Argitalpenak

Posted on

Peonak eta mangitoak

Sarai Robles Vitas

Bertso munduaren bueltan gabiltzanontzat ia sinonimo bihurtu dira udazkena eta txapelketa; ulertuko duzue, beraz, hona ere bertsolaritzaz mintzatzera banator. Baina ez zaitezte berehalakoan aldendu, bertso-haterrok (ziur bainaiz hemen ere badela baten bat), benetan beste gai bati heltzeko aitzakia baino ez baita hau.

Bat-bateko bertsolaritza nahiko ariketa kamikazea da bere horretan: segundo gutxi batzuetan erabaki behar duzu bota berri dizuten gaiaren inguruan zer eta nola esan, zugandik espero ez dena espero duen jende andanaren aurrean. Bakoitzak ahal duguna egiten dugu, ditugun helduleku eta tresna gutxiekin, eta hori asko da. Garrantzitsua iruditzen zait hau presente edukitzea, ez dudalako ostean esanen dudana bertsolariekiko kritika gisa hartzerik nahi.

Finalaurrekoen lehenengo itzulia ospatzen ari da asteotan (lau saiotik hiru joan dira jada), eta pentsatu nahi dut inork ez duela zalantzan jarriko Euskal Herriko Txapelketako finalaurrekoetara heldu den bertsolari baten euskara maila bikaina. Lekunberriko saioan, ordea, gure atzean eserita zegoen lagunak behin baino gehiagotan arbuiatu zuen bertsolarietako baten jarduna: “pffff, honek erdarakadak, bata bestearen atzetik”. Zorotzat har nazazue, baina uste dut ez zela kasualitatea, hain justu, saioko hiritar ez-gipuzkoar bakarrari buruz aritu izana (barkatu, ez ditut bertsolarien izenak aipatuko; baina nahi duenak bertsoa.eus-era jo dezake bertsoaldiak ikustera).

Saio horretan entzun genituen, beste bertsolarien ahotan, “lepo gaineko melokotona” eta “nik gutxienez ez dut gorro beharrikan”. Baina atzeko lagunaren komentarioek “mangito” eta “monitore” hitzak erabili izana gaitzetsi zuten, ez besterik. Zenbait egun lehenago, Gorka Azkaratek Bertsozale Elkartearentzat idatzitako kronika irakurri nuen eta bertan Tolosako kanporaketako zortziko txiki ‘gogoangarri’ bat goraipatu zuen, aurretik ere Berria egunkarian egin bezala. Bada, bertsoaldi horretako hirugarren bertsoan hala esan zuen bertsolariak: “gaur hiru izango gara, ta txakurra peon (…) beste txakur bat badut, izena du Leon”. Nire iritziz, ez dago alde handirik “peon”-etik “mangito”-ra. Eta egunotan ezin izan dut galdera hau burutik kendu: beste bertsolari mota batek bota izan balu “peon” hitza errima gisa (demagun bertsolari ez kontsakratu batek, demagun hiriguneko bertsolari batek…), berdin goraipatuko litzateke adituen kroniketan? Ala atzeko lagunen komentarioak entzunen genituzke orduan ere?

Hau ez da kontu berria. Maiz aditu dugu bataren euskara “ez dela naturala”, eta “ez dela hain ongi geratzen bertsotan”, besteak “etxia” eta “grazia” bertso berean errimatzen dituen bitartean (euskalkia zorrotz errespetatuz gero, “etxia” eta “graziya” behar luketenean).

Hala ere, sumatuko zenutenez, nire kezkaren funtsa ez da euskararen zuzentasun erabatekoa (garrantzia baduen arren, noski). Oinarrian dagoena autoritatea da, zeinek duen eta zeinek ez eta, ondorioz, hizkuntzarekiko lizentziak zeini onartzen zaizkion eta zeini ez. Entzuleak bertso bat ulertzen ez duenean, noiz pentsatzen duen bertsolaria nahastu dela eta noiz “joe, hori poesia hutsa zen”. Entzuleak ere segundo gutxi batzuk baino ez ditu iritziok osatzeko, baina maiz bat-batekotasunean geratzen dira agerian norberaren joerak eta uste isilak.

Uxue Alberdiren Kontrako Eztarritik saiakeran jasota dauden Oihana Bartraren hitzak datozkit burura: “nire lehen oroimena umetan Kanpatxuko egonaldietara joaten ginenekoa da. Izututa joaten nintzen, pentsatuz ea denei ulertzen diedan. Ohartzen nintzen nire euskalduntasuna ez zela haiena bezalakoa. Bertso-munduan sartu ahal izateko, propio ikasi nuen bizkaiera, dialektoaren beharra sentitzen nuen euren artekoa izateko. Sentitzen nuen epaia zela ‘hemen dator Bilboko pija hau, euskaraz ondo ez dakiena, nora eta bertso mundura’”.

Noski, liburua kaleratu zenetik gauza asko mahaigaineratu dira eta, neurri batean, egoerak hobera egin duela esanen nuke. Baina Txapelketa Nagusietan beti nabarmentzen dira indartzen dabiltzan joerak, eta egungo eztabaida handietako bat “naturaltasunarena” da (Ibil Bediren abesti bat izan zitekeen; tamalez, ez da). Joerak bertso-mundutik kanpokoak ere badira, eta horregatik komeni da norbere buruari galderok egitea:

Pareko lagunak erdarakadak botatzen dituenean, s eta z nahasten dituenean… berdin begiratzen al diozue bilbotarra, aulestiarra, iruindarra edo lesakarra izanda ere? “Kanarietako bolkanak” esaten badu, beti pentsatuko duzue “hara, horrela ere esan daiteke” edo “eeeeepa, sumendiak, aizu!” esateko gogoa sartuko zaizue noizbehinka? Norbaitek euren euskalduntasuna erakutsi behar al dizue oraindik ere?

Niretzat, egiteke dudan barne-ariketa handi baten lehen urratsa izan da testu hau. Hurrengo urratsa: atzeko lagunarengana biratzea eta, gutxienez, gaizki begiratzea.

Posted on

Itzuli bai, baina nondik eta nora?

Ibon Plazaola Okariz

Aspaldi irakurritako esaldi baten arrastoari jarraika hasi naiz liburu batetik bestera, zer idatzi guztiz seguru ez jakitearen urduritasuna nolabait bridatzeko. Mentura dugun artean hartu dut liburutegiko apal batetik, Anjel Lertxundiren saiakera gogoangarria. Hantxe aurkitu dut, liburuaren hondar-hondarrean, bilatzen ari nintzena: «Itakatik itzulian bainentorren, dibisa bat jarri nuen etxeko atean: itzulpena itzulera da». Lertxundik maisuki harilkatzen ditu itzuli aditzaren bi adierak, itzulerarena eta itzulpenarena, Troiatik Itakara —etxera?— bueltan doan Ulisesen bidaia eta hitzek —eta zentzuak— hizkuntza batetik bestera egiten dutena parekaturik. Metaforaren ederrak hausnarrean jarri nau: Ulises itzuli itzultzen da, bai, baina nondik eta nora? Eta itzultzaileak, nondik ekartzen du eta nora eramaten itzulgaia?

