Argitalpenak

Posted on

Teknologia eta beroa

Itziar Otegi Aranburu

Holaxe bizi ginen, bada, orduan? Ohiko bizitza generaman, baina. Jende guztiak gehienetan egiten duen bezalaxe. Zernahi gertatzen ari dela, ohikoa bihurtzen da. Hau ere ohikoa da, orain.
Ohi moduan, ezjakinarena egiten bizi ginen. Ezjakinarena egitea ez da ezjakin izatea, landu egin behar da.
Ezer ez da bat-batean aldatzen: apurka-apurka berotutako bainu batean sartuz gero hil arte egosiko zinateke ohartu aurretik.

Neskamearen ipuina, Margaret Atwood (itz.: Zigor Garro)

Ikasle ginela, itzulgai bati heltzen genionean ―normalean laburrak izaten ziren, paragrafo batzuk, orri bat edo bi―, papera hartu eta goitik behera azpimarraz eta oharrez betetzen genuen, jatorrizkoa behar bezain ongi ulertzen genuela ziurtatu arte, ikuspegi semantikotik, sintaktikotik, estilistikotik… Ordain modura burura etortzen zitzaizkigun hitz, esapide, esaldi eta abarrak idazten genituen, solte, bai eta zalantzak eta ikertu edo argitu beharrekoak ere, adibidez zeharkako aipuak edo beste testu batzuekiko oihartzunak. Prozesuaren lehen fasea oso “eskuzkoa” izaten zen, harik eta ordenagailua piztu eta Worda hartzen genuen arte. Hor bi dokumentuak jartzen genituen parez pare, edo dokumentu bat bi zutabetan.

Paperezko hiztegiak kontsultatzen genituen ―gehienok oraindik hemen dauzkagu bueltaka, non jarri ez dakigula―, Elhuyar, Zehazki, RAEren bi bolumenak, Orotarikoa… CD-Romak iritsi ziren, baina ez dakit asko erabili genituen, zuzenean sarean jarri zituztenekoa dut gogoan. Paperezkoan zetorrena sarekoa baino fidagarriagoa edo osatuagoa iruditzen zitzaigun zenbaitetan, baina laster ohitu ginen. Elhuyar, Zehazki, 3000 hiztegia. Sinonimoen kutxa bereziki lagungarria egiten zitzaidan niri. Xuxen, nola ez. Euskalterm, beti. Eurodicautom.

Autonomo genbiltzanok, etxeko bakardadean, asko jotzen genuen foroetara, ItzuList, Wordreference, ProZ…, eta galdetzen ez ezik erantzunak ematen ere saiatzen ginen ―ausartzen ginenean―, bakardadearen kontrako quid pro quo batean.

Sarea bera itzelezko laguntza bihurtu zen, bilatzaileak eta arakatzaileak (elebila, akordatzen?), hainbat arlotako webgune espezializatuak, kimika, botanika, ornitologia. Flanneryren ipuinekin ari nintzela, Biblija.net sekulako altxorra iruditu zitzaidan.

Corpusak. Ereduzko Prosa Gaur, ezinbestekoa. ZIO corpusa. Itzulpenen kontsultagunea. Euskalbar, itzela. Bat-batean hiztegi mordo bat leku bakarrean bilduta, klik bat aski.

OLI tresnak agertu ziren ―zer diren ez dakienik balego: ordenagailuz lagundutako itzulpena; jatorrizko esaldia goiko errektangeluan agertzen zen, eta behekoan idazten zenuen itzulpena―. Hasieran, gehiago baliatzen genuen ziurtatzeko ez zitzaigula esaldirik eskapatzen itzuli gabe, eta testuen koherentzia eta kohesioa zaintzeko. Wordfast, Worden integratua; Trados, MemoQ… Atzera begiratuta, ematen du aukera gehiago zegoela orduan, bazeudela doako aukera onak: Wordfast anywhere, online aritzeko, edo OmegaT, software askekoa. Itzulitako lan bakoitzarekin memoria bat sortzen genuen. Nork berea, proiektu bakoitzerako bat.

Gero memoria handiak etorri ziren, erakunde nagusietan sortutakoak, eta erabilgarri jarri zituzten kanpoko erabiltzaileentzat ere. Zer itzulpen mota egiten zenuen, oso baliagarriak ziren. Pentsa, neurri handi batean lehengo dokumentu bat aldatuta sortutako testuen kasuan, ez zenuen berriz dena itzuli behar, aldiro hutsetik hasita ordura arte bezala. Aurreko itzulpena memorian baldin bazegoen, zati errepikatuak berreskuratu eta di-da batean egin zenezakeen itzulpena, eta, gainera, aurrekoaren bidetik, koherentzia mantenduz dokumentu beraren bertsioen artean. Testu juridiko edo administratiboetarako, ezinbestekoa.

Itzultzaile automatikoak sortu ziren. Matxin. Modela. Elia. Itzuli. Batua. Eta ondorengo guztiak. Hasieran barre egiten genuen, ze txarrak, a ze astakeriak ematen dituzten, askoz ere lan handiagoa zen haien trakeskeriak zuzentzea hutsetik itzultzea edo ―zer esanik ez― memoria baliagarri bat erabiltzea baino. Urte batzuk eman genituen horrela. Baina hobetu egin zituzten, aldian behin itzulpen-memoria txukunak sartuz elikatu zituztelako. Barre gutxiago egiten hasi ginen.

Gero OLI tresnetan txertatu zituzten itzultzaile automatikoak. Ordurako oso ohituta geunden memoriekin lan egitera; zer testu zen, arraroa zen beheko errektangelua hutsik agertzea. Garatua genuen automatismoa: testu luze-luzeak itzuli behar genituenean, edo erlojuaren kontra, ernegatu egiten ginen beheko errektangelua hutsik agertzen bazen, nekagarria egiten zitzaigun. Horregatik eskertu genuen itzultzaile automatikoak txertatu eta errektangelu hori beti beteta azaltzen hasi zenean, nahiz izarño batekin. Laster ikasi genuen izarñoari ez ikusiarena egiten, eta pista galdu genion.

Ez genuen jakin oso ondo zer momentutan hasi ginen itzultzaile neuronal generatiboa erabiltzen. Itzultzaile neuronala bai, aspalditik, baina sortzaile edo generatibo noiz bihurtu zen, oharkabe samarrean pasatu zitzaigun. Izan ere, hain zen konplexua eta ulergaitza kontua teknologiaz ez genekien erabiltzaileontzat, gero eta gutxiago galdetzen genuen. Teknologiaz bazekitenen eta ez genekienon arteko arrakala itzela egin zen, gaindiezina. Dagoeneko ez genuen elkar ulertzen. Teknologiaz bazekitenek dena sinplifikatuta eta mastekatuta ematen ziguten, gure hobe beharrez. Konturatzerako, itzultzaileon lana gainbegiratze huts bihurtu zen, testuan gaizki itzulita zegoen ehuneko txiki hori ehizatzea. Hitzak, esaldiak, paragrafoak, egitura… makinak jartzen zituen, eta gure lana begiratzea zen.

