Argitalpenak

Posted on

Euskarari zer zor diot nik?

Iker Zaldua Zabalua

Lagun zahar eta oso euskaltzale batekin hitz egin nuen behin euskara defendatzeak, euskara babesteak, norberari dakarkion zamari buruz. Gure politikariek, euskara biziberritzeko, euskarari hauspoa emateko eta abiarazteko aulki egokian daudenek, ez dutela ahalbidetzen guk herritarrok atseden har dezagun, eta gure eskuetan uzten dutela borroka, lehen lerrora bidaltzen gaituztela.

Egia da euskararen aldeko politika irmoagoak ezar daitezkeela, egia da kutxa publikoetan dauden txanpon batzuk, edo gehixeago, bideratu daitezkeela euskararen ziora, euskararen zakura. Egia da, horrek lagunduko luke, eta horrek gainkarga hau arinduko liguke herritar xumeoi, eta Euskal Herrira iristen den orori nora iristen den behin eta berriz azaldu beharraren zama aski arinduko ligukeela, hemen beste hizkuntza ofizial bat dagoela, hau herri txiki bat dela, betiereko hizkuntza bat dagoela, mintzatu egin behar dela…

Bai, hainbat urteren ondoren, nekea pilatu daiteke, baina, zer geratzen zaigu? Bi mila eta hogeita seian gaude, eta Irulegin esku hura atean zintzilikatu zuenak nekez egingo zukeen apustu, gaur, hemen, blog honetan, norbaitek euskaraz idatziko zukeenik, blog hau egongo zatekeenik, eta euskara, oraindik, kalez kale entzuteko modua izango zatekeenik. Eta hori ez da babes politikoen ondare, hori herritarron ondare da.

Hemen gaude oraindik, “Europako azken indioak” dio abestiak, eta hor diraugu, Mendebaldeko bizimodua zeharo baitaratuta, baina indio. Eta lerro hauek idazten ari naizen honetan, Korrika amaitu berria dugu, eta arbizuar xume batek baigorriar batekin eta goizuetar batekin diosku “Zer gara, euskara bera ez bagara?”.

Hortxe bat-egite perfektua, herritarron ekimena, oldea, kalez kale, errepidez errepide, urratsez urrats, euskara defendatuz eta erraietatik datorkigun oihua deiadarka atereaz: “Zer gara, euskara ez bagara?”.

Agian galdera, alderantziz egin behar baitugu: Nork defendatzen du nor? Nork babestu du nor? Euskara ez al da, bada, euskaldun egiten gaituena? Kendu diezaiogun euskara gure bizitzari, eta pentsa dezagun gure egunerokotasuna zer zatekeen, ahaztu Zetaken kontzertu batera joatearekin, ahaztu Handia filma ikustearekin, ahaztu bertsolaritza bere osotasunean, ahaztu gure lagunarteko hitz-jokoak, txantxak eta gure izaera, euskarak egin, eraiki, eratu, moldatu egin gaituelako, garen horren zatitxo bat zor diogu euskarari, gure izaeran txertatuta dugu, konturatzen ez garen arren. Gure etxea da euskara, gure erroa, eta kentzen badigute, atzerrian biziko gara beti; hori ematen digu euskarak, aterpea, sutondoa, eta bere gabezian, leku segururik ez, territorio librerik ez.

Nire kasuan, zer esan, bizimodua ez ezik, bizibidea, ogibidea, kontu-korronteko zenbakiak zor dizkiot euskarari. Hogeita lau urte inguru daramatzat lan-munduan, lehendabizi euskara-irakasle eta, gero, ia bi hamarkada oso bat betetzear, itzultzaile lanetan. Beti euskara testuinguru, beti euskararekin solasean, euskara alboan, altzoan.

Lehendabizi euskararen transmisio eder horretan, euskaradun berriei bide itzel eta gogor horretan laguntzen, nire ahaleginak egiten haien baitan barnera dadin euskara. Gerora, euskararen transmisio hori beste era batean eginez, milaka paperetan iltzatuz, euskararen arrastoa txosten, memoria, dokumentu, plan, programa edota eskuliburuetan utziz. Trukean, ogia eman dit euskarak, sutondorako egurra eman dit euskarak, seme-alabentzako gutiziak eman dizkit euskarak, mendian lasterka aritzeko zapatila berriak eman dizkit euskarak, eta lagunartean sagardotegian afaltzeko parada eman dit euskarak. Eta nola ez dut, bada, berriro defendatuko euskara, kupelaren aldamenean, sagardo freskoa edalontzian dudala! Eta noski, politikariekin oroituko naiz hor ere, eta eskatuko diet ogerleko gehiago bideratzea guri bidea errazteko, herritarrei zama arintzeko, eta ez gure eskuetan uzteko dena.

Baina, “bitartean heldu eskutik”, zioen Kirmenek, eta diot nik, goazen, heldu eskutik. Korrikaren zalapartan murgilduta egon gara egunotan, baina goazen orain oinez, lasai, bare, patxadan, euskararen defentsan, eta gogoratu zuk ere, itzultzaile, irakasle eta euskaltzale, euskarari guk zor diogula gehiago, hark guri baino; izan ere, “Zer gara, euskara ez bagara?”.

Posted on

Aukerak (III)

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Azken urteotan euskaraz idatzitako testuetan ugaltzen ari diren hiru joeraz arituko naiz gaur: alferreko erlatiboen ugaritze neurrigabeaz, moduzko adberbioak eratzeko derrigor -ki atzizkia erabiltzeaz eta, hein batean gaztelaniaz landutako hizkera ez-sexistaren proposamenen ondorioz, euskaraz ere erruz zabaldu den pertsonamaniaz. Ezer deabrutzeko asmorik ez nik, perpausak arintzen dituzten aukera batzuk oroitarazi beste asmorik ez dut eta.

EBEk berak alferreko erlatiboaz ohartarazten digu, eta hauxe adierazten: “Erlatiboaren bidez emanikoa ere zuzena da berez, baina galdegai-sistema arruntaz baliatzeak perpausa asko arintzen du”.

Ikus dezagun adibideren bat horren erakusgarri:

Esaldi hau zuzena da:

  • Palestinarren lurrak lapurtzea kolono israeldarren artean ohikoa den praktika bihurtu da.

Baina beste hau, askoz arinagoa (formaz, jakina):

  • Kolono israeldarren artean ohiko bihurtu da palestinarren lurrak lapurtzea.

-ki atzizkiak[1] ere badu sarrera EBEn, baina ez da zuzenean aipatzen hona ekarri nahi dudan kontua. Nire kezka da ezen, gure ondoko (gaineko?) erdaretan adberbio batek -ment / -mente atzizkia daramala ikusiz gero, hura itzultzeko euskaraz ere -ki duen adberbio bat erabili nahi izaten dugula, eta maiz ahantzi egiten dugula -ki gabeko adberbio asko ditugula (zigorgabe, harrigarri, zeken, larri, gogor, irmo, bidegabe, sakon, trakets, garratz…)[2].

Hona hemen adibide bat:

  • Trumpek zakarki eta gordinki adierazi duena da sudur puntan jartzen zaionean etengo dituela erasoak.
  • Trumpek zakar eta gordin adierazi du sudur puntan jartzen zaionean etengo dituela erasoak.

Pertsona izenaren loraldia dela eta, iruditzen zait, Hegoaldean bederen, pertsona hitzaren erabilera asko zabaldu dela, batetik, esan bezala, gaztelaniaz hizkera ez-sexista erabiltzeko baliabide aproposa delako; eta, bestetik, kolektibo jakin batzuen eskariz, kondizio jakin bat dutenak aipatzean azpimarra norbanakoarengan jartzearren eta ez haren berezitasun jakin batean (adib.: “itsutasuna duen pertsona” eta gisakoetan).

Baina kezka bera etortzen zait: pertsona erabiltzearen erabiltzeaz ez ote zaigun ahantziko lagun eta norbanako aukerak ere baditugula, edo “algunas personas dicen” euskaraz “batzuek diote” itzultzen ahal dugula)[3].

