31 eskutik

2013-05-05

Egun aipatzera noazkizuenak… ohiko arauez harago doaz

Beñat Oihartzabal

Duela bi aste jin zitzaidan galdera gure alderdi hauetako euskararen teknikari batek egina. Gutun batean hauxe zuen itzuli beharra:

(1) Tous les éléments que je vais évoquer dans ce courrier sont déjà connus et rendus publics.

Itzulpen gisa hau eman gogo zuen:

(2) Gutun honetan aipatzera noazkizun gauza guziak jadanik ezagunak eta plazaratuak izan dira.

Haren galdea zen, zehazki, noazkizu(n) adizkera euskara batuak onartzen ote zuen. Berak hala ezarri gogo zuen, baina dudan zegoen euskara batuan horrelakorik erabil ote zitekeen.

Euskara batuaren kontuak bazterrean utzirik –argi da euskara batuan onartuak diren aditz paradigmetan noazkizu formarik ez dela– galde horrek blog honetan menturaz aipa nezakeen kontu bat ekarri zidan gogora, hau da, ohiko arauen aurkako numero komunztadura erakusten duten adizkeren gaia.

Gaia ezaguna da gramatikalarien artean, nahiz, ahozko hizkeretan bereziki, hartzen dituen formak, eta dituen mugak, ez diren guziz argiak, ez eta behar bezain barnaki aztertuak ere. Egungo solasean, (2)ko adizkera berezia (noazkizu) aipatuko dut soil-soilik. Zehazkiago, joan aspektu aditz gisa jokabide trinkoan erabilirik, perpaus erlatiboetan ager daitekeen ustekabeko numero komunztadura.

Lehenik, azal dezadan laburki zertan datzan auzia. Has gaitezen ondo perpaus honetarik:

(3) Sekretu batzuen salatzera noakizu

(3) perpausean adlatiboan den perpaus jokatu gabe bat (sekretu batzuen salatzera) joan aditzaren osagarri gisa agertzen da.[1] Perpaus horretako aditzak (salatzera) osagarri datiboa (zuri) baldin badu, aise igaten da hau goragoko matrize perpausera, aspektu aditzari lotzeko (noakizu).

Honaino arazorik ez. Orain, eman dezagun (3) bezalako perpaus batean, objektua perpaus erlatibo bateko sintagma erlatibatua dela, ondoko perpausean bezala:

(4) Jende askok jakin nahi lituzkete orain salatzera noakizun sekretuak

(4) perpausa ongi eratua da eta akats gabekoa, dudarik batere gabe. Halere, hiztun anitzek halako maingu aire bat kausituko diote, (5) hobetsiz :

(5) Jende askok jakin nahi lituzkete orain salatzera noazkizun sekretuak

(5)ko ereduari darraio delako teknikari hark proposatzen zuen (2)ko itzulpena, bi perpausetan noazkizun adizkera erabilia izanik. Euskal gramatika ohikoaren arabera, gaizki eratua da adizkera hau, alde batetik NOR argumentuari (lehen pertsona) dagokion indizea (n-) singularra delako, eta bestetik adizkerak teorian NOR/ZER argumentuari dagokion pluraleko numeroa marka baitakar (-z-). Argi da, halere, (5) adibidean pluraleko komunztadura dakarren NOR/ZER argumentua ez dela lehen pertsona, baina sekretuak, erran nahi baitu, ez joan aditzaren osagarri bat, baizik ere salatu aditzaren objektu zuzena, holako perpaus erlatibo batean erabiltzeak komunztadura hori ekartzen balu bezala.[2] Gauzak hala izanik, noazkizu adizkera NOR-ZER-NORI adizkera da komunztaduraren aldetik, hots, normalean euskal gramatikak onartzen ez duen zerbait, eta gisa oroz adizkera batuetan bildua ez den komunztadura eredu bat.

Gramatikalarien lehen lana ez baita gauzak nola izan behar luketen erratea, baina nola diren arrazoituz azaltzea, egitura bat agertzen bada hiztun askorentzat ongi egina dena, bi aldiz pentsatu beharra du, hura besterik gabe gaizki eratutzat jo aitzin. Euskararen egoera den bezalakoa izanik, eta eredu finkatu argi-argirik ez baitugu batzuetan, josbide estandarren zilegitasuna, iraganeko lekukotasunetan, eta euskararen erabiltzaile trebe eta fidagarri gisa famatzen diren idazleetan oinarritzen ohi dugu. Behatu dut, beraz, delako teknikariak izan ote zuen puntu horretan aitzindaririk, Iparraldean bederen. Egitura ez da maiz agertzen diren horietarik, eta adibideak, beraz, ez zitezkeen asko izan. Hona bildu ditudan eredu horretako hiru adibideak:

