Nina Simone, David Bowie eta euskara

Edurne Aldasoro Iturbe

Joan den astean Guggenheim Bilbao Museoan izan nintzen bisitan, eta, besteak beste, Steve McQueen zinema-zuzendari entzutetsuak egindako erakusketa ikusi nuen: Steve MᶜQueen: 66–76–26. Hain zuzen ere, McQueenek proiektu honetan 1966an Nina Simonek eta 1976an David Bowiek egindako kantu beraren interpretazioak uztartu ditu, bi-bien ahotsek sekula egin ez zuten duetoa osatuz.

Aretora sartu aurretik, horman idatzita jarri ohi duten sinopsia irakurri nuen, eta atentzioa eman zidan kantuaren euskarazko ordainak. Itzultzailearen izenik ba ote zuen bila aritu nintzen, baina testu soila zegoen, bestelako xehetasunik gabe.

Etxeratu nintzenean, kantuari bueltaka, otu zitzaidan Internetez akaso eskuratuko nuela kantu hura itzuli zuen itzultzailearen izena, eta Guggenheim museoaren webgunean miaka hasi nintzen, baina han ere ez nuen haren erreferentziarik batere aurkitu.

Adimen artifiziala baliatzea pentsatu nuen itzultzailearen izena jakiteko, tresna “orojakile” horrek nire jakin-mina aseko zuelako esperantzan.

Bota nion galdera, ahalik eta daturik zehatzenak emanez, eta berehala jakinarazi zidan, erakusketa haren inguruko beste hainbat daturekin batera, testu poetiko hura Wild is the wind kantu klasikoa dela, Ned Washingtonek 1957an idatzitakoa; eta jatorrizko testua ez ezik, euskarazkoa ere ekarri zidan:

Jatorrizko kantua

Love me, love me, say you do
Let me fly away with you
For my love is like the wind
And wild is the wind
Give me more than one caress
Satisfy this hungriness
Let the wind blow through your heart
For wild is the wind
You touch me
I hear the sound of mandolins
You kiss me
And with your kiss the world begins
You’re spring to me, all things to me
You’re life itself
Like a leaf clings to its tree
Oh my darling, cling to me
For we’re creatures of the wind
And wild is the wind, the wind
Wild is my love for you
Adimen artifizialak ekarritakoa

Maite nazazu, maite nazazu, esan iezadazu baietz
Utz iezadazu zurekin urrutira hegan egiten
Nire maitasuna haizea bezalakoa baita
Eta haizea basatia da
Eman iezadazu fereka bat baino gehiago
Asea ezazu gosete hau
Utzi haizeari zure bihotzean zehar jotzen
Zeren haizea basatia baita
Ukitzen nauzunean
Mandolinen soinua entzuten dut
Muñ egiten didazunean
Eta zure muñarekin mundua hasten da
Udaberria zara niretzat, dena niretzat
Bizitza bera zara
Hosto bat bere zuhaitzari atxikitzen zaion bezala
Oi nire laztana, atxiki zaitez niregana
Bakartu haizearen izakiak baikara
Eta haizea basatia da, haizea
Basatia da dizudan maitasuna

Irakurtzeaz batera konturatu nintzen euskarazko testu hori ez zela nik horman irakurri nuen hura, eta adimen artifizialak itzulia zuela; propio eskatu nion AAri giza itzulpena ekar zezala, ez makinak egindakoa.

Honako hau erantzun zidan:

“Arrazoi osoa duzu: arestian emandako itzulpena hitzez hitzeko hurbilketa automatiko bat zen, eta ez zuen erakusketako sarreran (horman zein gidaliburuetan) dagoen kalitatezko giza itzulpen poetiko ofiziala islatzen.
Guggenheimek (sic) itzulpen-zerbitzuak argitaratutako giza itzulpen eta moldaketa ofiziala honako hau da (ingelesezko testuaren lerrokadura emozionalari eta erritmoari jarraituz):
Maite nazazu, maite nazazu, esan iezadazu baietz…”.

Hasieran emandako testu bera ekarri zidan atzera.

AAk emandako testua irakurtzen duenak pentsa dezake, tira, ulertzen da, nahiko zuzena da, “muñ” horrek irrist egin dio, esaldi batzuk ez dira oso egokiak… baina balio du.

Nik, temati, berretsi nion: “Itzulpen hori ez da Guggenheimek horman duena.”

AAk: “Guztiz zuzena da zure oharra eta eskertzen dizut zehaztapena. Guggenheim Bilbaoko horman dagoen itzulpena ez da abestiaren hitzen itzulpen lineal edo literala, erakusketarako propio egindako egokitzapen artistiko eta poetiko bat baizik.”

Hemen duzue Ziortza Basagurenen itzulpena, Guggenheim museoak horman paratutakoa. Gozatu.

Eroa da haizea

Maita, maita nazazu, maite nauzula esazu
Zurekin ihes egiten utzidazu
Maitasuna haize dut-eta
Eta eroa da haizea

Fereka nazazu behin eta berriz
Gera ez nadin zure egarriz
Ireki bihotza haizeari
Ero baita haizea

Zuk ukitzean
Mandolina-doinuz airea
Zu musuz hasi
Eta horrek pizten du mundua
Zu udaberri, denaren iturri
Bizitza zu zeu zara

Hostoak nola zuhaitzari
Maitea, hala heldu niri
Haize-izaki baikara gu
Eta eroa da haizea, haizea
Eroa zuganako dudan maitasuna

Irakurri, berriz, itzulpen biak ondoz ondo, eta alderatu.

Eta puntu honetara ekarri nahi nuen debatea, adimen artifizialaren bitartez sortzen diren testuen kalitatea jomugan jarrita, horixe baita itzulpenetarako itzulpen automatikoa baliatzea erabakitzen duenak (dela neuronala, dela AAren beste teknika batzuen bidez egindakoa) garbi izan behar duena: kalitatean zuzenean eragiten ari dela, eta testu kaskarragoak ematea lehenesten ari dela, euskararen eta euskal irakurleen kaltetan; eta itzulpenak tresna automatikoak baliatuta egiten dituzten enpresek —eta administrazioek oroz gain— erantzukizun zuzena dutela horretan. Kalitate eskasagoko euskara baten aldeko hautua egiten ari direla.

Giza itzulpenaren aldeko aldarri ozena da idatzi hau.

Hariari tiraka, jakin dut Guggenheim museoak Artitz izeneko dokumentazio-plataforma irekia sortu duela, azken 29 urteetan euskaratutako 5.000 testu baino gehiagoko berezko corpus artistikoa besarkatzen duena. Bejondeizuela!

Egile-eskubideak, Adimen Artifizial Testu-Sortzailea eta Euskorpora

Iñaki Alegria Loinaz

Aspaldi nuen buruan egile-eskubideen gaia, eta azaroaren 8ko Sustatuko berri honekin[1] berpiztu zait. Sustatun Aaron Swartz Internet libre eta ireki baten aldeko ekintzaile eta hackerra 2013n suizidatu zela agertu da atzera. Horrela dio blog ezagunak:

Jabetza itxia eta ordainpekoa zen ezagutza zientifikoko multzo bat askatu zuen Swartzek. Aldizkari zientifikoen JSTOR biltegi ordainpekotik 70 GB eduki jaitsi eta askatu zituen.