Honatx azken adibidea:

  • Pertsona batzuek irmoki salatu nahi dutena da badirela pertsona batzuk euskara inposizioaren bidez zabaldu nahi dutenak, eta, horregatik, XXX pertsonez osatutako WhatsApp talde batean…
  • Batzuek irmo salatu nahi dute badela jendea euskara inposizioaren bidez zabaldu nahi duena, eta, horregatik, XXX lagunez osatutako WhatsApp talde batean…

Oraingoan ere, hasieran esan bezala, artikulu honen helburu behinena euskaraz idaztean ditugun aukerez gogoetatzea besterik ez da, hau ez baita plaza egokia adibideetan ageri diren aferez mintzatzeko. Edo agian bai.

[1] EBEk hau dio (kontuan hartzekoa, zinez):

“Adberbioetan, moduzkoak eratzeko erabiltzen da: (…) Halakoetan, kontuan izan behar da batzuetan badirela bestelako aukera batzuk ere, eta egokiagoak zenbaitetan: legalki (> legez), teorikoki (> teorian), ekonomikoki (> ekonomian), (nik) pertsonalki (> nik neuk), tradizionalki (> tradizioz)…”

[2] Oso aintzat hartzekoak iruditzen zaizkit, orobat,  Morfosintaxiaren inguruko zalantzak eta argibideak libururako Patxi Petrirenak hautatu adibideak (“7.1.2. Ez alferrik erabili -ki atzizkia”).

[3] Itzulpenetan pertsona itzultzeko lagun hitza ere kontuan hartzeari buruzko gogoeta interesgarria dator Lamia Filali-Mouncef Lazkanok 2022ko Senezerako idatzi artikulu honetan: “Itzultzaileak eragile soziokultural gisa Euskal Herrian”

Posted on

Berandu bada ere

Isabel Etxeberria Ramírez

Ez nuen Edorta Matauko ezagutu, baina, haren Gizadiaren oren gorenak itzulpena irakurri nuenetik, noizbait ezagutu nahiko nituzkeen pertsonen nire zerrenda imajinarioan zegoen. Haren heriotzaren berri izan, eta itzulpen hura gainbegiratzen aritu naiz egunotan; miraz, lehen aldiz irakurri nuenean bezala, eta arretatsu, Matauko nire begietan eredugarri zerk bilakatu zuen zehaztu nahian.

Mataukok berak gauza gutxi azaldu zuen Stefan Zweigen liburuaren itzulpen-prozesuaz, edo gutxi dira behintzat komunikabideetan jaso zirenak; aurkezpen-egunean aipatutako hiruzpalau zertzelada baino ez, baina garrantzia zeri ematen zion antzemateko lain. Lehenengo eta behin, asmo-adierazpen orokor bat, Ortzadar gehigarriko elkarrizketa batean Andoni Lopez kazetariari kontatua:

Nik hasieratik neukan garbi. Liburu hau liburu jasoa zen, hizkera jasoa zeukan, eta horri ezin zaio iskin egin itzulpen batean, hizkera jaso hori, prosa kultua itzuli egin behar da. Hori ez dago errazterik… Euskal itzulpengintzak ere badu maila bat edozein hizkuntzaren prosa, prosa jasoa ere, itzultzeko, zalantzarik gabe. Azken mende erdian izugarrizko aurrerapenak eman dira.

Eta Zweigen hizkera kultua itzultzeko bide horretan, bi makulu baliatu zituen Mataukok: lexiko hautaketa oso zaindua eta era berean askea, batetik, eta hitzen soinuarekin jolasteko gustua, bestetik. Lehenengoari dagokionez, honela jaso zuen Xalba Ramirezek Irutxuloko Hitza agerkarian Mataukok liburuaren aurkezpenean esandakoa: “Modu ‘eklektikoan’ aritu dela onartu du itzultzaileak, eta euskara batuak onartzen dituen sinonimo kopuruetan libreki mugitu dela, bere estilo propioa garatuz”. Hitzen soinuari ematen zion garrantziaren erakusgarri, Berria egunkarian Amaia Jimenez Larrea kazetariak jasotako Mataukoren hitz hauek: “Begiez gain, belarriak ere erabili behar dira itzultzeko orduan, hitzak hotsak baitira”.

Modu eklektikoan eta euskara batuaren sinonimoetan libre mugituz aritu zela zioen Mataukok. Bada, haren liburua edozein orrialdetan ireki, eta erraz topatuko ditugu jokamolde horren erakusgarriak. Kontzeptu bat izendatzeko gehienoi burura etorriko litzaigukeen lehen proposamenarekin konformatu ez, eta euskararen ondarean arakatuta bestelako aukerak berreskuratzen eta proposatzen ditu maiz: iturri edo iturburu adierazteko, iturbegi (17. or.); gorroto edo ezinikusi adierazteko, gibelmin (17. or.); pisu edo zama adierazteko, hazta (42. or.); talde adierazteko, aralde (45. or.); olatu adierazteko, baga (102. or.); oturuntza adierazteko, tripa-festa (102. or.); maitasun adierazteko, maitazarre (103. or.); askatzaile adierazteko, jaregile (144. or.)…

“Euskara batuak onartzen dituen sinonimoak” zioenean, gainera, euskara batu orohartzaile bat bide zuen buruan. Ekialdean orain, mendebaldean gero, Mataukok handik eta hemendik aukeratzen ditu hitzak, dena da batua premisapean. Hiztegietan iparraldeko marka duten utzietsi (16. or.), erroteria (19. or.), oraino (20. or.), nehoiz (102. or.), lotseria (103. or.), kausitu (144. or.) eta beste hainbat baliatzen ditu, esate baterako, baina baita bizkaiera markadun maraztasun (16. or.), gura (19. or.) eta beilegi (140. or.) ere, adibidez. Dotore, oparo, orekatu.

Lexiko hautaketa aberats hori, dena den, ez da apeta berekoi eta bakarzale batek bultzatua. Mataukok oso gogoan du irakurlea, eta ondo neurtzen du zer non sartu, ulermenari traba ez egiteko moduan. Titakatu eta guda-oin hitzak, adibidez, ezezagun samarrak izango zaizkigu askori bakarturik irakurriz gero, baina ez dira batere eragozpen pasarte honetan:

Baso ilunezko olatu eztietan, muinoek titakatzen dute landa zabala. Iturbegiei pol-polka darien oihartzun zilarra hedatzen da gelditasun bakartuan. Pentsalari sortzaileari, urte horietan guztietan azokan, foroan, guda-oineko kanpadenda barruan edo hainbat bidaiatan ibili eta gero, azkenik arima zabal-zabal egin zaio hemen. (17. or.)

Batzuetan irudimen handiz zukutzen du hizkuntza, mezua oso modu bisualean helarazteko. Zer da hots-tutua? Eta zer eskuak uztaitzea? Bada, begira zeinen erraz irudikatzen dugun hemen nola ari den sultana eskuak jartzen bere gudariei oihu egiten dien bitartean:

[Sultana], bere paxaek inguratua, zaldi gainean ur sakonean sartu, tunika busti egin, eta, hots-tutu moduan eskuak uztaiturik, ahots suminean oihuka agindu die beretarrei kristauen itsasontziak kosta ahala kosta hartzeko. (45. or.)

Hiztegi joria ez ezik, hitzen soinua ere garrantzi handikotzat jotzen zuela adierazi zuen Mataukok, gorago ikusi dugun bezala. Itzulpenaren aurkezpen-egunean kontatu zuen ezen, liburuaren izenburua hitzez hitz itzuli izan balu, Gizadiaren izar uneak aterako zitzaiola. Jatorrizko alemanezkoak hoskidetasun bat gordetzen omen du, ordea, eta berak ere gauza bera bilatu nahi izan omen zuen euskarazkoan: Gizadiaren oren gorenak. Izenburuan bakarrik ez; liburuan barna askotan igartzen zaio hitzen soinuarekin jolasteko asmoa. Hemen zerrendatzen ditudan bikote hauek kasualitatearen ondorio izan litezke, noski, baina Mataukoren iritzia ezagututa, litekeena da berariaz bilatutakoak izatea:

Beraz, kanoi sendoagoak lortu behar! Luzeagoak, helmen eta ahalmen handiagokoak, orain arte gerra-lanetan ezaguturikoak baino. (41. or.)
Astiro, temaz, baina eutsi ezinekoak, alimaleko kanoiek birrin eta irin egiten dituzte ñirñirazko hozkadekin Bizantzioko harresiak. (42. or.)
Egia da gauean setiatuek zulo horiek adabatzen dituztela gero eta beharrezkoagoak diren oholesiz eta mihise-kanaz, baina, hala ere, ez da gehiago lehengo harresi sendo, ukigabea. (42.-43. or.)

