31 eskutik

2026-01-212026-01-21

Ingelesa Haur Hezkuntzan? Aukeran, nahiago ez

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Aspaldi-aspaldi ohartu ginen D ereduak ez zuela euskalduntzea bermatzen. Baina hori jakin arren (eta gure egoera soziolinguistikoa eta euskararen gizarte-estatusa zein den jakinda), batzuei, aspaldi, ideia ona iruditu zitzaien euskarazko murgiltze ereduetako umeak Haur Hezkuntzan has zitezen ingelesa ikasten. Bizirauteko ingelesa jakitea ura bezain ezinbestekoa dela sinetsarazi digutenez, gurasoek pozik hartu zuten neurria. Ezin bestela izan. Gaur egun, Hego Euskal Herriko hizkuntza eredu guztietako haurrak 4 urterekin hasten dira ingelesa ikasten. Are gehiago, Nafarroan ―ederki kostata ― zabaltzen diren D ereduak PAI-D ereduak dira, derrigor, eta EAEn euskarazko murgiltze-eredu eleaniztunak bultzatzen ari dira.

Hainbesteko karrez eta indarrez esan digute gure haurrek, bizitzan galtzaile izanen ez badira, Oxforden jaio eta han biziko balira bezain ongi mintzatu behar dutela ingelesez, non haur ingelesdun petoak heztea bihurtu baita familia askoren xede, euskaltzaleen artean ere bai: alaba txikia zenean, euskarazko jolas talde batera eraman genuen, baina, guraso gehienen eskariz, zeinek seme-alabak euskaraz eskolatuak baitzituzten, talde hura ingelesezko jolasgune bihurtu zen.

D ereduaren ezinaren datuak oso gordinak dira. Mikel Basabek aspaldiko artikulu batean azaldu zuen zein kezkagarriak ziren EAEko ikastetxe guztietan 2019an egindako ebaluazio diagnostikoaren datuak, adierazten baitzuten D ereduak ez duela inolaz ere bermatzen elebitasunaren helburua.

Badakit eskolak bakarrik ezin duela, hertsatzen gaituen diglosiak bihurtzen duela haurren euskalduntzea hain nekeza inguru askotan, eta badakit ikastetxe batzuetan hasiak direla egoera iraultzeko neurriak hartzen. Horregatik iruditzen zait ingelesak hartzen dituen orduak ere jarri behar direla mahai gainean, haur txikiek HHko ikasturteetan zehar ingelesa ikasten ematen dituzten orduak oso baliotsuak izan daitezkeelako etxetik erdaldun eskolatzen diren umeek euskaraz hobeki (egiaz?) ikasteko.

EAEn, D eta B ereduetako ikasleei B1 maila aitortzen zaie DBH bukatutakoan, baina datuek (eta gure belarriek) besterik esaten digute. Erabilerak gaitu kezkatzen, baina euskaraz ozta-ozta dakitenak nekez arituko dira eroso eta gustura hizkuntza horretan. Nire ustez, gazte tituluz euskaldunek euskararen aldeko hautua eginen badute, ezagutza da indartu beharrekoa. Ez dakienak ezin-eta hautatu. D ereduetan ikasitako gazte euskaldunen taldetxo batekin suertatu nintzen aurrekoan: solasean ginela, hizkuntza ohituren gaiaz aritu ginen, eta garbi eta ahoan bilorik gabe aipatu zuten ikastola-/institutu-garaian beren ikaskide askok ez zekitela euskaraz bizpahiru esaldi josten.

Ez gara halakoez harritzen, baina ez ikusia egiten diegu. Ostrukarenak egiteak, ordea, ez digu lagunduko. Burua goititu, begiak zabaldu, eta belarriak zorroztu beste aukerarik ez dugu. Min ematen digun egoeraren neurriaz eta larriaz jabetu behar dugula iruditzen zait, eta egoera iraultzen lagunduko digun erraminta-kutxa hornitu, eta D ereduetan ingelesak hartzen dituen ordu mordoak kimatzen hasi ere bai.

Nolanahi ere, ez dut ezkorra izan nahi, itsasoak badu-eta esperantzarik: lankide batek kontatu berri digu 11 urteko alabak etxean esan diela ez duela ikastetxeak Lekarozen (bai, Lekarozen) antolatuko duen English Weekera joan nahi. Neskak honela azaldu die erabakia: “zertarako joanen naiz herri euskaldun batera ingelesez mintzatzera?”. Tutoreari ez zaio erabakia askorik gustatu, baina gure lankideak, ingelesaren matrakarekin ni bezain gogaitua bera, pozez eta harro kontatu digu gertatutakoa. Alaba ez da Lekarozera joanen.

Neskato horren erabakia buruan, otu zait hor egon litekeela ingelesak ikastetxeetan hartu duen garrantziaz kokoteraino gauden gurasoen aukera: beharbada gure desadostasuna erakusten hasi behar dugu, edo, gutxienez, ingelesa hautazkoa izan dadila eskatzen, HHko urteetan behinik behin. Leloetan ere pentsatzen hasi naiz: “HH: ingelesaren inposiziorik ez”, “HH: ingelesa askatasunean”; “Ingelesa HHn? Ez, eskerrik asko”; “Ingelesa HHn? Aukeran, nahiago ez”…[1]

[1] Hau ez da gaiari buruz idazten dudan lehen aldia. Blog honetan bertan testu hau argitaratu nuen orain dela ia 10 urte. Eta, Euskalerria Irratian, beste hau 2024an. Bestetik, testua idatzi ondoren, honat ekartzeko hagitz aproposa iruditu zaidan aspaldiko artikulu honen berri izan dut. Joxe Manuel Odriozolarena da eta bikain aletzen ditu ingelesaren sarrera goiztiarrak eragindako ohar kritiko zenbait.

2026-01-192026-01-18

Euskaraz ari garelakoan

Maite Imaz Leunda

Azkenaldian maiz irakurtzen dut joera handia dagoela euskara eta gaztelania biak nahasian hitz egiteko. Hizkuntzak nahasteko joera ez da berria, ez euskararekin bakarrik gertatzen den zerbait ere. Komunitate elebidunetan ohikoa da kideak hizkuntza batetik bestera aldatzea, ez bakarrik elkarrizketan zehar, baita esaldi beraren barruan ere.

San Sebastian bezpera honetan danbor hotsekin batera Raimundo Sarriegi musikagilearen martxa entzunez gero, eta bukaeraraino entzuteko aukera izanez gero, egiaztatuko dugu inauteriak datozela laster. Tolosar gehienok oso gustuko dugunez inauteriez hitz egitea, inauterietako umorezko bertso hauek aipatu nahi ditut. 1902an argitaratu ziren.

Canciones bonitas nahi nituzke jarri,
para los carnavales entretenigarri;
riñendo estuvieron senar-emazte bi,
diciendo disparates batak besteari.

La esposa decía senarragatikan:
—No le puedo sacar ardotegitikan;
se pone caliente nafar beltzetikan,
no le gusta remojar iturrikotikan.