Horretan nabilela, gogoak Itakatik Troiara eraman nau, eta Troiatik Marseillara, eta Marseillatik atzera ere Troiara, Simone Weil filosofoa bidaide.

Weil-ek Marseillan zegoela argitaratu zuen L’Iliade ou le poème de la force artikulu luze / saiakera labur bikaina, 1940. urtearen amaieran lehen zatia eta 1941.aren hasieran bigarrena, naziengandik ihesi Ameriketara abiatu aurretxoan. Indarrak gizakiongan zein arrasto sakona uzten duen aztertzea zen Weil-en asmoa; eta Iliadan, hain zuzen —eta betiere Weil-en iritziz—, indarra da gai nagusia eta egiazko protagonista: dena azpian hartzen eta gizakia gauzaki bihurtzen duen indarra. Lau urte lehenago hasi zen Iliadako zenbait pasarte grekotik frantsesera itzultzen (ehunen bat bertso-lerro, guztira), Espainiako Gerra Zibilean soldadu ibili ondoren eta Europa osoa osin beltz batean amiltzear zegoela. Saiakera Iliada itzuli ahala idatzi zuen, ahapaldiz ahapaldi kasik. Norbaitek pentsa lezake bere idazkia ilustratzeko itzuli zituela Weil-ek Homeroren poemako pasarte horiek, apaingarri gisa-edo erabili zituela, edo haren saiakera iruzkin literario hutsa dela, ariketa filologiko bat, garai ilunetan argi pixka bat egiteko libertimendu bat baino ez. Are gehiago: helenistaren edo filologoaren ikuspegitik, Weil-en itzulpena hondamendi erabatekotzat jo daiteke, akatsez eta interpretazio okerrez —interpretazio okerrez?— josia baitago. Hala diote dakitenek. Weil-enean, ordea, Iliadaren itzulpena ez da ez apaingarri, ez ariketa filologiko, ez libertimendu, baizik eta ispilu: itzuliz pentsatzen du filosofo frantsesak bere mundua, eta Iliadaren argitan interpretatzen 1930eko hamarkada malapartatu hartan eldarnio bat bezala denak itsutzeraino zabaltzen ari zen gerra-giroa. Zenbait adituren ustez, saiakerak ez luke duen balioaren laurdenik ere izango Weil-ek Homero propio eta itzuli zuen moduan itzuli ez balu: ez iraganetik orainera, ohikoa denez, baizik eta, nolabait ere, orainetik iraganera; atzera eginez, baina bere talaiatik eta bere talaiara, anakronismoaren bekatuan erortzeko beldurrik gabe, oraina iragana eta iragana oraina esplikatzeko lagungarri izango zitzaizkiolakoan.

Eta euskal itzultzaileak, nondik ekarri eta nora eraman beharko lituzke Weil eta haren Iliada? Bat-batean izerdi hotzak hartu nau goitik behera, eta neure artean pentsatu dut hobe dudala hori hurrengo baterako utzi.

Bibliografia

LERTXUNDI, Anjel. Mentura dugun artean. Irun: Alberdania.

WEIL, Simone. «Iliada edo indarraren poema», in Odolaren miztoa. Gerra eta indarraren legea (testu-aukeraketa eta itzulpena: Ibon Plazaola). Donostia: Jakin (oraindik argitaratzeke).

Posted on

Itzultzaileak testu elebidunen (edo eleaniztunen) parean (I)

Inma Errea Cleix

Euskaldunok beti jakin izan dugu zer-nolakoa den gure jokalekua hizkuntzez bezainbatean, oharturik bizi izan gara aspaldidanik geure egoera linguistikoaz, hala historikoki nola orain.

Arean ere, Euskal Herriko baldintza soziolinguistikoak saihetsezinak dira, eta historian barna euskaraz idatzi dutenen ororen kezka etengabea izan da frogatzea euskara badela inguruko hizkuntza nagusiak beste, eta, halatan, maila berean erabiltzen ahal dela. Idazle eta itzultzaile klasikoen ahaleginetatik hasi eta gaurdaino.

Euskal itzultzaileok ere parte izan gara beti euskararen gaineko ardura horretan. Edozein itzultzaileren balizko lanaz ―hots, sorburu-hizkuntzan dagoen zerbait (esaldi, esamolde, testu…) xede-hizkuntzan emateaz― harago, ohartuki jokatzen dugu: badakigu euskaratik edo, batik bat, euskarara itzultzerakoan inguruko hizkuntzek ez dituzten berezitasun batzuk hartu behar ditugula kontuan.

Kontzientzia eta arta horien adibide da SENEZ aldizkaria, non hasiera-hasieratik jorratu baitira hizkuntza-normalizazioaren eta elebitasunaren inplikazioa eta eragina itzultzaileen lantegian. Artetik erran dezadan gomendatzeko modukoa iruditzen zaidala begiratu bat egitea artikulu “zaharrenei”, Josu Zabaletaren “Itzulpena eta hizkuntz normalkuntza” izenekoari kasu (SENEZ 3, 1985), azken berrogei urteetan zer aldatu den eta zer ez jakiteko bada ere.

Aldaketak aldaketa, eta behin ageriko bilakaera aitortuta, euskara normalizatzeko ahaleginek eta eleaniztasunak hor diraute, euskal itzultzaileen lana baldintzatzen (ez beti txarrerako…).

Testuinguru horretan, inportantea iruditzen zait arreta pitin bat ematea maiz bigarren mailan gelditzen den gai bati: eduki bat itzultzean (arruntean, euskaratzean), eduki hori euskarri berean bi (edo hiru) hizkuntzetan eman beharrak nola eragiten duen edukia itzultzeko maneran.

Alde batera utzita baldintza eta muga legalak, ondorio soziolinguistikoak eta haien guztien inguruko gorabeherak eta eztabaidak, nire asmoa da ohartaraztea eduki elebidunek ukan beharreko baldintza komunikatibo egokiez, eta horrek itzultzaileei eskatzen dien gainetiko ahaleginaz.

Hasteko, dela formulario batean, dela kartel batean, edo beste edozein euskarritan, hartzaile batek ez du berdin prozesatzen informazioa hizkuntza bakar batean ematen zaionean edo hizkuntza batean baino gehiagotan jasotzen duenean.