Pasarte honetan, bestalde, nabarmena da r-aren aliterazioa, zer eta kanoi baten probaldia deskribatzen duenean:

Izugarrizko burrunba-hotsez su-orratzak gorrituriko ahoak tu egin duenean harrizko bola ahaltsua eta murrua porrokatu tiro-proba bakar batez, Mehmedek manua eman du laster artilleria oso bat egiteko neurri erraldoi horietan. (41. or.)

Ortzadar gehigarriko elkarrizketan, Mataukok esan zuen euskal itzulpengintzak bazuela edozein hizkuntzaren prosa jasoa emateko maila. Ados nago. Eta horren adibide ezin hobea Matauko bera da. Imajina ezazue itsas borroka indartsu bat, film bateko eszena zirraragarri bat, euskara bizi, zehatz eta adierazkorrean deskribatua. Orain, irakurri eta gozatu:

Orduan zerbait ikaragarria gertatu da. Haizea behingoan gelditu da. Iman batek atxikiak iduri, lau belaontziak guztiz hilik geratu dira itsasoaren erdian, salbabide duketen kaitik harrikada pare batera, eta, bozkariozko basa-garrasi batean, etsaien arraunontzi aldra guztiak erasoari ekin dio lau galeoi herbalduen gainera, lau dorreren antzera higige baitaude uraren gainean iltzatuta. Orein batekin ankerrak izaten diren artzain-txakurrak nola, ontzi txikiak abordatze-kakoez zintzilikatu dira handien alboetan, zurerian aizkora-ukaldi zorrotzak emanez hondorarazteko, talde beti berrituekin katuka igoz aingura-kateetatik, haize-oihalen aurka zuziak eta ilintiak jaurtikiz, irazekitzeko asmoz. Armada turkoaren kapitainak, bipil, beraren bandera-ontzia aurrerarazi du garraio-ontziaren kontra, erasoan hartzeko; dagoeneko bi itsasontziak bata bestearen barruan ahokaturik daude eraztunen gisan. Genoar marinelak, euren karelaren garaiak eta kota-mailek babestuta, hasieran oraindik atzera botatzen ahal dituzte gorantz igotzen direnak, oraindik oldartzaileak uxatzen dituzte kako eta harriekin eta su grekoaz. Baina laster hesialdiari amaiera eman behar zaio. Gehiegi dira gutxi-gutxi batzuen aurka. Genoar itsasontziak galduta daude. (44. or.)

Berandu bada ere, bihoakio hemendik Edorta Mataukori nire miresmenaren aitortza.

Posted on

Hic (non) sunt dracones

Santi Leoné

Euskaldunok ez dugu Erdi Arorik. Edo bai, nondik begiratzen zaion. Ez, ez naiz kontua ongi azaltzen ari; has dezagun berriz artikulua. Euskaldunok badugu Erdi Aro historikoa, bere errege-erreginekin, bere oinaztar eta ganboarrekin, agramontar eta beaumontarrekin, bere garaipen epikoekin ―Orreagakoa, kasu― eta bere porrot gogoangarriekin ―Amaiurkoa, konparazio baterako―. Badugu, dudarik gabe, irudimenaren Erdi Aro historiko bat, zein aspalditik borrokagune bihurtu baitzen ―nafartasun-espainiartasun esentzialaren jatorria ote, edota euskal estatuaren oinarri atzendu gabea―, baina euskaldunok, Textos arcaicos vascosen baimenarekin, salbatu eta guregana ailegatu diren zati eta pasarteei zor zaien begirune guziarekin, ez dugu Erdi Aro literariorik.

Izan dugu sona handiko faltsifikazio bat ―Altabizkarko kantua―, baditugu nobela historiko batzuk ―hala nola Anjel Lertxundiren Otto Pette―, baita Arturoren legendaren berrinterpretazioren bat ere Joseba Sarrionandiaren eskutik. Baina Euskal Herrian ez dugu izan ez Chaucerrik, ez Boccacciorik, ez Chrétien de Troyesik. Baina makurrena da inor guti saiatu dela eskasia horri konponbidea ematen. Edo, saiatzekotan, ttanttaka, dekamerone ttipika.

Borgesek erran zuen behin ezen, hungarieraz ―edo txekiera zen?― ez bazekien ere, segur zela hungarierak bazuela behar adina lan edonoren literaturzaletasuna asetzeko. Gauza bera erran liteke euskarari buruz? Ez dakit, bada. Bertzeak bertze, Erdi Aroa dugu falta, eta, norbait hutsune hori konpontzen saiatu zelarik, Garay de Monglavek Altabizkarko kantuarekin egin zuen bezala, zer eta genero aspergarrienera jo zuen, epikara alegia.

Aspaldi honetan, noiz ekarri dute azken aldiz euskara 19. mendekoa baino lehenagoko egile baten liburu bat, salbuespen homeriko-egeriarrak salbuespen? Noiz, ordea, bart arratsean publikaturiko eta ez dakit non arrakasta handia erdietsitako liburu bat?

Euskal Herrian ez dugu legenda arturikorik izan; ez dugu ez trobadorerik, ez Minnesängerrik izan; ez dugu sagarik izan; are larriagoa, Euskal Herrian ez dugu herensugerik izan. Bi izan dira ―J.R.R. Tolkien dixit― Ipar Europako literaturaren dragoiak, Fafnir ―volsungarren sagakoa― eta Beowulfena. Bietariko edozein ezagutu nahi izatera, euskara ez bertze hizkuntza batera jo beharko dugu, hutsune horrek antza inori ez baitio minik ematen. Antzinako mapetan, esploratu gabeko eremu ustez arriskutsuetan, hic sunt dracones idazten omen zen; gure literaturaren eremu zabal batean, berriz, hic non sunt dracones paratu beharko dugu.

Posted on

“Haurra bekiaten bota harriari!”

Gidor Bilbao Telletxea

Jean Duvoisinen (Ainhoa, 1810 – Ziburu, 1891) itzulpen-lan jakin baten bila hasi eta berehala konturatu naiz zein gutxi dakigun Mitxelenaren esanetan “euskal itzultzaileen buruzagi eta errege” dukegunaz (Mitxelena 1986 [Berrargit. OC 10, 577]).

Pierra Hariztoi abadeak 1892an “Le Capitaine Duvoisin et ses travaux” artikuluan Ezpeletan hobiraturik dagoen idazlearen lanak aski zehazki aipatu zituenetik, beste inork ez du eskaini Jean Duvoisin idazle emankorraren lan guztien berri zehatzagorik, eta, euskal itzulpengintzaren historiaren ikuspegitik, bereziki larria iruditzen zait 2026. urtean ez edukitzea Duvoisinen itzulpen-lanen zerrenda fidagarririk. Aitortuko dut nire idatzi honen lehenengo asmoan hain zuzen hori eskaintzea zegoela, baina lanaren tamainak oraingoan ere gainditu nauela. Beste nonbait argitaratu nahi nuke, Demostenes Duvoisinek euskaratuaren edizioarekin batera, Duvoisinen itzulpen-lanen errebisio bibliografiko eguneratua, eta hemen, bitartean, Duvoisinen itzulpen-lan txiki bat hartuko dut, ikusteko zenbat alderditatik izan daitekeen interesgarri haren lanen azterketa.