Nerabezaroko inauteri batzuetan entzun nituen lehenengoz bertso horiek, lehengo mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadan. Umorezko edukia izateaz gain, kantu horien bereizgarria bi hizkuntzatan izatean datza. Eta grazia areagotzeko, euskal ahoskera eta ebakerarekin kantatzen ziren, edo hala ikasi nuen nik behintzat:

Can-tzi-o-nes bonitas;

diziendo disparates.

se pone ca-li-ente

Gaur egun ere kantatzen ditugu, baina gaztelaniazko zatiak euskal ahoskera eta ebakerarekin kantatzeko ohitura galtzen ari da. Hala ere, uste dut denak jabetzen direla hizkuntzak nahasian ari direla erabiltzen eta horixe dela bertso horien bereizgarria.

Lau urte edo nituenean gaztelania noiz ikasi behar nuen galdetzen omen nuen. Gurasoek sortu berria zen ikastolara eraman ninduten frankismo garaian. Oraindik gaztelaniaz hitz egiteko gai ez izateak ez zidan arazorik eragin, nire adineko beste batzuei gertatu zitzaien modura, baina jabetuta nengoen etxeko hizkuntzaz gain beste bat ere bazela inguruan. Ez naiz ondo gogoratzen noiz eta nola, baina ikasi nuen gaztelania, eta gaztelania ikastearekin batera hasi nintzen euskaraz ari nintzela gaztelaniazko esapideak sartzen. Eta orduan alarma gorria pizten zen. Gurasoek esaten zidaten erabili nuen hura ez zela euskara eta gogorarazten zidaten esan nahi nuena euskaraz nola esaten zen. Lehenengo alarma gorria etxekoa izaten zen.

Hurrengo alarma gorria ikastolakoa izaten zen, han ere behin eta berriz esaten baitziguten euskaraz egin behar genuela. Nerabezaro garaian irakasle batek ipuin bitxi bat idatzi zuen ikastolako aldizkarirako. Gaitz batek jotako familia baten kontakizuna zen, guraso eta bi seme-alabez osatuta zegoen familia batena, eta elkarren artean beti gaztelania eta euskara nahastuaz hitz egin zuten. Hori zen familia hartako kideek zuten gaitza: ezin zuten hizkuntza bakar batean hitz egin; beti nahasten zituzten euskara eta gaztelania. Ipuin osoan elkarrizketak gaztelania eta euskara nahastuta zeuden idatzita. Baina ipuinaren bukaeran irakaspena zetorren: aipatzen zuen gaitz hura kutsakorra zela, gero eta jende gehiagori eragiten ziola eta erne ibili beharra zegoela harrapa ez gintzan.

Bi hizkuntzak nahasian erabiltzea ez da kontu berria, lehen ere gertatzen zen, jakina, baina lehen jabetzen ginen edo jabearazten gintuzten ez ginela erabat euskaraz ari edo ez genbiltzala erabat zuzen.

Gaur egun, ordea, susmoa dut bi hizkuntzak nahasian erabiltzeko ohitura dutenetako askok gero eta gehiago uste dutela euskaraz ari direla. Lehengo batean jaioterrian lagun batekin nengoela, haren ezagun batekin egin genuen topo eta hizkuntza biak nahasian hizketan ari zen bitartean esan zigun etxean beti euskaraz egiten zutela. Konfiantzarik ez nuenez, ez nintzen ausartu ezer esatera, baina nire artean pentsatu nuen ezinezkoa zela etxe hartan dena euskaraz egitea, berak esaten zituenaren erdiak gaztelaniaz esaten ari zenean. Sarri aipatzen den modura, Lazkao Txiki ez zebilen oker.

Laurogeita hamarreko hamarkadan Gasteiza joan nintzen lanera eta han beste alarma gorri batzuk piztu zizkidaten; kasu horretan gaztelaniaz hitz egiterakoan dauzkadan interferentziei dagozkienak. Orduan ikasi nuen sacar ruido ez dela txukuna gaztelaniaz; meter ruido behar duela.

Lehengo egun batean autoan lanera nindoala zarata sartu entzun nuen irratian eta pentsatu nuen benetan xelebrea dela nik urteak pasa izana sacar ruido esanez, gaztelania jatorrean ari nintzelakoan, eta orain euskaraz zabaltzen ari den forma zarata sartu izatea.

2026-01-162026-01-15

Interpreteon anekdota-bilduma

Maitane Uriarte Atxikallende

Bai, irakurle, ondo irakurri duzu: interpreteon anekdota bitxiak jasotzea bururatu zaigu oraingoan. Lanbide guztietan suertatzen dira egoera bitxiak, haserrearazten gaituztenak zein barre galanta ateratzen digutenak. Beraz, zergatik ez hemen partekatu?

Hona hemen momentura arte jasotako batzuk:

Taldeko interprete bat Brasilen lanean zebilela, sendagile batzuen interprete izatea tokatu zitzaion, faveletan. Aldibereko interpretazioa eskaini zuen infoportarekin, aldibereko interpretazioa zer zen ere ez zekiten pertsonentzat. Entzuleek flipatu egin zuten entzungailuak jarri eta hizlariek hizkuntza arrotz batean ziotena aldi berean portugesez entzuten hasi zirenean. Asko baloratu zuten, baina interpreteari esan ziotenez, are gehiago baloratu zuten entzungailuak erabili izanari esker inoren hatsa ondo-ondotik usaindu behar ez izatea.

Atzerriko delegazio bat etorri zen Brasilgo osasun sistema publikoa ezagutzera. Hizlaria gobernuko arduradunetako bat omen zen, politikaria, eta delegazioko kideei bisita gidatua eskaini zien ospitale batzuetan. Interpreteak berarekin joan ziren, infoportarekin aldibereko interpretazioa egiteko. Ospitale nagusiez gain, kanpoaldeko ospitale berri bat ere bisitatu zuten, zehazki, larrialdi zerbitzua. Jendez lepo zegoen, eta pazienteak politikaria bertan zela enteratu zirenean, kexa guztien berri ematen hasi ziren, zarataka. Politikariak, bestalde, kexak ez interpretatzeko eskatu zien interpreteei, atzerriko delegazioak uler ez zitzan. Hala ere, atzerritarrak konturatu egin ziren interpreteak ez zirela dena itzultzen ari. Interprete gaixoak, erdi-erdian.

Interpreteak kabinan zeuden behin, soinu-teknikariarekin batera. Antza denez, teknikaria logura zen, eta loak hartu eta zurrungaka hasi zen. Zurrungak interpreteen mikroetatik kolatu eta entzuleek ere entzun zituzten.

Interprete batzuek hotel batean eskaini behar izan zuten interpretazio-zerbitzua eta ez zieten kabinarik jarri. Horren ordez, hoteleko langileek erabili ohi zuten gela baten sartu zituzten. Interpreteak lanean ari zirela, gizon bat sartu zen gelan. Hoteleko langilea omen zen, eta gela hori aldagela modukoa omen zen. Beraz, interpreteak lanean ari zirela arropa kentzen hasi zen, lanekoa janzteko. Interpreteak lanean eta gizona galtzontzilloetan. Hori bai, erabilera anitzeko kabina.