JSTORek auzia jarri zion, eta fiskaltza publikoak izugarrizko krimena izan balitz bezala tratatu zuen: prozesua ireki zioten 2012an, eta 50 urte arteko espetxe zigorra eta milioi bat dolarreko isuna jasan zezakeen Swartzek. Epaiketa gainera zetorkiolako presiopean, 2013ko urtarrilaren 11n bere buruaz beste egin zuen Swartzek, 26 urte zeuzkala.
[...]
Swartzek harrapatutakoa LibGen bezalako biltegietara joan zen… eta LibGenetik hain zuzen, Metak 81.7 Terabyte liburu deskargatu zituen 2025ean. Mila bider Swartzek egina, iturri bakar batetik. Metako buru Mark Zuckerbegek edo industria horretako beste edozein exekutibok jaso du demandarik kartzela eta isunekin? Ez. Libre dute lapurreta.

Eta hasi naiz errepasatzen Adimen Artifizialaren arloan egile-eskubideen inguruan dauden auziak eta mezuak errepasatzen. Lehen ondorio orokorrak nahiko ezagunak dira:

  • Teknologiaren oinarri diren Hizkuntz Eredu Handiak elikatzeko AAko enpresa handiek (OpenAI, Alphabet, Meta…) milioika testu “pirateatu” zituzten, egile-eskubideei jaramonik egin gabe.[2]
  • Argitaletxeak-eta AEBn auzitegietara jotzen hasi zirenean, enpresa teknologikoek “fair use” delakoa (zentzuzko edo bidezko erabilera) eta berrikuntza aipatu zituzten beren defentsan. Denetarik gertatu den arren, hasierako epaiek teknologikoen alde egin zuten.[3]
  • Dena den, denbora pasa ahala eta teknologia zein enpresa horiek duten boterea, finantzazioa eta arriskua handiagoa diren heinean, enpresa teknologikoak saiatzen ari dira epaitegietan akordioak lortzen eta etorkizunari begirako lankidetza-hitzarmenak sinatzen testu-hornitzaile handiekin. Batez ere egunkari entzutetsuekin, zeren kontsulta asko aktualitatearekin baitaude lotuta.[4][5][6]

Horren ondorioz, esango nuke une honetan egile-eskubideen auzi horretan ez daudela bi alde, hiru baizik (enpresa teknologikoak, enpresa editorialak eta sortzaileak).[7] Enpresa editorialak akordioetara iristen ari dira enpresa teknologikoekin, HEHen negozioan etekina lortzeko. Baina zer dakite horretaz testu-sortzaileek? Idazleek, itzultzaileek eta zuzentzaileek badute horren berri? Eta enpresa editorialek lortutako ordainaren parteren bat? Kontratuetan islatzen ari da hori?

Tokatu zait El Paísen irakurtzea bi zutabegile entzutetsuren artikuluak kristorenak eta bost botatzen enpresa teknologiko horien aurka[8], eta egunkari berean, berri txiki batean, Prisa enpresak eta enpresa teknologiko horietako batek akordio bat sinatu dutela[9]. Baina inoiz ez dut irakurri zutabegilea Prisaren aurka gai honengatik.

Gure inguruan ere gardentasun falta handia dago. Ez dakigu ea hemengo komunikabide edo argitaletxeek akordioak egin dituzten enpresa teknologikoekin eta ea horrek eragina izan duen sinatzen diren kontratuetan. Testuinguru horretan jokalari berri bat sortu da gure euskal mundu(txo)an, Euskorpora[10], baina ez dirudi sortzaileen alde lan egitera etorri denik.

“Etorkizun digitalak euskaraz dihardu” izenburuan badirudi euskal agenteen aliantza bilatzen duela, baina egiten dituzten aurkezpenetan argi uzten dute enpresa teknologiko handiei begira daudela. Administrazioez eta unibertsitateez gain agertzen diren gehienak enpresa industrialak dira, euskarazko testuen sorrerarekin zerikusia ez dutenak (CAF, Euskaltel, Iberdrola, Kutxabank, BBVA, Laboral Kutxa, Petronor…[11]). Euskaltzaindia, EiTB eta Baleuko dira euskalgintzarekin harreman zuzena duten bakarrak. Helburua euskarazko edukiak sortzea eta teknologiara egokitzea baldin bada, harrigarria da euskal argitaletxeen, idazleen eta itzultzaileen ordezkariak ez egotea hasiera-hasieratik eta muin-muinean.

Webguneen edukiaren erdia baino gehiago makinek sortua den garai honetan[12], harrigarria da Euskorporak jasotzen eta gastatzen duen diruaren (10 milioi euro baino gehiago[13]) parte handi bat ez iristea orain arte euskarazko corpusa osatzen egon diren jokalariei (argitaletxeak, idazleak, itzultzaileak…), eta dena inbertsio teknologikoetara zuzentzea. Noizko proiektu berriak eta inbertsio berriak euskal sortzaileekin?

  1. https://sustatu.eus/1793957765
  2. https://www.nytimes.com/2023/09/20/books/authors-openai-lawsuit-chatgpt-copyright.html
  3. https://eu.wikipedia.org/wiki/Fair_use
  4. https://alianzademediosmx.org/noticias/estos-son-los-medios-que-han-firmado-acuerdos-con-openai/2088
  5. https://adepa.org.ar/cronologia-los-principales-acuerdos-editores-empresas-tecnologia-ia-2025/
  6. https://www.cedro.org/sala-de-prensa/noticias/noticia/2025/11/11/luz-verde-a-la-demanda-colectiva-contra-openai-en-ee.uu
  7. https://www.cedro.org/sala-de-prensa/noticias/noticia/2025/10/01/avanza-el-acuerdo-entre-titulares-estadounidenses-y-anthropic-por-entrenar-su-ia-con-obras-pirateadas
  8. https://elpais.com/eps/2026-06-28/lo-humano.html
  9. https://elpais.com/comunicacion/2024-03-13/open-ia-anuncia-un-acuerdo-con-prisa-media-y-le-monde.html
  10. https://euskorpora.eus
  11. https://euskorpora.eus/eu/bazkideak-kolaboratzaileak/
  12. https://tom-riley.co.uk/blog/ai-generated-content-statistics/
  13. https://elpais.com/espana/2025-11-28/la-ia-aprendera-euskera-tras-invertir-105-millones-los-gobiernos-de-espana-y-el-pais-vasco-esta-en-peligro-de-extincion-digital.html

Euskarara interpretatzeaz

Leire Azkargorta Mintegi

Euskal interprete askoren lana izaten da bai euskaratik, bai euskarara interpretatzea, bi norabideetan. Esango nuke gehienbat euskaratik interpretatzeko eskatu ohi dela gure merkatuan (adibidez Hegoaldeko erakunde publikoetan gehienbat euskaratik interpretatzen da, edo euskaratik bakarrik, oker ez banago), baina euskararako interpretazioak ere badu bere lekua, adibidez askotariko elkarteek eta eragileek antolatutako hitzaldietan, prentsaurrekoetan eta abar.

Interpreteek, beraz (eta batez ere autonomoek, seguruenik), bi norabideak eskaintzeko gaitasuna izan behar dute; eta hala irakasten zaie Itzulpengintza eta Interpretazio Graduan Aldibereko Interpretazioa I eta II hautazko ikasgaiak hartzen dituzten ikasleei ere.

Hego Euskal Herrian, euskarara interpretatzeko eskatzen denean, askotan gaztelania izaten da jatorrizko hizkuntza, eta batzuetan ingelesetik eta frantsesetik ere euskaratzen da, besteak beste.

Hitzaldi edo ekimen horietako antolatzaileen artean euskaltzaleak ere egoten dira batzuetan, eta hizkuntza eskubideak bermatzea izaten dute eskaera hori egiteko abiapuntu. Hau da, euskaraz hitz egitean gaztelaniazko itzulpena eskaintzen baldin bada, zergatik ez gaztelaniazko hitzaldietan ere euskarazko bertsioa eskaini?