Erraitera noazkitzunak ez othe dira zuzenaren eta arrazoinaren kontrako bideak (Pouvreau, Filotea, 36. kap.)[3]

deskantsa zaitezte Jaunaren baithan, segituz orai erratera nohazkitzuen erlisionezko eta karitatezko pratika sainduak (Arbelbide, Igandea, VII. kap.)

hainitzek ez dazkite orai erraitera noazkitzunak (J. Etchepare, Idazlanak, 3-48, 1910)

Ikus daitekeen bezala, hiru adibideak garai desberdinetakoak dira (17., 19. eta 20. mendekoak), eta euskararen erabileraren aldetik oso idazle antzetsuek eskainiak: Pouvreau, J-P. Alberbide eta J. Etchepare medikuak. Hiru adibideetan, erran da perpaus jokatugabeko aditza, eta haietako bitan perpaus erlatiboaren ondotik buru lexikalik ez bada agertzen, bai ordea hirugarrenean (Arbelbide).

Konparantza egin ahal izateko, xerkatu dut gero Iparraldeko testuetan holako ingurumen batean erabili adizkera erregularrik ba ote zen. Ez dut bihirik aurkitu. Halaber, ez EPG eta ETC corpusetan ez dut molde horretako adibiderik atzeman (ez erregularrik, ez hemen aipatzen dudan bezalakorik). Badirudi, beraz, konfigurazio hori baliatua izan den neurrian –neurri hertsian–, ohiz kanpoko numero komunztadura hobetsia izan dela.[4]

Gisa hartara ihardetsi nion teknikari hari: euskara batuak delako adizkera biltzen ez bazuen ere, tradizioan erroak bazituela, eta aukerako beste aterabidea (noakizun) bortxatua edo gogorra iruditzen bazitzaion, dudarik gabe, ene ustez, noazkizun erabil zezakeela ingurumen hartan.[5]

[1] Iparraldeko molde batez ari izanez, (3) adibideko perpaus jokatugabeko objektua genitiboan (sekretu batzuen) uzten dut. Horrek ez du deus funtsezkorik aldatzen aztertua den puntuan.

[2] Egia erran, erlatibatzerik gabe ere agertzen dira horrelako formak Iparraldean, joan aditza jokabide trinkoan erabilirik. Bazterrean utziko dut holako adizkeren kasua hemen. Ikus Lafitteren Grammaire basque (§ 531); EPG corpusean ere bada holako adibide bat.

[3] Pouvreauren testua itzulpena izanik, hemen ematen dut itzulgai zuen perpausa: Ce que je m’en vay vous dire, sont-ce pas iniquités et des raysons ? Ikus daitekeenaz, frantsesezko erlatibo libroa singularrean da (ce que …). Euskararen beraren joskerak ekarria du Pouvreauk aditzean sartu plural marka.

[4] Hegoaldeko testuetan, bada adibide ezagun bat, pixka bat eredu horretakoa. Baina Mitxelenarena izanik badaiteke Iparraldeko tradizioari lotzekoa den. Mitxelenaren adibidean, joan aditzaren orde ibili aditza erabilia da molde ezohiko horretan:

… [puntu hori] tratatua izan bada ere, ez ditut gehienbat aurkitu [bila nenbiltzanak] (Euskal Idazlan Guztiak VI, 153. orr.)

Mitxelenak berak, ohar batean, ikaragarrizko mustro gisa aurkeztu zuen ustekabean itzuri zitzaion adizkera (nenbilenak erregularraren orde). Halere, han utzi zuen, aditz kontuan sor ditzakegun saltsen mostra izanik.

[5] Euskaltzaindiaren gramatikan gaia aipatua baita, han, hizkuntza jasoan adizkera erregularrak baliatzeko gomendatzen da, hiztunen hizkuntza sena bortizkiegi joa ez denetan bederen (EGLU-V, 195. orr.).

2013-05-04

Zeinek zein (Hazi sokratikoa II)

Iñaki Iñurrieta Labaien

Gauza guztiek dute hasiera edo lehen aldi bat, Alfontso laguna. Baita zein erlatiboak ere, esate baterako. Noiz agertu ote zen lehen aldiz?