Frantsesetik ingelesera interpretatu beharreko bilera batean, hizlari frantsesa “la réunion” gora eta behera aritu zen eta interpreteak “the meeting” (bilera) terminoa erabili zuen hura itzultzeko. Saioak aurrera egin ahala, beharbada hizlaria beste zerbaitetaz ari zela susmatu zuen interpreteak, eta halaxe izan zen: bilera amaitutakoan, entzule batzuk joan zitzaizkion interpreteari, barreka, hizlaria “La Réunion” uharteaz ari zela esanez.

Honaino ba, anekdota bitxi batzuk. Askoz gehiago ditugu; beraz, adi hurrengo artikuluari!

2026-01-142026-01-13

Juan Pedrorenak (II): eskaini

Fernando Rey Escalera

Blog honetan egin nuen azken artikuluari “Juan Pedrorenak” izenburuari jarri nion, Jon Etxegarai Agara gure lankide zenaren ohoretan, hark erakutsitakoetatik tiraka sailtxo bat egiteko asmotan.

Aurrekoan esan nuenez, Juan Pedrok gauza asko erakutsi zizkidan, eta oso gogoan ditut berak niri eta beste batzuei esandakoak. Azken bi hilabeteotan, gainera, buruan bueltaka dabilzkit kalko okerrak, horri buruzko ikastarotxo bat eskatu baitidate. Nahi gabe ere, oharkabean, kalko okerrei buruzko gogoeta etengabean ari naiz egun hauetan, adibide-ehizan, eta horrekin batera etorri zait blog honetarako enkargua.

Horregatik erabaki dut “eskaini” aditzaren kalko okerra hartzea hizpide.

Kalko oker horren kontrako borrokan, oroimenak huts egiten ez badit, Mikel Taberna lankidea ere aritzen zen. Uste dut Mikeli ere aditu niola noizbait ere horri buruzko zerbait.

Esaten zidan Jonek: Zergatik erraten ditek “hitzaldi bat eskaini zuela”? Galdetu zian hasieran hizlariak jendeak aditu nahi ote zuen? Ez. Ez zian deus eskaini. Eman egin zian hitzaldia.

Joan zen mendean Joni hori aditu nion arte behin ere erreparatu gabe nengoen. Baina arrazoi zuen, jakina. Eta begi-bistakoa da gaztelaniatik hartutako kalko okerra dela, gaztelania ustez dotorean aski normala baita esatea norbaitek “ofreció una charla”.

Kalkoak arrakasta izan du, eta berehalaxe aurkitu ditut halako adibideak:

Rich Bakerrek Master Industrialekolehen mailako ikasleentzat ponentzia bat eskaini zuen, “Makinen Diseinu, Kalkulu eta Egiaztapena” enbor ikasgaiaren barne. (Mondragon Unibertsitatea)

Tumaker enpresak hitzaldi bat eskaini zien Industriako Fabrikazio Gehigarriko Masterreko ikasleei. (Mondragon Unibertsitatea)

Larrazabalgo hitzaldia, baita Larrazabalgo otordua izenez ere ezaguna, 1893ko ekainaren 3an Sabin Arana Goirik garai hartan Bilbotik hurbil zegoen Begoñako Larrazabal baserri-txakolindegian eskaini zuen hitzaldi bat izan zen. (Wikipedia)

Biziolak lehen aldiz hitzaldi bat eskaini zuen atzo Aiora Zabalaren “Natura Gure Esku” liburuaren aurkezpenarekin. (Goierri irrati telebista)

Maiatzaren 10ean Silvia Federicik hitzaldi bat eskaini zuen museoan. (erran.eus)

Motorrak berotzen joateko, gaur goizean adineko pertsonei zuzenduriko hitzaldi bat eskaini dute osasun zentroko kideek zinean. (Alegiako Udala)

Uribarri guneko Magala espazio pedagogikoak hitzaldi berri bat eskaini zuen aurreko ostegun arratsaldean. (Modraberri)

Irailaren 26an, Zumarragan, adinkeriari buruzko hitzaldi bat eskaini zen, Zumarragako Adineko Pertsonen Astearen egitarauaren barruan (irailaren 25etik urriaren 1era ospatuko da). (euskadi.eus)

James Randi magoak, eszeptizismoaren eta zabalkundearen arloko aditu ospetsuetako batek, Labpsico bisitatu eta hitzaldi bat eskaini du Deustun. (Deustuko Unibertsitatea)

Hernaniko alkateak Hernani Burujabe proiektuaren inguruko hitzaldi bat eskaini du EHUko udako ikastaroetan. (Hernaniko Udala)

Orkestrako zuzendari orokorra den Iñigo Alberdik hitzaldi bat eskaini du “Fórum Europa. Tribuna Euskadi”. (Euskadiko Orkestra. Basque National Orchestra)

Eskarne Lopetegi Zalakain filologoak INGURA euskara on line ikas-plataformari buruzko hitzaldi bat eskaini du euskara irakasteko 2025-2026 ikastaroaren irekieran. (Euskarabidea. Nafarroako Gobernua)

Patricia Viscarret mendizaleak hitzaldi bat eskaini du Karakorum mendiari buruz. (NUP)

…Carmen Muñoz Regueras Ramon Bajo ikastetxe publikoko maistra, hitzaldi bat eskaini zuena. Parte hartu zuten ere Haizea Domingo Bilbao eta Rakel Gamito Gómez ikasleek… (Euskal Herriko Unibertsitatearen aldizkaria)

Itzultzaile neuronalak ere kalko oker hori zabaltzen laguntzen ari dira, Adimen Artifizialak dituen arriskuen erakusgarri. Begiratu besterik ez dago “El profesor universitario ofreció una charla a 30 alumnos de ingeniería” esaldia nola ematen duten.

Itzultzaile neuronala:
Unibertsitateko irakasleak hitzaldia eskaini zien ingeniaritzako 30 ikasleri

Elia:
Unibertsitateko irakasleak hitzaldia eskaini zien ingeniaritzako 30 ikasleri

Traslator (Google):
Unibertsitateko irakasleak 30 ingeniaritza ikasleri hitzaldia eman zien

Corpusetan begiratuz gero ere, asko dira halako adibideak. Txikikeria da, jakina, baina halako ale asko sartzen ari zaizkigu euskaran, eta, obsesiorik gabe ere, aurre egin beharko diegu. Ederki dakigu kalko batzuk egokiak direla eta tokia izanen dutela noizbait ere gure hizkuntzan. Beste batzuk, aldiz, ez dira ez egokiak ez beharrezkoak. Euskara kalko okerrez betetzen ari zaigu egoera diglosikoaren ondorioz. Oreka zailean egin beharko dugu aurrera: auzo-erdaren ekarpenak onartu eta integratu, baina haien mendeko bihurtu gabe.

EIMAren Kalko Okerrak liburuan ez dut aurkitu kalko honi buruzko aipamenik. Eta artikulu hau bukatzen ari nintzela, azken bilaketa egin, eta hara, ustekabea, EBEk bai, jaso du. Ez dakit noiz sartu zuten, baina honela dio Euskara Batuaren Eskuliburuak:

eskaini
Erdararen kalkoz —es: ofrecer, fr: offrir—, ez dagokion adiera ematen zaio batzuetan. Egoki da esatea ardoa eskaini, bertso bat eskaini, laguntza eskaini…; baina prentsaurrekoa, hitzaldia, kontzertua eskaini eta gisakoak ez dira egokiak (> prentsaurrekoa, hitzaldia, kontzertua eman, egin, jo…).

