Argitalpenak

Posted on

Intentzioarekin…

Aitor Ugarte Arruebarrena [1]

“Olentzero joan zaigu
mendira lanera,
intentzioarekin
ikatz egitera”.

Haurtzarotik ezagun dugun gabon-kopla horrek, agian oharkabean, hausnarketarako ate bat zabaltzen digu. Niri, behintzat, beti iruditu izan zait horrela, txikitatik… Zer esan nahi du benetan “intentzioarekin” ikatz egitera joateak? Eta are gehiago: hitz hori darabilgunean, benetan kontziente gara esaten dugunaz?

Izan ere, ia inork zalantzan jarri ez duen kopla horrek badu, ordea, arrakala bat: zer egiten du “intentzioarekin” bezalako egitura batek hor? Benetan euskararen barrutik sortutako esamoldea al da hori, ala erdararen itzal luze baten adierazle?

Askoren ustez, euskarak ez du halako makulurik behar helburua adierazteko. “Ikatz egitera joan da” esatea nahikoa eta zehatza da gure hizkuntzan, haien ustetan. Agian, “ikatz egiteko asmoarekin” ere esan genezake… Edo, asmatzen hasita, “helburua izanik ikatz egitea”, nik aurrekoan proposatzen nuen bezala.

“Intentzioarekin” gehitzea, hortaz, ez da soilik soberakina; susmagarria ere bada. Gaztelaniazko “con la intención de…” egituraren kalko garbia dirudi, eta, hori horrela bada, zergatik errepikatzen dugu hain lasai, ia santututako kopla baten barruan?

Are gehiago: koplaren egilea ezezaguna dela esan ohi da, tradizioaren parte balitz bezala, euskaldun guztion ondare anonimoa. Baina, benetan, hala al da? Edo “anonimotasun” horrek ez al du estaltzen, nolabait, une jakin bateko eragin linguistiko eta kultural zehatz bat? Ez ote dugu, “betidanikakoa” dela esanez, kritikarako aukera ere neutralizatzen?

Nire iritziz, hemen ez dago jokoan hitz bakar bat soilik. Kontua da zein erraz normalizatzen ditugun kanpotik datozkigun egiturak, batez ere tradizioaren etiketa daramatenean. Eta, orduan, ia ezinezkoa bihurtzen da galdera egitea bera ere: nork idatzi zuen kopla hori? Noiz? Zein hizkuntza-ingurunetan? Eta zergatik darabil halako egitura bat?

“Folklore kontzeptuari leial, Olentzeroren koplek ez dute egile ezagunik. Eta, adituen aburuz, ez dira oso zaharrak”… Hori dio Mikel Aramburu Urtasunek hemen: Olentzero. Mikel Aramburu Urtasun – Olentzerozaleen Elkartea.

Beraz, uste baino modernoagoa izan liteke kopla hori, baina zein asmorekin edo intentziorekin idatzi zuen egile anonimo horrek… Intentzioarekin edo intentziorik gabe idatzi zuen?

Izan ere, Olentzeroren koplak ez du egile identifikagarririk. Ahozko tradizioko testua da, eta haren forma, gaur ezagutzen dugun moduan, XIX. eta XX. mendeen artean finkatu omen zen, herri-transmisioaren bidez. Horrek ondorio metodologiko argi bat dakar:

Egilearen intentzionaltasunari buruzko galdera ez da aplikagarria. Ez dago “kalko kontziente” baten hipotesia babesteko testuinguru biografikorik, ezta testu-ekoizpenaren baldintzarik ere. Ahozko literaturan, “asmoa” ez da egilearena berarena, komunitatearena baizik, eta komunitateak ez du kalko ironikorik egiten: funtzionalki egokiena den forma erabiltzen du.

Ironiaz esanda: egilearen intentzioa bilatzea, egilerik ez dagoenean, Olentzeroren lan‑kontratuaren baldintzak aztertzea bezain zientifikoa litzateke.

Paradoxa bitxi bat ageri da hemen. Intentzioaz ari gara, kontzientziaz, asmoaz… Baina, baliteke hitz hori bera erabiltzea horrelako kopla “herrikoi” batean ez izatea guztiz “intentzionala”, baizik eta automatismo baten ondorio. Gaur egungo gizartean, askotan gertatzen zaigun bezala, gauzak egiten ditugu, baina ez dugu beti pentsatzen zergatik.

“Intentzioarekin” esaten edo kantatzen dugu, baina agian inoiz baino gutxiago ari gara intentzioaz. Beste asko baino esaldi ez-intentzionalagoa da inondik ere. Ez baitago intentziorik, ez hizkuntza erabiltzean, ez pentsatzean. Esaldiak errepikatzen ditugu, egiturak barneratzen ditugu, baina gutxitan gelditzen gara pentsatzera eta galdetzera ea benetan haiek guztiak gureak diren. Eta ez bakarrik zer egiten dugun jakiteko, baizik eta nola eta zergatik egiten dugun jakiteko ere bai. Eta horrek hizkuntzan ere badu isla: hitzak hautatzea kontzienteki, gure pentsamenduaren parte baitira.

Horregatik, agian garaia da kopla sakratuak ere deseraikitzen eta desakralizatzen hasteko; ez tradizioa suntsitzeko, baizik eta hura ulertzeko. Bestela, arriskua da, folklorearen izenean, inertziari eustea, inertzia horren emaitza, askotan, ez baita hain “gurea”.