Are, hartzaileek ez dute berdin prozesatuko, elebidun, eleaniztun edo elebakarrak diren.

Areago: hartzaile elebakar batzuengan nahasmendua agertuko da eduki elebidun bat ikusi ahala, ideologiak edo aurreiritziek bultzatuta batzuetan (ikusi izan ditut hartzaile elebakar batzuk tematurik ziurtatzen bi hizkuntzatan emandako edukiak “euskaraz baino ez zeudela!”). Eta, aldi berean, bi hizkuntzak ezagutzen dituzten hartzaileek astun jo dezakete, neketsu, eduki bera bietan ikusi beharra.

Halako eduki elebidunak osatzen aritu behar duten euskal itzultzaileei komeniko zaie jakitun izatea halako “zailtasunez”: ahalik eta errazen eta hobekien aritzeko, eta, posible badute (uzten badiete), jatorrizko edukian ere eragiten jakiteko.

Blog honek emandako aukera baliatu nahi dut gai hauetaz ikasitakoaren zerbait azaltzen saiatzeko, komunikazioaren eta estilistikaren ausazko ur gorabeheratsuetan murgilduta… Esan gabe doa, esperientzia pertsonalean oinarriturik eta bistatik galdu gabe Euskal Herriko egoera soziolinguistikoa askotarikoa dela, eta toki batean balekoa denak kale egin dezakeela beste batean.

Posted on

Arrantzaleak

Estitxu Irisarri Egia

Berriz dakart unibertsitate garaian deskubritu nuen Asha Mahanek eta Mónica Gonzálezek argitaratutako Cuentos hindúes kontakizun-liburuko pasarte bat. Bere garaian hainbat orriren goiko aldea doblatuta utzi nuen testu haiek noizbait berriz ere erabilgarri izan zekizkidalakoan edo. Liburuari hautsa kendu nionetik, hementxe nabil, gogoetarako aukera ederra direlakoan ikasleekin partekatzeko atontzen.

Zer dituzu nahiago: arrainak ala loreak? Zergatik? Orain, irakurri beheko testua eta aztertu ea zure erantzuna aldatuko zenukeen eta zergatik:

Egunero bezala, egunsentia iritsi baino lehen, India iparraldeko herrixka bateko emakume arrantzaleen talde batek txikotak askatzen zituen eguneroko lanari ekiteko. Ortzimugatik haragoko olatuak zeharkatuz, emakume taldea etengabe aritzen zen lanean piezarik onenak lortzeko. Eguzkia ezkutatu baino apur bat lehenago, arrantzaleek kostalderantz egin zuten berriro. Ilundu baino lehen ekaitz bortitz batek hautsi zuen ibilbide luze eta astun hura.

Hain zen bortitza euria, ezen emakumeak ezin ziren ontzigainean egon; beraz, ontziko sotoan babestu behar izan zuten. Haizetea gelditu zenean, itsasoak ohiko portutik urrun eraman zituela konturatu ziren, eta leku hartatik hurbilen zegoen tokian porturatzea erabaki zuten.

Urrunean etxe bat ikusi zuten eta lasterka joan ziren harantz. Euria ari zuen oraindik eta aterpea behar zuten. Atea jo zuten eta emakume abegikor batek ireki zien. Etxejabea zen, loreak hazten eta saltzen zituen. Emakumeak, arrantzaleak erabat bustirik ikustean, logela bat eskaini zien gaua han lasai pasatzeko. Lorezaintzako tresnak gordetzen zituen gela zabala zen; gainera, askotariko lore ederrez betetako saski ugari zeuden bertan. Hantxe zeuden, hurrengo goizeko merkatu ibiltarian salduak izateko zain.

Arrantzaleek anfitrioiaren keinua eskertu zuten, zeinak aterpea emateaz gain zopa bero-beroa eskaini zien. Afari xumearen ostean, emakumeak lotarako prestatu ziren. Leher eginda zeuden ezustez beteriko egun luzearen ondoren. Hala ere, haietako inork ere ez zuen lortzen loak hartzerik. Bata bestearen atzetik hasi ziren kexatzen loreek botatzen zuten usainaz:

―A zer nolako kiratsa! ―zioen batek.

―Ez dago usain hau jasango duenik! ―ziharduen purrustaka beste batek.

―Horrela lo egingo duenik ez dago!

Orduan haietako batek kideei zera proposatu zien:

―Lagunok, kirats hau jasango duenik ez dagoenez, arrain-saskiak hartu eta burko moduan erabiltzea proposatzen dizuet. Horrela lore-sunda desatsegin hau saihestea lortuko dugu!

―Niri primeran iruditzen zait! Ea behingoz deskantsa dezakegun! ―egin zuen garrasi beste batek.

Ia pentsatu ere egin gabe, emakumeek lankideari kasu egin zioten eta ez zuten zalantzarik egin arrain-otarre kirastunak hartu eta buruaren azpian jartzeko.

Bost minutu ere ez ziren pasatu eta arrantzaleak lo-zorroan gelditu ziren.

Cuentos hindúes, Asha Mahan eta Mónica González, 172.-176. or.

Gogoetarako galderak:

Zer da ziurragoa eta erosoagoa zuretzat: errutina ala berritasuna? Garatzeko aukera emango lizukeen bide usaintsua aukeratuko zenuke ala seguru sentiarazten zaituen konfort egoera kirastunean jarraituko zenuke? Zergatik?

Pertsonaien artean, zure ustez, nork jokatzen du malguago? Nork du egoera berrira egokitzeko gaitasun handiagoa? Eta nork du maitatzeko (bihotzez ulertzeko) gaitasunik handiena? Arrazoitu zure erantzuna.

Irudiaren iturria: Pixabay

Posted on

Enpo egin arte irakurri nuen Etxeberriren “Manuala”

Gidor Bilbao Telletxea

Jon Casenave adiskideak gonbidaturik, “Zertarako irakurri behar ditugu euskal klasikoak?” izeneko mahai-inguruan parte hartu nuen oraintsu, Baionako Euskal Museoan. Bereziki 1545-1800 bitartean idatzitakoak zertarako irakurri behar ditugun argudiatzea zegokidan niri.

Munduko klasikoen aldean euskal klasikoek duten balio erantsiaren irudi gisa, bost-kantoi barietateko sagarra erakutsi nuen, amaginarrebari omen eginez. “Hau etxekua da, ama” esaten diot, eta hark inongo entziklopediatan eta inongo webgune espezializatutan aurkitu ez ditudan azalpen zehatzak ematen ditu: “hori bost-kantoia…”. Eta supermerkatuko beste edozein sagar koloretsuago eta zaporetsuago baino gozoago jaten dugu biok, etxekoa delako. Eta hor ez dago, jakina, kanpoko sagar bikainekiko mespretxurik, baina bai etxekoa geurea delako estimatzea.