Har dezagun Urruñan 1858an Anton Abadiaren babespean antolaturiko Koplarien Guduetan banaturiko hamalau aipamen-sarietako bat lortu zuen  “Super flumina Babylonis” itzulpena. “Oihancelhay” ezizenarekin aurkeztu zen idazlea, baina badakigu Jean Duvoisinen eskuz idatzia dela Anton Abadiaren paperen artean gorde den eskuizkribua (BnF Celtique et basque 164, 151.-152. fotogramak). Euskaraz sorturiko lanak aurkeztea zen ohikoena koplari-gudu horietan, baina latinezko izenburuak erakusten du Duvoisinek ez zuela ezkutatu nahi berak bidalitako lana itzulpena zela. Sarituen zerrendan ere hala agertzen da, “Mentions honorables” sailean: “traduction en vers du psaume Super flumina Babylonis” (BnF Celtique et basque 164, 230. fotograma). Izan ere 137. salmo ezagunaren itzulpena da (Vulgatako 136.a) hemen grafia eta puntuazioa gaurko erara egokiturik emango duguna:

1 Super flumina Babylonis,
illic sedimus et flevimus,
cum recordaremur Sion.
 
2 In salicibus in medio eius
suspendimus citharas nostras.
3 Quia illic rogaverunt nos,
qui captivos duxerunt nos,
verba cantionum,
et, qui affligebant nos, laetitiam:
“Cantate nobis de canticis Sion”.
4 Quomodo cantabimus canticum Domini
in terra aliena?

5 Si oblitus fuero tui, Ierusalem,
oblivioni detur dextera mea;
6 adhaereat lingua mea faucibus meis,
si non meminero tui,
si non praeposuero Ierusalem
in capite laetitiae meae.

7 Memor esto, Domine, adversus filios Edom
diei Ierusalem;
qui dicebant: “Exinanite, exinanite
usque ad fundamentum in ea”.
 
8 Filia Babylonis devastans,
beatus, qui retribuet tibi retributionem tuam,
quam retribuisti nobis;
9 beatus, qui tenebit
et allidet parvulos tuos ad petram.
Babiloniako uren bazterrean,
minez gare jarri iphuru gainean.
Eta han, oi Zion, zutaz orhoitzean,
oro eman gare nigar uharretan.
 
Gure arrabitak zumeliketarik
dilindan hor daude… Beude hor ixilik!
Ilkhi gaituztenek gure herritarik
galdetzen daukute gure kantetarik.
 
Hunat gaituztenek ekharri gathibu
entzun nahi dute hango zenbait kantu.
Oi bainan guk nola… zer himno sakratu
atze-herri hunetan kanta dezakegu?
 
Ahanzten bazaitut, Zion onhetsia,
hemen ihar bekit eskuin alderdia!
Orhoitzen ez banaiz zutaz, oi herria,
aho-gainari loth daidala mihia!
 
Zutaz, bethi, zutaz nere asmuetan…
zurekin gogoa… bihotza zu baithan…!
Zutaz kanpo banu irri bat hortzetan,
nihon bozten banaiz, hil benedi bertan!
 
Orhoit zaite, Jauna, Edomen semeaz,
Zion herrausteko egun gogor hartaz,
Edom nola zagon izkola-marrumaz:
“Xahu! Xahu dena, burdin eta suaz!”
 
Babilondar andre gaixtagina, hiri,
neri egin gaitza bekian itzuli!
Haurra bekiaten bota harriari!
Ez hazala nihork izan urrikari!

Esan dugu 1858ko Urruñako Bestarako aurkeztu zuela itzulpen hori Jean Duvoisinek, eta, hurrengo urtean hasita, 1859-1865 tartean inprimatu zen Londresen Bible Saindua, edo Testament Zahar eta Berria, Duvoisin Kapitainak latinezko Bulgatatik lehembiziko aldiko Laphurdiko eskarara itzulia; Luis-Luziano Bonaparte printzeak argitara emana. Itzulpen-proiektu horretan ere badago, jakina, 137(136). salmoaren bertsioa, Duvoisinek Bonaparterentzat apailatua (hemen ere grafia eta puntuazioa gaurkotu ditugu):

1. […] Babilonako hibaien bazterretan, han jarri gare eta nigarrari eman, Sionez orhoitzean.
2. Haren erdian sahatsetarik dilindan ezarri ditugu gure musikako tresnak,
3. zeren han, gu gathibu eraman gaituztenek galdegin baitarozkigute gure kantuetako hitzak.
Eta gu erakharri gaituztenek erran darokute: kanta dizaguzue Siongo kantiketarik himno bat.
4. Lur atzean nola kantatuko dugu Jaunaren kantika?
5. Ahanzten bazaitut, oi Jerusaleme, ene eskuina ahantzia izan bedi.
6. Ene mihia ene aho-gainari josia geldi bedi, zutaz ez banaiz orhoitzen,
ez balin badut Jerusaleme ezartzen ene bozkarioaren hastapentzat.
7. Orhoit zaite, Jauna, Edomen semeez, Jerusalemen xahutzeko egunean.
Hekiek zioten: “Ezezta, ezezta zazue hortan azken asenturaino”.
8. Babilonako alaba zorigaixtokoa, dohatsu hiri bihurturen dainana hik guri egin gaizkiak!
9. Dohatsu hartuko dituena hire haur xeheak eta harriaren gainean phorroskatuko dituena!

Bistan da latinezko jatorrizkoari lotuagoa dela bigarrena, baina badirudi koplari-guduetakoa hamabi silabako (sei gehi sei) bertso-lerro errimadunetan sartu beharrak eragin dituela diferentzia nagusiak, “lapurtera hertsia” versus “eredu supradialektala” binomioak (Kepa Altonagak 2018ko Duvoisin kapitainaren malura liburuan baliaturiko hitzak erabilita) ez baititu azaltzen musikako tresnak / arrabitak, sahatsak / zumelikak, semeez / semeaz… alternantziak. Demostenes Duvoisinek euskaratua editatu dezagunean, ordea, ahaleginduko gara erakusten Altonagaren proposamenak ondo azaltzen duela Bonapartek ezarritako baldintzek zelan kamustu zuten “Duvoisin kapitainaren literatur ezpataren ahalmena” (Altonaga, 2018: 17).

Baina zergatik hautatu zuen Duvoisinek “Super flumina Babylonis” salmoa poesia-lehiaketarako? Erbestea eta erbesteratzeak sorturiko herrimina gai bizi-biziak zirelako urte haietako Ipar Euskal Herrian, eta hain zuzen 137(136). salmoa zelako erbesteak sorturiko nahigabearen kantu paradigmatiko ospetsuenetarikoa, mendebalde osoko poeten (San Juan de la Cruz, Lord Byron…) eta garai guztietako musika-sortzaileen (Giovanni P. da Palestrina, Boney M…) inspirazio iturri. Izan ere, Israelgo herriak Babilonian pairaturiko erbestealdi eta gatibualdia dago salmoaren oinarrian, herriminez eta zigor eske.

Urruñako 1853ko Koplarien Guduaren oinarriak egunkarietan argitaratu zirenez, badakigu gai bakarraren inguruan aurkeztu behar zirela bertsoak: “Les regrets d’un Basque en partance pour Montevideo ‘Montevideora doan euskaldunaren nahigabea’” (Le Mémorial des Pyrénées, 1853-06-11). Izan ere, 19. mendean, eta gehienbat 1835etik aurrera, milaka gazte joan ziren Euskal Herritik Ameriketara, bereziki Uruguaira eta Argentinara, eta bertso sail aberatsa sortu zen emigrazioaren gaiaren inguruan (ikusi, adibidez, Antonio Zavalak Ameriketako bertsoak liburuan eginiko bilduma). Anton Abadiaren babespean antolaturiko lehiaketetan ere urtero aurkeztu ziren gai horren ingurukoak, Angel Goikoetxea Markaidak (1998) “Montebideoko kantuak” etiketarekin aurkeztu dituenak.

1858ko Koplarien Guduan, Duvoisinen idazlanarekin batera aurkezturiko bertso-sortetako beste bik ere erbesteratuen herri-mina dute mintzagai. Ahapaldi bat baino ez dut hona ekarriko, Joseph Palassie ezpeletarrak aurkezturiko “Montevideoko eskaldunen dolamenak” sortatik hautatua (gero, 1884-11-16ko Le Pays Basque. Organe catholique et conservateur aldizkarian argitaratua, Jean Duvoisinen kantu-kaieretako baten bidez ezagutzen dugun frantsesezko itzulpenarekin), ondo erakusten duelako “super flumina” salmoaren paradigmatikotasuna erbesteratuaren samina eta herrimina iradokitzeko:

Bethi auhenka, oi, hau dolore samina!
Urthua nago, dena hezur egina.
      Bortz aldiz egin dut zina,
      kantatuz super flumina,
      sekulan ez ahanzteko
      Eskal Herriko mina.