Azken finean, gaztelaniaz idazten den hainbat eta hainbat testu ere euskaratu egiten da, hain zuzen ere Euskal Herriko eremu handi batean bi hizkuntzak ofizialak direlako, eta testuak bi hizkuntzetan argitaratzeak hizkuntza-eskubideak bermatzen dituelako.

Baina interpretazioari dagokiola, ahozkoan alegia, nik neuk ez dut hain argi ikusten gaztelaniazko hitzaldi bat aldi berean euskaratzeak hizkuntza gutxituaren alde egiten duenik, edo ez behintzat kasu guztietan. Gainera, nire esperientziaren arabera, zerbitzu hori eskaintzen denean entzule euskaldunek ez dute entzungailuak jartzeko ohiturarik izaten, zuzenean gaztelaniazkoa entzun ohi dute, eta, seguruenik, hala egiten dute ez dutelako entzungailuak erabiltzeko beharrik sentitzen, jatorrizko hizlariari ondo ulertzen diote eta.

Interpreteen lana komunikazioa ahalbidetzea da, jendeak elkar ulertu ahal izatea. Euskara ulertzen ez duenak behar du interpretearen lana, eta ez bi hizkuntzak ulertzen dituenak. Interpretea egoteak euskaldunei euskara jendaurrean erabiltzeko (eta erdaldunei hori ulertzeko) aukera emateko izan behar luke, eta ez mikrofono batetik euskaraz aritu eta beste aldean entzulerik ez izateko.

Nire irudiko, egoera horiek euskara funtzio estetikora mugatzeko arriskua dute, edo aurreko batean Itziar Diez de Ultzurrunek azaldu zuenez, “elebitasun-simulakro” hutsa egiteko, azken batean euskara funtzio komunikatibotik aldendu eta apaingarri polit bihurtzen delako.

Konferentzia ofizial oso bat gaztelania hutsean antola liteke horrela, eta gainera kexatzeko aukerarik eman gabe, euskara “presente” egon baita, nahiz eta inork ez entzun.

Bestalde, konferentzia elebidun bat bi norabideetan itzultzeak aurrekontua nabarmen igotzen duela ikustean (iraupenaren arabera bi interprete kontratatu beharko dira eta, beraz, aurrekontua bikoiztuko da), antolatzaileek erabaki dezakete gaztelaniazko itzulpena soilik eskaintzea. Nire ustez, auzi ekonomikotik harago ikusi beharko litzateke kontua.

Euskarara interpretatzeak zentzua izan lezake gaztelania ulertzen ez duten euskaldunentzat balitz (demagun, Iparraldeko norbaitentzat), edo atzerriko hizkuntzaren bat ulertzen ez duten euskaldunentzat (ingelesez eskainitako hitzaldi batean, esaterako). Beste kasu batzuetan, praktikoa izan liteke, adibidez, errele bidez ere gaztelaniatik euskarara itzultzea, adibidez interprete batek alemana-gaztelania eginda, eta beste batek gaztelania-euskara. Hau da, ez nago berez ahozkoan gaztelaniatik euskararako norabidea lantzearen aurka, baina bai uste dut, ariketa horretan euskarak ere beste edozein hizkuntzak betetzen duen funtzio sozial eta komunikatibo bera betetzen ez badu, orduan ariketak euskarari kalte handiagoa egiten diola, mesede baino.

Hizkuntza batentzat funtzio sinbolikoa batzuetan garrantzitsua den arren, interpretazioari dagokionez funtzio komunikatiboa garrantzitsuagoa da sinbolikoa baino.

Interprete modura, noizbait gomendio bat edo beste eman izan diet ekitaldien antolatzaileei, baina ez dakit zein neurritan izan behar duten interpreteek gai honen inguruko pedagogia egiteko ardura. Aitzitik, ekitaldien antolatzaileei dagokie erabaki politikoak hartzea eta euskara erdigunean jartzea, eta interpreteak hor izango gaituzte, hori posible izan dadin.

San Martin egunean etxebizitza kontuak

Maite Imaz Leunda

Azaroaren 11n San Martin eguna izaten dugu; San Martin Tourskoaren eguna. Gaur egungo Hungarian jaioa IV. mendean, militar ibili ondoren kristau bihurtu, apaiz egin eta Toursko apezpikua izan zen.

Bada beste San Martin bat hurbilagokoa duguna, Beasainen jaio baitzen, 1566an: San Martin Loinazkoa, Beasaingo patroia hain zuzen. Baina santu horren eguna otsailaren 5ean ospatzen da, Japoniako Nagasaki hirian 1597. urtean gurutziltzatu zuten egunean.

San Martin Tourskoaren egunean ohikoa izaten zen Euskal Herriko baserrietan txerri-hiltze edo txerri-bodak egitea, negura begira baserriko biltegia behar zen haragiz hornitzeko asmoarekin. Gaur egun hainbat herritako jaiak ospatzeaz gain, ohitura da sanmartinetan odolkiak jatea, baita munduan zehar bizi diren diasporako euskaldunen artean ere. Boisen (Idaho, Amerikako Estatu Batuak), esaterako, odolki edo odoloste afaria antolatu zuten joan den larunbatean.

San Martin eguna euskaldun batzuentzat egutegian gorriz markatuta azaltzen den jaieguna da, Lehen Mundu Gerraren amaiera sinatu zutenekoa oroitzeko eguna. Eta beste batzuentzat etxebizitza sindikatuek eta gehiengo sindikalak deitutako greba eguna.

Eusko Legebiltzarrak 2015eko ekainean onartu zuen Etxebizitzaren Legea (3/2015 Legea) gainetik begiratzen aritu naiz azken egunotan. Etxebizitza duin eta egokia izateko eskubidea aipatzen da lege horretan.

Etxebizitza edo bizitoki egokia da bere tamainagatik, kokalekuagatik eta ezaugarriengatik pertsona, familia edo bizikidetza-unitate jakin baten bizitegitarako egokia den etxebizitza edo bizitokia. Eta etxebizitza edo bizitoki duina da bizigarritasun-irizpideen araberako ezaugarri teknikoak dituen etxebizitza edo bizitokia.

Ez dira egokiak eta duinak infraetxeak, gutxieneko bizigarritasun-baldintzak ez baitituzte betetzen, eta ez etxebizitza gainokupatuak ere. Gainokupatutzat ez jotzeko pertsona bakarreko etxebizitzak 25 metro karratu erabilgarriko azalera eduki behar du gutxienez, 33 metro karratu erabilgarriko gutxieneko azalera 2 pertsona bizi badira eta 3 pertsona edo gehiago bizi badira pertsona bakoitzeko 15 metro karratu erabilgarriko azalera gutxienez.

Jenderik gabeko etxebizitzak ere ageri dira legean. Etxebizitza jenderik gabe dagoela joko da baldin eta jarraituki bi urtean baino gehiagoan okupatu gabe egon bada, eta, betiere, etxebizitza ez erabiltzea justifikatzen duen arrazoirik izan ez bada lege horretan edo lege hori garatzeko araudian ezarritako baldintzen arabera. Jarraituki okupatu gabe egotea justifikatuta dagoela joko da baldin etxebizitza bigarren bizitetxea bada.