Azken finean, Olentzeroren koplak iradokitzen diguna baino gehiago esaten digu. Beharbada ez dugu beti mendira joan beharko ikatz egitera, baina egunerokoan badugu aukera gauzak intentzioz egiteko. Eta agian hortik hasi behar dugu: hitzetatik bertatik.

Beraz, benetako galdera ez da Olentzero zertara joan zen mendira, baizik eta guk zergatik errepikatzen dugun mendira joan zela intentzioarekin (ikatz egitekoarekin?), ia pentsatu ere gabe…

[1] Artikulu hau, partez, AAren laguntzarekin egina da.

Posted on

Kontzientzia linguistikoa unibertsitateko ikasgeletan

Leire Azkargorta Mintegi

Gauza jakina da gune erdaldun ugaritan euskara eskolako hizkuntza besterik ez dela gazte askorentzat, eta eskolatik atera eta berehala (eta sarritan aurretik ere) gaztelaniara jotzen dutela elkarren artean hitz egiteko. Gune erdaldun samar batean bizi naiz ni (Bilboaldean), eta nahi baino sarriago entzuten ditut mota honetako elkarrizketak:

―¿Al final qué ha mandado de etxerako lanas?
―Creo que hay que hacer la ariketa 5 del lan-koaderno y estudiar para la azterketa.

Esnatu ala hil liburuan Iñaki Iurrebasok eta Garikoitz Goikoetxeak oso argi azaldu dute euskaldun izatea oso kontzeptu heterogeneoa dela, eta zaku berean sartu ohi diren arren, ez dela gauza bera euskaraz erdaraz baino hobeto egitea, elebidun osoa izatea edota, elebiduna izanik, erdaraz nabarmen erosoago aritzea euskarazbaino.

Estatistiketan bi errealitateak sartu ohi dira euskaldunen multzoan, baina euskaldun elebidunen artean erdararako joera handiagoa da: erdaraz erosoago aritzen diren elebidunak biztanleen % 14 inguru dira, bietan berdin aritzen direnak % 9 inguru, eta euskaraz erosoago aritzen direnak % 8 inguru (guztira biztanleen % 30 inguru osatzen dugu, beraz, euskaldunok)[1].

Gasteizen Itzulpengintza ikasi nuenean, nire habitat naturaletik atera eta Euskal Herriko hainbat txokotako jendea ezagutzeko aukera izan nuen. Oso giro euskalduna bizi izan nuen fakultatean, eta ―euskalkirik ez edukitzeak batzuetan ematen zidan gutxiagotasun konplexua gorabehera― euskal komunitatearen parte sentitzeko aukera izan nuen.

Irakasle modura itzuli nintzen fakultatera orain dela hiru urte, eta aurten lehen aldiz ezusteko handia hartu dut ikusi dudanean gaztelania dela nagusi euskaraz ikasten duten ikasle askoren arteko harremanetan (ez guztien artean, zorionez). Eta belaunaldi batean baino gehiagotan gertatzen ari da, lankideren batek esan didanez.

Ez dut fenomeno horren inguruko datu zehatzik, sentsazioez ari naiz, ez besterik, baina arduratuta nago. Aurreko batean Itzulpengintza karrera hautatzeko zalantzatan zebilen gazte batek galdetu zidan ea lan-aukera gehienak euskara eta gaztelaniarekin lotuta dauden. Aukera gehiago ere badagoela esan nion, baina euskara eta gaztelaniaren arteko itzulpen eta interpretazioak merkatuaren zati handia hartzen duela, eta kasu horretan beste karrera bat hautatuko zuela erantzun zidan.

Imajinatzen nuen jende askorentzat Itzulpengintza ikasteko pisuzko arrazoi bat atzerriko hizkuntzak ikastea izango zela, nik neuk ere hori bilatzen nuen unibertsitatean sartu nintzenean eta egia da atzerriko hizkuntzek oso erakargarri egiten dutela gure karrera. Baina euskararekiko ardura handiagoa ere espero nuen etorkizunean euskara lanbide izango duten profesionalen aldetik.

Hala ere, ez da zilegi arazoaren ardura osoa ikasleen gain jartzea: seguruenik haien joerak gizarte oso baten isla besterik ez dira, neurri handi batean helduek hartutako hainbat erabakiren ondorio, eta oso zaila da inertzia erraldoiak aldatzea. Inertzia horiek, gainera, hezkuntzako aurreko mailetatik etortzen dira askotan (DBH eta Batxilergotik, ziur asko). Bestalde, ikasle horietako asko ez datoz bereziki inguru euskaldunetatik, eta askok etxean ez dute euskaraz egiten[2].

Iurrebasok eta Goikoetxeak Gotzon Garateren metafora bat aipatzen dute liburuan: “pilotariak esku onarekin jotzeko joera duen bezala, hala egiten [dute] elebidunek, errazen mintzo diren hizkuntzara jotzen [dute]”.

Euskararen indargune nagusia haren aldeko atxikimendua dela ere azaltzen dute liburuaren egileek (gaitasunaren eta erabileraren gainetik), eta neure burua zera pentsatzera behartzen hasi naiz, beharbada erdaraz aritzeko erraztasun handiagoa duten ikasleek ere itzulpengintza euskaraz ikastea hautatzea mehatxu bat baino gehiago, aukera ere izan daitekeela.