Erantzungo diot galdera horri, baina, aurrez, utzidazu esaten ezen, lehen aldiz agertu zenean, bitxia, bortxatua, euskara gaiztoa… irudituko zitzaiola hura entzun/irakurri zuen bat baino gehiagori; artean sortu gabe genuen Euskaltzaindia, baina orduan ere asaldatuko zen gramatikariren bat edo beste.

Europako hizkuntzetan gertaturiko «galderatik menderakuntzara» bilakaera aipatu nuen aurrekoan. Nola galde-hitzak (nor, zer, non, noiz…) mendekotasun-adierazle izatera pasatu ziren, hau da, nola menderakuntza modu berriak sortu ziren. Bilakaera hori hizkuntza erromanikoen eraginez gertatu omen zen (eta, neurri txikiagoan, eslaviarren eraginez). Halaxe jaso zuen euskarak zein baita, zeinek baitu… gisako erlatiboa.

Euskarak ez ezik, baita hizkuntza germanikoek ere. Ingelesez, esate baterako, lehenik latinaren eta ondoren frantsesaren eraginez hasi zen galderatik erlatiborako bilakaera, Erdi Aroan. Heine eta Kutevaren arabera[i], nahikoa datu dago who hitzaren bilakaeran lau une hauek postulatzeko:

1) I don’t know: who came?

2) I don’t know who came

3) You also know who came.

4) Do you know the woman who came?

Hau da, gramatikalizazio-prozesu bat, zeinean galde-hitzaren galdera-ezaugarria ahulduz joan baitzen, izenorde erlatibo bihurtu arte:

1) galdera zuzena

2) zehar-galdera

3) zehar-galdera edo/eta erlatibo burugabea (Zuk ere badakizu-ezagutzen duzu nor etorri zen / Zuk ere ezagutzen duzu etorri zena)

4) erlatibo buruduna

Natorren orain hasierako galderara: noiz agertu zen euskaraz lehen zein erlatiboa? Idatziz, behitzat, 1545 eta 1567 artean, ziur asko. Etxepareren Linguae vasconum primitiaen (1545) ez da oraindik halakorik; Lazarragaren Dianean (1567), berriz, ugari ageri dira zeina, zeinak, zeintzuk…; eta Leizarragaren itzulpenetan ere (1571) ageri dira zein bait, zeinek baitute gisakoak.

Etxeparerengan ez da zein hitzaz eratutako erlatiborik, baina bai nork, nortan, norat, zer, nori… hitzez osatuak. Kasu horietan, hitzok dagoeneko ez dira galde-hitz; gainditua dute who ingelesarentzat seinalatu ditudan lau faseetako lehena. Gramatikalizazio-gradu desberdinak suma daitezke, hala ere, kasutik kasura. Esate baterako, zehar-galdera gisa (bigarren faseko) irakur daiteke honako hau:

-Hemen hik badukek baina, haiek ez nork kontsola[ii]

Ondoren datorren adibidea, berriz, laugarren fasekotzat har daiteke:

-Sainduei ere egin ezak heure ezagutzia / singularki nortan baituk heure debozionia

Alegia, Sainduei buruaren (antezedentearen) ondotik doan perpaus erlatibo baten markatzaile gisa irakurri behar da nortan:

Beste adibide batzuk, aldiz, ezin zehaztu prozesuaren zein unetan diren, baina argi dago galde-hitzetik erlatiborako gramatikalizazio-bide horretan ondo aurreratuta daudela:

-Oroz etsi behar dizut, non baitate hobe(re)na

-Nork zer hazi erein (baitu) biltzen dizu komunki

-Ondasuna ahaideek bertan dute partitzen, / arima gaixoa dabilela norat ahal dagien

-Kontu hertsi behar dugu hartaz eman segurki / nori baitu bere odolaz karioki erosi

-Jainkoak zuri eman dizu potestate handia (…) zer zuk galde baitagizu, den konplitu guzia

-Inon ere ez dakusat nihaur bezain erorik: / nik norgatik pena baitut, hark ene ez du axolik

-Nik zer orai nahi baitut, hemen duzu eginen.

-Zertan iuia hik baitazak heure izterbegia, / hartan kondenatzen dukek ihaurk eure buruia

(Inork horien erlatibotasunaz zalantzarik balu, jo beza Patxi Altunaren edizio kritikora, ezin aberatsagoa oin-oharretan).