Gaztelaniazko bertsioan jenderik gabeko etxebizitza vivienda deshabitada da. Dirudienez, hutsik dauden etxebizitzak eta jenderik gabeko etxebizitzak ez dira gauza bera testuinguru guztietan. EUSTATek erabiltzen dituen zerrendetan bigarren etxebizitzak edo bizitetxeak hutsik dauden etxebizitzen barruan sailkatzen dituzte. Hutsik dauden etxebizitzen barruan sartzen dira, batetik, bigarren bizitetxeak, eta bestetik, jenderik gabeko etxebizitzak. Hori horrela, bigarren etxebizitza bada hutsik dagoen etxebizitza, baina ez da jenderik gabeko etxebizitza.

Bigarren bizitetxea da etxebizitza nagusi bat izan eta beste bat aldizka edo aldi bateko egonaldietarako erabiltzen duenaren titulartasuneko etxebizitza. Eta etxebizitza nagusia da udal-erroldan pertsona, familia edo bizikidetza-unitate baten egoitza gisa ageri den etxebizitza.

Hala ere, lege horretan oinarrituta Etxebidek atera zuen liburuxka batean ez zuten jenderik gabeko etxebizitza terminoa erabili; horren ordez hutsik dagoen etxebizitza erabili zuten. Gaztelaniazko bertsioan legean ageri zenari eutsi zioten: vivienda deshabitada. Badirudi jenderik gabeko etxebizitza bitxi samarra iruditzen zaigula eta ahal dugunean ekidin egiten dugula, naturalago ateratzen zaigun hutsik dagoen etxebizitza-ren alde.

Geroago, 3/2015 Legean oinarrituta, Jenderik gabeko etxebizitzei eta etxebizitzaren funtzio soziala betetzeko neurriei buruzko Dekretua (49/2021 Dekretua) onartu zuten, 2021eko ekainean. Legean agertzen zen kontzeptu berberaz ziharduen eta, logikoa denez, termino berbera erabili zuten.

Euskaltermen jasota dagoen Arkitektura Hiztegian etxebizitza huts azaltzen da vivienda deshabitada-ren ordain gisa; baita vivienda vacía-ren ordain gisa ere. Beraz, sinonimotzat hartzen ditu biak. Zoritxarrez, hiztegi horrek definiziorik ez dauka eta ezin dugu jakin zeri egiten dioten erreferentzia zehazki termino horiek. Baina hiztegi horretan bertan vivienda habitada ere ageri da, jendea bizi den etxebizitza ordain duela. Kasu honetan niri behintzat belarrira ondo jotzen dit. Jendea bizi den etxe-ari kontrajarritako termino gisa jenderik gabeko etxebizitza ikustera ere ohituko gara.

Peonak eta mangitoak

Sarai Robles Vitas

Bertso munduaren bueltan gabiltzanontzat ia sinonimo bihurtu dira udazkena eta txapelketa; ulertuko duzue, beraz, hona ere bertsolaritzaz mintzatzera banator. Baina ez zaitezte berehalakoan aldendu, bertso-haterrok (ziur bainaiz hemen ere badela baten bat), benetan beste gai bati heltzeko aitzakia baino ez baita hau.

Bat-bateko bertsolaritza nahiko ariketa kamikazea da bere horretan: segundo gutxi batzuetan erabaki behar duzu bota berri dizuten gaiaren inguruan zer eta nola esan, zugandik espero ez dena espero duen jende andanaren aurrean. Bakoitzak ahal duguna egiten dugu, ditugun helduleku eta tresna gutxiekin, eta hori asko da. Garrantzitsua iruditzen zait hau presente edukitzea, ez dudalako ostean esanen dudana bertsolariekiko kritika gisa hartzerik nahi.

Finalaurrekoen lehenengo itzulia ospatzen ari da asteotan (lau saiotik hiru joan dira jada), eta pentsatu nahi dut inork ez duela zalantzan jarriko Euskal Herriko Txapelketako finalaurrekoetara heldu den bertsolari baten euskara maila bikaina. Lekunberriko saioan, ordea, gure atzean eserita zegoen lagunak behin baino gehiagotan arbuiatu zuen bertsolarietako baten jarduna: “pffff, honek erdarakadak, bata bestearen atzetik”. Zorotzat har nazazue, baina uste dut ez zela kasualitatea, hain justu, saioko hiritar ez-gipuzkoar bakarrari buruz aritu izana (barkatu, ez ditut bertsolarien izenak aipatuko; baina nahi duenak bertsoa.eus-era jo dezake bertsoaldiak ikustera).

Saio horretan entzun genituen, beste bertsolarien ahotan, “lepo gaineko melokotona” eta “nik gutxienez ez dut gorro beharrikan”. Baina atzeko lagunaren komentarioek “mangito” eta “monitore” hitzak erabili izana gaitzetsi zuten, ez besterik. Zenbait egun lehenago, Gorka Azkaratek Bertsozale Elkartearentzat idatzitako kronika irakurri nuen eta bertan Tolosako kanporaketako zortziko txiki ‘gogoangarri’ bat goraipatu zuen, aurretik ere Berria egunkarian egin bezala. Bada, bertsoaldi horretako hirugarren bertsoan hala esan zuen bertsolariak: “gaur hiru izango gara, ta txakurra peon (…) beste txakur bat badut, izena du Leon”. Nire iritziz, ez dago alde handirik “peon”-etik “mangito”-ra. Eta egunotan ezin izan dut galdera hau burutik kendu: beste bertsolari mota batek bota izan balu “peon” hitza errima gisa (demagun bertsolari ez kontsakratu batek, demagun hiriguneko bertsolari batek…), berdin goraipatuko litzateke adituen kroniketan? Ala atzeko lagunen komentarioak entzunen genituzke orduan ere?

Hau ez da kontu berria. Maiz aditu dugu bataren euskara “ez dela naturala”, eta “ez dela hain ongi geratzen bertsotan”, besteak “etxia” eta “grazia” bertso berean errimatzen dituen bitartean (euskalkia zorrotz errespetatuz gero, “etxia” eta “graziya” behar luketenean).

Hala ere, sumatuko zenutenez, nire kezkaren funtsa ez da euskararen zuzentasun erabatekoa (garrantzia baduen arren, noski). Oinarrian dagoena autoritatea da, zeinek duen eta zeinek ez eta, ondorioz, hizkuntzarekiko lizentziak zeini onartzen zaizkion eta zeini ez. Entzuleak bertso bat ulertzen ez duenean, noiz pentsatzen duen bertsolaria nahastu dela eta noiz “joe, hori poesia hutsa zen”. Entzuleak ere segundo gutxi batzuk baino ez ditu iritziok osatzeko, baina maiz bat-batekotasunean geratzen dira agerian norberaren joerak eta uste isilak.

Uxue Alberdiren Kontrako Eztarritik saiakeran jasota dauden Oihana Bartraren hitzak datozkit burura: “nire lehen oroimena umetan Kanpatxuko egonaldietara joaten ginenekoa da. Izututa joaten nintzen, pentsatuz ea denei ulertzen diedan. Ohartzen nintzen nire euskalduntasuna ez zela haiena bezalakoa. Bertso-munduan sartu ahal izateko, propio ikasi nuen bizkaiera, dialektoaren beharra sentitzen nuen euren artekoa izateko. Sentitzen nuen epaia zela ‘hemen dator Bilboko pija hau, euskaraz ondo ez dakiena, nora eta bertso mundura’”.