Baina aukera gisa ikusteak irakasle gisa dudan jarrera eta ardura nolabait aldatzen ditu. Itzultzaile eta interprete lanetan aritzen irakatsi behar da karreran, bai, baina, era berean, euskararen profesional (itzultzaile, interprete, zuzentzaile, editore, euskara irakasle, euskara teknikari, hiztegigile…) izateak nolako ardura suposatzen duen, zenbaterainoko erantzukizuna dugun, hori ere transmititu beharra dagoela iruditzen zait.

Beraz, gaia klasera eraman eta oso eztabaida politak izaten hasi gara euskararen soziolinguistikaz, erraztasunez, zailtasunez, inertziez, erantzukizunaz… Tabua alde batera utzi eta gaiari aurrez aurre begiratu diogu, eta tira, batek daki gazte horiek zein hautu egingo duten unibertsitatetik ateratzean, baina behintzat gaiaz hausnartzeko aukera izan dute.

[1] Iurrebaso, I. eta Goikoetxea, G. (2025). Esnatu ala hil. Elkar.

[2] Baina, era berean, haien gurasoen erabakiagatik ikasi dute D ereduan, eta unibertsitatera iritsi eta euskaraz ikasten jarraitzea ere inertzia baten parte izango da seguru asko.

Posted on

Irrika

Estitxu Irisarri Egia

Indiako ezkutuko leku batean posizio sozial oneko baina bi urte lehenago alargundu zen aita familiako bat bizi zen. Emaztea hil zenetik, egunak hiru seme-alabak aurrera ateratzen pasatu zituen, eta haiek denborarekin aitarengandik jaso zuten arreta eta dedikazioa eskertu zuten.

Seme-alabak hazi eta nagusi egin zirenean, familiaren etxea utzi zuten bizitza berriari ekiteko. Orduan, etxeko bakardadean, une hartatik aurrera zer egin zezakeen galdetzen hasi zitzaion bere buruari. Bat-batean, konturatu zen beti izan zuela bilaketa espiritualari ekiteko desira zoragarria, Unibertsoaren Kontzientziarekin bat zela sentitzekoa.

Aitak jada ez zuenez familia betebeharrik eta ez zionez inori konturik eman behar, probintziako yogi famatu bat bisitatzeko bidaiari ekitea erabaki zuen. Hari azalduko zizkion benetako nahiak eta hari eskatuko zion aholku espirituala.

Bidea luzea izan zen, eta baita astuna ere, zegoen bailararen beste aldeko ibai batetik hurbil bizi baitzen yogia. Haraino iritsi zenean, arropa bakar gisa gerripekoa zuen gizon erdi biluzia aurkitu zuen. Jarraitzaileen limosnez elikatzen zen, eskaintzen ziotenaz, eta nahiz eta besteentzat nahikoa ez izan, zoriontsua zen, bere buruarekin eta besteekin bakean bizi zen eta.

Gizona yogiaren etxera hurbildu ahala, adeitasunez egiten zion irribarre.

—Zertan lagun zaitzaket? —galdetu zuen adeitsuki.

—Yogi ohoragarria, aspalditik urduritzen nauen zerbait galdetzera nator.

—Esadazu, lagun —erantzun zuen maisuak jakin-minez.

—Esan zeniezadake nola hauteman Unibertsoaren Adimena eta harekin nola bat egin?

—Etorri nirekin —agindu zion gizonari.

Inpazientzia handiz, aitak ibairaino jarraitu zion yogiari, eta hark hauxe esan zion:

—Orain makur zaitez, lagun maitea.

 —Hori bada zure nahia… —erantzun zuen gizonak.

Jarraitzailea astiro makurtu zen unean, yogiak burutik gogor heldu eta uretan murgildu zuen. Segundo batzuk pasa zituen horrela, gizona konortea eta kontzientzia galtzeko puntuan egon zen arte. Azkenean, yogiak borroka ugariren ostean gizonari arnasa hartzea baimendu zionean, galdetu zion:

—Esadazu orain, lagun, zer sentitu duzu?

—Aire premia eta irrika ezohikoa sentitu dut.

—Bada, Unibertsoaren Adimenarekiko irrika bera duzunean ikasi ahal izango duzu hura hautematen eta harekin bat egiten.

[Adimen artifizialarekin sortutako irudia]

*Cuentos hindúes, Asha Mahan eta Mónica González, 45.-48. or.

Posted on

Julia gogoan

Juan Garzia Garmendia

Ez dun biderik atzera,
biziak bultza baitegin,
ulu luze baten gisa, atergabea.

Noizbait etsiak hau joko;
galdurik, bakarrik, noizbait
beharbada damutuko jaio izana.

Ez geratu inoiz bazter,
bide ondoan ez esan:
«Ezin dut gehiago, kito, hementxe planto».

Bizi eder bat daukan zain;
saminak samin, ez dun hik
lagunik faltako, maite, lagun maiterik.

Gizon bakar bat, emakume bat,
hola harturik, banaka,
hauts ditun besterik gabe, ez ditun ezer.

Oroit hadi, bada, beti,
hiretzat direla hitzok,
hi gogoan, hi gogoan bururatuak.

Palabras para Julia (José Agustín Goytisolo)

Posted on

Itzulpena sustatzeko laguntzak aztergai

Elizabete Manterola Agirrezabalaga

Itzulpen politikei buruzko nazioarteko jardunaldi batean parte hartu berria naiz. Erakunde publikoek sustatutako itzulpenak izan ditugu aztergai, hain zuzen ere, munduko hainbat txokotako literatur itzulpenak argitaratzera bideratuak. Kanporako zabalkundea sustatzen duten itzulpen programak edo laguntzak izan ditugu batik bat jomugan. Diplomazia kulturalaren parte dira halako egitasmoak: norberaren kultura beste herrialde batzuetan ezagutarazteko bidea ematen dute eta, horretaz gain, norberaren kulturari balioa emateko ere balio izaten dute. Nazioa, kultura eta herrialdea eraikitzeko tresna gisa uler litezke, nazio-marka sustatzeko trepeta.