Baina saminaren eta herriminaren ondoren, salmoko azken bi bertsikuluek zigorraren eta mendekuaren gogoa ere agertzen dute:

Babilondar andre gaixtagina, hiri,
neri egin gaitza bekian itzuli!
Haurra bekiaten bota harriari!
Ez hazala nihork izan urrikari!

Seguruenik errazago ulertzen da Bible Sainduan prosan emaniko bertsioa:

8. Babilonako alaba zorigaixtokoa, dohatsu hiri bihurturen dainana hik guri egin gaizkiak!
9. Dohatsu hartuko dituena hire haur xeheak eta harriaren gainean phorroskatuko dituena!

Joel M. LeMon ikertzailearen 2016ko “Violence against children and girls in the reception history of Psam 137” artikuluan irakurri dugu interpretazio askotan bukaera hori mozorrotu dutela, edo are kendu (halaxe kantatzen da gaur Ipar Euskal Herriko elizetan, B zikloko urteetan, garizumako laugarren igandean, Jean Marie Diharce “Iratzeder” itzultzaile eta poeta bikainaren bertsio neurtu eta errimatua, azken lauko biak kenduta), salmoaren mezua samurtzeko, baina irakurri dugu orobat, beste muturrean, salmo hau erabili dela neska gazteen aurkako indarkeria zilegitzat aurkezteko ere, “Babiloniako alaba zorigaiztokoa” neskatila ororen irudi legez hartuta.

Niri, nahi gabe, atsekabez eta ezintasunez, Israelgo armadak 21. mendean Gazan porroskatu, xehatu eta leherrarazitako etxeen eta haurren irudiak datozkit burura.

Posted on

Itzultzaileon osasun mentala eta ongizatea

Josu Barambones Zubiria

Eta itzultzaileok psikiatra edo psikologo baten eskuetatik pasatuko bagina, zein litzateke diagnostikoa? Burnout delako sindromeak jota geundeke, akiturik eta gogogabeturik, hau da, erreta, estresaturik lanez lepo egoteagatik eta epeekin ezin buruturik? Antsietatearen zurrunbilo halako baten erdian jira eta bira genbiltzake egin genitzakeen akatsen beldur? Buru-nahasmenduren bat diagnostikatuko ligukete, etsipena, berbarako, adimen artifizialak ekarri duen etorkizun ziurgabea dela eta? Ametsa galaraziko ligukeen kezka edo arduraren bat edirenen ligukete gure burmuinen zirrikiturik sakonenean? Gure autoestimua hondoa jotzear legoke jasotzen ditugun ordainsari eskasengatik eta gure lanak duen oihartzun xumea dela eta?

Horiek guztiak hipotesiak baino ez dira, eta jolas erretoriko gisa ekarri baditut ere, uste dut gure lanbideak badituela berezko zaizkion gaixotasun batzuk. Itzultzea psikologikoki zaila den prozesu mentala da, berekin dakarrena hizkuntza- eta kultura-arazoak konpontzea eta erabakiak etengabe hartzea. Itzulpen lana egiteko adimen instrumentala behar da, hain justu ere beharrezkoak diren trebetasun profesionalak bereganatu eta behar bezala erabiltzeko, baina adimen profesionalaz gain, adimen emozionala ere txit garrantzitsua da, hau da, emozio negatiboak gainditu eta hain positiboak ez diren lan-egoerei aurre egiteko adimena.

Gure lanaren izaera bakartiak ere gure osasun egoera larriagotu dezake. Itzultzea bakardadea da, itzultzailea, idazlea bezala, bakardadera kondenatua dago. Itzulpen lana nork bere gelako edo bulegoko bakardadean egin behar duen lana da, norberak hartu behar ditu erabakiak eta erabaki horien zama pisutsuegia gerta daiteke. Hau idazten ari nintzenarekin batera, Felipe Juaristiren Idia mihian liburuan gure lanbideari aplika dakiokeen pasarte honekin egin dut topo, nahiz eta bera hutsegitearen sentimenduaz ari den (36. or.): “Betiere hautatzea giza ibilbidea bada, hautaketa horrek, maiz, huts egin izanaren egiaztapena ekarriko du berarekin. Ezer gutxi dira askatasuna eta hautamena, azkenean askatasuna eta hautamena erabiliz, hautaketa horren ondorio saihetsezina okerra bada”. Azken baten, aho biko ezpatak dira askatasuna eta hautamena: itzultzaile gisa erabakiak hartzeko dugun askatasun horrexek eroan gaitzake erabaki okerrak hartzera, eta okertzeko dugun aukera horrek, batzuetan gehiegizko ardura izan daitekeenak, estresa sor dezake eta estresa antsietate bihur daiteke. Orobat, izaera bakarti horrek gizartetik isolatu eta errealitatetik aparte bizi izatera bultza gaitzake (guztiarekin ere, nik uste, idazleek baino alkohol eta antsiolitiko gutxiago kontsumitzen dugu, aldian behin arima alderrairen batek edo bestek bizio galgarri horietakoren batean erortzeko tentazioa izan dezakeen arren).

Osasun mentalaren arazoa aspaldi dabilkit ganbaran bueltaka, bereziki egin behar izan ditudan azken enkarguetan itzulpen lana bainoago zuzenketa lana egin behar izan dudalako. Izan ere, makinak itzulitako ikus-entzunezko testu batzuk zuzentzea egokitu zait azken hilabeteotan eta, egia esan, lan mota horrek nire autoestimua gizendu beharrean, ahuldu egin du. Aitortu behar dut halako sentsazio bat ez dudala bizi izan bestelako itzulpenak egin ditudanean: nire hasierako urteetan itzulpen juridikoak eta itzulpen literarioak geroago. Beraz, pentsatzen jarri nintzen ea zer arrazoi egon zitekeen halako sentsazio negatiboak sentitzeko maite dudan lan bat egiten. Pentsamenduen mataza harildu ahala, nire motibazioaren kontra jokatzen duten lau arrazoi aurkitu ditut: posteditatzea, ordainsaria, lan antolakuntza eta itzulgaiarekiko nire interes exkaxa.

Lehenik, nire burua ez dago prestatua postedizio lana egiteko, sorkuntza nahiago du eta, horregatik, nire barnean badago zerbait posteditatzeari uko egiten diona, bereziki baldin badakit makina batek egindako erdipurdiko itzulpen bat zuzendu behar dudala. Halako enkarguen aurrean nire motibazioa oso txikia da eta kontzientea naiz motibazioa txikia izateak baduela eraginik lanaren emaitzan. Bigarrenik, posteditatzeagatiko ordainsaria txikiagoa izateak modu negatiboan eragiten die motibazioari eta itzulpenaren kalitateari, ordu gutxiago eskaintzen diozulako (diodalako) lan mota horri eta norberaren aldez aurretiko jarrera ez delako egokiena lan bati ekiteko. Gainera, buruak kontraesan bat ikusten du hor, oso modu negatiboan jokatzen duena: bezeroen aldetik bikaintasuna eskatzen zaigu egiten ditugun itzulpenekiko, baina ordaina ez da horren bikaina. Hirugarrenik, lan antolakuntzarekin lotutako beste alderdi batzuek ere berebiziko garrantzia dute adimen emozionala zaintzeko orduan. Itzultzaile komunitate bat ondoan duzula jakitea positiboa da oso, baina bezeroekin apenas harremanik izateak ez du asko laguntzen. Ildo horretan esango nuke bezeroen feedbacka izatea noraezekoa dela norberaren lana babestu eta balioesteko. Baina zure bezeroa Indian badago, orduan harremanak behar-beharrezko kasuetara bakarrik mugatzen dira. Ezin ahaztu, baita ere, bezeroarekin harreman zuzena izatea funtsezkoa dela, besteak beste, itzulpenak entregatzeko epeak finkatu eta, behar izatera, luzatzeko, lanaren bolumena adosteko eta lana ordaintzeko. Baina ohartzen zarenean haien makineriaren beste pieza bat baino ez zarela, orduan aurrera ez jarraitzeko gogoa sartzen zaizu. Lan antolakuntzarekin lotua badago beste alderdi bat seko flipatuta, estonatuta naukana: agentzia batzuek itzulpen lan bat eskaintzeko orduan, email masiboak bidaltzen dizkiote hamaika itzultzaileri, eta lehenago erantzuten duenak lortzen du lana, lana egiteko prestatuago egon ala ez edo egokiagoa izan ala ez. Azkena baina ez herrena, itzuli behar dudan testuarekiko dudan konplizitate ezagatik, dela gaiagatik dela produktuaren kalitate zinematografiko kaxkarragatik.