Noski, liburua kaleratu zenetik gauza asko mahaigaineratu dira eta, neurri batean, egoerak hobera egin duela esanen nuke. Baina Txapelketa Nagusietan beti nabarmentzen dira indartzen dabiltzan joerak, eta egungo eztabaida handietako bat “naturaltasunarena” da (Ibil Bediren abesti bat izan zitekeen; tamalez, ez da). Joerak bertso-mundutik kanpokoak ere badira, eta horregatik komeni da norbere buruari galderok egitea:

Pareko lagunak erdarakadak botatzen dituenean, s eta z nahasten dituenean… berdin begiratzen al diozue bilbotarra, aulestiarra, iruindarra edo lesakarra izanda ere? “Kanarietako bolkanak” esaten badu, beti pentsatuko duzue “hara, horrela ere esan daiteke” edo “eeeeepa, sumendiak, aizu!” esateko gogoa sartuko zaizue noizbehinka? Norbaitek euren euskalduntasuna erakutsi behar al dizue oraindik ere?

Niretzat, egiteke dudan barne-ariketa handi baten lehen urratsa izan da testu hau. Hurrengo urratsa: atzeko lagunarengana biratzea eta, gutxienez, gaizki begiratzea.

Itzuli bai, baina nondik eta nora?

Ibon Plazaola Okariz

Aspaldi irakurritako esaldi baten arrastoari jarraika hasi naiz liburu batetik bestera, zer idatzi guztiz seguru ez jakitearen urduritasuna nolabait bridatzeko. Mentura dugun artean hartu dut liburutegiko apal batetik, Anjel Lertxundiren saiakera gogoangarria. Hantxe aurkitu dut, liburuaren hondar-hondarrean, bilatzen ari nintzena: «Itakatik itzulian bainentorren, dibisa bat jarri nuen etxeko atean: itzulpena itzulera da». Lertxundik maisuki harilkatzen ditu itzuli aditzaren bi adierak, itzulerarena eta itzulpenarena, Troiatik Itakara —etxera?— bueltan doan Ulisesen bidaia eta hitzek —eta zentzuak— hizkuntza batetik bestera egiten dutena parekaturik. Metaforaren ederrak hausnarrean jarri nau: Ulises itzuli itzultzen da, bai, baina nondik eta nora? Eta itzultzaileak, nondik ekartzen du eta nora eramaten itzulgaia?

Horretan nabilela, gogoak Itakatik Troiara eraman nau, eta Troiatik Marseillara, eta Marseillatik atzera ere Troiara, Simone Weil filosofoa bidaide.

Weil-ek Marseillan zegoela argitaratu zuen L’Iliade ou le poème de la force artikulu luze / saiakera labur bikaina, 1940. urtearen amaieran lehen zatia eta 1941.aren hasieran bigarrena, naziengandik ihesi Ameriketara abiatu aurretxoan. Indarrak gizakiongan zein arrasto sakona uzten duen aztertzea zen Weil-en asmoa; eta Iliadan, hain zuzen —eta betiere Weil-en iritziz—, indarra da gai nagusia eta egiazko protagonista: dena azpian hartzen eta gizakia gauzaki bihurtzen duen indarra. Lau urte lehenago hasi zen Iliadako zenbait pasarte grekotik frantsesera itzultzen (ehunen bat bertso-lerro, guztira), Espainiako Gerra Zibilean soldadu ibili ondoren eta Europa osoa osin beltz batean amiltzear zegoela. Saiakera Iliada itzuli ahala idatzi zuen, ahapaldiz ahapaldi kasik. Norbaitek pentsa lezake bere idazkia ilustratzeko itzuli zituela Weil-ek Homeroren poemako pasarte horiek, apaingarri gisa-edo erabili zituela, edo haren saiakera iruzkin literario hutsa dela, ariketa filologiko bat, garai ilunetan argi pixka bat egiteko libertimendu bat baino ez. Are gehiago: helenistaren edo filologoaren ikuspegitik, Weil-en itzulpena hondamendi erabatekotzat jo daiteke, akatsez eta interpretazio okerrez —interpretazio okerrez?— josia baitago. Hala diote dakitenek. Weil-enean, ordea, Iliadaren itzulpena ez da ez apaingarri, ez ariketa filologiko, ez libertimendu, baizik eta ispilu: itzuliz pentsatzen du filosofo frantsesak bere mundua, eta Iliadaren argitan interpretatzen 1930eko hamarkada malapartatu hartan eldarnio bat bezala denak itsutzeraino zabaltzen ari zen gerra-giroa. Zenbait adituren ustez, saiakerak ez luke duen balioaren laurdenik ere izango Weil-ek Homero propio eta itzuli zuen moduan itzuli ez balu: ez iraganetik orainera, ohikoa denez, baizik eta, nolabait ere, orainetik iraganera; atzera eginez, baina bere talaiatik eta bere talaiara, anakronismoaren bekatuan erortzeko beldurrik gabe, oraina iragana eta iragana oraina esplikatzeko lagungarri izango zitzaizkiolakoan.

Eta euskal itzultzaileak, nondik ekarri eta nora eraman beharko lituzke Weil eta haren Iliada? Bat-batean izerdi hotzak hartu nau goitik behera, eta neure artean pentsatu dut hobe dudala hori hurrengo baterako utzi.

Bibliografia

LERTXUNDI, Anjel. Mentura dugun artean. Irun: Alberdania.

WEIL, Simone. «Iliada edo indarraren poema», in Odolaren miztoa. Gerra eta indarraren legea (testu-aukeraketa eta itzulpena: Ibon Plazaola). Donostia: Jakin (oraindik argitaratzeke).

Itzultzaileak testu elebidunen (edo eleaniztunen) parean (I)

Inma Errea Cleix

Euskaldunok beti jakin izan dugu zer-nolakoa den gure jokalekua hizkuntzez bezainbatean, oharturik bizi izan gara aspaldidanik geure egoera linguistikoaz, hala historikoki nola orain.

Arean ere, Euskal Herriko baldintza soziolinguistikoak saihetsezinak dira, eta historian barna euskaraz idatzi dutenen ororen kezka etengabea izan da frogatzea euskara badela inguruko hizkuntza nagusiak beste, eta, halatan, maila berean erabiltzen ahal dela. Idazle eta itzultzaile klasikoen ahaleginetatik hasi eta gaurdaino.

Euskal itzultzaileok ere parte izan gara beti euskararen gaineko ardura horretan. Edozein itzultzaileren balizko lanaz ―hots, sorburu-hizkuntzan dagoen zerbait (esaldi, esamolde, testu…) xede-hizkuntzan emateaz― harago, ohartuki jokatzen dugu: badakigu euskaratik edo, batik bat, euskarara itzultzerakoan inguruko hizkuntzek ez dituzten berezitasun batzuk hartu behar ditugula kontuan.

Kontzientzia eta arta horien adibide da SENEZ aldizkaria, non hasiera-hasieratik jorratu baitira hizkuntza-normalizazioaren eta elebitasunaren inplikazioa eta eragina itzultzaileen lantegian. Artetik erran dezadan gomendatzeko modukoa iruditzen zaidala begiratu bat egitea artikulu “zaharrenei”, Josu Zabaletaren “Itzulpena eta hizkuntz normalkuntza” izenekoari kasu (SENEZ 3, 1985), azken berrogei urteetan zer aldatu den eta zer ez jakiteko bada ere.

Aldaketak aldaketa, eta behin ageriko bilakaera aitortuta, euskara normalizatzeko ahaleginek eta eleaniztasunak hor diraute, euskal itzultzaileen lana baldintzatzen (ez beti txarrerako…).

Testuinguru horretan, inportantea iruditzen zait arreta pitin bat ematea maiz bigarren mailan gelditzen den gai bati: eduki bat itzultzean (arruntean, euskaratzean), eduki hori euskarri berean bi (edo hiru) hizkuntzetan eman beharrak nola eragiten duen edukia itzultzeko maneran.