Herrialde, kultura eta hizkuntza ugari eta askotarikoetan eskaini ohi dira literatur lanak erdaratzeko laguntzak. Laguntza ematen duten erakundeak askotarikoak izan ohi dira, bai eta laguntza programa horietan parte hartzen duten agenteak ere. Horien nolakotasuna ezagutzeak lagunduko digu ikusten zer-nolako lana egiten duen bakoitzak, zer-nolako helburuak dituen eta zer-nolako emaitza lortzen ote duen. Itzulpenak egiteko laguntza programen azterketa xeheari esker, bai eta programen arteko alderaketaren bitartez, norberaren errealitatea gehixeago ezagutzeko parada sortzen da, norberaren herrialdeko sustapen bideak eta haien eraginkortasuna sakonago ulertzeko.

Azken urteetan ikaragarri hazi da erdaratzeko laguntzak ematen dituzten laguntza programen kopurua nazioartean. Literaturaren balio sinbolikoa handitzeko tresna eraginkorrak dira, eta literatur lanak munduan zehar zabaltzen laguntzen dute. Alabaina, zer pentsa ematen duten hainbat elementu ere kontuan izan behar dira.

Batetik, erakunde publikoek sustatutako laguntzak izanik, erakunde horiek barne biltzen dituen herrialdearen nazio-ikuspegia eta kultur identitatea bere egiten ditu normalean delako itzulpen programak. Hori hala izanik, laguntzen ote da ofizialak ez diren hizkuntzetako ekoizpena? Jasotzen al dute, esaterako, hizkuntza indigenetan idatzitako lanek beste hizkuntza batzuetara itzultzeko laguntzarik? Hizkuntza gutxituak dituzten herrialdeetako erakundeek itzulpenak sustatzeko baliabide mugatuagoak izaten dituzte hizkuntza handietako erakundeek baino. Hortaz, itzulpenak diruz laguntzeak ez ote ditu hizkuntzen arteko desorekak are handiago egiten? Horretaz gain, bazterrekoak diren diskurtsoek eta indarrean den ikuspegi politikoarentzat deserosoa izan litekeen literaturak lortzen al dute ikusgarritasunik laguntza publikoen bitartez? Merkatuan zabalduen dauden joerak indartzen ote dira laguntzen bitartez ala kanona berritzeko erabiltzen ote dira?

Tokian toki eta garaiz garai komeni da aztertzea itzulpen politiken beharra, eraginkortasuna eta erabilgarritasuna. Kulturen arteko harremanak indartzeko tresna diren heinean, besteenganako harremanean neurtu behar da itzulpen horien errealitatea. Nazio-marka sustatzeko tresna izan daitezkeenez, pentsatzekoa da herrialde batek berariaz diseinaturiko nazio-ikuspegi jakin bat indartzeko balioko dutela kanporako itzulpenek. Alabaina, itzulpenok argitaratuko dituen herrialdeak eta bertako argitaletxe zein irakurleek jatorrizko kulturaren iruditeria jakin bat izaten dute; konparazio batera, kultura bat izan liteke besteen begietara exotikoa, txikia, erreferentea, modernoa edo atzerakoia. Ezin pentsa liburuek iruditeria horri iskin egingo diotenik. Hala, itzulpenak sustatzeko jatorrizko herrialdeak eginiko lanketa, inbertsioa eta esfortzua ez dira nahikoak izango aurreikusitako eragina lortzeko.

Itzulpena sustatzeko laguntzen programek askotariko errealitateak biltzen dituzte eta bakoitza bere testuinguruan ulertu behar da. Dena den, elkarrekiko harremana ere ez da bazter utzi behar: programen artean edo herrialdeen asmoen artean tentsioak ere sor litezke, guztiak ari baitira norberaren literaturaren nazioarteko zabalkundea handitu nahian, asimetriak ezaugarrituriko mundu mailako literatur sisteman lekua bilatu nahian.

Posted on

Aragoi ibaiaren lorratzean

Enrike Diez de Ultzurrun Sagalà

Galipentzu eta Kaseda herrietako dermio menditsuen artean igaro eta gero, Aragoi ibaia zuzenean doa ordoki zabalagoetarantz, Murillo el Fruto, Zarrakaztelu, Santakara, Melida, Caparroso eta bertze herri batzuk bustita. Euskarak bere aztarna oparoa utzi zuen bazterrotan, zenbaitek bertzerik uste arren. Murillo el Fruton, konparaziora, Aldebarrena, Baratze Altzinea, Baratzetako Bidea, Huarteko Bidea, Gaztelumunio, Garipienzoko Zaldua…, XVI. mendea ederki sartu arte dokumentatuak. Zarrakaztelun, bertzeak bertze, Arrateburua, Arrategibela, Landaederra, Oyarzaldua, Zorrozabala. Melidan, Arrizabaleta, Mishualdea, Sarmendi, Zorromendia eta bertze. Eta Santakaran, Azmakolanda, Ordokia, Ordokilanda…, guztiak ere mende bereko agirietan jasoak.