2026-01-122026-01-11

Bertsiotik bertsiora

Isabel Etxeberria Ramírez

Gogoan izango duzue jolasa. Lagun batek hitz bat edo esaldi labur bat xuxurlatzen dio belarrira beste bati, bigarren horrek hirugarren bati errepikatzen dio ulertu duena, hark laugarren bati eta abar… harik eta ilarako azkenak belarriz belarri desitxuratuta iritsi zaiona ahoz gora esaten duen arte. Eta orduan, horiek barreak eta horiek algarak! Bilakaera nola gertatu den ulertu nahia etorri ohi da jarraian: “Baina, zuk zer esan didazu?”, “A, nik hau ulertu dut”, “Eta beste hori nondik atera da, orduan?”… Eta berriro barreak eta berriro algarak. Guk gaztelaniaz izendatuta aipatzen genuen jolasa txikitan: teléfono escacharrado. Telefono hondatua, alegia.

Itzulpengintzan zubi-hizkuntzak eta zubi-testuak erabiltzen dira askotan, eta, telefono hondatuaren jolasean bezala, bilakaerak eta galerak gertatu ohi dira hala jardutean. Bilakaerak eta galerak, egia esan, beti gerta daitezke eta gertatzen dira, zubi-testuetatik itzultzean zein jatorrizkotik zuzenean aritzean. Itzultzearen jardunari berezkoa zaion zerbait dela esaten ausartuko naiz. Baina zuzenean jatorrizko testua ez baizik eta bitarteko itzulpen bat erabiltzen denean abiapuntu gisa, jatorrizkoaren egileak esan zuenetik azken itzulpenera arteko aldea handiagoa izatea espero ohi dugu denok; are gehiago literatura itzultzean, non kontatzen denaz gain nola kontatzen den ere asmoz eta esanahiz betea izaten den.

Demagun Jon Miranderen poema zati hau:

Aintziko urerat
ilargi laurden bat erori zen,
zuri, jori,
gauko zitu zori:
igelek jan dute, igeltto igeldariek.

Ez dakit Miranderen poema hau hizkuntzaren batera itzulita dagoen. NordaNor datu-basean jasotzen den Miranderen poesia itzulitik (gaztelaniarako hiru antologia edo liburutan eta alemanerako batean itzuli omen da Miranderen poemaren bat) Iñaki Aldekoak Visor argitaletxerako prestatutako edizioa baino ez dut esku artean, eta han ez da ageri. Nolanahi ere, erraz irudika ditzaket balizko itzultzailearen nekeak eta izerdiak taxuzko itzulpen bat ontzeko ahaleginean. Errepara diezaiogun alderdi fonetiko eta erritmikoari: aliterazio nabarmeneko zuri, jori, zitu, zori segida, adibidez, edo igeltto igeldari (igerilari) hitz-jokoa. Itzultzaileak hitzen esanahia (esanahi denotatiboa) baino ez transferitzea erabaki lezake, alderdi formala imitatzen ahalegindu gabe; edo xede-hizkuntzan antzeko aliterazio edo hitz-jokoren bat bilatzen saia liteke, bestela. Bigarren kasu horretan, formari dagokionez baliokidea izan litekeen zerbait proposatzea erabakiko balu, alegia, zail izango luke jatorrizkoaren esanahi bereko ordainak hautatuta efektu fonetikoari eustea ―kasualitate handia litzateke euskarazko hitz horientzako erdal ordain zuzenek aliterazio bat gordetzea beren artean―; hitzen bat aldatu beharko luke ziurrenik, eta formalki ondo datorkion baina esanahi aldetik jatorrizkotik urruntzen den hitzen bat edo beste txertatu. Bestela esanda, Miranderen hitzon esanahi semantikoa bere horretan eman nahiko balu, forma mailako edertasuna sakrifikatu beharko luke; eta artifizio formalari eusten saiatu nahiko balu, eduki mailan traizio txikiren bat egin beharrean egongo litzateke ziurrenik.

Imajinatu, orain, balizko itzultzaile horren itzulpena Miranderen poema hirugarren hizkuntza batera itzultzeko zubi-testu gisa erabiltzen dela, bai baitakigu, Eli Manterolak hemen adibidez ondo azaldu duen bezala, euskal literatura kanpora zabaltzeko bide ohiko samarra euskaratik zuzenean ez baizik eta gaztelaniara egindako itzulpenetatik abiatzea dela. Bada, hirugarren hizkuntza horretako itzultzaileak, tarteko itzulpena baino ezagutzen ez duelarik, zerbaiten faltan egingo du bere itzulpen-proposamena ezinbestean. Baldin eta esku artean darabilen zubi-testuan lehen itzultzaileak alderdi formalari ez erreparatzeko hautua egin badu, hirugarren hizkuntzan diharduen itzultzaile honek arrastorik ere ez du izango Miranderen jatorrizko poeman lerro horietan aliterazio nabarmen bat zegoela edo igel eta igeldari hitzen artean hitz-joko bat egiten zela, eta bere itzulpenean ez du halakorik jasoko. Eta, kontrara, lehen itzulpenaren egileak artifizio formalari eutsi nahi izan balio, litekeena denez forma imitatu nahiaren ondorioz edukian aldaketatxoak egin behar izana, hurrengo itzulpenaren egileak ez luke jasoko Mirandek jatorriz zerrendatutako kontzeptu sorta (zuri, gori, zitu, zori), ezpada tarteko itzulpenean nola edo hala aliterazio bat egitea ahalbidetu duen hitz segida bat, traizio semantiko eta guzti.

Pertsona batek zubi-testuen bitartez itzultzen duenean, aurreko itzultzaileak ahaztutakoak, ez ikusiak, oker interpretatutakoak, desbiderarazi edo urrunarazitakoak, apropos aldatutakoak… bere egiten ditu. Tarteko itzultzailearen mende dago erabat; hartaz (eta haren mugez eta bizioez) fidatu beste aukerarik ez du. Eta bai, noski, badago kontrasterako zubi-testu bat baino gehiago erabiltzea, nahiz eta horrek buru-hauste franko ekarri ohi duen (bertsioen arteko kontraesanak ebaztea ez baita erraza izaten) eta azken beltzean ezeren berme ziurrik ere ez den (Joannes Jauregik zubi-testuak erabiltzearen inguruko bere esperientzia kontatu zuen hemen).

Goiko adibidean euskarazko testu bat erdaratzeaz aritu naiz, baina kontrako norabidean ere, hots, erdara ezezagun samar batetik euskarara itzultzeari buruz hitz egitean, erreparotxoak eta beldurrak topatu izan ditut inguruan, batez ere poesia itzultzeari dagokionez. Merezi ote du poeta txinatar edo suediar baten obra euskaratzen saiatzea, adibidez, jakinik jatorrizkoaren erritmoa eta errima, musikaltasuna, esanahi gordeak, kultur erreferentzia ezkutuak, tradizio guretzat ezezagunen eraginak… izpiritua, azken finean, ez dugula guztiz antzemango?