Alde batera utzita baldintza eta muga legalak, ondorio soziolinguistikoak eta haien guztien inguruko gorabeherak eta eztabaidak, nire asmoa da ohartaraztea eduki elebidunek ukan beharreko baldintza komunikatibo egokiez, eta horrek itzultzaileei eskatzen dien gainetiko ahaleginaz.

Hasteko, dela formulario batean, dela kartel batean, edo beste edozein euskarritan, hartzaile batek ez du berdin prozesatzen informazioa hizkuntza bakar batean ematen zaionean edo hizkuntza batean baino gehiagotan jasotzen duenean.

Are, hartzaileek ez dute berdin prozesatuko, elebidun, eleaniztun edo elebakarrak diren.

Areago: hartzaile elebakar batzuengan nahasmendua agertuko da eduki elebidun bat ikusi ahala, ideologiak edo aurreiritziek bultzatuta batzuetan (ikusi izan ditut hartzaile elebakar batzuk tematurik ziurtatzen bi hizkuntzatan emandako edukiak “euskaraz baino ez zeudela!”). Eta, aldi berean, bi hizkuntzak ezagutzen dituzten hartzaileek astun jo dezakete, neketsu, eduki bera bietan ikusi beharra.

Halako eduki elebidunak osatzen aritu behar duten euskal itzultzaileei komeniko zaie jakitun izatea halako “zailtasunez”: ahalik eta errazen eta hobekien aritzeko, eta, posible badute (uzten badiete), jatorrizko edukian ere eragiten jakiteko.

Blog honek emandako aukera baliatu nahi dut gai hauetaz ikasitakoaren zerbait azaltzen saiatzeko, komunikazioaren eta estilistikaren ausazko ur gorabeheratsuetan murgilduta… Esan gabe doa, esperientzia pertsonalean oinarriturik eta bistatik galdu gabe Euskal Herriko egoera soziolinguistikoa askotarikoa dela, eta toki batean balekoa denak kale egin dezakeela beste batean.

Arrantzaleak

Estitxu Irisarri Egia

Berriz dakart unibertsitate garaian deskubritu nuen Asha Mahanek eta Mónica Gonzálezek argitaratutako Cuentos hindúes kontakizun-liburuko pasarte bat. Bere garaian hainbat orriren goiko aldea doblatuta utzi nuen testu haiek noizbait berriz ere erabilgarri izan zekizkidalakoan edo. Liburuari hautsa kendu nionetik, hementxe nabil, gogoetarako aukera ederra direlakoan ikasleekin partekatzeko atontzen.

Zer dituzu nahiago: arrainak ala loreak? Zergatik? Orain, irakurri beheko testua eta aztertu ea zure erantzuna aldatuko zenukeen eta zergatik:

Egunero bezala, egunsentia iritsi baino lehen, India iparraldeko herrixka bateko emakume arrantzaleen talde batek txikotak askatzen zituen eguneroko lanari ekiteko. Ortzimugatik haragoko olatuak zeharkatuz, emakume taldea etengabe aritzen zen lanean piezarik onenak lortzeko. Eguzkia ezkutatu baino apur bat lehenago, arrantzaleek kostalderantz egin zuten berriro. Ilundu baino lehen ekaitz bortitz batek hautsi zuen ibilbide luze eta astun hura.

Hain zen bortitza euria, ezen emakumeak ezin ziren ontzigainean egon; beraz, ontziko sotoan babestu behar izan zuten. Haizetea gelditu zenean, itsasoak ohiko portutik urrun eraman zituela konturatu ziren, eta leku hartatik hurbilen zegoen tokian porturatzea erabaki zuten.

Urrunean etxe bat ikusi zuten eta lasterka joan ziren harantz. Euria ari zuen oraindik eta aterpea behar zuten. Atea jo zuten eta emakume abegikor batek ireki zien. Etxejabea zen, loreak hazten eta saltzen zituen. Emakumeak, arrantzaleak erabat bustirik ikustean, logela bat eskaini zien gaua han lasai pasatzeko. Lorezaintzako tresnak gordetzen zituen gela zabala zen; gainera, askotariko lore ederrez betetako saski ugari zeuden bertan. Hantxe zeuden, hurrengo goizeko merkatu ibiltarian salduak izateko zain.

Arrantzaleek anfitrioiaren keinua eskertu zuten, zeinak aterpea emateaz gain zopa bero-beroa eskaini zien. Afari xumearen ostean, emakumeak lotarako prestatu ziren. Leher eginda zeuden ezustez beteriko egun luzearen ondoren. Hala ere, haietako inork ere ez zuen lortzen loak hartzerik. Bata bestearen atzetik hasi ziren kexatzen loreek botatzen zuten usainaz:

―A zer nolako kiratsa! ―zioen batek.

―Ez dago usain hau jasango duenik! ―ziharduen purrustaka beste batek.

―Horrela lo egingo duenik ez dago!

Orduan haietako batek kideei zera proposatu zien:

―Lagunok, kirats hau jasango duenik ez dagoenez, arrain-saskiak hartu eta burko moduan erabiltzea proposatzen dizuet. Horrela lore-sunda desatsegin hau saihestea lortuko dugu!

―Niri primeran iruditzen zait! Ea behingoz deskantsa dezakegun! ―egin zuen garrasi beste batek.

Ia pentsatu ere egin gabe, emakumeek lankideari kasu egin zioten eta ez zuten zalantzarik egin arrain-otarre kirastunak hartu eta buruaren azpian jartzeko.

Bost minutu ere ez ziren pasatu eta arrantzaleak lo-zorroan gelditu ziren.

Cuentos hindúes, Asha Mahan eta Mónica González, 172.-176. or.

Gogoetarako galderak:

Zer da ziurragoa eta erosoagoa zuretzat: errutina ala berritasuna? Garatzeko aukera emango lizukeen bide usaintsua aukeratuko zenuke ala seguru sentiarazten zaituen konfort egoera kirastunean jarraituko zenuke? Zergatik?

Pertsonaien artean, zure ustez, nork jokatzen du malguago? Nork du egoera berrira egokitzeko gaitasun handiagoa? Eta nork du maitatzeko (bihotzez ulertzeko) gaitasunik handiena? Arrazoitu zure erantzuna.

Irudiaren iturria: Pixabay

Enpo egin arte irakurri nuen Etxeberriren “Manuala”

Gidor Bilbao Telletxea

Jon Casenave adiskideak gonbidaturik, “Zertarako irakurri behar ditugu euskal klasikoak?” izeneko mahai-inguruan parte hartu nuen oraintsu, Baionako Euskal Museoan. Bereziki 1545-1800 bitartean idatzitakoak zertarako irakurri behar ditugun argudiatzea zegokidan niri.

Munduko klasikoen aldean euskal klasikoek duten balio erantsiaren irudi gisa, bost-kantoi barietateko sagarra erakutsi nuen, amaginarrebari omen eginez. “Hau etxekua da, ama” esaten diot, eta hark inongo entziklopediatan eta inongo webgune espezializatutan aurkitu ez ditudan azalpen zehatzak ematen ditu: “hori bost-kantoia…”. Eta supermerkatuko beste edozein sagar koloretsuago eta zaporetsuago baino gozoago jaten dugu biok, etxekoa delako. Eta hor ez dago, jakina, kanpoko sagar bikainekiko mespretxurik, baina bai etxekoa geurea delako estimatzea.