Oro har, inguru lauak badira ere, Aragoi ibaiak halako amildegi gisakoak zizelkatu ditu denboraren joanean, hainbat tokitan, ezkerreko ibaiertzean. Haietako batzuk erroitz malkartsuak dira, egiazki. Bada, toponimiak salatu duenez, badakigu nola erraten zitzaien euskaraz amildegioi: erripa gaitz. Aldaerak aldaera, horrelaxe ageri baita Zarrakaztelun, Melidan, Santakaran eta Murillo el Fruton. Azken herri horretan, adibidez, 1704ko agiri batean, “…la punta de dicho cabezo que da al rio y paraje que dicen Ripagaizas, …” (F. Maiora Mendia). Ez dira, beraz, nolanahiko erripak, gaitzak baizik.

Aragoi ibaiak aitzina jarraitzen du, ezkerrean Arrada herria utzirik. Han, Artebakoitza izeneko inguru bat egon zen aspaldian; arte bakarra, alegia.

Ondotik, Caparroso gurutzatzen du. Bada, Erriberako herri horretan sortu zen Celestino Peralta Lapuerta (1879-1929). Bertzela erranik, Celestino María de Caparroso aita kaputxinoa. Ederki ikasi zuen euskaraz Lekarozen (Baztan), bai eta ederki aztertu ere ―euskal aditza, bereziki―, eta Euskaltzaindiak urgazle izendatu zuen, 1919an. Celestinok hiru lan utzi zizkigun; haietako bat, Euskal irakaspidea, euskara ikasten ari zirenen artean arrakasta handia izanikoa. Bernardo de Arrigarai izengoitia erabiltzen zuen bere lanak sinatzeko, eta izen horixe bera du Tuterako euskaltegiak (AEK).

Bada, Euskaltzaindia Caparroson izanen da maiatzaren 10ean, Iruñeko IKF Fundazioarekin batera, herriko D ereduak hamar urte bete izana ospatzeko eta haur euskaldunak saritzeko. D ereduari esker berrogei haur euskaldun baino gehiago dira gaur egun, Caparrosokoak eta inguruko herrietakoak. Guraso bultzatzaileek bakarrik dakite zeinen nekeza eta gogorra izan zen euskal eredua herriko eskolan irekitzea, zirenak eta ez zirenak leporatu baitzizkieten. Erdietsi egin zuten, ordea. Eta, hamar urteko ibilbidean, gozoa ederki nagusitu zaio gaziari.

Posted on

Ondorio, gihar-min eta kurbatura

Fernando Rey Escalera

Bada hitz bat euskaraz asko gustatzen zaidana nahiz eta ez dagoen inon jasoa (oraindik): ez Euskaltzaindiaren Hiztegian, ez Orotarikoan, ez inon (nik dakidala). Igantziko lagun bati aditu nion, eta, berehala, ttak, buruko disko gogorrean sartu nuen, aspaldi bainenbilen bila. Harrezkeroztik erabiltzen dut, lagun igantziar hori gogoan.

“Ondorio” da, baina adiera espezifiko batean: gaztelaniazko agujeta edo frantsesezko courbature adierazteko.

Agujeta edo courbature giharretako min berezi bat da, ziztada modura sentitzen dena, teknikoki DOMS deitua (Delayed Onset Muscle Soroness), hots, “berandu hasitako edo agertutako gihar-mina”. Ohi ez bezalako ariketa edo ohi baino gogorragoko ariketa egin eta handik 12-48 ordura agertzen da, muskulu-zuntzen mikrohausturek sortua. Hori da, behinik behin, gaur egungo teoria. Nik medikuntza ikasi nuen garaian, beste azalpen bat ematen zitzaion: azido laktikozko mikrokristalak sortzen omen ziren, orratz ttiki batzuk, eta horregatik sentitzen omen genituen ziztadak. Mikrolesio horiek egokitzapen prozesu natural baten ondorio dira. Arrazoia edozein dela ere, ederki dakigu ez dela batere larria: berez desagertzen dira 3-7 egunean. Azukre-urak ez ditu sendatzen. Hidratazioa eta atseden aktiboa dira sendabide hoberena.

Nire lagun igantziarraren etxean honela erabiltzen dute: “Aspaldiko partez atzo mendira joan nintzen, eta gaur ondorioa izterretan”. “Baratzean makurtua denbora luzean ibili, eta gaur ondorioak gerrian”.

“Ondorio” hitza, berez, inespezifiko samarra izaten ahal da, bai, baina ez dute modu inespezifikoan erabiltzen. Beste adiera bat da, berariaz horretarako erabilia. Horregatik iruditzen zait hiztegian agertzeko modukoa dela. Agertuko ahal da inoiz! Nolanahi ere, adiera horrekin ere, sekula aditu ez duenak ongi ulertuko du testuinguruak lagundurik.

Xabier Olarrak gogorarazi dit gure lankide Juan Pedro Etxegarai lesakarrak “orratzak” esaten zuela, baina, han eta hemen bilaketa eginik, ez dut inon halakorik aurkitu, eta, beraz, duda gelditzen zait jende gehiagok erabiltzen ote duen horrela edo berak egindako itzulpena zen.