Nik argi dut. Zabaldu dadila Miranderen obra eta euskal literatura guztia mundura, baita zubi-hizkuntzetatik (eta nagusiki gaztelaniaren eta frantsesaren iragazitik) pasatuta izan behar badu ere. Irits dadila erdizka, kamustuta, eraldatuta, bitartekarien ahuleziek herbalduta eta bizioek itsustuta; baina irits dadila. Eta ezagutu ditzagun munduko literaturak euskaraz. Ez ulertzen ditugun eta beraz zuzenean itzul ditzakegun hizkuntzetan idatzitakoak soilik, baizik eta denak. Irakur ditzagun munduko bazter guztietako idazleak euskaraz; gure inguruko hiru hizkuntza handiak (gaztelania, frantsesa, ingelesa) bitartekari direla, ados, baina euskaraz. Izan ere, zein da alternatiba, bestela? Munduko bazterretako autoreak ezagutu gabe geratzea? Euskarara zeharka egin den itzulpen bati muzin egiteagatik autore hori azkenerako gaztelaniaz, frantsesez edo ingelesez irakurtzea?

Eta bai, egia da: editore eta itzultzaile espainol, frantses eta ingelesen mendekotasun handia dugu. Haiek mundutik beren hiru hizkuntza handietara itzultzeko aukeratzen dutena da hein handi batean gero guk euskarara itzultzen duguna. Gure munduaren neurria beraiek ezartzen dute gutxi-asko. Hor badugu zer hausnartu, eta badugu ohiko informazio-iturrietatik aparteko bidezidorrak arakatu beharra.

Nolanahi ere dela, belarritik belarrira ilarako azkeneraino iristen den hori, itxuragabetuta eta esanahiberrituta bada ere, irits dadila euskaraz.

2026-01-092026-01-08

SS siglak nola deklinatu

Santi Leoné

Euskaltzaindiak siglak nola deklinatu arautu duen arren, badira oraindik zalantzak pizten dituztenak. Kanada eta Mexiko artean dagoen desgrazia unibertsal hori izendatzeko balio duten siglak, AEB alegia, singularrean deklinatu beharko lirateke Euskaltzaindiaren arabera, baina ez da falta horrekin teorian eta eguneroko praktikan ados ez dagoenik.

AEB formalki plurala da ―Amerikako Estatu Batuak―, baina erreferentea singularra da: poblazio zibilaren gainean arma nuklearrak erabili dituen herrialde bakarra, hain zuzen ere. Horixe da Akademiak ematen duen arrazoia ―komentario politiko-ironikoa kenduta, nire ekarpentxoa izan baita hori― siglak singularrean deklinatu behar direla adierazteko: AEBn, AEBk, AEBkoa, etab. Pluralean deklinatzearen aldekoek, berriz, argudiatzen dute solasean ari garelarik inork ez duela a-e-be erraten, Estatu Batuak baizik, eta, hortaz, siglak pluralean deklinatzea ―AEBetan, AEBek, AEBetakoa, etab.― dela logikoena. Irene Arraratsek aski argi azaldu du kontua artikulu honetan, eta irizpide horren arabera jokatzen dute, adibidez Berria egunkarian.

Gaur, hori nolanahi den ere, ez gara AEBz ―bai, ni bat heldu naiz arauak dioenarekin― mintzatzera etorri. Halere, ez gara gauza nazien eremutik mugituko: SS baitira zalantza pizten duten bertze sigla batzuk. Interneten bilaketa bizkorra eginez gero, ez da zaila sigla pluralean deklinatua harrapatzea: horrela erabili ditu, adibidez, Jon Arrizabalak Argian Otto Skorzenyri buruz publikaturiko artikuluan; horrela dago EITBren webgunean, nazi baten gaineko 2010eko albiste batean; Berrian, horrela erabili zituen Maite Asensiok 2008ko testu batean, eta, berrikiago, M.A. Elustondok, Jon Mirande mintzagai duelarik; gauza bera El Correon, Ander Retolazak sinaturiko artikulu batean, eta baita, Mirande berriz solasera ekarrita, Deabruaren Eskola webgunean ere. Itzultzaileen artean, ordea, iduri du kontrako joera nagusitu dela: SS singularrean deklinatu zuen Karlos Cidek Josef Škvorecký-ren Mundu mingotsa liburuaren itzulpenean (“SSkoak ere joaten ziren zinematografora”); singularrean, halaber, Urtzi Urrutikoetxeak, Imre Kerteszen Zoririk ez liburuan (“SSko medikuek hainbat esperimentu egin zituzten eurekin”); singularrean deklinaturik aurkitzen ditugu siglak Boris Pahorren Nekropolia nobelan, Santi Leonék euskaratua ―nahiz eta mutil hori ez dugun arras iturri fidagarritzat jotzen― (“izan baitzitekeen SSkoek eraman zuten lehengusu baten buru soildua”); eta singularrean ekarri ditu euskarara siglak Idoia Santamariak, Maja Haderlapen Ahanzturaren aingeruaren itzulpen ederrean (“SSkoak desagertu ziren arte”). Itzultzaileen testuetan bakarrik ez, prentsan ere bada singularraren alde egin duenik, hala nola Floren Aoizek Naiz egunkarian eta Aitor Manterolak Berrian.

Alta bada, nazismoa kenduta, SSk ez dute AEBkin gauza handirik amankomunean, SS ez baita plurala. Edo, hobeki erranda, ez baita plurala jatorrizko bertsioan. Gaztelaniaz sistematikoki las SS erabiltzen den arren ―frantsesez, oker ez banabil, biak dira posible―, alemanez, Schutzstaffel erakundearen siglak dira eta, alde horregatik, objektu singularra izendatzen duen izen-elkarketa singularra den neurrian, singularrean erabiltzekoak. Beraz, AEB siglen kasuan zalantza edo eztabaida justifikatzen duenak ez du lekurik SS sigletan, baldin eta jatorrizkora jo eta gaztelania alde batera uzten badugu. Horregatik, esaldi honen bi aukeren artean ―AEBetako agintariek SSetako kideak iduri dute / AEBko agintariek SSko kideak iduri dute―, bigarrenaren alde eginen nuke dudarik gabe, nahiz eta ulertuko nukeen AEB pluralean deklinatzea, betiere onartzen badugu mespretxu gordinena merezi duten SSko nazien antz izigarria dutela.

2026-01-072026-01-08

“Noel bat Erregen egüneko”, frantsesetik euskaraturik

Gidor Bilbao Telletxea

Nire idatzi hau urtarrilaren 7an argitaratuko zela jakin nuenean, gaia berehala etorri zitzaidan burura. Lapurdiko edo Zuberoako kantika espiritualen eta noelen bildumetan, Erregenetan kantatzeko taxuturiko noel bat hautatuko nuen, eta horren jatorrizkoa frantsesezkoa dela erakutsi. Nire buruan ez dago, jakina, euskal kantika espiritual eta noel guztiak frantsesetik euskaratuak direnik, baina azken urteetan ikusi dut horietako askok egin dutela bide hori. Blog honetan bi aldiz jardun dut horren inguruan: 2023an lehenik, Bernart Gazteluzarrek euskaraturiko kantika bat dela eta, 2024an bigarrenik, “Munduko gauzen ez-deustasuna” kantika aztergai legez harturik.