Mahai-inguruan ere iradoki nuen zerbait nik etxeko eta kanpoko sagarrekin izan dudan erlazioaz, baina mahai-ingurua ez da toki egokia norberaren bizitza zehaztasunez azaltzeko, eta 31 eskutikeko txokoa baliatuko dut zabalago aritzeko. Hemezortzi urterekin, erabaki behar nuen euskal filologia ala filologia klasikoa ikasi nahi nuen, eta pentsatu nuen hobe nuela lehenbizi filologia klasikoa ikastea, eta gero euskal filologia, banekielako autore grekolatindarrak ikasketek beharturik ezagutuz gero nire barruko harrak gero ere eramango ninduela euskal autoreak ezagutzera.

Horrela, Bermeotik Gasteizerako trenak eta autobusak hartu, eta Oihenart, Etxeberri Sarakoa, Bizenta Mogel, Lauaxeta edo Lizardi bazenik ere ez zekiten irakasle jakintsuekin ikasi nuen, Euskal Herriko Unibertsitatean, Ovidio eta Katulo, Martzial eta Horazio, Tibulo eta Zizeron, Tazito eta Virgilio, Safo eta Homero maitatzen. Fakultatean ikasi nuen Homeroren Odisea grekotik gaztelaniara itzultzen, askotan José Manuel Pabónen gaztelaniazko itzulpena makulu gisa hartuta, baina neure kabuz ezagutu eta irakurri nuen Gaizka Barandiaranen Iliasena (Gasteiz, 1956), Rafael Moneo arkitekto ospetsuak gaztetan eginiko ilustrazioekin apaindua, eta argitaratu bezain laster erosi eta irakurri nuen Santi Onaindiaren Odisea (Bilbo, 1985).

Eta orain ere argitaratu bezain laster eskuratu eta irakurri nuen Matías Múgicak euskaraturiko Odisea (Balea Zuria argitaletxea, 2025). Noizbait hemen aipatzeko hautatua nuen (epiteto homerikoen itzulpenaz jardun nahi nuke noizbait), eta hara non ezin hobeto etorri zaidan orain hori egiteko parada. “Zertarako irakurri behar ditugu euskal klasikoak?”. Euskarazko Literatur Itzulpeneko Euskadi Saria irabazteko.

Azalduko dut nire baieztapena. Matías Múgicak 2017an irabazi zuen lehenengoz sari hori, François Villonen Testamentua euskaraturik. Itzulpenaren hitzaurrean azaldu zuen Villonen ahapaldiak euskaratzeko erabiliriko eredua:

Modutu dut, nere burutik asmatuz, zortzi lerroko kopla bat, euskal eredu tradizional bat oinarri harturik: zortziko txikia, hain zuzen, neurri txit usatua eta gozoa gure belarrirako, haren bi bertso zatiak (7/6) lerro bakarrean jarrita, batzuetan halakoak argitaratu ohi diren bezala. […] Halako bi elkarri erantsita modutu dut, beraz, nire zortzi lerroko kopla, eskema horrek Villonen zortzikuneak (Huitains) euskaratzeko behar adina leku eta zabalera ematen zidalako hizkuntzari eta testuari bortxa gehiegi egin gabe.

Eta koplagintza horretan trebatzeko erabili zuen bidea ere zehaztu zuen:

Asko leitu ditut xviii. eta xix. mendeko bertsolari eta koplariak itzulpena modutzen ari nintzela.

Oraintsu jakin dugu 2026ko Literatur Itzulpeneko Euskadi Saria ere irabazi duela Matías Múgicak, Odisearen itzulpenarekin. Kasu honetan ere, itzulpenaren sarrera gisakoan azaldu du zein ezaugarri dituen Homeroren hexametro-segidaren jarioa euskaratzeko hautaturiko moldeak:

Hautatu dut […] 15 silabako euskarazko bertso luze tradizionala, 8 + 7 silabako bi hemistikiotan zatitua, euskal literaturaren bidea urratu zuen bertsoa, hain zuzen, Detxepareren bertsoa eta Euskal Herriko hainbat balada eta kantore tradizionalen bertsoa, euskarazko konta-bertsorik ibiliena eta egokiena. […] Erabilera tradizionalean, 15 silabako bertso horiek errimaz binaka loturik etortzen dira, distikotan, alegia. Puntu honetan, ordea, tradiziotik aldaratu naiz.

Eta oraingoan ere, estilo jakin bateko bertsogintzan trebatzeko, itzultzaileak tradizioa irakurri du:

Horrelako hizkuntza eredu baten bila nenbilela, estilo klasiko batekin antzik handiena zuen gauza, nere ustez, Joannes Etcheberri Çiburucoa Doctor Theologoaren lanak ziren, Manual devotionezcoa, hain zuzen, zeina, gainera, nere bertso neurri berean egina zen, 8 + 7 hamabost silabako bertso luzean.

Enpo egin arte irakurri nuen, beraz, Etxeberriren Manuala, eta harengandik, bertso neurria ez ezik, beste makina bat gauza ikasi, mailegatu eta imitatu ditut.

Hara! Zertarako irakurri euskal klasiko zaharrak?

Teknologia eta beroa

Itziar Otegi Aranburu

Holaxe bizi ginen, bada, orduan? Ohiko bizitza generaman, baina. Jende guztiak gehienetan egiten duen bezalaxe. Zernahi gertatzen ari dela, ohikoa bihurtzen da. Hau ere ohikoa da, orain.
Ohi moduan, ezjakinarena egiten bizi ginen. Ezjakinarena egitea ez da ezjakin izatea, landu egin behar da.
Ezer ez da bat-batean aldatzen: apurka-apurka berotutako bainu batean sartuz gero hil arte egosiko zinateke ohartu aurretik.

Neskamearen ipuina, Margaret Atwood (itz.: Zigor Garro)

Ikasle ginela, itzulgai bati heltzen genionean ―normalean laburrak izaten ziren, paragrafo batzuk, orri bat edo bi―, papera hartu eta goitik behera azpimarraz eta oharrez betetzen genuen, jatorrizkoa behar bezain ongi ulertzen genuela ziurtatu arte, ikuspegi semantikotik, sintaktikotik, estilistikotik… Ordain modura burura etortzen zitzaizkigun hitz, esapide, esaldi eta abarrak idazten genituen, solte, bai eta zalantzak eta ikertu edo argitu beharrekoak ere, adibidez zeharkako aipuak edo beste testu batzuekiko oihartzunak. Prozesuaren lehen fasea oso “eskuzkoa” izaten zen, harik eta ordenagailua piztu eta Worda hartzen genuen arte. Hor bi dokumentuak jartzen genituen parez pare, edo dokumentu bat bi zutabetan.

Paperezko hiztegiak kontsultatzen genituen ―gehienok oraindik hemen dauzkagu bueltaka, non jarri ez dakigula―, Elhuyar, Zehazki, RAEren bi bolumenak, Orotarikoa… CD-Romak iritsi ziren, baina ez dakit asko erabili genituen, zuzenean sarean jarri zituztenekoa dut gogoan. Paperezkoan zetorrena sarekoa baino fidagarriagoa edo osatuagoa iruditzen zitzaigun zenbaitetan, baina laster ohitu ginen. Elhuyar, Zehazki, 3000 hiztegia. Sinonimoen kutxa bereziki lagungarria egiten zitzaidan niri. Xuxen, nola ez. Euskalterm, beti. Eurodicautom.