Unibertsitatean itzultzeko trebetasun profesionalak garatzeko adimena lantzen saiatzen gara, eta albo batera uzten ditugu adimen emozionala lantzeko teknikak. Agian egokia litzateke ikasleekin estrategia metakognitiboak ere lantzea lanbideak sor diezaiekeen antsietateari aurre egiten gai izan daitezen. Nire itzultzaile-eskarmentuak diost adimen emozionala adimen instrumentala bezain inportantea dela, osasun mentala eta ongizatea garrantzitsuak direlako itzulpen lanaren kalitatea ziurtatzeko. Gogo-aldarterik hoberenean egotea funtsezkoa da edozein lan ondo egiteko. Azken finean, bi adimenak baitezpadakoak dira itzulpena eraginkortasunez eta bikaintasunez egin ahal izateko, horrela bakarrik aurkituko baititu gure buruak behar dituen atsedena eta sosegua.

Posted on

Egieza

Asier Larrinaga Larrazabal

Nire azken liburuan, bada kontzeptu bat euskaraz izendatzeko ikerketa interesgarri batera eraman ninduena. Kontzeptu horri, teknikoki, desinformazioa esaten zaio, eta, modu arruntagoan, bulo (esp.) / infox (fr.) / fake news (ing.). Liburuan azaltzen dudanez, desinformazioa informazio faltsua eta asmo makurrekoa da, gauza biak aldi berean.

Euskaraz, desinformazio terminoaren ondoan, hitz arrunt bat nahi nuen, baina gezur baino modulatuagoa. Hiztegietan arakatuz, egiez aurkitu nuen, Larramendik asmatu bide zuen berba bat, eta hor hasi zen nire esplorazioa.

Larramendiri beti aitortu zaio euskararen sustapenean izan zuen garrantzia, eta beraren gramatika ere goraipatua izan da. Larramendiren hiztegi hirukoitza, ostera, ez da lar serio hartu, zeinda kanpokoen kritikak isilarazteko eta euskaraz ere hiztegi potolo bat bazegoela erakusteko asmoz osatu izan balu bezala. Nik ideia hori nerabilen buruan egiez hitza “ebaluatzen” ari nintzenean, harik eta, nirea baino iritzi hobeen bila nenbilela, Blanca Urgellen testu bat aurkitu nuen arte.

Euskararen historia (2018) obra handian, 7. kapituluan, Urgell lehen euskara modernoaz ari da, eta atal luze bat (573-582. or.) Larramendiren itzalari eskaintzen dio. Irakurri, eta ez nuen zalantzarik izan. Egiez egokia iruditu zitzaidan nire libururako, eta, harrezkero, ETBn ere erabilgarri izan zaigu Larramendik eraturiko hitz hau.

Posted on

Nola iritsi gara hona? Itzulpengintza automatikotik adimen artifizialera

Iñaki Alegria Loinaz

Ez badirudi ere, adimen artifiziala (AA) kontzeptu zaharra da, konputagailuen eta informatikaren hasieratik erabili den kontzeptua baita. Kalkulu matematikoetarako gaitasuna eta sailkatzeko gaitasuna izan ziren informatikaren hasieran ustiatu zirenak eta, ondorioz, geroxeago sortu zen adimen artifizial kontzeptutik kanpo geratu ziren.

AA terminoa definitzeko bi ikuspuntu desberdin erabili ohi dira: batetik hurbilpen teorikoa, giza adimena simulatuz egindako aplikazioak-eta (arazo handi batekin, ez baitzekiten, eta oraindik ez dakigu, oso ondo nola funtzionatzen duen giza adimenak); eta bestetik hurbilpen praktikoa, ordura arte konputagailuek gizakiek baino okerrago egiten zituzten problemak garaiko adimen artifizialaren eremuan sartuta. Itzulpengintza automatikoa eta xake jokoa izan ziren urte askotan adimen artifizialaren barruan ikerketa egiteko esparru entzutetsuenak. 1980ko hamarkadako garai hartan Turingen testa ere[1] asko aipatzen zen, zeinaren bidez giza epaileak saiatzen baitira bereizten ea erantzun bat gizaki batek ala makina batek emandakoa den. Programaren emaitzak pertsonenak bezain sinesgarriak direnean programak portaera adimenduna duela ondorioztatzen da.

Itzulpengintza automatikoaren (IA) garapena ere aspalditik dator. Hasierako emaitza batzuek optimismorako joera piztu zuten 1960ko hamarkadan, geroago beteko ez ziren itxaropenak eraginez (errusiar mendiarekin irudikatzen dira orduko itxaropenen eta diru-inbertsioen gorabeherak).

Hala ere, pixkanaka, eta batez ere helburu zehatzetarako erabilita, sistema arrakastatsu batzuk (Quebeceko Meteo sistema esaterako, 1981-2001) lortu ziren. RBMT (erregelatan oinarritutako IA)[2] teknologiarekin nahiko ondo bermatzen zen fidagarritasuna, baina naturaltasunaren aldetik huts egiten zuten. Turingen testa gainditzera nekez iristen ziren sistema haiek, eta horregatik edo azpilengoaiaren batean espezializatzen ziren edo tipologia bereko bi hizkuntzen arteko itzulpenean zentratu. Bestalde, oso sistema konplexuak bihurtzen ziren, eta zerbait zuzendu nahi zenean aldi berean beste zerbait okertzen zen. Dire quasi la stessa cosa liburuan Umberto Ecok sistema horien gabeziak erabiltzen dituitzulpengintzaren zailtasunak azaltzeko. 2011n Kataluniako El Periódico itzulpen automatikoaren laguntzarekin bi edizio (katalanez eta gazteleraz) argitaratzen hasi zenean piztu zen Euskal Herrian antzeko zerbait egiteko sukar moduko bat, baina euskararen eta gaztelaniaren tipologien arteko aldea dela-eta ezinezkoa zen hori kalitate minimo batekin egitea.

Ondo egiten ez zuten sistema horiek bi helbururekin erabili dira urtetan zehar:

  • Laguntza moduan, itzulpenaren lehen bertsio bat lortzeko, gero postedizio lana egiteko. Kalitate harekin itzultzaile profesional askok ez zuten erabiltzen, laguntza baino trabatzat hartuta, baina itzultzen adituak ez zirenentzat lagungarriak ziren.
  • Interneteko zabalkundearekin batera, jakiteko gutxi gorabehera zertaz doan beste hizkuntza batean dagoen testu bat. “Bestela itzuliko ez liratekeen testuen” bertsio bat lortzen da horrela. Asimilazioa deitu ohi zaio erabilera horri.

Horrekin batera testu itzuliak biltzeko eta partekatzeko aukera asko zabaldu zen, eta hortik etorri zen itzulpen-memorien loraldia, eta IA estatistikoaren hasiera. IA estatistikoa (SMT, 2005)[3] IA neuronalaren aurrekaria izan zen, garai hartan oraindik garatu gabe baitzeuden neurona-sareak IAra egokitzeko behar ziren aurrerapen teknikoak eta konputazio-ahalmena. Horiek garatu zirenean etorri ziren IA neuronalaren (NMT, 2015) lehen sistemak[4]. Horretan guztian software librearen erabilera funtsezkoa izan zen, bestela garapena askoz motelagoa izango baitzen.

Kalitatearen aldetik NMT teknologia iraultza izan zen: RBMT sistemek huts egiten zuten esparruan NMT oso ona zen, naturaltasuna baita teknologia berri horren ezaugarririk behinena. Sistema horiek lehenik eta behin idazten ikasten dute, hizkuntzaren jarioaz jabetzen, eta gero hizkuntzen artean transferentzia egiten. Gauzak horrela, fidagarritasunean arazoak dituzte oraindik, eta hori oso arriskutsua da, ondo aztertu (posteditatu) gabe hanka sartze esanguratsuak sor baititzakete.