Mahai-inguruan ere iradoki nuen zerbait nik etxeko eta kanpoko sagarrekin izan dudan erlazioaz, baina mahai-ingurua ez da toki egokia norberaren bizitza zehaztasunez azaltzeko, eta 31 eskutikeko txokoa baliatuko dut zabalago aritzeko. Hemezortzi urterekin, erabaki behar nuen euskal filologia ala filologia klasikoa ikasi nahi nuen, eta pentsatu nuen hobe nuela lehenbizi filologia klasikoa ikastea, eta gero euskal filologia, banekielako autore grekolatindarrak ikasketek beharturik ezagutuz gero nire barruko harrak gero ere eramango ninduela euskal autoreak ezagutzera.

Horrela, Bermeotik Gasteizerako trenak eta autobusak hartu, eta Oihenart, Etxeberri Sarakoa, Bizenta Mogel, Lauaxeta edo Lizardi bazenik ere ez zekiten irakasle jakintsuekin ikasi nuen, Euskal Herriko Unibertsitatean, Ovidio eta Katulo, Martzial eta Horazio, Tibulo eta Zizeron, Tazito eta Virgilio, Safo eta Homero maitatzen. Fakultatean ikasi nuen Homeroren Odisea grekotik gaztelaniara itzultzen, askotan José Manuel Pabónen gaztelaniazko itzulpena makulu gisa hartuta, baina neure kabuz ezagutu eta irakurri nuen Gaizka Barandiaranen Iliasena (Gasteiz, 1956), Rafael Moneo arkitekto ospetsuak gaztetan eginiko ilustrazioekin apaindua, eta argitaratu bezain laster erosi eta irakurri nuen Santi Onaindiaren Odisea (Bilbo, 1985).

Eta orain ere argitaratu bezain laster eskuratu eta irakurri nuen Matías Múgicak euskaraturiko Odisea (Balea Zuria argitaletxea, 2025). Noizbait hemen aipatzeko hautatua nuen (epiteto homerikoen itzulpenaz jardun nahi nuke noizbait), eta hara non ezin hobeto etorri zaidan orain hori egiteko parada. “Zertarako irakurri behar ditugu euskal klasikoak?”. Euskarazko Literatur Itzulpeneko Euskadi Saria irabazteko.

Azalduko dut nire baieztapena. Matías Múgicak 2017an irabazi zuen lehenengoz sari hori, François Villonen Testamentua euskaraturik. Itzulpenaren hitzaurrean azaldu zuen Villonen ahapaldiak euskaratzeko erabiliriko eredua:

Modutu dut, nere burutik asmatuz, zortzi lerroko kopla bat, euskal eredu tradizional bat oinarri harturik: zortziko txikia, hain zuzen, neurri txit usatua eta gozoa gure belarrirako, haren bi bertso zatiak (7/6) lerro bakarrean jarrita, batzuetan halakoak argitaratu ohi diren bezala. […] Halako bi elkarri erantsita modutu dut, beraz, nire zortzi lerroko kopla, eskema horrek Villonen zortzikuneak (Huitains) euskaratzeko behar adina leku eta zabalera ematen zidalako hizkuntzari eta testuari bortxa gehiegi egin gabe.

Eta koplagintza horretan trebatzeko erabili zuen bidea ere zehaztu zuen:

Asko leitu ditut xviii. eta xix. mendeko bertsolari eta koplariak itzulpena modutzen ari nintzela.

Oraintsu jakin dugu 2026ko Literatur Itzulpeneko Euskadi Saria ere irabazi duela Matías Múgicak, Odisearen itzulpenarekin. Kasu honetan ere, itzulpenaren sarrera gisakoan azaldu du zein ezaugarri dituen Homeroren hexametro-segidaren jarioa euskaratzeko hautaturiko moldeak:

Hautatu dut […] 15 silabako euskarazko bertso luze tradizionala, 8 + 7 silabako bi hemistikiotan zatitua, euskal literaturaren bidea urratu zuen bertsoa, hain zuzen, Detxepareren bertsoa eta Euskal Herriko hainbat balada eta kantore tradizionalen bertsoa, euskarazko konta-bertsorik ibiliena eta egokiena. […] Erabilera tradizionalean, 15 silabako bertso horiek errimaz binaka loturik etortzen dira, distikotan, alegia. Puntu honetan, ordea, tradiziotik aldaratu naiz.

Eta oraingoan ere, estilo jakin bateko bertsogintzan trebatzeko, itzultzaileak tradizioa irakurri du:

Horrelako hizkuntza eredu baten bila nenbilela, estilo klasiko batekin antzik handiena zuen gauza, nere ustez, Joannes Etcheberri Çiburucoa Doctor Theologoaren lanak ziren, Manual devotionezcoa, hain zuzen, zeina, gainera, nere bertso neurri berean egina zen, 8 + 7 hamabost silabako bertso luzean.

Enpo egin arte irakurri nuen, beraz, Etxeberriren Manuala, eta harengandik, bertso neurria ez ezik, beste makina bat gauza ikasi, mailegatu eta imitatu ditut.

Hara! Zertarako irakurri euskal klasiko zaharrak?

Posted on

Teknologia eta beroa

Itziar Otegi Aranburu

Holaxe bizi ginen, bada, orduan? Ohiko bizitza generaman, baina. Jende guztiak gehienetan egiten duen bezalaxe. Zernahi gertatzen ari dela, ohikoa bihurtzen da. Hau ere ohikoa da, orain.
Ohi moduan, ezjakinarena egiten bizi ginen. Ezjakinarena egitea ez da ezjakin izatea, landu egin behar da.
Ezer ez da bat-batean aldatzen: apurka-apurka berotutako bainu batean sartuz gero hil arte egosiko zinateke ohartu aurretik.

Neskamearen ipuina, Margaret Atwood (itz.: Zigor Garro)

Ikasle ginela, itzulgai bati heltzen genionean ―normalean laburrak izaten ziren, paragrafo batzuk, orri bat edo bi―, papera hartu eta goitik behera azpimarraz eta oharrez betetzen genuen, jatorrizkoa behar bezain ongi ulertzen genuela ziurtatu arte, ikuspegi semantikotik, sintaktikotik, estilistikotik… Ordain modura burura etortzen zitzaizkigun hitz, esapide, esaldi eta abarrak idazten genituen, solte, bai eta zalantzak eta ikertu edo argitu beharrekoak ere, adibidez zeharkako aipuak edo beste testu batzuekiko oihartzunak. Prozesuaren lehen fasea oso “eskuzkoa” izaten zen, harik eta ordenagailua piztu eta Worda hartzen genuen arte. Hor bi dokumentuak jartzen genituen parez pare, edo dokumentu bat bi zutabetan.