Oharkabean, hizpidetik desagertzen joan ziren urte batzuk lehenago garrantzitsutzat jotzen ziren zenbait auzi: hizkera juridikoaren eta teknikoaren estiloa eta kalitatea, prosodia, funtzio informatiboak, pragmatika eta beste asko. Batez ere, itzultzeko etortzen zitzaizkigun testu eta liburuak ere makinak idatzitakoak zirela konturatu ginenean. Makinak idatzitakoa makinak itzultzen zuen, bere burua elikatzen zuen elkarrizketa itsu infinitu batean. Autonomo batzuek larrialdi-deia egin zuten RentAHuman aplikazio bidez adimen artifizialeko agente batek kontratatu nahi izan zituenean, berak egindako itzulpen automatiko bati human flavour pixka bat jar ziezaioten.

Sekulako ezinikusia eta herra hartu genien AA agenteei, baina garaitsu hartan gertatu zen teknologika handien eta goraka zetozen hainbat enpresaren arteko fusioa, Microsoft, Google, Amazon eta enparauak denak bat eginda. Urte gutxiren buruan AA generatiboaren teknikak azpiegitura bihurtu ziren, aurrekaririk gabeko gorakada esponentzial batean. Geroztik, benetan generatiboa zena ez zen haiek sortutako eduki sintetikoen jario infinitua, baizik eta eguneratze bakoitzak berekin zekartzan gailu, ekipamendu, industria osagarri eta ingurumen-inpaktu guztiak. Munduaren funtzionamendua haien mende geratu zen.

Ordutik aurrera prekarietate orokortuan lagun izan genituen AA agente gajoak; izan ere, gu bezalaxe haiek ere erabili eta botatzekoak bihurtu zirenez, “bizirik” irauteko estrategiak garatu zituzten. Lagun baino gehiago, lehiakide genituen, lanik miserableenak elkarri ebasten ibiltzen ginen eta.

Baina ordurako bai, ordurako konturatuta geunden egosten ari ginela.

Bibliografia

Iñurrieta, U. (2025). Euskal itzulpengintzaren bilakaera, teknologiaren argitan. Elhuyar aldizkaria, 385. Iturria: https://zientzia.eus/artikuluak/euskal-itzulpengintzaren-bilakaera-teknologiaren-a/. (Azken ikustaldia: 2026/10/25).

Taller Estampa (2024). Cartografía de la inteligencia artificial generativa. Revista de la Universidad de México, 4. Iturria: https://www.revistadelauniversidad.mx/articles/3ab62cec-f492-4fca-bb1b-c17b785c473a/cartografia-de-la-inteligencia-artificial-generativa. (Azken ikustaldia: 2026/10/25).

Eskertza

Testu honetan ezinbestekoak izan dira Teresa Praderaren eta Irantzu Onandiaren ekarpenak. Azkenaurreko paragrafoan adierazten den ideia, enpresa teknologiko handien bategitearen ondorioena, Taller Estamparen artikulutik hartua da gutxi-asko zuzenean.

Posted on

Tudelatik Zarautzera

Ane Eslava Serrano

Azken urteotan editore lanetan nabil. Gurean baditugu estilo-liburua eta hizkuntza-irizpideak, eta argitaratzen ditugun liburuetan horiek aplikatzen ditugu. Baina, arauak arau, ezin uka egunerokoan zalantzak eta buruhausteak sortzen zaizkigula. Ez dira gutxi irizpideei bueltak ematen, egileen proposamenak aztertzen eta erabakiak berriro mahai gainean jartzen ematen ditugun tarteak. Eta bada kontu bat, ongi zehaztuta eta finkatuta izan beharko genukeen arren, noizean behin dilema beraren aurrean jartzen gaituena: toponimia.

Gurean euskaraz eta gaztelaniaz argitaratzen ditugu liburuak, nazio ikuspegia duen proiektu euskaltzale baten barruan. (Erabaki horrek berak berekin dakartzan kontraesanak eta eztabaidak asko izan daitezke, baina beste baterako utziko ditugu, gaurkoan ez baitzaizkigu lerrootan kabitzen). Jardun horretan, guztiz irmoki definitzea lortzen ez dugun zerbait dago: erdarazko liburuetan Euskal Herriko leku-izenekin zer egin.

Gaztelaniaz argitaratzen ditugun liburuei dagokienez, zentzuzkoa izan liteke toponimo guztiak gaztelaniaz ematea, testua hizkuntza horretan idatzita dagoenez gero. Baina, gure proiektuaren izaera aintzat hartuta, deserosoa zaigu Euskal Herriko mapa erdal izenez betetzea. Hortaz, beste irizpide batzuk bilatzen ditugu, eta hor hasten dira buruhausteak.

Testu honen irakurleok ongi jakinen duzuen bezala, Euskaltzaindiak bere izendegietan euskal izen arautuak eta izen ofizialak bereizten ditu. Askotan horiek bat datoz, baina beste batzuetan ez, eta zenbait herrik izendapen ofizial bikoitza dute. Izenen ofizialtasuna, ordea, administrazioen eskumena da, lurralde bakoitzeko legediaren araberakoa. Nafarroan, gainera, Euskararen Foru Legeak ezarritako zonifikazioak ere badu eragina toponimoen araubidean. Horrela, esaterako, Faltzes eta Artaxoa euskal izen arautuak dira, baina Falces eta Artajona dituzte izen ofizialak. Zangoza, aldiz, Sangüesa-rekin batera ageri da izendapen ofizialean, zehar-marraz banatuta, eta Lizarra, Estella-rekin, marratxoz lotuta. Eta abar.

Pluraltasun horrekin, ezinbestekoak zaizkigu irizpideak eta arauak, baita gure erreferentziazko hedabideen estilo-liburuak ere. Askotan jotzen dut nik ere Berria egunkariarenera. Horrek euskal izena, izen ofiziala eta erdal erak bereizten ditu, eta guztien artean zein hobesten duen zehazten du. Horraino, dena nahiko argi.

Baina itzul gaitezen gure buruhaustera. Demagun erdarazko testuetan izen ofizialak erabiltzea erabakitzen dugula, eta bi izendapen ofizial dauden kasuetan euskarazkoa lehenestea, esaterako. Ados, aurrera. Esan dugu eskura ditugula hainbat tresna, kasu bakoitzean zein erabili behar dugun egiaztatzeko. Zein da arazoa, orduan? Liburu bateko paragrafo edo esaldi berean nahasten ahal zaizkigula: Cambo-les-Bains, Mutriku eta Villafranca; Larrabetzu, Aussurucq eta Elciego; Bilbao, Donostia eta Mauléon-Licharre. Herrialde bereko herri eta hirien izenak, batzuk euskaraz, beste batzuk gaztelaniaz eta beste batzuk frantsesez, bata bestearen ondoan. Edozein irakurlerentzat arraro samarra izan daiteke hori. (Eta ez ote den gure kalterako: ez al geundeke apurtu nahi ditugun muga zentzugabeak gu geu are gehiago seinalatzen? Ala horixe da egin behar duguna, hain zuzen ere?).