Noela hautatzea zen hurrengo urratsa. XVIII. eta XIX. mendeetan argitaraturiko bildumak hartu eta Erregenetakoak bilatu nituenean, berehala hautatu nuen zubererazko hau:

Beste noel bat Erregen egüneko

Zer astre da hain argirik
gai ülhün handi huntan?
Ez izarrik hain ederrik, ederrik, ederrik
zelü orotan.

Haren argia hedatzen
lürraren bazter orotan,
Jinkuaren semia sorthü da, sorthü da, sorthü da
lür aphal huntan.

Belemeko ziotatia,
ala hik ditxa huna!
Hitan dik sorthü Mariak, Mariak, Mariak
Jesus maitia.

Amak Jesus beitadüka
hertsi besuen artian,
bat bederak baledüka, ailedüka, ailedüka
bihotz erdian.

Egün agertü dira huna,
argi hura ikhusirik,
Gazpar, Baltazar, Melkior, Melkior, Melkior,
errege hunik.

Izarrari jarraikirik
joan dira Belemera
eta presentzez betherik, betherik, betherik
adoratzera.

Gazparrek eman dü ürhia,
erregeri zor dela;
Baltazarrek aldiz mirha, bai mirha, bai mirha,
mortal bezala.

Melkiorrek bere büria
eztadüka aphalik,
ofrendatü dü intzentsia, intzentsia, intzentsia
Jinkuari emanik.

Gero dira repausatü
Jinkuareki alagerarik,
eta berak abertitü, abertitü, abertitü,
lo daudialarik:

Herodesen kargia[ri]
repostü eman gaberik,
joan ditean beste bidiaz, bidiaz, bidiaz,
hura ützirik.

Haur da doktrina saintia:
bide gaitzian daguena[k]
har beza beste bidia, bidia, bidia
Jinkuagana.

Egün agertü zi[r]ena,
a gure Jaun handia,
othoitzten zütügü: estrena, estrena, estrena
zure zelia!

Gaurko grafian editaturik eman dut hemen eta ez naiz luzatuko edizioari buruzko azalpenetan, baina esango dut noel hau hiru bildumatan aurkitu dudala. Aurkitu dudan zaharrena 1782koa bide da: Noelen lilia composaturic huscarez Jesusen incarnationiaren ouhouretan (10-11. or.). 1821ean “Barneix Alçabehetic arraimprimaeraciric” berrargitaratu zen liburu hori, eta hor ere agertzen da guk hautatu dugun gabon-kanta (9-10. or.), aldaketa gutxirekin (errataren bat gehituta). Hirugarrenik, datarik gabeko berrargitalpen batean agertzen da, errataren bat zuzenduta eta beste errataren bat gehituta; inprimatzailearen aktibitate-datak kontuan izanik, 1844 ingurukoa bide da (9-10. or.). Lapurterazko bildumetan ez dut aurkitu, baina bada azken edizio bat ere aipatu beharrekoa: Emmanuel Intxauspek (Zunharreta, 1815 – Onizegaine, 1902) 1897an argitaraturiko Kantika saintiak Zuberoko euskaraz (233-236. or.) bilduman. Baina Intxauspek “ahalaz hobekienik aphaintü eta xuxentü” (ix. or.) ditu, Axularren Gerorekin jokatu zuen erara: erratak zuzendu ditu, baina maileguzko hitzak “apaintzea” ere ezinbestekoa iruditu zaio (astre → izar; ziotatia → hiri txipia; presentzez → emaitzez…), besteak beste.

Zergatik hautatu nuen noel hau eta ez beste bat? Egitura metrikoa eta hirugarren bertso-lerroko errepikapena aski esanguratsuak iruditu zitzaizkidalako, jatorrizkoa bilatzeko. Ez lehenengo saioan, ez bigarrenean, ez nuen aurkitu jatorrizkoa, frantsesezko eta okzitanierazko kantika- eta noel-bilduma askotan bilatu arren. Baina azkenean agertu da.

Euskarazko noel horretako hamabi ahapaldietatik lehenengo laurak frantsesezko batetik euskaratuak eta egokituak dira, zalantzarik gabe:

Beste noel bat Erregen egüneko

Zer astre da hain argirik
gai ülhün handi huntan?
Ez izarrik hain ederrik, ederrik, ederrik
zelü orotan.

Haren argia hedatzen
lürraren baster orotan,
Jinkuaren semia sorthü da, sorthü da, sorthü da
lür aphal huntan.

Belemeko ziotatia,
ala hik ditxa huna!
Hitan dik sorthü Mariak, Mariak, Mariak
Jesus maitia.

Amak Jesus beitadüka
hertsi besuen artian,
bat bederak baledüka, ailedüka, ailedüka
bihotz erdian.

[…]

Cantique d’amour vers Jesus dans la créche.
Sur l’air : Quel bel astre nous éclaire.

Quel bel astre nous éclaire,
du milieu de cette nuit?
Quelle est l’aurore si claire, si claire, si claire
qui nous l’a produit?

Jamais clarté ne fut vue
comparable à celle-ci,
qui remplit d’aise et la vue, et la vue, et la vue,
et le coeur aussi.

C’est l’unique de Marie,
né dedans un pauvre lieu,
qui dans un suppôt Marie, Marie, Marie,
l’homme avec son Dieu.

[…]

La mère, d’aise ravie,
va serrant entre ses bras
celui qui donne la vie, la vie, la vie
aux hommes ingrats.

[…]

Frantsesezko gabon-kanta hori 1723ko La belle Bible des cantiques de la naissance et des autres mystères de notre seigneur bilduman (49-52. or.) aurkitu dut lehenengoz (eta berriz 1727ko arrainprimaketan), eta gero 1882ko Noëls anciens en l’honneur de N.-S. Jésus-Christ et de la sainte Vierge, avec les airs notés, par M. l’abbé L. Janel bilduman baino ez (124-126 or.). Hiru edizioetan dago testu bertsua (esaldiren bat gorabehera), eta bistan da guk ezagutu dugun frantsesezko gabon-kanta ez dela Errege egunerako idatzia, eguberrietarako baizik. Izan ere, bosgarren ahapaldian euskarazkoan hiru erregeak agertzen direnetik, euskarazkoa eta frantsesezkoa zein bere bidetik doaz, frantsesezkoak beste hemezortzi ahapaldi baititu, baina ez baita ez Gaspar, ez Meltxor, ez Baltasar aipatzen, ez eta Herodes ere. Euskarazko noelaren letra-egilea, hortaz, itzultzaile-lanetan hasi da, baina, ekindakoaren melodia eta neurriarekin, sortzaile-lanetan jarraitu du… guk aurkitu ez dugun frantsesezko aldaeraren bat izan ez badu aurrean.