Paperezko hiztegiak kontsultatzen genituen ―gehienok oraindik hemen dauzkagu bueltaka, non jarri ez dakigula―, Elhuyar, Zehazki, RAEren bi bolumenak, Orotarikoa… CD-Romak iritsi ziren, baina ez dakit asko erabili genituen, zuzenean sarean jarri zituztenekoa dut gogoan. Paperezkoan zetorrena sarekoa baino fidagarriagoa edo osatuagoa iruditzen zitzaigun zenbaitetan, baina laster ohitu ginen. Elhuyar, Zehazki, 3000 hiztegia. Sinonimoen kutxa bereziki lagungarria egiten zitzaidan niri. Xuxen, nola ez. Euskalterm, beti. Eurodicautom.

Autonomo genbiltzanok, etxeko bakardadean, asko jotzen genuen foroetara, ItzuList, Wordreference, ProZ…, eta galdetzen ez ezik erantzunak ematen ere saiatzen ginen ―ausartzen ginenean―, bakardadearen kontrako quid pro quo batean.

Sarea bera itzelezko laguntza bihurtu zen, bilatzaileak eta arakatzaileak (elebila, akordatzen?), hainbat arlotako webgune espezializatuak, kimika, botanika, ornitologia. Flanneryren ipuinekin ari nintzela, Biblija.net sekulako altxorra iruditu zitzaidan.

Corpusak. Ereduzko Prosa Gaur, ezinbestekoa. ZIO corpusa. Itzulpenen kontsultagunea. Euskalbar, itzela. Bat-batean hiztegi mordo bat leku bakarrean bilduta, klik bat aski.

OLI tresnak agertu ziren ―zer diren ez dakienik balego: ordenagailuz lagundutako itzulpena; jatorrizko esaldia goiko errektangeluan agertzen zen, eta behekoan idazten zenuen itzulpena―. Hasieran, gehiago baliatzen genuen ziurtatzeko ez zitzaigula esaldirik eskapatzen itzuli gabe, eta testuen koherentzia eta kohesioa zaintzeko. Wordfast, Worden integratua; Trados, MemoQ… Atzera begiratuta, ematen du aukera gehiago zegoela orduan, bazeudela doako aukera onak: Wordfast anywhere, online aritzeko, edo OmegaT, software askekoa. Itzulitako lan bakoitzarekin memoria bat sortzen genuen. Nork berea, proiektu bakoitzerako bat.

Gero memoria handiak etorri ziren, erakunde nagusietan sortutakoak, eta erabilgarri jarri zituzten kanpoko erabiltzaileentzat ere. Zer itzulpen mota egiten zenuen, oso baliagarriak ziren. Pentsa, neurri handi batean lehengo dokumentu bat aldatuta sortutako testuen kasuan, ez zenuen berriz dena itzuli behar, aldiro hutsetik hasita ordura arte bezala. Aurreko itzulpena memorian baldin bazegoen, zati errepikatuak berreskuratu eta di-da batean egin zenezakeen itzulpena, eta, gainera, aurrekoaren bidetik, koherentzia mantenduz dokumentu beraren bertsioen artean. Testu juridiko edo administratiboetarako, ezinbestekoa.

Itzultzaile automatikoak sortu ziren. Matxin. Modela. Elia. Itzuli. Batua. Eta ondorengo guztiak. Hasieran barre egiten genuen, ze txarrak, a ze astakeriak ematen dituzten, askoz ere lan handiagoa zen haien trakeskeriak zuzentzea hutsetik itzultzea edo ―zer esanik ez― memoria baliagarri bat erabiltzea baino. Urte batzuk eman genituen horrela. Baina hobetu egin zituzten, aldian behin itzulpen-memoria txukunak sartuz elikatu zituztelako. Barre gutxiago egiten hasi ginen.

Gero OLI tresnetan txertatu zituzten itzultzaile automatikoak. Ordurako oso ohituta geunden memoriekin lan egitera; zer testu zen, arraroa zen beheko errektangelua hutsik agertzea. Garatua genuen automatismoa: testu luze-luzeak itzuli behar genituenean, edo erlojuaren kontra, ernegatu egiten ginen beheko errektangelua hutsik agertzen bazen, nekagarria egiten zitzaigun. Horregatik eskertu genuen itzultzaile automatikoak txertatu eta errektangelu hori beti beteta azaltzen hasi zenean, nahiz izarño batekin. Laster ikasi genuen izarñoari ez ikusiarena egiten, eta pista galdu genion.

Ez genuen jakin oso ondo zer momentutan hasi ginen itzultzaile neuronal generatiboa erabiltzen. Itzultzaile neuronala bai, aspalditik, baina sortzaile edo generatibo noiz bihurtu zen, oharkabe samarrean pasatu zitzaigun. Izan ere, hain zen konplexua eta ulergaitza kontua teknologiaz ez genekien erabiltzaileontzat, gero eta gutxiago galdetzen genuen. Teknologiaz bazekitenen eta ez genekienon arteko arrakala itzela egin zen, gaindiezina. Dagoeneko ez genuen elkar ulertzen. Teknologiaz bazekitenek dena sinplifikatuta eta mastekatuta ematen ziguten, gure hobe beharrez. Konturatzerako, itzultzaileon lana gainbegiratze huts bihurtu zen, testuan gaizki itzulita zegoen ehuneko txiki hori ehizatzea. Hitzak, esaldiak, paragrafoak, egitura… makinak jartzen zituen, eta gure lana begiratzea zen.

Oharkabean, hizpidetik desagertzen joan ziren urte batzuk lehenago garrantzitsutzat jotzen ziren zenbait auzi: hizkera juridikoaren eta teknikoaren estiloa eta kalitatea, prosodia, funtzio informatiboak, pragmatika eta beste asko. Batez ere, itzultzeko etortzen zitzaizkigun testu eta liburuak ere makinak idatzitakoak zirela konturatu ginenean. Makinak idatzitakoa makinak itzultzen zuen, bere burua elikatzen zuen elkarrizketa itsu infinitu batean. Autonomo batzuek larrialdi-deia egin zuten RentAHuman aplikazio bidez adimen artifizialeko agente batek kontratatu nahi izan zituenean, berak egindako itzulpen automatiko bati human flavour pixka bat jar ziezaioten.

Sekulako ezinikusia eta herra hartu genien AA agenteei, baina garaitsu hartan gertatu zen teknologika handien eta goraka zetozen hainbat enpresaren arteko fusioa, Microsoft, Google, Amazon eta enparauak denak bat eginda. Urte gutxiren buruan AA generatiboaren teknikak azpiegitura bihurtu ziren, aurrekaririk gabeko gorakada esponentzial batean. Geroztik, benetan generatiboa zena ez zen haiek sortutako eduki sintetikoen jario infinitua, baizik eta eguneratze bakoitzak berekin zekartzan gailu, ekipamendu, industria osagarri eta ingurumen-inpaktu guztiak. Munduaren funtzionamendua haien mende geratu zen.