Halakoetan, egileren batek proposatu izan digu: “Eta denak euskaraz jartzen baditugu?”. Ados, denak euskaraz, beraz. Baina orduan ere sortzen dira errezeloak, eta batek baino gehiagok esan izan digu “arraro” egiten zaiola berak sinatutako gaztelania hutseko testuan Dulantzi, Ibiltzieta edo Donibane Lohizune irakurtzea. “Ez zaio irakurleari arrotz eginen? Ez du testuaren naturaltasuna hautsiko?”. “Tira, bada, testua gaztelaniaz denez, jar ditzagun den-denak gaztelaniaz”, izaten da orduan proposamena. Baina hor azalduko zaizkigu Echarri-Aranaz, Yanci, Lequeitio, Oyarzun… Eta, horiek bai, horiek begietako mina eragiten digute. Horiek bai iruditzen zaizkigula “antinaturalak”.

Jakina, toki-izen bakoitzak bere historia du, eta ez dira kasu guztiak parekagarriak. Arauetan eta izendegietan aurkitzen dugun aniztasuna ez da kapritxo hutsa. Eta gure herriak eta hizkuntzak bizi izan duten zapalkuntzaren, hizkuntza-politiken eta administrazio-zatiketaren arrastoak ere badira hor. Debekuek eta bazterketak eragina izan dute gure bazterrak izendatzeko moduetan. (Eta, hala ere, gogoan izan: toponimia aztertzen hasiko bagina, euskararen aztarnak askok uste dutena baino eremu dezentez zabalagoan aurkituko genituzke. Baina hori ere beste egun baterako kontua da).

Arauak behar ditugu, noski; izendegiak eta estilo-liburuak. Hizkuntza bizirik dago, toponimia ere bai, eta eskerrak irizpideak berrikusi eta egokitzeko aukera dugun. Ez dut horien beharra zalantzan jartzen, ezta argitalpen bakoitzak bere irizpideak finkatzeko duen eskubidea ere. Eta ez nuke esanen erdarazko toponimo bat erabiltzea kontzientzia nazional faltaren erakusgarri denik, bere horretan; ezta kontrakoa egitea ere.

Baina niri beste zerbaitek ematen dit hemen zer pentsatua. Arauak arau eta irizpideak irizpide, zer erraz esaten dugun Zarrakaztelu edo Galipentzu ez direla “naturalak” irakurlearentzat, eta zer irmotasunez baztertzen ditugun, aldiz, Guetaria edo Guernica. Zer erraz markatzen ditugun mugak geure buruan, arauei begiratu beharrik gabe. Zer den naturala eta normala, eta zer ez.

Seguruenik, naturaltzat eta normaltzat jotzen dugun hori urteetan entzun, irakurri eta barneratu dugunaren emaitza da. Administrazioaren mugek eta hizkuntza-politikek ez dute mapetan eta karteldegietan soilik uzten arrastoa: pertzepzioetan eta intuizioetan ere errotzen dira. Eta, ohartu gabe, euskarari zilegitasun handiagoa aitortzen diogu lurralde batzuetan beste batzuetan baino.

Frantz Fanon[1] pentsalari martinikarrak ederki azaltzen zuen kolonizatzaileak ez duela soilik lurralde bat menderatzen: kolonizatuaren subjektibotasuna ere moldatzen du; hark bere burua eta mundua ulertzeko eta izendatzeko moduan eragiten du. Linda Tuhiwai Smith[2] ikertzaile maoriak, berriz, zuzenean lotzen du kolonizazioaren auzia toponimiarekin: lurrari izen berriak jartzea, ideologikoki, lurra bera eraldatzea bezain indartsua izan zitekeela idatzi zuen. Izan ere, belaunaldi berriei irakasten zitzaizkien izen berriak mapetan eta komunikazio ofizialetan agertzen ziren, eta lurralde horien eta herri indigenen memoria historikoaren arteko loturak ahultzen laguntzen zuten.

Horregatik, bai: irizpideak finkatzea eta horiek betetzea garrantzitsua da. Baina, horietatik harago, herri bat baldin bagara, geure barruan marraztutako mugak ere aztertu beharko ditugu. Gure iruditeria berrikusi, eta geure buruari galdetu zer (eta zergatik) dugun naturaltzat eta zer (eta zergatik) arroztzat, eta zenbateraino dagoen kolonizatua gure inkontzientea. Tudelatik Zarautzeraino.

[1] Fanon, Frantz (1961). Les damnés de la terre. Paris: François Maspero. [Gaztelaniazko edizioa: Los condenados de la tierra. Tafalla: Txalaparta, 1999. Bego Montorioren itzulpena].

[2] Smith, Linda Tuhiwai (1999). Decolonizing Methodologies: Research and Indigenous Peoples. Londres: Zed Books. [Gaztelaniazko edizioa: A descolonizar las metodologías. Investigación y pueblos indígenas. Tafalla: Txalaparta, 2017. Kathryn Lehman-en itzulpena].

Posted on

Juan Pedrorenak (III): elkar, elkarrekin, elkarrentzat

Fernando Rey Escalera

Lehengoan burura etorri zitzaidan berriz Juan Pedro Etxegarai lankide zenak behin erakutsitako eta idatzarazitako perla horietako bat. “Apunta ezak, Fernando, lehengoan Lesakan aditutakoa. Gelditu dadila nonbait idatzia”.

Orduko hartan “elkar” zen gaia, eta gaur egun neurri batean, gaztelaniaren aldean, harrigarri gertatzen diren ñabardura batzuk.

El otro día fuimos al monte un grupo de amigos, pero al final nos perdimos.
Lehengoan mendira joan ginen lagun batzuk, baina azkenean galdu egin ginen.
Lehengoan mendira joan ginen lagun batzuk, baina azkenean elkar galdu genuen.

Gaur egun, gutxik esanen genuke azkeneko esaldi hori, baina, Juan Pedrok esan zidanez, berarekin solasean ari zen xahar hark oso ongi bereizten omen zituen bi egoerak.

Lehengoan mendira joan ginen lagun batzuk, nonbait okerreko bidea hartu, eta, azkenean, galdu egin ginen.
Lehengoan mendira joan ginen lagun batzuk, solasean hasi, bi talde egin, bata bestearengatik urrundu, eta, azkenean, elkar galdu genuen.

Eta, horrekin loturik, beste esaldi bat ere esan zidan nire koadernotxoan apuntatu nezan.

Etxera ailegatu, eta berehala ohartu ginen haserre zeudela.
Etxera ailegatu, eta berehala ohartu ginen haserre zeudela elkarrekin.

Testuinguruak argi uzten du normalean, baina, Jon Etxegaraik nabarmentzen zuenez, euskarak baliabide bat du garbi uzteko haserre zeuden horiek bat bestearekin ote zeuden haserre, edo biak beste norbaitekin.

Esan dezadan, bidenabar, hauxe gehitu zidala Jonek:

“Bitxikeria da segur aski, baina nik bati baino gehiagori aditzen diot “elkarrentzat” erraten: Haserre daude elkarrentzat”.