NMT sistemek, orokorrean, kalitate handia eskaintzen dute, baina, bestalde, teknologia konplexu eta garestia darabilte. Hori dela-eta enpresa handien eta inbertsio-funtsen eremua bihurtu dira, eta horren ondorioz arloko merkatuaren baldintzak aldatu dira (beste esparru batzuetan Amazon edo Uberrekin gertatu zen bezala). Gero eta ohikoagoa da itzulpengintzan ere plataformak izatea irabazle handienak, ohiko langileak prekarizatzen diren neurri berean.

Itzultzaileak halako krisian murgilduta zeudela, adimen artifizial testu-sortzailea (LLM, hizkuntza-eredu handiak, 2022) iritsi da. 2022ko azaroaren 30a jende askoren gogoan geratu da, egun horretan ChatGPT zabaldu zelako. Geroago beste batzuk agertu dira: Claude, DeepSeek, Perplexity… Halako programek testuak sortzeko eta galderei zein aginduei (itzultzeko aginduei ere) erantzuteko duten gaitasun izugarriak beste arlo asko irauli ditu: zuzenbidea, zuzenketa, kazetaritza… Itzulpengintzan ere ondo aritzen dira tresna horiek guztiak. NMTk baino are baliabide eta inbertsio handiagoa eskatzen dute eta ondorioz enpresa ahaltsuagoen mende daude. Areago, antzeko teknologiek iraultza ekarri dute irudi, bideo edo musika arloetan ere.

Gogoeta honen helburua ez da “askoren mina, zoroen atsegina” eragitea, baina jabetu behar gara itzultzaileenarekin batera beste lanbide asko krisian daudela teknologia berri hauek direla-eta. Jokalari handi horien guztien aurka egitea zaila da, baina herritarrek aldarrikatu behar dugu gure erakundeek jokalari horien gehiegikerietatik babestu behar gaituztela, burujabetza teknologikoa eta datuen babesa sustatuz, oligopolio horren gehiegizko boterea murriztuz, eta produktibitatearen handitzeak denon onerako bideratuz. Itzulpengintzaren arloan, eta bereziki euskara tartean dagoenean, zeregin handia dute gure erakundeek: kalitatea eta bidezko praktikak bultzatzea eta gehiegikeriak debekatzea eta zigortzea.

Itzulpengintza automatikoaren tresnen kalitateari begira zalantzak daude zein teknologiak eskaintzen duen kalitate handiena, NMT ala LLM. Sistema biek emaitza onak ematen dituztela onartuta[5], batzuek argudiatzen dute LLMren emaitza gertuago dagoela giza itzultzaileek sortutakotik, baina baliabideak urriak direnean[6], badirudi NMT teknologiak emaitza hobeak lortzen dituela. Bestalde, merkatu globalean eskuragarri dauden LLM sistemen artean, badirudi Claude besteen gainean dagoela itzulpenaren atazari dagokionez[7], eta euskararekin ere pertzepzio bera dut nik ere.

Amaitu baino lehen, goraipatu nahi dut Euskal Herrian burujabetza teknologikoari eta datuen babesari begira Hitz zentroak, Elhuyarrek eta Vicomtechek egiten duten lana. Ildo horretan software librean oinarritutako Latxa LLM sistema[8] bultzatzea izan daiteke etorkizunari begira apustu interesgarri bat.

[1] https://eu.wikipedia.org/wiki/Turingen_testa

[2] https://eu.wikipedia.org/wiki/Erregeletan_oinarritutako_itzulpen_automatikoa

[3] https://eu.wikipedia.org/wiki/Itzulpengintza_automatikoaren_historia

[4] https://eu.wikipedia.org/wiki/Itzulpen_automatiko_neuronal

[5] https://aclanthology.org/2024.wmt-1.116/

[6] https://aclanthology.org/2025.r2lm-1.13.pdf

[7] https://arxiv.org/abs/2404.13813

[8] https://latxa.hitz.eus/txat/

Posted on

Gazte guztiak berdin mintzo dira

Iñigo Satrustegi Andrés

Berriki aritu dira Ainara Ieregi eta Sarai Robles Beratzen podcastaren “Kolonoa jan” izeneko atalean gaur egungo erreferentzia kulturalez. Pickme-ez, weaponised incompece-ez eta beste. Harira etorri zaizkit hain eduki sakonik ez duten batzuk ere: mood edo LOL edo core. Eta bro. Bro-rekin ezin dut. Baina gazte guztiak horrela mintzo dira orain. Iruñean, Azkoitian, Sorian, Valdemoron eta Tennesseeko high school random batean.

Gauza da Ieregi eta Robles kontu kontari ibili zirela erreferentzia horiek gurean ze puntutaraino txertatu diren aztertzen, eta, zergatik ez, horien euskarazko baliokideak edo itzulpenak proposatzen.

Ez da lehen aldia izanen, hiperglobalizazioaren testuinguruan, kanpokoak geure egiteko saiakera egiten denik. Pentsatu nahi dut duela ez hainbeste, borondaterik onenarekin, euskaran gero eta toki handiagoa hartzen ari ziren guay eta flipante ordainekin berdin gertatuko zela. Hots, euskara kaleko hizkuntzaren estatusera eramateko asmoz, norbaitek emango zituela, demagun, sekulako eta zirraragarri. Ez dut sekula ahaztuko Merlí telesailaren euskarazko bikoizketan nola esan zuen batek “damolat”, “molatu” (gaztelerazko molar) aditzaren molde trinkoan: “niri horrek molatzen dit”. Uf-uf-uf. “Konponbide” horiek aitakeriatik eta bortxaketa linguistikotik asko dutela iruditu izan zait beti.

Dena delakoagatik sasi-egokitzapen horiek ez dute funtzionatu. Dena delakoagatik, eta, zorionez, cantidubi eta qué pasa tron ja ez dira cool. Cringe-a ematen dute (cool-ek ere bai). Eta jada ez dugu horietako batzuen ordainik asmatu beharrik. Moda kontuak. Baina korapilo handi bat dugu aurrean.

Batetik dago euskaldunon seta hori dena euskaraz edukitzekoa. Bai, gutxitzen gaituzte, eta ez gara beste hizkuntzen arrisku maila berean. Baina ez dut imajinatzen Espainiako bi gazteren podcastik non random, chilling edo pickme terminoen itzulpenak proposatzen dituzten, eta proposatzen badituzte ere, ez dute hizkuntzan txertatzeko asmoz egiten. Esan nahi dut: zer behar dugu horiek euskarara itzultzeko? Iruñeko, Azkoitiko, Soriako eta Valdemoroko erdaldunek, desdeluego, batere ez.

Eta bestetik dugu adin batetik beherakoei ematen diegun agentzia faltsua: sarri entzun izan dugu gazteek beraien artean aritzeko kodeak sortzen dituztela. Asko esatea da hori. Ez, gazteek ez dute hizkuntzarik asmatzen: kopiatu egiten dute.

Nire belaunaldiak Espainiako kateetako serieetatik edan zuen, baina bagenituen Betizuko arratsaldeak marrazki bizidunez beteak kontrapisua egiteko. Gaurko gazteek Twitch eta Tiktok dituzte iturri kasik bakarrak. Ibai Llanos, Llados edo Plex. Zeren ez dut uste euskarazko “eduki sortzaile”-en maila ikusita hauek direnik haien erreferentzia nagusi. Eta EITBren euskararekiko noraeza ikusirik… Iruñeko, Azpeitiko, Soriako eta Valdemoroko gazteek Rubius eta TheGrefg kontsumitzen dituzte, eta, beraz, haiek kopiatuta mintzo dira.

Laburrean, hurrengoan zure semeak esaten badizu six–seven, ez haserretu harekin. Ez da bera. Nerabe inozo bat baino ez da eta ez daki makarroiak tomatearekin besterik jaten. Haserretu zaitez haserretu behar duzunarekin: Elon Musk, Trump edo sareak kontrolatzen dituztenekin, kapitalistekin, EITBko zuzendariekin… Baina, batez ere, ez iezaiozu esan “sei-zazpi” euskara garbian. Transmisioaren katean zubi guztiak apurtzen ariko baitzara bestela.