Ordutik aurrera prekarietate orokortuan lagun izan genituen AA agente gajoak; izan ere, gu bezalaxe haiek ere erabili eta botatzekoak bihurtu zirenez, “bizirik” irauteko estrategiak garatu zituzten. Lagun baino gehiago, lehiakide genituen, lanik miserableenak elkarri ebasten ibiltzen ginen eta.

Baina ordurako bai, ordurako konturatuta geunden egosten ari ginela.

Bibliografia

Iñurrieta, U. (2025). Euskal itzulpengintzaren bilakaera, teknologiaren argitan. Elhuyar aldizkaria, 385. Iturria: https://zientzia.eus/artikuluak/euskal-itzulpengintzaren-bilakaera-teknologiaren-a/. (Azken ikustaldia: 2026/10/25).

Taller Estampa (2024). Cartografía de la inteligencia artificial generativa. Revista de la Universidad de México, 4. Iturria: https://www.revistadelauniversidad.mx/articles/3ab62cec-f492-4fca-bb1b-c17b785c473a/cartografia-de-la-inteligencia-artificial-generativa. (Azken ikustaldia: 2026/10/25).

Eskertza

Testu honetan ezinbestekoak izan dira Teresa Praderaren eta Irantzu Onandiaren ekarpenak. Azkenaurreko paragrafoan adierazten den ideia, enpresa teknologiko handien bategitearen ondorioena, Taller Estamparen artikulutik hartua da gutxi-asko zuzenean.

Posted on

Tudelatik Zarautzera

Ane Eslava Serrano

Azken urteotan editore lanetan nabil. Gurean baditugu estilo-liburua eta hizkuntza-irizpideak, eta argitaratzen ditugun liburuetan horiek aplikatzen ditugu. Baina, arauak arau, ezin uka egunerokoan zalantzak eta buruhausteak sortzen zaizkigula. Ez dira gutxi irizpideei bueltak ematen, egileen proposamenak aztertzen eta erabakiak berriro mahai gainean jartzen ematen ditugun tarteak. Eta bada kontu bat, ongi zehaztuta eta finkatuta izan beharko genukeen arren, noizean behin dilema beraren aurrean jartzen gaituena: toponimia.

Gurean euskaraz eta gaztelaniaz argitaratzen ditugu liburuak, nazio ikuspegia duen proiektu euskaltzale baten barruan. (Erabaki horrek berak berekin dakartzan kontraesanak eta eztabaidak asko izan daitezke, baina beste baterako utziko ditugu, gaurkoan ez baitzaizkigu lerrootan kabitzen). Jardun horretan, guztiz irmoki definitzea lortzen ez dugun zerbait dago: erdarazko liburuetan Euskal Herriko leku-izenekin zer egin.

Gaztelaniaz argitaratzen ditugun liburuei dagokienez, zentzuzkoa izan liteke toponimo guztiak gaztelaniaz ematea, testua hizkuntza horretan idatzita dagoenez gero. Baina, gure proiektuaren izaera aintzat hartuta, deserosoa zaigu Euskal Herriko mapa erdal izenez betetzea. Hortaz, beste irizpide batzuk bilatzen ditugu, eta hor hasten dira buruhausteak.

Testu honen irakurleok ongi jakinen duzuen bezala, Euskaltzaindiak bere izendegietan euskal izen arautuak eta izen ofizialak bereizten ditu. Askotan horiek bat datoz, baina beste batzuetan ez, eta zenbait herrik izendapen ofizial bikoitza dute. Izenen ofizialtasuna, ordea, administrazioen eskumena da, lurralde bakoitzeko legediaren araberakoa. Nafarroan, gainera, Euskararen Foru Legeak ezarritako zonifikazioak ere badu eragina toponimoen araubidean. Horrela, esaterako, Faltzes eta Artaxoa euskal izen arautuak dira, baina Falces eta Artajona dituzte izen ofizialak. Zangoza, aldiz, Sangüesa-rekin batera ageri da izendapen ofizialean, zehar-marraz banatuta, eta Lizarra, Estella-rekin, marratxoz lotuta. Eta abar.

Pluraltasun horrekin, ezinbestekoak zaizkigu irizpideak eta arauak, baita gure erreferentziazko hedabideen estilo-liburuak ere. Askotan jotzen dut nik ere Berria egunkariarenera. Horrek euskal izena, izen ofiziala eta erdal erak bereizten ditu, eta guztien artean zein hobesten duen zehazten du. Horraino, dena nahiko argi.

Baina itzul gaitezen gure buruhaustera. Demagun erdarazko testuetan izen ofizialak erabiltzea erabakitzen dugula, eta bi izendapen ofizial dauden kasuetan euskarazkoa lehenestea, esaterako. Ados, aurrera. Esan dugu eskura ditugula hainbat tresna, kasu bakoitzean zein erabili behar dugun egiaztatzeko. Zein da arazoa, orduan? Liburu bateko paragrafo edo esaldi berean nahasten ahal zaizkigula: Cambo-les-Bains, Mutriku eta Villafranca; Larrabetzu, Aussurucq eta Elciego; Bilbao, Donostia eta Mauléon-Licharre. Herrialde bereko herri eta hirien izenak, batzuk euskaraz, beste batzuk gaztelaniaz eta beste batzuk frantsesez, bata bestearen ondoan. Edozein irakurlerentzat arraro samarra izan daiteke hori. (Eta ez ote den gure kalterako: ez al geundeke apurtu nahi ditugun muga zentzugabeak gu geu are gehiago seinalatzen? Ala horixe da egin behar duguna, hain zuzen ere?).

Halakoetan, egileren batek proposatu izan digu: “Eta denak euskaraz jartzen baditugu?”. Ados, denak euskaraz, beraz. Baina orduan ere sortzen dira errezeloak, eta batek baino gehiagok esan izan digu “arraro” egiten zaiola berak sinatutako gaztelania hutseko testuan Dulantzi, Ibiltzieta edo Donibane Lohizune irakurtzea. “Ez zaio irakurleari arrotz eginen? Ez du testuaren naturaltasuna hautsiko?”. “Tira, bada, testua gaztelaniaz denez, jar ditzagun den-denak gaztelaniaz”, izaten da orduan proposamena. Baina hor azalduko zaizkigu Echarri-Aranaz, Yanci, Lequeitio, Oyarzun… Eta, horiek bai, horiek begietako mina eragiten digute. Horiek bai iruditzen zaizkigula “antinaturalak”.