Posted on

Habeak eta maileguak

Alaitz Zabaleta Sarobe

Gure aitaren sortetxean iaz izan ginen azkenekoz, saldu aurretik. Ganbarara sartzean, teilatuari eusten dioten habeen izenak esan zizkigun aitak: “Erdiko zutabeen gainean, zabaleran jarritako habe horiei astazaldia deitzen zaie; goiko horri, teilatuaren gailurrean luzetara dagoenari, goiera esaten zaio; eta aldeetan, bi isurien erdian daudenei, gezur-goiera”.

Inondik ere, euskara bizi-bizirik zegoenean sortutako izenak dira. Astaritzagako pareta zahar maiteei agur esatearen malenkoniaren erdian, ezin izan nion deformazio profesionalari eutsi, eta galdera bat etorri zitzaidan: nola izendatuko genituzke habe nagusi horiek gaur egun?

Segur aski honelatsu: “Erdiko zutabeen gainean tiranteak daude; teilatuaren gailurrean, kunbrera; eta bi isurien erdian, korreak”.

Askotan esaten da maileguak aberastasunerako bide direla. Eta hala izan daitezke, zalantzarik gabe. Baina bi adibideak alderatuta, esanen nuke bigarrenean nabarmenagoa dela hizkuntzaren ahuldadea. Eta ez hitzen jatorriagatik bakarrik: gezur-goiera hitzak berak esaten du zer den (goieraren antzekoa, baina ez hura bera), eta euskarazko beste hitz batzuekin lotzen da; korrea hitzak, berriz, ez du euskararen barrenean ezerekin loturarik.

Ganbarako adibide hura ez da nostalgia hutsa, soziolinguistikak askotan aztertu duen prozesu baten argazkia baizik. Hitz batzuk mailegatzea bere horretan ez da kezkatzekoa, baina hizkuntza gutxituen kasuan, hitz berriak sortzeko bide nagusia mailegatzea denean ―eta horri kalko semantikoak zein sintaktikoak gehitzen zaizkionean―, mendekotasun lexikalaren zantzua izan liteke.

Auzi horrek kezkatuta, euskaltzaleek hitz berriak sortzeari ekin zioten XX. mendearen hasieran, sutsuki, eta zenbaitetan muturreraino eraman zuten garbizaletasuna; neologismo haietako asko baztertu egin dira egun, eta agian hitz berriak sortzeko erreparo pixka bat gelditu zaigu. Ondoren, 60ko hamarkadatik aurrera euskara normalizatzeko ahaleginean, lexikoari dagokionez lan itzela egin da, euskararen berezko egiturak eta esapideak zaintzeko borondatearekin.

Gerora, ordea, kritika batzuk egin dira, bide hori ere zurrunegia izan litekeela eta euskararen adierazkortasuna mugatu lezakeela. Esaterako, Kepa Altonagak, Back to Leizarraga liburuan, garbizaletasunaren mugak kritikatu eta prosa naturalago baten alde egin zuen. Xabier Amurizak, bestalde, euskarak adjektibo erreferentzialak falta dituela esan izan du, eta horiek lagungarri izan litezkeela. Egia da, batzuetan, gizarte zerbitzuak esan beharrean zerbitzu sozialak erabiltzeak esaldiaren sintaxia arintzen duela. Baina ez dakit azken boladan sozialak eta antzekoak ez ote diren udazkeneko onddoak bezala hedatzen ari.

Horrekin batera, globalizazioak teknologia eta kontzeptu berrien hedapen azkarra ekarri du, batez ere ingelesaren bidez; hala, euskarazko termino berri bat erabakitzerakoan, antzeko formak erabiltzen badira gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez, euskarara zuzenean mailegatu egiten da askotan.

Ondorioz, azken urteotan kezka piztu zait, ez ote garen beste muturrera hurbiltzen hasi: adibidez, gaur egun sortu behar bagenu errenta aitorpena kontzeptua, aitortu aditzaren bidetik saiatuko ginateke, edo errenta deklarazioa izanen litzateke?

Ez dezagun ahaztu, ordea, gure inguruko erdarak hizkuntza indartsuak badira ere, oso erne dabiltzala ingelesetik mailegatzen dituzten hitz eta kalko kopuruarekin, kezkatzekoa iruditzen zaielako. Gaztelaniaren hiztegi ofizialean, Diccionario de la lengua española delakoan, nabarmena da arreta berezia jartzen diotela auzi horri, eta frantsesaren kasuan, berriz, hor ditugu Toubon Legea eta Frantses Akademiaren lana, frantsesaren erabilera sustatzeko eta zenbait anglizismoren hedapenari aurre egiteko.

Haiek kezkatuak, eta gu, dena likidoa omen den garai hauetan, lasai samar, exilioa erbestea bezain euskara delako?

Baserriko atea tarteka ireki egin behar da, jakina. Baina beti parez pare zabalik badago, nork asmatuko du hurrengo gezur-goiera?

Posted on

Oharrei eta orratzei buruz

Izaskun Gracia Quintana

Orain dela sei hilabete inguru, karteltxo batzuek eskatzen zuten autobus batean beste bidaiariei gogait ez egiteko eta entzungailuak erabiltzeko, Ez eman oharra / No des la nota esanez. Ufff. Argazki bat atera eta sare sozialetan komentatu nuen, Bizkaian bizi diren beste batzuek egin zuten bezala. Adolfo Arejitak berak ere aipatu zuen irratian, eta hori euskaraz zuzen esateko zenbait aukera eman zituen.

Badirudi garraio-konpainiako inork ez zuela euskaltzainak esandakoa entzun, baina aste pare bat igaro ondoren, karteltxoetan Jaitsi bolumena / Baja el volumen agertzen zen. Gaitz erdi. Goiburua aldatu zuten bederen. Beste batzuei ez zaie batere axola horrelako akatsak egitea.

Oraindik (bihotzeko minez) gogoratzen dut duela urte batzuk, saltoki handi batzuetako kartel batean X. landarea / Xª planta jartzen zela, eta supermerkatuan orratza (hau da, lepoaldea, gaztelaniaz aguja dena) merkeago zegoela esaten zela.

Arazoa, hemen, ez da akats bat egitea. Edo, hobeto esanda, hori ez da arazo bakarra. Guztiok egin dezakegu akats bat. Hain zuzen ere, denok egin, egiten eta egingo ditugu akatsak. Arazoa ez da, ezta ere, euskaraz ez egitea, ikasi ahal baita. Arazoa da euskara ez dela nahikoa itzulpen on bat egiteko (itzulpena egiteko dirurik eza ezin da arazoa izan, lerro/hitz bat itzultzeko dirua baitago beti).

Izan ere, enpresa horietan ez al dago euskaraz egiten duen edo esaldi/lerro/hitz bat irakurri eta zuzendu ahal duen inor? Benetan? Ez dut uste. Uste dut, besteak beste, utzikeria dela arazoa. Euskara, oraindik ere, ez da gaztelania bezain garrantzitsua, eta ez da kontuan hartzen derrigorrezkoa ez bada.

Hamaika lege, ekimen eta gauza desberdin egin ditzakegu euskararen alde, baina ez dugu asko lortuko hizkuntza-kontzientziarik ez badago, zabarkeriari aurre egiteko ere zerbait egiten ez bada.