Jakina, egin dut nire ikerketatxoa ere. Eta ikusi dut zer dioten gure hiztegiek. Hau da panorama:

Elhuyar
agujeta
2  s.f. (pl.) (gihar-)min
anteayer anduve corriendo y todavía tengo agujetas: herenegun korrika egin nuen eta oraindik ere hanketan mina daukat
Zehazki
agujetas fpl gogordura(k).
Labayru
agujeta
2 s.f.pl. Dolor muscular
giharretako min, giharra-/gihar-min.
Ayer hice demasiados ejercicios abdominales y hoy tengo agujetas por todo el cuerpo: Atzo ariketa abdominal lar egin nebazan eta gaur giharretako mina daukat gorputz osoan. (bizk)
Nola erran
courbature
nom féminin
gogordura – gogordüra (ZU) – gihar min
plein de courbatures 
gogorduraz estalia– gogordüraz beterik (ZU) 

Galdetu diot nire fisioterapeutari, Ihitz Iriart zuberotar iruñeartuari, on-ona eta arduratsua baita fisioterapian zein euskaran, eta garbi esan dit “kurbaturak” erabiltzen dutela bere etxean (eta Zuberoan), frantsesetik hartutako mailegua, alegia. Gogordüra eta gihar-min ere hor daudela, baina berak, gaur egun, “abusetak” esaten duela.

Bergarako Udalak plazaratutako testu bat ere aurkitu dut, gaia aipatzen duena:

2005-2006 ikasturtia. 1. unidade didaktikuaren eranskin berezixa: heziketa fisikuaren eta kirolaren inguruko lexikua, esamoldiak, hiztegixak…

Giharmina/ gihar ziztadak: abuxetak, gogordurak.

Orotariko Euskal Hiztegian, “ondorio” sarreran ez dago bildua adiera hori. “Gogordura” hitzean, berriz, hauxe dago:

gogordura (L, R-uzt; Urt IV 476, Dv) Ref.: A; Lh.
Entumecimiento. “Endurecimiento, entorpecimiento de miembros” A. “Courbature” Lh.
Oi, harrigarrizko gogordura! Oi, sepharen gaixtoa! Dv LEd 232. Hunat misionest heldu denak ez du zeren zangoetan gogordurarik ukhan. Prop 1888, 142. Azken horiek beraz hola [lurrean berean] moxten zuten ardia, ez baitzuten gerruntze gogordurez axolatzerik. Larre Artzain E 58.

Hori da, bada, panorama.

Besterik gabe, burura etorri zait ongi dagoela mailegu horiek onartzea (ez daude jasota Euskaltzaindiaren Hiztegian), baina hori bezain garrantzitsua dela euskaldunen ahotan bizirik dauden beste adiera horiek ere jasotzea. Hiztunak, gero, hantxe izanen ditu aukera horiek guztiak, egokiena iruditzen zaiona erabiltzeko, testuingurua zein den.

Begi-bistakoa da, bestalde, aberastasun lexikal handia dagoela oraindik biltzeko. Nik nire koadernotxoarekin jarraitzen dut hitz-ehizan, eta, ahal dudan neurrian, konpartitzen saiatzen naiz. Hemen idatzirik gelditzeak atea irekitzen du, segur aski, halako hitzek noizbait ere hiztegietara egin dezaten salto.

Posted on

Atzeko ateak

Manu López Gaseni

Joan den hilean izandako enkontru batean, Leire Azkargorta EIZIEkideak blog honetan idatzitako sarrera bat aipatu zidan. Kolaborazio hura ez nuela gogoan esan nionean, pixka bat harritu zen, eta orain nik, atzerabegirako desenkusa moduan, alegatu behar dut ezen, nire urtebetetze egunean argitaratu zelarik, egun hartan ez nuela bloga zabaldu. Testu hartan kontatzen duenez, abian duen doktore-tesirako aurrekariak biltzen ari zela, ikusi zuen itzulpengintzari buruz euskaraz aurkeztutako lehen doktore-tesia 2000. urtekoa zela. Urte hartako urtarrilekoa, gaineratzen dut nik; Itzulpengintzako lizentziatura artean abiatzeko zegoela; eta Letren Fakultatetik kanpoko doktorego-programa alien baten emaitza izan zen.

Pasadizo horri gehitu behar zaio egun berean egin zidatela adinean aurrera joatearen poderioz soilik jasotzen diren aitortza horietako bat. Pozgarria, noski. Baina… Handik astebetera, berriz, metroan sartu nintzela, gazte batek eserlekua eskaini zidan, nire bizitzan lehen aldiz. Adinarekin lotutako gauza gehiegi, halabeharrari egozteko. Eta horrek guztiak zer pentsa eman zidan, bistan denez.

Hasieran aipatutako egun hartara itzuliz, nire ohiko baldartasun soziala dela medio, gutxienez ordu erdi bat geroago erantzun nion Leireri. Haren gogorarazpenak gaia emana zidala blog honetan hitzartuta dudan azken testurako, denboraldikoa bederen, menturaz sekulakoa.

Berritasun-zale bat baino gehiago gaiarekin aspertuta badago ere, hamaikagarrenez aitortuko dut Itamar Even-Zohar ikertzaile palestinarraren teoriarik ezagunenak ibilbide akademiko osorako inspirazioa eman zidala. Eta geroko beste askori ere eman die, pozez ikusi dudanez, dagoeneko normalizatutako itzulpengintzaren ikerketa-eremuan.

Horren harira, beste toki askotan esandakoa errepikatuko dut hemen: gurearen antzeko sistema gazte edo/eta ahuletan, errepertorio eta genero periferikoek aukera gehiago dute, zenbaitetan, erdigunera hurbiltzeko eta are erdiguneko bihurtzeko ere.