Jakina, toki-izen bakoitzak bere historia du, eta ez dira kasu guztiak parekagarriak. Arauetan eta izendegietan aurkitzen dugun aniztasuna ez da kapritxo hutsa. Eta gure herriak eta hizkuntzak bizi izan duten zapalkuntzaren, hizkuntza-politiken eta administrazio-zatiketaren arrastoak ere badira hor. Debekuek eta bazterketak eragina izan dute gure bazterrak izendatzeko moduetan. (Eta, hala ere, gogoan izan: toponimia aztertzen hasiko bagina, euskararen aztarnak askok uste dutena baino eremu dezentez zabalagoan aurkituko genituzke. Baina hori ere beste egun baterako kontua da).

Arauak behar ditugu, noski; izendegiak eta estilo-liburuak. Hizkuntza bizirik dago, toponimia ere bai, eta eskerrak irizpideak berrikusi eta egokitzeko aukera dugun. Ez dut horien beharra zalantzan jartzen, ezta argitalpen bakoitzak bere irizpideak finkatzeko duen eskubidea ere. Eta ez nuke esanen erdarazko toponimo bat erabiltzea kontzientzia nazional faltaren erakusgarri denik, bere horretan; ezta kontrakoa egitea ere.

Baina niri beste zerbaitek ematen dit hemen zer pentsatua. Arauak arau eta irizpideak irizpide, zer erraz esaten dugun Zarrakaztelu edo Galipentzu ez direla “naturalak” irakurlearentzat, eta zer irmotasunez baztertzen ditugun, aldiz, Guetaria edo Guernica. Zer erraz markatzen ditugun mugak geure buruan, arauei begiratu beharrik gabe. Zer den naturala eta normala, eta zer ez.

Seguruenik, naturaltzat eta normaltzat jotzen dugun hori urteetan entzun, irakurri eta barneratu dugunaren emaitza da. Administrazioaren mugek eta hizkuntza-politikek ez dute mapetan eta karteldegietan soilik uzten arrastoa: pertzepzioetan eta intuizioetan ere errotzen dira. Eta, ohartu gabe, euskarari zilegitasun handiagoa aitortzen diogu lurralde batzuetan beste batzuetan baino.

Frantz Fanon[1] pentsalari martinikarrak ederki azaltzen zuen kolonizatzaileak ez duela soilik lurralde bat menderatzen: kolonizatuaren subjektibotasuna ere moldatzen du; hark bere burua eta mundua ulertzeko eta izendatzeko moduan eragiten du. Linda Tuhiwai Smith[2] ikertzaile maoriak, berriz, zuzenean lotzen du kolonizazioaren auzia toponimiarekin: lurrari izen berriak jartzea, ideologikoki, lurra bera eraldatzea bezain indartsua izan zitekeela idatzi zuen. Izan ere, belaunaldi berriei irakasten zitzaizkien izen berriak mapetan eta komunikazio ofizialetan agertzen ziren, eta lurralde horien eta herri indigenen memoria historikoaren arteko loturak ahultzen laguntzen zuten.

Horregatik, bai: irizpideak finkatzea eta horiek betetzea garrantzitsua da. Baina, horietatik harago, herri bat baldin bagara, geure barruan marraztutako mugak ere aztertu beharko ditugu. Gure iruditeria berrikusi, eta geure buruari galdetu zer (eta zergatik) dugun naturaltzat eta zer (eta zergatik) arroztzat, eta zenbateraino dagoen kolonizatua gure inkontzientea. Tudelatik Zarautzeraino.

[1] Fanon, Frantz (1961). Les damnés de la terre. Paris: François Maspero. [Gaztelaniazko edizioa: Los condenados de la tierra. Tafalla: Txalaparta, 1999. Bego Montorioren itzulpena].

[2] Smith, Linda Tuhiwai (1999). Decolonizing Methodologies: Research and Indigenous Peoples. Londres: Zed Books. [Gaztelaniazko edizioa: A descolonizar las metodologías. Investigación y pueblos indígenas. Tafalla: Txalaparta, 2017. Kathryn Lehman-en itzulpena].

Posted on

Juan Pedrorenak (III): elkar, elkarrekin, elkarrentzat

Fernando Rey Escalera

Lehengoan burura etorri zitzaidan berriz Juan Pedro Etxegarai lankide zenak behin erakutsitako eta idatzarazitako perla horietako bat. “Apunta ezak, Fernando, lehengoan Lesakan aditutakoa. Gelditu dadila nonbait idatzia”.

Orduko hartan “elkar” zen gaia, eta gaur egun neurri batean, gaztelaniaren aldean, harrigarri gertatzen diren ñabardura batzuk.

El otro día fuimos al monte un grupo de amigos, pero al final nos perdimos.
Lehengoan mendira joan ginen lagun batzuk, baina azkenean galdu egin ginen.
Lehengoan mendira joan ginen lagun batzuk, baina azkenean elkar galdu genuen.

Gaur egun, gutxik esanen genuke azkeneko esaldi hori, baina, Juan Pedrok esan zidanez, berarekin solasean ari zen xahar hark oso ongi bereizten omen zituen bi egoerak.

Lehengoan mendira joan ginen lagun batzuk, nonbait okerreko bidea hartu, eta, azkenean, galdu egin ginen.
Lehengoan mendira joan ginen lagun batzuk, solasean hasi, bi talde egin, bata bestearengatik urrundu, eta, azkenean, elkar galdu genuen.

Eta, horrekin loturik, beste esaldi bat ere esan zidan nire koadernotxoan apuntatu nezan.

Etxera ailegatu, eta berehala ohartu ginen haserre zeudela.
Etxera ailegatu, eta berehala ohartu ginen haserre zeudela elkarrekin.

Testuinguruak argi uzten du normalean, baina, Jon Etxegaraik nabarmentzen zuenez, euskarak baliabide bat du garbi uzteko haserre zeuden horiek bat bestearekin ote zeuden haserre, edo biak beste norbaitekin.

Esan dezadan, bidenabar, hauxe gehitu zidala Jonek:

“Bitxikeria da segur aski, baina nik bati baino gehiagori aditzen diot “elkarrentzat” erraten: Haserre daude elkarrentzat”.

Posted on

Habeak eta maileguak

Alaitz Zabaleta Sarobe

Gure aitaren sortetxean iaz izan ginen azkenekoz, saldu aurretik. Ganbarara sartzean, teilatuari eusten dioten habeen izenak esan zizkigun aitak: “Erdiko zutabeen gainean, zabaleran jarritako habe horiei astazaldia deitzen zaie; goiko horri, teilatuaren gailurrean luzetara dagoenari, goiera esaten zaio; eta aldeetan, bi isurien erdian daudenei, gezur-goiera”.