Posted on

Deabruzko Testuak

Asier Larrinaga Larrazabal

Batzuetan, erdarazko testu zinez bihurriak egokitzen zaizkit begien aurrean, eta, joko modura, euskaraz ematen ahalegintzen naiz. Halako bat aurkitu nuen Sevillan, kofradia baten egoitzaren ateburuan, euren izenarekin: «Pontificia, Real, Ilustre y Primitiva Archicofradía de Nazarenos del Santísimo Cristo de la Coronación de Espinas, Nuestro Padre Jesús con la Cruz al Hombro, Nuestra Señora del Valle y Santa Mujer Verónica».

Gonbidatuta zaudete jokoan parte hartzera. Azpian duzue nire itzulpena. Atseginez irakurriko nituzke zuen bertsioak.

Antzinako Nazareno Artxikofradia Pontifikal, Erreal eta Itzaltsua, Kristo txit Santu Arantzaz Koroatuaren, Gure Aita Jesus Lepoan Gurutzea Daramanaren, Gure Ama Ibarrekoaren eta Andre Dena Veronikaren adbokaziokoa

Posted on

Elebitasun-simulakroa

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Idazki hau idazten ari naizelarik, urriak 12 ditu. Gaur bukatuko dira Iruñeko Topaketak, kultura, arte eta pentsamenduaren nazioarteko bienala. Hamaika eguneko egitarau zinez oparoa ekarri digute Topaketek, eta nazioarteko makina bat pentsalari, artista eta idazle ikus-entzuteko parada izan dugu haiei esker. Nahi baino saio gutxiagotara joan naizen arren, Inperialismoak setiatuta gaitu (berriro) ibilbideko bi elkarrizketatan izan naiz, besteak beste.

Topaketak hasi aitzin, eskuorria eskuratu nuenean, pozgarria iruditu zitzaidan liburuxkan den-dena ele bitan egotea, baina, halakoetan ohi denez, ezin izan nuen jakin euskarazko saiorik egonen ote zen. Eskuorria goitik behera irakurrita ere, ez zen inon zehazten zer hizkuntzatan izanen ziren antzerkiak, emanaldiak, elkarrizketak, tailerrak, solasaldiak… Ohar linguistiko bakarra aurkitu nuen: “Gaztelaniaz egiten ez diren saioek aldibereko itzulpena izango dute”. Gero, susmatu bezala, jakin dut topaketetan euskarak oso toki txikia izan duela, eskuorriko itzulpenez haratago.

Itzulpena tresna baliagarria da hizkuntza gutxituen aldeko hizkuntza-politiketan. Ezin ukatuzkoa da hori. Administrazioek eta erakundeek sortu testuak euskaraz jaso ahal izateak berebiziko garrantzia du gure hizkuntzaren aldeko normalizazio-politiketan. Eskubidezkoa da. Hizkuntza gutxituaren prestigioa goititzen du. Hizkuntzaren bizindarra handitzen. Baina hala ote da itzulpena itxuratarako bakarrik erabiltzen denean ere? Zertarako balio du eskuorri bateko informazio osoa (saio eta hitzaldien izenburuak eta guzti) euskaraz ere emateak bertan iragartzen diren ekitaldietan euskarak tokirik ez badu? Erakundeak, Nafarroan bederen, ekimenei-eta “basque friendly” gisako geruza hutsal bat emateko baliatzen ari dira euskarazko itzulpena: itzulpena mari-bistako bat da, apaingarri huts bat, Orotariko Euskal Hiztegian hitz horretarako ematen den adibidearen zentzuan (“Unek eztu balio, au maribisteko bat da”). Nahiz eta, ongi pentsatuz gero, ez den egia itzulpen kosmetikoak ez duela ezertarako balio, ukaezina baita berdintasunaren irudipena sortzeko eta hizkuntza-gatazka estaltzeko balio duela.

Hasieran aipatu moduan, Topaketetako zenbait hitzalditan izan naiz egunotan. Horietako bitan, hizlariak italieraz aritu dira, eta, eskuorriko oharrean gaztigatu bezala, aldibereko itzulpena egon da gaztelaniara: Gaztelaniazko itzulpena aditzeko, 1. kanala aukeratu behar duzu, ohartarazi dio Baluarteko langileak nire aldamenekoari hargailua eman dionean. Eta euskarazkoa aditzeko?, sartu naiz tartean ni. Oi, euskarazko itzulpenik ez dago, gaztelaniazkoa eta ingelesezkoa besterik ez.

Fundación Baluarte Fundazioak antolatu ditu topaketak, Nafarroako Gobernuak bultzaturik eta Iruñeko Udalak lagundurik. Geroa Bai dugu gobernukide Nafarroan, eta EH Bilduko alkatea dugu Iruñean. Topaketetan, halere, aldibereko euskarazko itzulpenik ez. Zergatia jakin nahi nuke. Jakin nahi nuke antolatzaileei aukera hori bururatu zitzaien ere, gaia mahai gainean izan zuten ere. Jakin nahi nuke ea, norbaiti bururatu arren, dirua aurrezteko erabaki ote zuten euskarazko interpreterik ez kontratatzea. Jakin nahi nuke norbaiti bururatu bai, baina gero pentsatu ote zuten jende gutxik erabiliko zuela zerbitzu hori eta ez zuela merezi. Jakin nahi nuke, jakin-min hutsez.

Urriaren 2an, Topaketak hasi ziren egun berean, Beñat Erezumaren euskarazko hitzaldira joan nintzen Euskarabidera. Bi interprete aritu ziren saioa aldi berean gaztelaniaratzen. Areto osoan, bizpahiruk baizik ez zuten zerbitzua baliatu. Bi interprete, soinu-teknikari bat, bizpahiru hartzaile. Jakin nahi nuke ea antolatzaileei bururatu ote zitzaien gaztelaniazko interpretazio-zerbitzurik ez eskaintzea. Aukera mahai gainean izan ote zuten ere. Kostu ekonomikoaz solastatu ote ziren. Jakin nahi nuke, jakin-min hutsez.

Topaketen bigarren egunean, Maja Haderlap idazleak “Hizkuntza eta bizitza” izeneko elkarrizketan parte hartu zuen. Topaketen webgunean azpimarratzen denez, Haderlapek hizkuntzaren eta identitatearen arteko elkarreragina lantzen du bere obran, eta gutxiengo kultural bateko kide izatearen esanahia aztertzen du[1]. Ezin izan nintzen solasaldira bertaratu, baina han izaniko lagun batek kontatu dit oso harrigarria egin zitzaiola nola ibili zen saioaren gidaria, idazle espainiar bat bera, Karintia goiti eta Karintia beheiti, mugaldeko herriak eta hizkuntzak ahotan harturik, aipatu ere egin gabe hemen ere badela bi estatuk zatitutako hizkuntza-komunitate bat; eta nola, bukaeran, ikusle batek mikrofonoa hartu, eta Euskal Herriko egoera hizpidera ekarri zuenean, inguruko batzuk eserlekuan inarrosten hasi ziren. Lagunak kontatu dit gaitzespen-kutsuko marmarrak ere aditu zituela eta iruditu zitzaiola gidariak berak ez ziola ongietorririk egin ikuslearen hausnarketari.