Hala gertatu da, euskal literaturaren historian, itzulitako testu askorekin, eta hala gertatu zen, euskal eremu akademikoan, 2000. urteko tesi harekin ere. Kasu horretan, akademiarako sarrera eman zion atzeko atea nire bigarren arima izan zen: haur eta gazte literatura. Euskal mainstream literaturarik apenas zegoen garai batean, haur eta gazte literaturak bete zuen hutsune hura, itzulpenaren bidez batez ere. Eta genero periferikoek munta txikiko arreta jasotzen zuten garaian, periferiaren periferian dagoen genero baten azterketa sartu zen gibeleko atetik.

Gerora, Even-Zohar irakaslearen azterbidea aski emankorra izan da gure artean, itzulpengintzaren inguruko ikerketetan ez ezik, testu periferikoak zein kanonizatuak idatzi dituzten idazleen ibilbideen azterketetan ere. Hala, Xabier Etxanizek (2007, 2011) idazketa- eta itzulpen-tekniken laborategi bat ikusi zuen Bernardo Atxagaren haur eta gazteentzako obretan, gero lan kanonikoetan erabiltzeari begira. Ikertzaile berak, Karla Fernández de Gamboarekin batera (2011), antzeko azterketa bat egin zuen Leire Bilbaoren obren gainean. Eta, azken adibide bat jartzearren, Aiora Sampedrok (2022) bere doktore-tesian Harkaitz Canoren literatura aztertu zuen polisistemen teoriaren ikuspuntutik (atzeko atea, Canoren kasuan, genero periferikoekiko hibridazioa da).

Tankera bateko haur eta gazte literatura, itzulpenarekin batera edo gabe, behin baino gehiagotan atzeko atetik sartu, eta literaturaren etxeko gela nagusietara iritsi da. Adibiderik hurbilena, beharbada, Atxagaren Behi euskaldun baten memoriak (1991) liburuak, gurean harrera epela jaso eta gero, alemanez lortutako arrakastarena da, Ludger Meesen itzulpenaren bidez. Lehenago, alderantzizko bidetik, Die unendliche Geschichte (1979) Michael Enderen eleberriaren itzulpenek izugarrizko sona erdietsi zuten mundu osoan (gurean, Istorio amaigabea, Idoia Gillenearen itzulpenean). Eta Behi euskaldunaren ondoren ere, beste hainbeste gertatu zen, esaterako, “His Dark Materials” (P. Pullman, 1995-2000) eta “Harry Potter” (J.K. Rowling, 1997-2007; euskaraz, Iñaki Mendigurenek itzuliak) liburu-sailen itzulpenekin.

Literatura “orokorrean”, berriz, itzulpenaren bidezko atzeko aterik ezagunena hainbestetan aipatutako frantsesezko Poe da: frantses literatura bere onenean ez zegoelarik, Baudelairek itzulitako Histoires extraordinaires (1856, 1857) ipuin bildumek frantses sinbolismoaren ikur bihurtu zuten E.A. Poe. Irakurleak ez aspertzeko, azken adibide bat: Cien años de soledad (1967) eleberriaren ingeleserako itzulpenak ere espero gabeko arrakasta eta milioikako salmentak izan zituen ingelesezko sistema bestela iragazgaitzean (AEBn, Erresuma Batuan eta haren koroari atxikitako herrialdeetan), G. Rabassaren itzulpena medio.

Atzeko ateak ez dira beti gutxiestekoak. Gogoan izan Aliziak “Edan nazazu” zioen botilatxotik edan behar izan zuela, neurriz txikiagotu, eta berrogei bat zentimetroko atexka batetik herrialde miresgarrira sartzeko. (Laster konturatu zen, haatik, mundu hartan ere denak erotuta zeudela).

Posted on

Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala eta itzulpengintza

Kike Amonarriz Gorria

CIEMEN eta PEN Català erakundeek 1996. urtean Bartzelonan onarturiko Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala gaurkotzeko prozesu bati ekin diote, eta apirilaren 15ean aurkeztu zuten Bartzelonan. Prozesua 2028. urtean amaituko da, proposamena Nazio Batuen Erakundearen aurrean ezagutzera ematen dutenean. Lanketa honek helburu argi bat baitu: NBEk Deklarazioa onartu eta bere egitea, eta hizkuntza eskubideen defentsan inplikatzea, egokien ikusten dituen mekanismoen bidez, Vicenta Tasa Valentziako Unibertsitateko Zuzenbide Konstituzionaleko irakasle, Hizkuntza Eskubideen katedraren zuzendari eta datorren Udaltopen hizlari izango dugunak egitasmoaren aurkezpenean azaldu duenez.

Bi erakunde horiek sustaturiko egitasmoa babesten duten entitateen artean Euskal Herriko hiru daude: Garabide, Euskalgintzaren Kontseilua eta Hizkuntz Eskubideen Behatokia. Erakunde sustatzaileen iritziz, Deklarazioa guztiz baliagarria da gaur egun ere, baina, erronka berriak direla-eta, eguneratu eta egokitu beharra dago, ezin baita ahaztu munduko hizkuntzen erdiak desager daitezkeela mende honetan, eta planetako hizkuntza aniztasuna eta dibertsitatea arriskuan daudela, besteak beste, ingurune digitalaren eta adimen artifizialaren eraginagatik, derrigortutako desplazamendu eta gatazka armatuengatik edo migrazioengatik.