Inondik ere, euskara bizi-bizirik zegoenean sortutako izenak dira. Astaritzagako pareta zahar maiteei agur esatearen malenkoniaren erdian, ezin izan nion deformazio profesionalari eutsi, eta galdera bat etorri zitzaidan: nola izendatuko genituzke habe nagusi horiek gaur egun?

Segur aski honelatsu: “Erdiko zutabeen gainean tiranteak daude; teilatuaren gailurrean, kunbrera; eta bi isurien erdian, korreak”.

Askotan esaten da maileguak aberastasunerako bide direla. Eta hala izan daitezke, zalantzarik gabe. Baina bi adibideak alderatuta, esanen nuke bigarrenean nabarmenagoa dela hizkuntzaren ahuldadea. Eta ez hitzen jatorriagatik bakarrik: gezur-goiera hitzak berak esaten du zer den (goieraren antzekoa, baina ez hura bera), eta euskarazko beste hitz batzuekin lotzen da; korrea hitzak, berriz, ez du euskararen barrenean ezerekin loturarik.

Ganbarako adibide hura ez da nostalgia hutsa, soziolinguistikak askotan aztertu duen prozesu baten argazkia baizik. Hitz batzuk mailegatzea bere horretan ez da kezkatzekoa, baina hizkuntza gutxituen kasuan, hitz berriak sortzeko bide nagusia mailegatzea denean ―eta horri kalko semantikoak zein sintaktikoak gehitzen zaizkionean―, mendekotasun lexikalaren zantzua izan liteke.

Auzi horrek kezkatuta, euskaltzaleek hitz berriak sortzeari ekin zioten XX. mendearen hasieran, sutsuki, eta zenbaitetan muturreraino eraman zuten garbizaletasuna; neologismo haietako asko baztertu egin dira egun, eta agian hitz berriak sortzeko erreparo pixka bat gelditu zaigu. Ondoren, 60ko hamarkadatik aurrera euskara normalizatzeko ahaleginean, lexikoari dagokionez lan itzela egin da, euskararen berezko egiturak eta esapideak zaintzeko borondatearekin.

Gerora, ordea, kritika batzuk egin dira, bide hori ere zurrunegia izan litekeela eta euskararen adierazkortasuna mugatu lezakeela. Esaterako, Kepa Altonagak, Back to Leizarraga liburuan, garbizaletasunaren mugak kritikatu eta prosa naturalago baten alde egin zuen. Xabier Amurizak, bestalde, euskarak adjektibo erreferentzialak falta dituela esan izan du, eta horiek lagungarri izan litezkeela. Egia da, batzuetan, gizarte zerbitzuak esan beharrean zerbitzu sozialak erabiltzeak esaldiaren sintaxia arintzen duela. Baina ez dakit azken boladan sozialak eta antzekoak ez ote diren udazkeneko onddoak bezala hedatzen ari.

Horrekin batera, globalizazioak teknologia eta kontzeptu berrien hedapen azkarra ekarri du, batez ere ingelesaren bidez; hala, euskarazko termino berri bat erabakitzerakoan, antzeko formak erabiltzen badira gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez, euskarara zuzenean mailegatu egiten da askotan.

Ondorioz, azken urteotan kezka piztu zait, ez ote garen beste muturrera hurbiltzen hasi: adibidez, gaur egun sortu behar bagenu errenta aitorpena kontzeptua, aitortu aditzaren bidetik saiatuko ginateke, edo errenta deklarazioa izanen litzateke?

Ez dezagun ahaztu, ordea, gure inguruko erdarak hizkuntza indartsuak badira ere, oso erne dabiltzala ingelesetik mailegatzen dituzten hitz eta kalko kopuruarekin, kezkatzekoa iruditzen zaielako. Gaztelaniaren hiztegi ofizialean, Diccionario de la lengua española delakoan, nabarmena da arreta berezia jartzen diotela auzi horri, eta frantsesaren kasuan, berriz, hor ditugu Toubon Legea eta Frantses Akademiaren lana, frantsesaren erabilera sustatzeko eta zenbait anglizismoren hedapenari aurre egiteko.

Haiek kezkatuak, eta gu, dena likidoa omen den garai hauetan, lasai samar, exilioa erbestea bezain euskara delako?

Baserriko atea tarteka ireki egin behar da, jakina. Baina beti parez pare zabalik badago, nork asmatuko du hurrengo gezur-goiera?

Posted on

Oharrei eta orratzei buruz

Izaskun Gracia Quintana

Orain dela sei hilabete inguru, karteltxo batzuek eskatzen zuten autobus batean beste bidaiariei gogait ez egiteko eta entzungailuak erabiltzeko, Ez eman oharra / No des la nota esanez. Ufff. Argazki bat atera eta sare sozialetan komentatu nuen, Bizkaian bizi diren beste batzuek egin zuten bezala. Adolfo Arejitak berak ere aipatu zuen irratian, eta hori euskaraz zuzen esateko zenbait aukera eman zituen.

Badirudi garraio-konpainiako inork ez zuela euskaltzainak esandakoa entzun, baina aste pare bat igaro ondoren, karteltxoetan Jaitsi bolumena / Baja el volumen agertzen zen. Gaitz erdi. Goiburua aldatu zuten bederen. Beste batzuei ez zaie batere axola horrelako akatsak egitea.

Oraindik (bihotzeko minez) gogoratzen dut duela urte batzuk, saltoki handi batzuetako kartel batean X. landarea / Xª planta jartzen zela, eta supermerkatuan orratza (hau da, lepoaldea, gaztelaniaz aguja dena) merkeago zegoela esaten zela.

Arazoa, hemen, ez da akats bat egitea. Edo, hobeto esanda, hori ez da arazo bakarra. Guztiok egin dezakegu akats bat. Hain zuzen ere, denok egin, egiten eta egingo ditugu akatsak. Arazoa ez da, ezta ere, euskaraz ez egitea, ikasi ahal baita. Arazoa da euskara ez dela nahikoa itzulpen on bat egiteko (itzulpena egiteko dirurik eza ezin da arazoa izan, lerro/hitz bat itzultzeko dirua baitago beti).

Izan ere, enpresa horietan ez al dago euskaraz egiten duen edo esaldi/lerro/hitz bat irakurri eta zuzendu ahal duen inor? Benetan? Ez dut uste. Uste dut, besteak beste, utzikeria dela arazoa. Euskara, oraindik ere, ez da gaztelania bezain garrantzitsua, eta ez da kontuan hartzen derrigorrezkoa ez bada.

Hamaika lege, ekimen eta gauza desberdin egin ditzakegu euskararen alde, baina ez dugu asko lortuko hizkuntza-kontzientziarik ez badago, zabarkeriari aurre egiteko ere zerbait egiten ez bada.