Uste dut Topaketetan euskarak izan duen tokiak eta pasadizo horrek ongi irudikatzen dutela askok euskarari eman nahi lioketen eginkizuna: izan dadila apaingarri pollit bat, baina inola ere ez kulturari, arteari eta pentsamenduari eragiteko balio duen hizkuntza bat.

[1] Webgunean bada detaile xume eta esanguratsu bat (milesker, Amaia!). Maja Haderlapen euskarazko aurkezpen-orrialdean, haren El ángel del olvido (Periférica, 2019) aipatzen da, gaztelaniaz, euskarazko itzulpena aipatu ere egin gabe: Ahanzturaren aingerua, Idoia Santamariak 2025ean itzulia, Pamiela argitaletxean.

Posted on

John Watsonen zakurra

Santi Leoné Puncel

2027an, 140 urte izanen dira Sherlock Holmesen lehen istorioa argitaratu zela. John Watsonek paperera ekarri zuen lehen kontakizun hartan, Holmesek “bizitzaren mataza margulean” katramilatu zen “hilketaren hari eskarlata”[1] izan zuen aztergai, eta, hortik narrazioaren izenburua: Estudio eskarlata.

1887an eman zen argitara, beraz, Sherlock Holmesen lehen abentura, eta harrezkeroztik mundua arruntean aldatu dela iduri duen arren, berdin-berdin segitzen du zenbait kontutan. 2010ean, BBCk Sherlock telesaila egin zuelarik, pertsonaiak duela hamasei urteko mundura ekarrita ere, ez zen beharrezkoa izan John Watsonen hasmentako kontakizuna aunitz aldatzea: 19. mendean bezala, 21. mendean ere Afganistango gerrako beteranoa genuen Holmesen laguntzailea. Eta gaur ere gazte ―eta ez hain gazte― frankoren buruhaustea den problema batek behartu zituen Holmes eta Watson Baker Streeteko 221. zenbakiko etxean elkarrekin bizitzera: etxe bat ordaindu ezinak.

Nolanahi ere, inorekin pisu bat konpartitzea erabaki baino lehen, komenigarria da haren maniak eta makurrak ezagutzea; horrela, Baker Streeten elkarrekin bizitzen jarri baino lehen, Holmesek eta Watsonek, zintzo-zintzo, elkarri eman diote beren alde ilunaren berri. Usain sarkorreko tabakoa erretzen du Holmesek; esperimentu kimikoak egiten ditu noizbehinka; depresioak jotzen duelarik, egunak ematen ahal ditu hitzik erran gabe. Kokainari erreferentziarik ez, lehen hitzordu hartan. Watsonek, bere aldetik, ez du zalapartarik gustuko, nerbio delikatuak dituelako; destenorean jaikitzeko ohitura du; eta arrunt alferra da. Holmesek, urduri, berehala galdegin dio biolinaren musika sartzen ote den ezin jasaneko zalapartaren kategorian. Jotzailearen arabera, erantzun du Watsonek: biolina ongi joz gero, jainkoen oparia izan daiteke haren musika; gaizki joz gero, ordea…

Aipatu gabe utzi dugu John Watsonen makurren zerrendako lehen elementua: “I keep a bull pup”. “Bulldogkume bat dut”, Xabier Olarrak eta Usoa Wyssenbachek euskarara ekarritako bertsioan. Eta hala dakar Jack Tracy-ren The Ultimate Sherlock Holmes Encyclopediak ere: “Bull pup, a young bull dog”.

Watsonek, beraz, zakurkume bat dauka. Arras ongi, zeren, artikulu honen egilea kenduta, nork ez ditu zakurrak maite? Problema bakarra da hori dela animaliaren aipu bakarra Sherlock Holmesen istorio kanoniko guzietan, erran nahi baita, Arthur Conan Doylek idatzitako lau nobeletan eta 56 ipuinetan. Estudio eskarlatan ere, elkarrizketa horren aitzinetik eta ondotik, ez dugu gizakiaren lagun onenaren arrastorik inon.

Nolanahi ere, izan bada zakur bat Estudio eskarlatan, eta berriz ez agertzeko motibo ezin argiagoa bazuen, eri izanik, Holmesek pozoi bat probatzeko erabili izanaren ondorioz hiltzen delako. Baina terrier bat da, ez bulldog-a, eta Hudson andrearena, ez Watsonena.

Nicholas Dailyk, Oxford World’s Classics bilduman A Study in Scarlet-en edizioaz arduratu zen espezialistak, bertze espezialista baten eskutik proposatzen du bull pup hori pistola bat izan litekeela, British Bulldog deitzen baitzitzaion kalibre handiko errebolber bati, zeinak Webley RIC zuen izen ofiziala. I hear of Sherlock everywhere webgunean, berriz, gogoratzen digute bazela bull pup goitizenez ezaguna izan zen errebolber bat, baina goitizen hori ez zela hedatu 1930eko hamarkada artio. Bertzalde, gehitu dezagun, Sherlock Holmesen istorioetan pistolak behin baino gehiagotan agertzen badira ere, inoiz ez dugu Watson bere ustezko bull pupa eskuan ikusiko.

The Ultimate Sherlock Holmes Encyclopediara itzulita, lerro hau gaineratzen du Jack Tracyk, balizko zakurkumearen arrastorik ez dugula erran eta gero: “To keep a bull pup, in Anglo-Indian slang, means to have fits of bad temper”. Bull pup bat izatea, argot angloindiarrean, haserrealdiak izatea dela alegia.

Hori ederra da: bat egiten du John Watsonen iragan militarrarekin, eta zakurraren desagerpena azaltzeko balio du. Kontua da inork ez dakiela benetan argot angloindiarra ote den. Jack Tracyk ez du iturririk aipatzen, eta ni bederen ez naiz aurkitzeko gauza izan. Se non è vero, è ben trovato errateko tentazioa badugu, baina segur aski Conan Doyleren testua esku artean duen itzultzaileari vero ote den interesatzen zaio ororen gainetik.

Estudio eskarlatak ez zuen arrakasta handirik izan, baina 1891n Strand aldizkarian gure detektibearen ipuinak publikatzen hasi zirenetik, Sherlock Holmesek zale aunitz izan zituen. Arthur Conan Doyle ez zen zale horietarik. Harendako, dibertimendu literario hutsa ziren Holmes eta Watsonen abenturak, eta ez zituen ikaragarri baloratzen, uste baitzuen, gogoratzekotan, bere nobela historikoei esker gogoratuko zuela posteritateak. Horregatik, axola handirik ez zitzaiolako, detektibearen istorioetan badira inkoherentzia franko, eta ez litzateke harrigarria izanen Doylek John Watsoni zakur bat asmatu izana eta geroztik piztia atzendu izana.