Urte hauetako balantzea egiterakoan, azpimarra daitekeen beste aspektu positibo bat da Deklarazioa oso lagungarria gertatu dela estatuen aurrean presioa egiteko eta politika linguistiko asimilatzaileei galga jartzeko, nahiz eta loteslea ez izan.

Vicenta Tasak berak koordinatuta, 2024ko abenduan El dret a la llengua. Per una nova Declaració Universal de Drets Lingüístics amb perspectiva de futur liburua kaleratu zuen PEN Catalàk, Deklarazioa egungo errealitatera egokitzeko hainbat adituren proposamenak bilduz. Hauek dira liburuan jorraturiko eremuak: ikuspegi orokorra eta testuinguruaren irakurketa, administrazioa eta erakunde ofizialak, hezkuntza, teknologia berriak, hedabideak, migrazioak, kultura eta onomastika.

Liburuak, bestalde, badu itzulpengintza ardatz duen hitzaurre interesgarri bat, 2014tik 2020ra bitartean Nazioarteko PENeko Itzulpen eta Hizkuntza Eskubideen Batzordearen presidente izan zen Simona Skrabec esloveniarrarena. Bertan nabarmentzen du isolamendu sistematikoarekin kultura ahulak iraganetik datozen behaztopak bilakatzen direla, eta gaur egungo mundutik kanpo uzten direla. Eta testuinguru hauetan, eta hizkuntza ahulei dagokienez, itzulpena bakarrik modu “estraktiboan” erabiltzen dela, hizkuntza ahulei bueltan ezer eman gabe. Horregatik dio XXI. mendearen hasiera honetan hizkuntza eskubideak batez ere harreman simetrikoen eta elkarrekiko errekonozimenduaren aldeko apustua direla, eta itzulpena bakarrik dela itzulpen hartu-emanean parte hartzen duten bi espazioak berdintzat jotzen dituenean.

Era berean, bizi dugun garaia nortasun hibridoen eta desplazamenduen garaia dela dio Skrabecek. Diasporak markatzen duela gure mundua, eta aitortu behar dugula zein nekeza den beste hizkuntza bat ikastea eta jatorrizko kulturarekiko harremana mantentzea.

Hizkuntza eskubideen gaia puri-purian dugun honetan, irakurketa gomendagarria. Eta Deklarazioaren inguruko prozesua zertan den eta gaiaren inguruko informazio gaurkotua nahi baduzue, dudling.org helbidean aurkituko duzue.

Posted on

Gero bat gaurdanik

Alaitz Zabaleta Sarobe

24/2026 Foru Agindua, martxoaren 25ekoa, itzultzaile batek emana, zeinaren bidez ari bainaiz pentsatzen inork euskaraz irakurriko ote duen arau hau. Itzultzailearen ikusezintasunaz hitz egiten da. Zer esan, ordea, euskal irakurlearen ikusezintasunaz?

Hor ari naiz ahalik eta txukunen itzultzen, natural samar eta ulergarri utzi nahian testua… Hala ere, euskarazkoa apaingarri tipografiko hutsa izanen bada… akaso ez ote nuke hobe, lehenbailehen Itzulpen Ataleko zerrendan testua bukatutzat markatzeko, korrika egin, eta kitto?

Korrika… Euskal Herriko zer txoko zoragarritan barrena ote dabiltza? Ikus dezadan unetxo batez… Kolore eta musika eztanda sartu da bulegoan: han da, ikusgarri, jende andana, lekukoa eskuz esku, euskararen aldeko aldarriak, umore bikaina eta bandera koloretsuak. Herri bat. Herri bat osorik, bizirik, hizkuntzari eusteko gogoz, gure kontraesanekin, baina pozik eta irmo. Huts ederra sumatuko dugu bukatzen denean.

Itzulpenera itzuli naiz. Foru agindua hor dago oraindik.

Horrenbestez, ikusirik… Bai, ikusirik Korrikaren edizio honen arrakasta, gogora datorkit gure aitak halakoetan esaten duena: “Joasuuus, batzuk ez dira pozik egonen oraintxe!”. Bai, edizioaren hasieratik saiatu ziren batzuk giroa mikazten, eta bukaeran ere ahaleginduko da bat baino gehiago bazterrak nahasten. Baina ez da malefiziorik, herri hau ikusezin bihurtuko duenik.

Pantailatik mahai gainean dudan liburuaren azalera joan zait begirada. Korrikaren lekukoa ageri da, pipiak erdi-jana, Esnatu ala hil liburuaren azalean. Aurreko hamarkadetan euskararen alde lan erraldoia egin badugu ere, Iñaki Iurrebasok eta Garikoitz Goikoetxeak esan diguten bezala, orain ditugun erronkak ez dira samurrak batere.

Baina erasoak eraso eta erronkak erronka, bada euskaraz bizi nahi duen jendea. Irakurle hezur-haragizkoak. Ez dira ―ez gara― itzal ikusezinak. Bakoitzak geuretik, egunero dihardugu euskararen alde, gero bat gaurdanik eraikitzen.

Lekukoa hartu eta itzultzeari ekin diot, testu hau euskaraz lan egiteko tresna erabilgarri bihurtzera. 41.g) artikuluak ematen dizkidan ahalmenak baliatuta, AGINTZEN DUT…

Leun aditzen da, ordenagailuaren bozgorailuetatik, Mikel Laboak eta Ruper Ordorikak 13. Korrikarako idatzi zuten abesti hunkigarria:

Ez dok hamahiru,
ez da malefiziorik;
herri bat,
herri bat osorik,
gero bat,
gero bat gaurdanik…