Josu Barambones Zubiria
Itzultzea erretxin eta puntalakurlo bihurtzea da,
benetako bizitzan guztiz kontrakoa zaren arren.
Laura Wittner
Ez nuen inoiz pentsatuko nik, lehorrekoa izanik, baleei buruz idatziko nuenik. Baina Ikus-entzunezko itzulpen praktiketako eskolan erabiltzen dudan dokumental batean agertzen den termino baten egokitasunaz zalantza egiteak bultzatu nau artikulu hau idatzi eta nire duda-mudak zuekin partekatzera.
Itzultzaileok, badakizue, hitzak maite ditugu eta hitz egokiaren bila gure bizitzako ordu (egun) asko pasatzen ditugu. Eta hitz hori hitzik txikiena edota mikroskopikoena bada ere, hortxe egoten gara kieto ordenagailu edo kaier baten aurrean zorioneko hitz horri gure denbora eta arreta guztia eskaintzen munduak aurrera egiten jarraitzen duen bitartean.
Ikus-entzunezko itzulpengintzako eskolan dokumentalen itzulpen-egokitzapena lantzen dut. Eta hasierako eskoletan narrazioaz baliatzen den dokumental bat erabiltzen dut: Planeta urdina (BBCk 2001ean ekoitzitako dokumentala). Dokumentalak izaera dibulgatzailea du eta gure planetako itsasoen historia naturala kontatzen du era didaktiko batean. Lehen ataleko hasierako irudietan, plano pikatu batean, balea bat ageri da ozeano zabalaren handitasunean. Lehen irudiak pantailaratu eta segundo batzuk igaro ondoren, David Attenboroughen offeko ahotsa entzuten dugu:
| Dwarfed by the vast expanse of the open ocean – the biggest animal that has ever lived on our planet. A blue whale, 30 metres long and weighing over 200 tones. It’s far bigger than even the biggest dinosaur. |
Euskarazko bertsiora jo eta hau da entzuten duguna Jesus Eguzkitzaren ahots zoragarrian:
| Itsaso zabal amaigabean, gure planetan inoiz bizi izan den animaliarik handiena txiki ageri zaigu. Zere urdina da, hogeita hamar metro luze eta berrehun tonatik gorako izakia. Dinosaurorik handiena baina askoz handiagoa. |
Bai, «zere urdina» eta ez «balea urdina». Azken hamar urteotan klasean dokumentala ikusi duten guztiek (200 bat ikaslek) «balea» entzutea espero zuten, baina ezagutzen duten hitz baten ordez, ordura arte inoiz entzun ez duten beste termino bat entzuten dute: «zere». Eta erabaki hori ez da erabaki merkea, izan ere ikusleak harrituta eta nahastuta geratzen dira, irudiek argi uzten badute ere zer den «zere», pantailan bakarrik balea bat eta bere kumea agertzen direlako. Nik ere aitortu behar dut ez nekiela zer zen «zere» estreinako aldiz entzun nuenean, eta itzultzaile jakin-gose orok bezala, hiztegietara jo nuen hitz horren esanahiaren xerka. Eta esanahiak esanahi, funtsean jakin nahi nuen ea zer arrazoi egon zitekeen terminorik naturalena eta semantikoki zabalena ez hautatzeko, hau da, «balea urdina».
Hau ez da leku egokia nire bilaketa guztien berri emateko eta horregatik hiztegietan jasotakoa laburbilduko dizuet. Biologikoki, «zere» Balaenoptera generoko zenbait balea izendatzeko erabiltzen da eta, taxonomikoki, «zere urdina» Balaenoptera musculus generokoa da, «balea urdina» bezala, bakoitzaren erabilera eta erregistroa desberdinak badira ere. Eta hortxe dago gakoa, nik uste. Idatzizko tradizioari erreparatzen badiogu, ikusiko dugu Orotarikoak adibide bakarra baino ez duela jasotzen; Egungo Testuen Corpusean «zere arrunt» izen sintagma 47 aldiz azaltzen da: gehienak Berria egunkarian eta Wikipedian; «balea», berriz, 8.929 aldiz.
Horiek horrela, tradizioari eta gaurko erabilerari kasu eginez, uste dut testuinguru horretan «balea» erabiltzea egokiagoa izango zela, «zere» nahiko artifiziala gertatzen baita dokumentalen izaera dibulgatzailea eta informatiboa aintzat hartuta. Egia esan, ikusleek irudietan balea bat ikusten dutenean ez dute espero «zere» hitza entzutea, eta ikusten dutenaren eta entzuten dutenaren artean nahasketa halako bat sortzen da, hau da, entzutea espero duzunaren eta offeko ahotsak esaten duenaren arteko talka bat. «Zere» terminoak ere badu bere tokia, jakina, baina nik testuinguru espezializatuagoetan erabiliko nuke, hala nola Biologiako liburu batean edo balea-espezieen sailkapen batean.
Itzultzea hitzak hautatzea da, edo, zehatzago esanda, hitzak egoki hautatzen jakitea. Anjel Lertxundik Itzuliz usu begiak liburuan diosku itzultzailea hitzen eta adieren pisatzailea dela. Sarritan, halere, nago euskal itzultzaileok nolabaiteko didaktismo batean erortzeko joera gehiegizkoa dugula eta ez dugula pisuarekin asmatzen. Hain zuzen ere, batzuetan iduri du ahateari igerian irakatsi nahi diogula eta didaktismo faltsu batek eroaten gaituela erabaki okerrak edo gutxienez ez hain egokiak hartzera. Azken batean, ez du zentzu handirik jatorrizko testuan arrunta den termino baten ordez xede kulturan hain arrunta ez den beste termino bat erabiltzeak.
POSTDATA: Juan Garziaren Moby Dicken alimaleko itzulpena irakurtzen ari nintzela ikasi nuen Moby Dick «zeroi zuri izugarria» dela, eta liburuaren osagai nagusia «zeroi-ehiza» dela. Baina Melvillerena beste historia bat da.