Ez dakigu euskarazkoak zenbateko arrakasta izan zuen eta Zuberoako herrietan kantatu zen ala ez, baina 1882ko frantsesezko bildumari esker ezagutzen dugu melodiaren partitura, eta bistan da euskarazko itzulpena hartara egokitua dela:

2025-12-222025-12-21

Gasteizko errealitateak

Josu Barambones Zubiria

Goiz batez, Gasteizko X lineako autobusean nindoala, bidaiari gazte eta heldu batzuen arteko solasek inguru-minguruan bizi dudan euskararen paisaiari buruz idazteko ideia eman zidaten. Uste dut euskaldunok oso kontzienteak garela euskarak bizi duen egoeraz, eta halaber oso kontzienteak garela hitz egiten dugun euskaraz edota entzuten dugun euskaraz ere. Kontzientzia horren erruz, hala nola jasandako hezkuntza linguistiko ezinago kaltegarri eta aurreiritziz mukuru beterikoari esker, beti belarriak prest daude entzuten duguna linguistikoki deskodifikatzeko. Baina hori beste ezpal bateko zura da, eta ez da hona ekarri nauen gaia. Kontua da autobuseko abagune hori egokia iruditu zitzaidala nire jaioterrian bizi ditudan errealitate linguistikoez hitz egiteko. Hortaz, ez si eta ez no, koadernoa eta bolaluma hartu, eta hara non nire burua topatu dudan Gasteizen hitz egiten diren hizkuntzekin bizi ditudan errealitate linguistikoez idazten. Deskribatuko ditudan errealitate guztiak elkarrekin nahasten dira eta sarritan osagarriak ere badira, izan ere inongo errealitate ez da gainerakoetatik aparte bizi.

Lehen errealitatea. Ikasle talde bat, 16 bat urtekoa, autobusean eskolaz kanpoko jardueraren bat egitera zihoana. Denak gaztelaniaz ari ziren. Egia esan, denak ez: bazen heroi baten itxura hartu nion neska bat euskaraz bakarrik egiten zuena. Ez dakit nondik aterako zuen barruko indarra, baina gainerako ikaskide guztiak erdaraz ari ziren bitartean, berak euskara batu estandarrean tinko egonarria galdu gabe:

─Astebukaeran mendian egon naiz.
─¿Con el frío que hace? Yo no voy ni de palo.

Hamar bat minutu iraun zuen bidaian berak euskaraz jo eta fuego, ikaskideek gaztelaniaz erantzun arren. Halere, noizean behin, mirari moduko bat gertatzen zen eta ikaskideren bati edo besteri “bai” edo “ez” bat itzurtzen zitzaion euskaraz egiten zuen neskak egiten zituen galderen edo iruzkinen aurrean.

Bigarren errealitatea. Talde bereko irakasle bat euskara batuan bi ikaslerekin. Ikasleek euskara ulertzen zuten arren (ezagutzan aurrera egin dugun seinale), beti gaztelaniaz erantzuten zioten:

─Ze, zure etxean ez duzue arrainik jaten ala? ─irakasleak.
─No, a mi madre no le gusta el pescado ─ikasle batek.

Lehen errealitatearekin aldatzen den bakarra botere-erlazioa da: kasu honetan, irakaslearen eta ikasleen artekoa da. Aurrekoan, ordea, berdinetik berdinera zen. Pentsatzen jarrita, niri ere antzeko kasu bat gertatu zitzaidan Itzulpengintza euskaraz ikasten zuen ikasle batekin. Nahiz eta hasieran nirekin euskaraz egiten saiatzen zen, beti bukatzen zuen gaztelaniaz hitz egiten.

Hirugarren errealitatea. Handik bi ordura, bueltako autobusean, bi andereño elkarrekin euskaraz. Andereñoen arteko solasaldian euskara (batua) eta erdara, erdara eta euskara, zein baino zein, nahastu egiten dira:

─Los Herrán kalea oso ondo utzi dute egin dituzten obrekin.
─Bai, está muy chula. Pasiatzeko eta bizikletan ibiltzeko superondo.

Esango nuke halako errealitatean euskara gailentzen zaiola erdarari, baina erdararen hanka gabe, zangomotz gelditzen dela eta euskal hiztunek erdararen beharra dutela elkarrizketak herren ez egitearren. Eta errealitate hau hurrengoarekin oso lotua dago, baina badago desberdintasun bat: hirugarren errealitateko euskaldunek euskara batuan egiten dute; aitzitik, laugarren errealitatekoek nork bere euskalkian.

Laugarren errealitatea. Errealitate hau gazte jendearen artean gertatzen da (ez bakarrik ordea). Fenomeno hau guztiz zabaldua dago eta oso modu naturala da gazteen arteko elkarrizketak garatzeko. Euskañola du izena, argot-tzat har daiteke eta hizkuntza baliabide gisa erabiltzen da, bizi-bizi erabili ere. Beste euskara mota bat da, euskararen diglosia erakusten duena eta diglosiaz harago doana: gazteen arteko harremanen adierazpide indartsu eta ezinbestekoa bilakatu da. Adibide pare bat baino ez entzundako bi elkarrizketatatik:

─A ver Gasteiz toketan jatzun, Gasteiz mola mogollón.
─Bai, gogoratzen det que Leire se lo comentó.

Argot honetako ezaugarri nagusia esapide gatzdun edo xelebre gehienak espainolez esatea da. Argi dago euskarazko esapideak galduan irteten direla (erabiltzaileek ez dakitelako horiek euskaraz esaten edo euskarak falta dituelako), baina norberaren bizipenak lagun-ezagunei helarazteko oso modu zuzen eta eraginkorra dela ezin uka. Aldeak alde eta mugak muga, niri ingeles txikanoa, hau da, Spanglish delakoa gogorarazten dit. Azken finean, ingeles txikanoarekin gertatzen den bezala, gure kasuan euskara eta espainola nahasten dira, modu pragmatikoan nahastu ere: biak elkarren osagarri dira, ez arerio.

Bosgarren errealitatea. Euskara hutsean aritzen direnena: euskara landua erabiltzen da, dela batu estandarrean, dela norberaren euskalkian edo dela batuan baina norberaren euskalkiko zipriztinekin. Errealitate hau oso ondo ezagutzen dut egunero bizi eta praktikatzen dudalako, ahoz zein idatziz: familiakoekin (ez beti), lankideekin eta lagun eta ezagun batzuekin (nire lagun eta ezagun gehienak erdaldunak dira). Kasu askotan, gainera, euskara lan-hizkuntza ere da, nire kasuan bezala.

Seigarren errealitatea. Beste errealitate batzuk, nik ezagutzen ez ditudanak, baina entzun eta ikusten ditudanak Gasteizko kaleetan pasieran nabilenean: beste hizkuntza batzuetan mintzatzen diren errealitateak. Gasteizko udaleko web orrian irakurri dudanaren arabera, Gasteizko kaleetan 50 hizkuntza baino gehiago erabiltzen omen dira, besteak beste hauek: hassania (Sahara), wolofera (Senegal), bulgariera, paular hizkuntza (Gineako Errepublika), tamazigh hizkuntza (bereber hizkuntzak), arabiera (ziur asko dialektoren bat baino gehiago) eta txinera (ziur asko dialektoren bat baino gehiago). Errealitate horiek gogorarazten digute gaur egungo mundu globalizatuan gizarte elebakarrak espejismo hutsak direla.

