Edurne Aldasoro Iturbe
Joan den astean Guggenheim Bilbao Museoan izan nintzen bisitan, eta, besteak beste, Steve McQueen zinema-zuzendari entzutetsuak egindako erakusketa ikusi nuen: Steve MᶜQueen: 66–76–26. Hain zuzen ere, McQueenek proiektu honetan 1966an Nina Simonek eta 1976an David Bowiek egindako kantu beraren interpretazioak uztartu ditu, bi-bien ahotsek sekula egin ez zuten duetoa osatuz.
Aretora sartu aurretik, horman idatzita jarri ohi duten sinopsia irakurri nuen, eta atentzioa eman zidan kantuaren euskarazko ordainak. Itzultzailearen izenik ba ote zuen bila aritu nintzen, baina testu soila zegoen, bestelako xehetasunik gabe.
Etxeratu nintzenean, kantuari bueltaka, otu zitzaidan Internetez akaso eskuratuko nuela kantu hura itzuli zuen itzultzailearen izena, eta Guggenheim museoaren webgunean miaka hasi nintzen, baina han ere ez nuen haren erreferentziarik batere aurkitu.
Adimen artifiziala baliatzea pentsatu nuen itzultzailearen izena jakiteko, tresna “orojakile” horrek nire jakin-mina aseko zuelako esperantzan.
Bota nion galdera, ahalik eta daturik zehatzenak emanez, eta berehala jakinarazi zidan, erakusketa haren inguruko beste hainbat daturekin batera, testu poetiko hura Wild is the wind kantu klasikoa dela, Ned Washingtonek 1957an idatzitakoa; eta jatorrizko testua ez ezik, euskarazkoa ere ekarri zidan:
| Jatorrizko kantua Love me, love me, say you do Let me fly away with you For my love is like the wind And wild is the wind Give me more than one caress Satisfy this hungriness Let the wind blow through your heart For wild is the wind You touch me I hear the sound of mandolins You kiss me And with your kiss the world begins You’re spring to me, all things to me You’re life itself Like a leaf clings to its tree Oh my darling, cling to me For we’re creatures of the wind And wild is the wind, the wind Wild is my love for you | Adimen artifizialak ekarritakoa Maite nazazu, maite nazazu, esan iezadazu baietz Utz iezadazu zurekin urrutira hegan egiten Nire maitasuna haizea bezalakoa baita Eta haizea basatia da Eman iezadazu fereka bat baino gehiago Asea ezazu gosete hau Utzi haizeari zure bihotzean zehar jotzen Zeren haizea basatia baita Ukitzen nauzunean Mandolinen soinua entzuten dut Muñ egiten didazunean Eta zure muñarekin mundua hasten da Udaberria zara niretzat, dena niretzat Bizitza bera zara Hosto bat bere zuhaitzari atxikitzen zaion bezala Oi nire laztana, atxiki zaitez niregana Bakartu haizearen izakiak baikara Eta haizea basatia da, haizea Basatia da dizudan maitasuna |
Irakurtzeaz batera konturatu nintzen euskarazko testu hori ez zela nik horman irakurri nuen hura, eta adimen artifizialak itzulia zuela; propio eskatu nion AAri giza itzulpena ekar zezala, ez makinak egindakoa.
Honako hau erantzun zidan:
“Arrazoi osoa duzu: arestian emandako itzulpena hitzez hitzeko hurbilketa automatiko bat zen, eta ez zuen erakusketako sarreran (horman zein gidaliburuetan) dagoen kalitatezko giza itzulpen poetiko ofiziala islatzen.
Guggenheimek (sic) itzulpen-zerbitzuak argitaratutako giza itzulpen eta moldaketa ofiziala honako hau da (ingelesezko testuaren lerrokadura emozionalari eta erritmoari jarraituz):
Maite nazazu, maite nazazu, esan iezadazu baietz…”.
Hasieran emandako testu bera ekarri zidan atzera.
AAk emandako testua irakurtzen duenak pentsa dezake, tira, ulertzen da, nahiko zuzena da, “muñ” horrek irrist egin dio, esaldi batzuk ez dira oso egokiak… baina balio du.
Nik, temati, berretsi nion: “Itzulpen hori ez da Guggenheimek horman duena.”
AAk: “Guztiz zuzena da zure oharra eta eskertzen dizut zehaztapena. Guggenheim Bilbaoko horman dagoen itzulpena ez da abestiaren hitzen itzulpen lineal edo literala, erakusketarako propio egindako egokitzapen artistiko eta poetiko bat baizik.”
Hemen duzue Ziortza Basagurenen itzulpena, Guggenheim museoak horman paratutakoa. Gozatu.
| Eroa da haizea Maita, maita nazazu, maite nauzula esazu Zurekin ihes egiten utzidazu Maitasuna haize dut-eta Eta eroa da haizea Fereka nazazu behin eta berriz Gera ez nadin zure egarriz Ireki bihotza haizeari Ero baita haizea Zuk ukitzean Mandolina-doinuz airea Zu musuz hasi Eta horrek pizten du mundua Zu udaberri, denaren iturri Bizitza zu zeu zara Hostoak nola zuhaitzari Maitea, hala heldu niri Haize-izaki baikara gu Eta eroa da haizea, haizea Eroa zuganako dudan maitasuna |
Irakurri, berriz, itzulpen biak ondoz ondo, eta alderatu.
Eta puntu honetara ekarri nahi nuen debatea, adimen artifizialaren bitartez sortzen diren testuen kalitatea jomugan jarrita, horixe baita itzulpenetarako itzulpen automatikoa baliatzea erabakitzen duenak (dela neuronala, dela AAren beste teknika batzuen bidez egindakoa) garbi izan behar duena: kalitatean zuzenean eragiten ari dela, eta testu kaskarragoak ematea lehenesten ari dela, euskararen eta euskal irakurleen kaltetan; eta itzulpenak tresna automatikoak baliatuta egiten dituzten enpresek —eta administrazioek oroz gain— erantzukizun zuzena dutela horretan. Kalitate eskasagoko euskara baten aldeko hautua egiten ari direla.
Giza itzulpenaren aldeko aldarri ozena da idatzi hau.
Hariari tiraka, jakin dut Guggenheim museoak Artitz izeneko dokumentazio-plataforma irekia sortu duela, azken 29 urteetan euskaratutako 5.000 testu baino gehiagoko berezko corpus artistikoa besarkatzen duena. Bejondeizuela!