Etxepare: bere garaikide Fray Luis de León bezala, erretorika klasikoaren baliabideetan hezia imajinatzen dut. Latineko ut, qui, quod, quia, quare eta beste partikula perpaus-lotzaileen eredura darabiltza nor, zer, nola, zeren… Dotore erabili ere: izan bide zuen aurrekorik. Galde-hitzak menderakuntza-markatzaile bihurtzeko prozesu betea nabari da haren olerkietan. Hala ere, oraindik ez da ageri zein erlatiborik.

Lazarraga, berriz, zeinista porrokatu azaltzen zaigu; erruz darabiltza zein formak. Patri Urkizuk apailatutako Dianea & Koplaken edizioko orrialde bakar batean (81. o.), adibidez, hauek guztiak datoz: «zeina zan Sirenaren konpanian egoana», «zeinagaz atsegin andia Silveriok artu eben», «zeintzuk alkarri eskuetarik eustela joan zirean Slverioren kamarara», «zeinak al egian kortesia eta mesura guztiaz saludadu zituan», «arpa bat, zeina utra (oso) dultzero jaite asi zan».

Bera izan ote zen lehena? Etxepare eta Leizarraga apaizek baino latin gutxiago zekien, ziur asko. Bere gaztean —artean hogei urte bete gabe—, nahikoa ezjakin eta nahikoa ausart imitatzeko, kopiatzeko, erdaratik hartutako esamolde berriak probatzeko. Poesia eta amodio bukolikoak eta gorte-kontuak buruan, ibili munduan. Gutxi inporta hari gramatikarien debekuak, euskarazkoetan behinik behin. Bestalde, bazukeen Etxepareren olerkien berri; horixe pentsarazten dute, bederen, Xabier Kintanak[iii] seinalatu dituen paralelismoek.

Leizarragak, berriz, gazte ausartaren beroarena kenduta, askoz modu orekatuagoan darabil zein, ondo integratuta bide-seinale gisa funtzionatzen duten beste baliabideekin (ezen, halako moldez non, hala non, zeren…). Hark ere izan bide zituen zalantzak, baina gauza bat zuen alde: Jainkoaren hitzak eta egintzak ari zen esaten, bazekien errespetuz hartuko zizkiotela; eta hori gutxi balitz, erreginaren enkarguz ari zen langintza horretan. Hots, zeru-lurretako nagusiak zituen alde; zer ahal dute gramatikariek horren kontra?

[i]Heine, B.; Kuteva, T., The Chanching Languages of Europe, Oxford University Press, 2006.

[ii] Etxepareren adibide hau eta hurrengoak idazkera zertxobait gaurkotuta eman ditut —kontuz, betiere, errima eta metrika ez aldrebesteko—, ulergarriago gerta daitezen.

[iii] X. Kintana Urteaga, «Lazarraga poeta zahar gaztearen berri onak», http://www.euskaltzaindia.net/dok/euskera/60409.pdf

2013-05-03

Itzulpena eta interpretazioa

Koldo Biguri Otxoa de Eribe

Blog honetako jarraitzaileentzat uste dut interesgarria izan daitekeela jakitea, nire kasuan, itzulpenaz dudan ikuspegia asko (eta, ene ustez, onerako) aldatu duela interpretazio jardunak: bat-batean ulertu eta ulertarazi beharrak beste argi batez ikusarazi dit itzulpengintza, bai eta seguru aski aldatu ere lehenago neukan itzultzeko modua. Adibide batera etorriz, esandako arrazoi horregatik jarraitzen dut pentsatzen erdarazko «sostenible» kontzeptua adierazteko, ez direla egokiak ez «iraunkorra» ezta «jasangarria» ere, kasu bat baino gehiagotan eramaten nautelako zalantza izatera, kabinan nagoenean, segundu frakzio gutxi batzuetan erabaki behar dudanean dagokion baliokidea.

Duela gutxi gertatu zitzaidan EITBko zuzendariarekin: «EITB iraunkorra izatea da gure apustua» esan zuen, eta kabinan eternoak egiten zaizkizun segundo frakzio horietan zirt edo zart egin beharra zegoen, «televisión sostenible» edo «televisión duradera» artean. Telebista autonomiko asko desagertzeko zorian daudela jakinik, zentzuzkoa iruditzen zait oraindik ere zalantza, baina, orobat, banekien bigarren kontzeptua gutxiago entzuten dela era horretako pertsona baten ahoan, eta lehen itzulpena hautatu nuen, baita asmatu ere. Alegia, esperientziak lagundu zidan baliokide zuzena aurkitzen, eta ez hizkuntzak berak edota hizlariak erabilitako terminoaren zehaztasunak. Eta, zinez diot, ez zait gomendagarria iruditzen, terminologiari gagozkiola, unibokoak ez diren ordainak erabiltzea.