Zazpigarren errealitatea. Hizkuntza hegemonikoari dagokiona, hots, gaztelania hutsean bizi direnen errealitatea. Egunero errealitate honekin gurutzatzen naizen arren, datu bakan batzuk ezagutu nahi izan ditut. Eustatek eskaintzen dituen datuei kasu eginez, 2021ean (azken erregistroko datuak) Gasteizko biztanleen % 70,17 da erdaldun elebakarra eta euskaldunak eta ia-euskaldunak % 29,83. Haur eta gazte gehienek ulertzen duten arren (ulermen mailak zehaztu beharko lirateke), gutxi dira erabiltzen dutenak. Guztiarekin ere, gutxi horiek duela berrogeita hamar urte baino gehiago dira.

Urriaren hasieran Blanca Urgellek Berria egunkarian esaten zuen gasteiztarrok harro egon behar dugula euskararen ezagutzan eta erabileran egin dugun jauziagatik. Eta bat nator iritzi horrekin. Ni Gasteizko Adurtza auzokoa naiz: bertan jaio eta koxkortu nintzen, lehen ikasketak hor egin nituen, eta orain hor bizi eta lan egiten dut. Nire txikitako unibertsoan euskara ez zen existitzen. 14 bat urte bete nituen arte euskarazko hitzik entzun gabe nengoen, eta entzun nituen euskarazko lehen hitzak eskolarekin Gernika, Lekeitio eta Ondarrura egin nuen bidaia batean izan zen. Hazi nintzen auzoan gaztelaniak betetzen zituen espazio guztiak. Orain, ia berrogeita hamar urte igaro direlarik bidaia hartatik, nire auzoan euskara egunero entzuten dut: kalean, dendetan, tabernetan, tranbian, autobusean… Euskara larrialdian omen dago, ez horrenbeste ezagutzari dagokionez, baizik eta erabilerari dagokionez, eta bereziki orain arte euskararen arnasguneak izan diren eremuetan. Edozelan ere, baikortasunez begiratu nahi diot euskararen etorkizunari, eta aitortu azken mende erdian denon artean eman ditugun urratsak erabakigarriak izan direla euskararen erabilera, ezagutza eta garapena, agian ez nahi genukeen neurrian, baina hein batean bederen, hedatu eta ziurtatzeko.

Eguberri on.

2025-12-192025-12-17

Euskara eremu digitalean

Asier Larrinaga Larrazabal

Aurtengo Euskararen Egunean, aro digitalean bizi garela gogorarazi nahi izan dugu EITB barruan aurrera eraman dugun ekimenean. Gure egungo bizimoduan, nahitaezkoak zaizkigu baliabide digitalak, eta euskaldunok baliabide horiek euskaraz behar ditugu. Albiste ona da baliabide horiek baditugula: mugikorretako eta ordenagailuetako sistema-eragileak, era guztietako hiztegi eta terminologi banku elektronikoak, zuzentzaile ortografikoak, itzultzaile neuronalak, adimen artifizialak, jokoak… Ezagutu eta ezagutarazi itzazu.

Mezu hori bera Instagramen zabaldu dute EITBko Euskara Zerbitzuko Maria Gamboa eta Leire Yue Ortubay lankideek.

2025-12-172025-12-17

Itzulpena eta irabaziak

Iñigo Satrustegi Andrés

Duela gutxi irakurri ahal izan genion Berrian Danele Sarriugarteri “Itzulpena eta galera” iritzi artikulua. Honela zioen amaierako parrafoan:

Itzultzailea naizela esaten dudanean maiz aipatzen didate galera. Zehazki, zera galdetzen didate: itzulpenetan ―itzulpenekin― zer galtzen den. Niri, egia esan, irakur dezakedan hizkuntzaren batera itzulita ez daudelako sekula ezagutu ezingo ditudanak, horiexek iruditzen zaizkit gabezia nagusia.

Lerrook aski esanguratsuak dira, artikulu osoa bera bezain. Baina hain hitz gutxitan laburbiltzen du gure jardunaren egoera. Euskarara zer, zenbat eta zergatik ekartzen dugun pentsatzeko aski.

Zer esango dizuet zuei, itzultzaile lagunok, ongi jakinen baituzue gurean itzulpenak oraindik ere baduela halako mamu bat bere gainean. Zailak direla, ez direla fidelak, edo fidelegiak direla, ez dutela jatorrizkoek* duten zera hori… Eta, akaso, poesiarekin bezalaxe gertatzen da: jende batek esaten du ez zaiola gustatzen poesia ez duelako ulertzen. Bada, galdera horiei: egin al duzu benetako ahaleginik gustatzen zaizun eta ulertzen duzun poesia bilatzeko? Alda poesia itzulpena hitzarengatik: egin al duzu benetako ahaleginik gustatzen zaizun eta ulertzen duzun itzulpenik bilatzeko?

Aurrekoan, irakurle taldean, irakurketa proposamenik bazuten galdetu nien kideei, eta batek honela erantzun ―erantzun esan badakioke, izan, berez, beste galdera bat izan baitzen―: Itzulpenak irakurriko ditugu beti? Bada, bai, momentuz, bederen, bai. Izan ere, Iruñean badira beste irakurle talde batzuk, eta gehien-gehienetan itzulpenak ere irakurtzen dituzten arren, hori dira beti: ere bat; kupo bat (eta ez gaizki hartu talde horietako kide eta gidariok!). Asmo jakin batzuekin sortu genuen taldetxoa: irakurketan zaletzea, elkarrekin irakurtzen ikastea eta kanpoko ideiak gurera ekartzea. Zeren euskarazko sorkuntza lanek (nobedadeek bereziki) badituzte oraindik ere plaza gutxi batzuk rodatzeko. Baina ez dakit ni neu ere inoiz iritsiko nintzatekeen beste garai bateko eta beste herrialde bateko idazleen lanak (euskaraz) irakurtzera, ez balitz talde honengatik. Beraz, horra irabazi txiki bat: ni bezalako beste irakurle batzuk ere, aurretik euskaraz irakurtzen zutenak, edo ez, kanpoko pentsamenduei lekutxo bat egiten beren agendetan.

Aurrekoan ere bai, gure itzultzaile batekin aritu nintzen orain arte lanean tokatu zaizkidan itzulpenez: lan gutxi eman didatela, eta zoragarri etorri direla. Bada, egin apustu itzulpen gehiago kaleratzeko!, erantzun zidan berak baikor. Baina hemen irabazietarako tarte gutxi. Ez naiz luzatuko eta ez dizuet jada badakizuen hori esplikatzen hasiko: zaila dela laguntza ekonomikorik gabe itzulpenak publikatzea, eta laguntzarekin denean ere, errentagarritasuna bera ez dagoela bermatuta. Kasurako: Durangon izan berri gara eta ikusi ditugu poltsak nobedadez gainezka, baina esanen nuke itzulpenik ez dela agertu inongo salduenen zerrendetan, eta, inpresio pertsonal bat, oihartzun gutxi izan dutela aurtengo itzulpenek… Bada sintoma, ezta?

Tira, hauek guztiak badakizkizue, eta, agian, ez dizuet ezer berririk ekarri gaurkoan.

Itzulpengintzan ere egoera irabazien eta galeren parametroetan irakurtzeko joera (eta beharra) dugu, baina bistan da itzulpenak irakurtzeko joeran dena dugula irabazteko: itzulgaiak, irakurleak, laguntzak eta salmentak.