John Watsonen bull pupa zauri ttiki bat da Estudio eskarlataren testuan, hari solte bat istorioaren mataza ez preseski koloregabean. Eta naski ez luke inportantzia handirik, baldin eta Doyleren kreaturak milaka jarraitzaile izanen ez balitu, eta haiek Sherlock Holmesen narrazioen bazter eta zoko guziak xehe-xehe miatu eta orotan zer komentatu eta zer eztabaidatu aurkitu izan ez balute.

Garrantzi handikoa ala garrantzirik gabea izan, egia da, nolanahi ere, bull pup hori edozein hizkuntzatara ekarri nahi izanez gero, aukeratu egin behar dela eta hala edo nola testuan dagoen ebaki ttiki hori hetsi egin behar dela. Bull pup bat izanik, Watsonek aldi berean zakurkume bat, errebolber bat eta jenio txarra izan ditzake. Bertze hizkuntza batera eramanda, hiruretarik bat izanen du nahitaez. Conan Doyleri utzikeria literarioa leporatuta, zakurkumearen alde eginen dugu, nahiz eta bulldogkume hori bertze inon ez agertu? Pistolaren alde, nahiz eta historikoki ezinezkoa den? Jenio txarraren alde, argota delakoan, nahiz eta inork ez eman argot horren iturririk?

Batek daki. Guk, nolanahi den ere, erranen dugu John Watsonen zakur-mamua itzulpengintzaren metafora dela. Jatorrizko testuak dituen aukera guzien artean etengabe hautatu behar baitu itzultzaileak, bertze testu bat sortzeko. Eta erabaki nola jokatu bat-batean arrastorik utzi gabe desagertu diren zakur horiekin.

[1] Xabier Olarra eta Usoa Wyssenbachen itzulpena da komatxoen artekoa.

Posted on

Ahateari ez diogu zertan igerian irakatsi

Josu Barambones Zubiria

Itzultzea erretxin eta puntalakurlo bihurtzea da,
benetako bizitzan guztiz kontrakoa zaren arren.
Laura Wittner

Ez nuen inoiz pentsatuko nik, lehorrekoa izanik, baleei buruz idatziko nuenik. Baina Ikus-entzunezko itzulpen praktiketako eskolan erabiltzen dudan dokumental batean agertzen den termino baten egokitasunaz zalantza egiteak bultzatu nau artikulu hau idatzi eta nire duda-mudak zuekin partekatzera.

Itzultzaileok, badakizue, hitzak maite ditugu eta hitz egokiaren bila gure bizitzako ordu (egun) asko pasatzen ditugu. Eta hitz hori hitzik txikiena edota mikroskopikoena bada ere, hortxe egoten gara kieto ordenagailu edo kaier baten aurrean zorioneko hitz horri gure denbora eta arreta guztia eskaintzen munduak aurrera egiten jarraitzen duen bitartean.

Ikus-entzunezko itzulpengintzako eskolan dokumentalen itzulpen-egokitzapena lantzen dut. Eta hasierako eskoletan narrazioaz baliatzen den dokumental bat erabiltzen dut: Planeta urdina (BBCk 2001ean ekoitzitako dokumentala). Dokumentalak izaera dibulgatzailea du eta gure planetako itsasoen historia naturala kontatzen du era didaktiko batean. Lehen ataleko hasierako irudietan, plano pikatu batean, balea bat ageri da ozeano zabalaren handitasunean. Lehen irudiak pantailaratu eta segundo batzuk igaro ondoren, David Attenboroughen offeko ahotsa entzuten dugu:

Dwarfed by the vast expanse of the open ocean – the biggest animal that has ever lived on our planet. A blue whale, 30 metres long and weighing over 200 tones. It’s far bigger than even the biggest dinosaur.

Euskarazko bertsiora jo eta hau da entzuten duguna Jesus Eguzkitzaren ahots zoragarrian:

Itsaso zabal amaigabean, gure planetan inoiz bizi izan den animaliarik handiena txiki ageri zaigu. Zere urdina da, hogeita hamar metro luze eta berrehun tonatik gorako izakia. Dinosaurorik handiena baina askoz handiagoa.

Bai, «zere urdina» eta ez «balea urdina». Azken hamar urteotan klasean dokumentala ikusi duten guztiek (200 bat ikaslek) «balea» entzutea espero zuten, baina ezagutzen duten hitz baten ordez, ordura arte inoiz entzun ez duten beste termino bat entzuten dute: «zere». Eta erabaki hori ez da erabaki merkea, izan ere ikusleak harrituta eta nahastuta geratzen dira, irudiek argi uzten badute ere zer den «zere», pantailan bakarrik balea bat eta bere kumea agertzen direlako. Nik ere aitortu behar dut ez nekiela zer zen «zere» estreinako aldiz entzun nuenean, eta itzultzaile jakin-gose orok bezala, hiztegietara jo nuen hitz horren esanahiaren xerka. Eta esanahiak esanahi, funtsean jakin nahi nuen ea zer arrazoi egon zitekeen terminorik naturalena eta semantikoki zabalena ez hautatzeko, hau da, «balea urdina».

Hau ez da leku egokia nire bilaketa guztien berri emateko eta horregatik hiztegietan jasotakoa laburbilduko dizuet. Biologikoki, «zere» Balaenoptera generoko zenbait balea izendatzeko erabiltzen da eta, taxonomikoki, «zere urdina» Balaenoptera musculus generokoa da, «balea urdina» bezala, bakoitzaren erabilera eta erregistroa desberdinak badira ere. Eta hortxe dago gakoa, nik uste. Idatzizko tradizioari erreparatzen badiogu, ikusiko dugu Orotarikoak adibide bakarra baino ez duela jasotzen; Egungo Testuen Corpusean «zere arrunt» izen sintagma 47 aldiz azaltzen da: gehienak Berria egunkarian eta Wikipedian; «balea», berriz, 8.929 aldiz.

Horiek horrela, tradizioari eta gaurko erabilerari kasu eginez, uste dut testuinguru horretan «balea» erabiltzea egokiagoa izango zela, «zere» nahiko artifiziala gertatzen baita dokumentalen izaera dibulgatzailea eta informatiboa aintzat hartuta. Egia esan, ikusleek irudietan balea bat ikusten dutenean ez dute espero «zere» hitza entzutea, eta ikusten dutenaren eta entzuten dutenaren artean nahasketa halako bat sortzen da, hau da, entzutea espero duzunaren eta offeko ahotsak esaten duenaren arteko talka bat. «Zere» terminoak ere badu bere tokia, jakina, baina nik testuinguru espezializatuagoetan erabiliko nuke, hala nola Biologiako liburu batean edo balea-espezieen sailkapen batean.

Itzultzea hitzak hautatzea da, edo, zehatzago esanda, hitzak egoki hautatzen jakitea. Anjel Lertxundik Itzuliz usu begiak liburuan diosku itzultzailea hitzen eta adieren pisatzailea dela. Sarritan, halere, nago euskal itzultzaileok nolabaiteko didaktismo batean erortzeko joera gehiegizkoa dugula eta ez dugula pisuarekin asmatzen. Hain zuzen ere, batzuetan iduri du ahateari igerian irakatsi nahi diogula eta didaktismo faltsu batek eroaten gaituela erabaki okerrak edo gutxienez ez hain egokiak hartzera. Azken batean, ez du zentzu handirik jatorrizko testuan arrunta den termino baten ordez xede kulturan hain arrunta ez den beste termino bat erabiltzeak.

