiek kopiatuta mintzo dira.

Laburrean, hurrengoan zure semeak esaten badizu six–seven, ez haserretu harekin. Ez da bera. Nerabe inozo bat baino ez da eta ez daki makarroiak tomatearekin besterik jaten. Haserretu zaitez haserretu behar duzunarekin: Elon Musk, Trump edo sareak kontrolatzen dituztenekin, kapitalistekin, EITBko zuzendariekin… Baina, batez ere, ez iezaiozu esan “sei-zazpi” euskara garbian. Transmisioaren katean zubi guztiak apurtzen ariko baitzara bestela.