Posted on

Teresa del Valleren lekukoa

Jaime Altuna Ramírez

Atharratze. 1985eko maiatzaren 31. Inauteri aroa aspaldi joana da, baina, hala ere, maskaradaren doinuek herriko plaza hartu dute eta dantzariak euren trebetasuna eta dotorezia erakusten ari dira. Kauterak ez dira ageri, baina haien ordez, bitxi samar suertatzen den pertsonaia azaldu da. Aurpegia ile luzez estalia du, gorputza larruz. Egurrezko lantza bat darama eta haren mugimenduek ehizean ari dela erakusten dute. Horretan dabilela, plazaren albo batetik trajez jantzitako gizon bat agertu da. Hizkuntzalaria da eta pozez txoratzen dago euskara hitz egin zuen lehen gizakia topatu duelako.

Antzezpen horren bidez abiatu zen, duela 40 urte, Korrikaren laugarren edizioa eta antropologo talde baten ikerketa etnografikoak jaso zuen Atharratzeko plazan gertatutakoa. Hiru urte geroago, 1988an, Anthropos argitaletxeak Korrika. Rituales de la lengua en el espacio liburua argitaratu zuen. Ikerketak eta liburuak Korrika ekimenaren azterketa antropologiko ederra eskaintzen digute: euskararen alde hamar egunez herriz herri geratu gabe burutzen den errelebo lasterketa bitxi horren analisi sakona.

Baina, antropologian ohikoa den bezala, liburua ez da festa edo aldarrikapen giroko jardueraren deskribapen huts bat. Euskal Herriko errealitate ekonomiko, politiko, sozial eta linguistikoan barneratzeko aukera eskaintzen digu. Hau da, XX. mendeko 80ko hamarkadan euskal kulturak bizi zuen gizartean eta kulturan agertzen ziren kontraesanetan sakontzeko bidea ematen digu.

Izan ere, Korrika lasterketa festa eta hizkuntzaren gaineko aldarrikapen erraldoia da. Baina hori baino askoz gehiago ere bada, Korrikak dimentsio anitzak biltzen baititu: sozio-ekonomikoa, politiko-ideologikoa, kulturala eta errituala. Leihoa eta erakusleihoa da: euskararekin lotutako errealitateari begiratzeko leihoa eta Euskal Herriko konplexutasun kultural eta sozialaren erakusleihoa.

Teresa Del Vallek oso ondo ulertu zuen Korrikaren dimentsio bikoitz hori eta Korrika. Rituales de la lengua en el espazio monografiak antropologo horrek hizkuntzaren gainean zuen sentsibilitate antropologikoa erakusten du. Besteak beste, ekimenaren oinarrian jarraitutasuna dagoela azpimarratu zuen: jarraitutasuna espazioan eta denboran. Korrika ez da geratzen, euskararen geografia osoa zeharkatzen du. Lekukoa herriz herri eta eskuz esku dabil bidea eginez eta, era berean, euskara ahoz aho dabil errepikatzen diren leloen bidez, entzuten eta kantatzen diren abestien bidez, mugimenduan dauden hiztunen bidez. Horren guztiaren atzean Del Vallek erritualizazioaren indarra ikusten du, Korrikak errealitatearen hainbat adierazpenen agerpenerako aukera ematen baitu:

Badira momentuak zeinetan iragana gaurkotzen den testuinguru garaikidean. Atharrazeko plazan eman zen antzerki emanaldiaren bidez, esaterako, iragana plazako espazio publikoan presente egitea lortu zen, historiaurreko gizonez mozorrotutako pertsonaiaren agerpenarekin. Beste batzuetan, oraina arbuiatzen da, Frantziaren eta Espainiaren arteko mugaren pasabidean gertatzen den bezala, bere izaera zatitzailea adieraziz eta edukiz eta interpretazio politikoz betez. Hori egitean, kontrakoa baieztatzen da, hau da, banalerroak egon arren batasuna existitzen dela, batasun etniko eta historia partekatu batean oinarrituta dagoen batasuna. Korrikak arkaikoa, tradizionalena, aspaldikoa, idilikoa den hori gogora ekartzen du eta, aldi berean, hori guztia etorkizunera proiektatzen du eta hizkuntzaren biziraupenerako eta jarraipenerako aukeren justifikaziotzat hartzen da.

Ez da zaila hitz horiek egungo Korrikaren errealitatera ekartzea. Hamar egun barru hasiko den edizioan, monografikoan aipatzen diren jarduera eta irudi ugari topatuko ditugu. Baina hasi aurretik ere, aurtengo abestiaren hitzen azterketa azkar bat eginez gero ere, elementu horiek guztiak topatuko ditugu:

Jarraikortasuna denboran: Junkeraren fandango berri bat bezala / Artzai gazte bat kontu zaharretan / Arranoaren hegaldia lumadi berriaz / Irrintzi zahar bat aho gazteetan.
Iragan mitikoa eta espazioari lotutako jarraikortasuna lotzen dutenak: Herensugearen itzala Santa-Grazitikan Zarrakaztelura / Sorgin baten azken kanta Itoizko kaletan / Basurdearen aztarna gara Elorretatikan Agurainaldera.
Baita espazioari lotutako jarraikortasuna auzolan edo komunitatearekin batera azaltzen dutenak ere: Eta Errigoraren auzolan eredua Eskutik eskura / Ezkerraldeko AEK Saretuz lurra.
Eta identitatearen batasuna hizkuntzaren bidez gauzatzeari aipamenak egiten zaizkio, aurtengo Korrikaren leloari jarraituz eta etorkizunera proiektatuz euskararen jarraipena: Zer gara euskara bera ez bagara / lauburu bat gâteau batean baino euskara gara.

Teresa Del Valle, bidegile eta gidari liburuan azpimarratu genuen moduan, 1985ean egindako etnografian euskararen sozializazioarekin lotutako elementu material eta sinboliko asko agertzen dira. Del Vallek euskara transmititu eta garatu beharreko elementu gisa aurkezten digu. Korrika ekimenean hizkuntzak Euskal Herriaren jarraikortasun kulturala irudikatzen duela erakusten digu. Denbora historikoarekin lotura dago, baina, batez ere, Del Vallek jarraitutasuna belaunaldi ezberdinen parte hartzearekin lotzen du: adin guztietakoek baldintza berberetan parte hartzeko aukera dute eta parte hartzen dute. Euskararen aldeko ekimen askoren joeraren kontra, ez da haur ekitaldi bat; espazio publikoan garatzen den ekimen kolektiboa da, eta ekintza forma horrek haur eta nerabeei hizkuntzan, kulturan eta aldarrikapenean sozializatzeko aukera berezia ematen die. Modu horretan, transmisioaren erreprodukzio ideiaren kutsu mekanikoaren aurrean, hizkuntza-sozializazioaren izaera elkarreragilea azpimarratzen da: ikasketa edo sozializazio prozesua ez da goitik beherakoa soilik, baita pareen edo adinkideen artekoa ere, eta baita behetik gorakoa ere. Ez da haurtzarora mugatzen den zerbait, bizitza osoan irauten duen prozesu jarraitu eta amaigabea da.

Atharratze. 2026ko martxoaren 19a. Hamar egun barru, duela 40 urte bezala, Zuberoako herri bera izango da 24. Korrikaren abiaburua. Zoritxarrez, Euskal Herriko antropologia garaikidearen aitzindariak ez du aurtengo ekitaldia ikusteko eta aztertzeko aukerarik izango, iazko apirilean zendu baitzen. Urrian Donostiako San Telmo Museoan egin zen Teresa Del Valle oroituz omenaldi ekitaldian Igor Elordui eta Ane Elordi AEKko kideek Korrika. Rituales de la lengua en el espacio monografia euskaratuko dela aurreratu zuten, baita aurtengo Korrikan bere omenezko lekuko-hartze bat izango zela ere. Martxoaren 25ean izango da, Donostian, goizeko 11:30ean. Bertan elkartuko gara Teresaren lekukoak eskuz esku eta ahoz aho jarraipena izango duela aldarrikatzeko.