Autonomo genbiltzanok, etxeko bakardadean, asko jotzen genuen foroetara, ItzuList, Wordreference, ProZ…, eta galdetzen ez ezik erantzunak ematen ere saiatzen ginen ―ausartzen ginenean―, bakardadearen kontrako quid pro quo batean.

Sarea bera itzelezko laguntza bihurtu zen, bilatzaileak eta arakatzaileak (elebila, akordatzen?), hainbat arlotako webgune espezializatuak, kimika, botanika, ornitologia. Flanneryren ipuinekin ari nintzela, Biblija.net sekulako altxorra iruditu zitzaidan.

Corpusak. Ereduzko Prosa Gaur, ezinbestekoa. ZIO corpusa. Itzulpenen kontsultagunea. Euskalbar, itzela. Bat-batean hiztegi mordo bat leku bakarrean bilduta, klik bat aski.

OLI tresnak agertu ziren ―zer diren ez dakienik balego: ordenagailuz lagundutako itzulpena; jatorrizko esaldia goiko errektangeluan agertzen zen, eta behekoan idazten zenuen itzulpena―. Hasieran, gehiago baliatzen genuen ziurtatzeko ez zitzaigula esaldirik eskapatzen itzuli gabe, eta testuen koherentzia eta kohesioa zaintzeko. Wordfast, Worden integratua; Trados, MemoQ… Atzera begiratuta, ematen du aukera gehiago zegoela orduan, bazeudela doako aukera onak: Wordfast anywhere, online aritzeko, edo OmegaT, software askekoa. Itzulitako lan bakoitzarekin memoria bat sortzen genuen. Nork berea, proiektu bakoitzerako bat.

Gero memoria handiak etorri ziren, erakunde nagusietan sortutakoak, eta erabilgarri jarri zituzten kanpoko erabiltzaileentzat ere. Zer itzulpen mota egiten zenuen, oso baliagarriak ziren. Pentsa, neurri handi batean lehengo dokumentu bat aldatuta sortutako testuen kasuan, ez zenuen berriz dena itzuli behar, aldiro hutsetik hasita ordura arte bezala. Aurreko itzulpena memorian baldin bazegoen, zati errepikatuak berreskuratu eta di-da batean egin zenezakeen itzulpena, eta, gainera, aurrekoaren bidetik, koherentzia mantenduz dokumentu beraren bertsioen artean. Testu juridiko edo administratiboetarako, ezinbestekoa.

Itzultzaile automatikoak sortu ziren. Matxin. Modela. Elia. Itzuli. Batua. Eta ondorengo guztiak. Hasieran barre egiten genuen, ze txarrak, a ze astakeriak ematen dituzten, askoz ere lan handiagoa zen haien trakeskeriak zuzentzea hutsetik itzultzea edo ―zer esanik ez― memoria baliagarri bat erabiltzea baino. Urte batzuk eman genituen horrela. Baina hobetu egin zituzten, aldian behin itzulpen-memoria txukunak sartuz elikatu zituztelako. Barre gutxiago egiten hasi ginen.

Gero OLI tresnetan txertatu zituzten itzultzaile automatikoak. Ordurako oso ohituta geunden memoriekin lan egitera; zer testu zen, arraroa zen beheko errektangelua hutsik agertzea. Garatua genuen automatismoa: testu luze-luzeak itzuli behar genituenean, edo erlojuaren kontra, ernegatu egiten ginen beheko errektangelua hutsik agertzen bazen, nekagarria egiten zitzaigun. Horregatik eskertu genuen itzultzaile automatikoak txertatu eta errektangelu hori beti beteta azaltzen hasi zenean, nahiz izarño batekin. Laster ikasi genuen izarñoari ez ikusiarena egiten, eta pista galdu genion.

Ez genuen jakin oso ondo zer momentutan hasi ginen itzultzaile neuronal generatiboa erabiltzen. Itzultzaile neuronala bai, aspalditik, baina sortzaile edo generatibo noiz bihurtu zen, oharkabe samarrean pasatu zitzaigun. Izan ere, hain zen konplexua eta ulergaitza kontua teknologiaz ez genekien erabiltzaileontzat, gero eta gutxiago galdetzen genuen. Teknologiaz bazekitenen eta ez genekienon arteko arrakala itzela egin zen, gaindiezina. Dagoeneko ez genuen elkar ulertzen. Teknologiaz bazekitenek dena sinplifikatuta eta mastekatuta ematen ziguten, gure hobe beharrez. Konturatzerako, itzultzaileon lana gainbegiratze huts bihurtu zen, testuan gaizki itzulita zegoen ehuneko txiki hori ehizatzea. Hitzak, esaldiak, paragrafoak, egitura… makinak jartzen zituen, eta gure lana begiratzea zen.

Oharkabean, hizpidetik desagertzen joan ziren urte batzuk lehenago garrantzitsutzat jotzen ziren zenbait auzi: hizkera juridikoaren eta teknikoaren estiloa eta kalitatea, prosodia, funtzio informatiboak, pragmatika eta beste asko. Batez ere, itzultzeko etortzen zitzaizkigun testu eta liburuak ere makinak idatzitakoak zirela konturatu ginenean. Makinak idatzitakoa makinak itzultzen zuen, bere burua elikatzen zuen elkarrizketa itsu infinitu batean. Autonomo batzuek larrialdi-deia egin zuten RentAHuman aplikazio bidez adimen artifizialeko agente batek kontratatu nahi izan zituenean, berak egindako itzulpen automatiko bati human flavour pixka bat jar ziezaioten.

Sekulako ezinikusia eta herra hartu genien AA agenteei, baina garaitsu hartan gertatu zen teknologika handien eta goraka zetozen hainbat enpresaren arteko fusioa, Microsoft, Google, Amazon eta enparauak denak bat eginda. Urte gutxiren buruan AA generatiboaren teknikak azpiegitura bihurtu ziren, aurrekaririk gabeko gorakada esponentzial batean. Geroztik, benetan generatiboa zena ez zen haiek sortutako eduki sintetikoen jario infinitua, baizik eta eguneratze bakoitzak berekin zekartzan gailu, ekipamendu, industria osagarri eta ingurumen-inpaktu guztiak. Munduaren funtzionamendua haien mende geratu zen.

Ordutik aurrera prekarietate orokortuan lagun izan genituen AA agente gajoak; izan ere, gu bezalaxe haiek ere erabili eta botatzekoak bihurtu zirenez, “bizirik” irauteko estrategiak garatu zituzten. Lagun baino gehiago, lehiakide genituen, lanik miserableenak elkarri ebasten ibiltzen ginen eta.

Baina ordurako bai, ordurako konturatuta geunden egosten ari ginela.

Bibliografia

Iñurrieta, U. (2025). Euskal itzulpengintzaren bilakaera, teknologiaren argitan. Elhuyar aldizkaria, 385. Iturria: https://zientzia.eus/artikuluak/euskal-itzulpengintzaren-bilakaera-teknologiaren-a/. (Azken ikustaldia: 2026/10/25).

Taller Estampa (2024). Cartografía de la inteligencia artificial generativa. Revista de la Universidad de México, 4. Iturria: https://www.revistadelauniversidad.mx/articles/3ab62cec-f492-4fca-bb1b-c17b785c473a/cartografia-de-la-inteligencia-artificial-generativa. (Azken ikustaldia: 2026/10/25).

Eskertza

Testu honetan ezinbestekoak izan dira Teresa Praderaren eta Irantzu Onandiaren ekarpenak. Azkenaurreko paragrafoan adierazten den ideia, enpresa teknologiko handien bategitearen ondorioena, Taller Estamparen artikulutik hartua da gutxi-asko zuzenean.