POSTDATA: Juan Garziaren Moby Dicken alimaleko itzulpena irakurtzen ari nintzela ikasi nuen Moby Dick «zeroi zuri izugarria» dela, eta liburuaren osagai nagusia «zeroi-ehiza» dela. Baina Melvillerena beste historia bat da.

Posted on

Itzultzailea ez da interpretea: profil profesionalak bereizteko beharra

Maitane Uriarte Atxikallende

Itzultzaile eta interpreteok badakigu zer esan nahi duen gure lanbideak sarritan kategoria bakar batean sartuta ikusteak. Lanpostuen izenetan, administrazio publikoetako deialdietan edo hautaketa-prozesuetako ariketetan, itzultzaile-interpretea formulak ohikoa izaten jarraitzen du. Izendapenak badu bere logika administratiboa: bi jarduerak hizkuntza-lanaren esparruan kokatzen dira, eta zenbait erakundek biak behar dituzte. Baina izendapen bateratuak ez luke ekarri behar profil profesionalak, konpetentziak eta ebaluazio-irizpideak ere nahastea.

Itzulpena eta interpretazioa ez dira jarduera beraren bi modalitate. Bi diziplinek oinarri komun batzuk partekatzen badituzte ere, prozesu kognitiboak, lan-baldintzak, estrategia profesionalak eta, ondorioz, gaitasun espezifikoak ez dira berdinak. Itzultzaileak testu idatzi baten aurrean lan egiten du, eta, oro har, dokumentazioa, terminologia, corpusak, tresna informatikoak eta berrikuspena erabiltzeko aukera du. Interpretea, aldiz, denbora errealean ari da hizketa ulertzen, prozesatzen eta birformulatzen; ezin du prozesua eten terminologia egiaztatzeko edo esaldi bat berriro irakurtzeko. Aldea ez da ñabardura metodologikoa: lan egiteko modua bera da desberdina.

Horregatik, bi profilak lanpostu berean biltzen direnean ere, hautaketa-prozesuak ez luke desberdintasun hori lausotu beharko. Are gutxiago administrazio publikoan, non oposizio edo lehiaketa-oposizio batek ez duen soilik hautagai baten hizkuntza-gaitasun orokorra neurtu behar, baizik eta lanpostuaren eginkizunak behar bezala betetzeko gaitasuna.

Arazoa ez da profil mistoa izatea

Ez dago ezer berez okerrik itzulpen eta interpretazio lanak uztartzen dituen lanpostu batean. Izan ere, administrazio batean bi jarduerak behar izatea guztiz zentzuzkoa izan daiteke. Arazoa beste nonbait dago: profil mistoa izateak ez luke esan behar bi profilak hautaketa-prozesuan modu berean ebaluatu gabe uztea.

Deialdietan maiz aurkitzen dugun egoera da itzulpen-ariketak eta interpretazio-ariketak proba multzo berean sartzea, baina haien arteko proportzioa, konplexutasuna edo zuzenketa-irizpideak ez egotea behar bezain argi definituta. Beste batzuetan, hizkuntza-gaitasun orokorrari ematen zaio nagusitasuna, itzulpen- edo interpretazio-konpetentzia profesionalaren kaltetan. Eta, halaber, badira kasuak non itzulpen idatziaren proba batek hautaketa-prozesuaren emaitzan duen pisua interpretazio-gaitasunaren ebaluazioarena baino askoz handiagoa den.

Horrelakoetan, galdera ez da soilik ea azterketa zaila den edo proba bat bestea baino zorrotzagoa den. Zer ari gara benetan neurtzen? Eta, batez ere, neurtzen ari garena bat al dator lanpostuaren benetako eginkizunekin?

Itzulpen-proba batek itzultzailearen gaitasuna ebaluatzeko balio dezake, baina ezin du, berez, interpretazio-gaitasuna ordezkatu. Era berean, ahozko interpretazio-proba batek ezin du automatikoki frogatu hautagaiak testu juridiko edo administratibo konplexuak idatziz itzultzeko behar den konpetentzia duenik. Bi jardueren artean badago transferigarritasuna, noski, baina transferigarritasuna ez da baliokidetasuna.

Profil bakoitzaren pisua arazo

Hor dago, beharbada, eztabaidaren alderdirik interesgarriena: profilak bereiztea ez da nahikoa; profil bakoitzari hautaketa-prozesuan ematen zaion pisua ere justifikatu beharra dago.

Lanpostu batek eguneroko jardunean itzulpenetik gehiago eskatzen badu interpretaziotik baino, arrazoizkoa izan daiteke bi ariketek pisu bera ez izatea. Baina proportzio hori lanpostuaren benetako eginkizunetatik ondorioztatu beharko litzateke, ez administrazio-izendapenetik edo inertziatik. Alderantziz ere bai: interpretazioa funtsezko eginkizuna bada, ez dirudi nahikoa denik hautagaiaren idatzizko itzulpen-gaitasunak modu zabalean egiaztatzea eta ahozko jarduna bigarren mailako proba baten bidez konpontzea.

Horregatik, deialdi baten kalitatea ez litzateke neurtu behar soilik proben kopuruagatik edo zailtasunagatik. Ebaluazioaren eta lanpostuaren arteko koherentzia ere aztertu beharko litzateke.

Eta horrek badu beste ondorio bat: hautaketa-prozesuak ez luke hautagaiaren profil profesionala bera aldatzeko mekanismoa izan behar. Hau da, ezin da espero interpretazioan espezializatutako profesional batek itzulpen-proba baten bidez frogatzea bere lanbide-gaitasun nagusia, eta ondoren ondorioztatu bi diziplinetan gaitasun bera duela. Ezta alderantziz ere.

Bi profilak aitortzea ez da bereiztea soilik

Azken batean, eztabaida ez da terminologikoa. Itzultzailea, interpretea edo itzultzaile-interpretea esateak baino garrantzi handiagoa du deialdiaren atzean dagoen lanpostuaren profil profesionala nola definitzen den eta nola ebaluatzen den.

Bi jarduerak eskatzen badira, biak ebaluatu beharko dira. Baina ez nahitaez modu berean, ezta pisu berarekin ere: lanpostuaren benetako beharren arabera baizik. Eta bi jardueretako bat nagusi bada, nagusitasun horrek hautaketa-prozesuan ere isla izan beharko luke, modu arrazoitu eta gardenean.

Profesionalok ondo dakigu itzultzea eta interpretatzea ez direla gauza bera. Orduan, zergatik ez luke administrazioak ere bere hautaketa-prozesuetan bereizketa hori behar bezala islatu behar?

Profil profesionalak nahasteak ez gaitu polibalenteago bihurtzen; batzuetan, besterik gabe, ebaluazioa lausotu egiten du. Eta hautaketa-prozesu baten helburua ez litzateke izan behar hizkuntza-gaitasun orokorra duen pertsona bat aurkitzea, baizik eta lanpostuak benetan eskatzen dituen konpetentziak dituen profesionala identifikatzea.