Egia esan, «EITB jasangarria izatea da gure apustua» esan izan balu, antzeko zalantza izango nukeen, beste arrazoi batzuengatik ordea, baina ondorio berbera aterako nuke, kasu horretan ere.

Antzeko zerbait gertatzen ari zait azken boladan «jabekuntza» hitzarekin, «empoderamiento» esateko hasi baita bolo-bolo ikusten, bai eta entzuten ere, idatzizko itzulpenaren eskutik, zalantzarik gabe. Baina hiztegietan begiratuz gero, «autoridad, hegemonía; toma de posesión» topatzen bada, nola jakin dezake interpreteak zertaz hitz egiten ari den hizlaria?

Ulermenaren kalterako iruditzen zait beti euskal jatortasun labela duten hitz gutxi batzuren bueltan ibiltzea kanpotik iristen zaizkigun kontzeptu berriak euskaratzeko, eta hiztunek jarrera akritikoz erabiltzea eztabaidarik gabe (berriz diot, hiztunek; ezen itzultzaileok baikara jarrera kritikoa agertzen dugun bakarrak, susmo hori dut, ba!).

Bukatzeko, esan dezadan interpretazioan gero eta gehiagotan topatzen ditudala antzeko adibideak, zehaztasunik gabeko lexiko eta esaldiak. Beste interprete bati gertatu zitzaion, adibidez, «euskarari eskainitako diru partida mizkina» zela itzuli beharra, gure Udal garrantzitsu batean; eta «mizkin» hitza behar bezalako zehaztasunaz erabiltzen duen euskaldunak, nik dakidala, «jale txarra» esateko erabiltzen du. Zinegotziak, ordea, «insuficiente» edo antzeko zerbait esan nahi zuen, baina interpreteak ezin du jakin hizlariak zer esan nahi duen, zer esan duen baizik.

Zuetakoren batek agian jakingo du zer gertatu zen, eta, bestela ere, oraintxe esango dizuet: interpreteak «la partida dedicada al euskera es mezquina» itzuli zuen, “jale txarra”z gain Orotarikoan datorren beste adiera bakarrarekin. Eta udalbatzarrean sekulako haserrea zabaldu zen, udal gobernuak adostua zuen zinegotzi horren zuzenketa bat bertan behera utzi baitzuten, hitz horren “gogortasuna”gatik. Jakina, zinegotziak berehala bota zion errua interpreteari, baina berdin-berdin geratu zen bertan behera adostutako zuzenketa. Eta pasadizo guztia prentsan atera zen, interpretearen larritasunerako. Eta, aldiz, egin zezakeen bakarra egin zuen lankide horrek, hitzek gure hizkuntzan duten adieran itzuli, eta ez hizlari zehazgabeak ustez eman nahi dion moduan.

2013-05-02

‘Baztañola’, ez arras oraino

Paskual Rekalde Irigoien

Apirilaren 10ean, Amaia Apalauzak Nafarroako ipar-mendebaleko hizkeren egitura geolinguistikoa liburua aurkeztu zuen, Iruñean. Nafarroako ipar-mendebaleko Imotz, Basaburu Nagusia, Larraun eta Araitz-Betelu ibarretako euskara bildu eta aztertu du egileak eta Mendaur bilduman argitaratu, Euskaltzaindiaren eta Nafarroako Gobernuaren arteko lankidetza hitzarmenaren barnean.

Erdigune linguistiko horren ezaugarriak alde batera utzirik, Amaiak liburuaren Atarikoan idatzi dituen hitz hauei erreparatu diet:

(…) liburu hau prestatzeak atzera begira jartzeko eta ordukoak berriz bizitzeko eta berritzeko aukera eman digu, eta galdera nagusi bat etorri zaigu burura: zergatik? Doktore-tesi batek motibazio bat behar du beti atzetik. Motibazio akademiko bat, jakina, baina baita motibazio pertsonal bat ere –bai gure kasuan, behinik behin–, Iruñeko alaba izanik, aspaldi ohartuak ginen euskara mota bat erabiltzen genuela ikastolan, eta beste bat gure gurasoen jaioterrietan, Goldaratzen eta Betelun.

Hitz horien hariari tira eginez, Amaiak aurkezpenean erran zigun Nafarroako hizkerak ongi samar aztertuta eta deskribatuta daudela, dela dialektologia-ikerketen bidez, dela hiztegi eta corpusen bidez, eta azterlan horietan erakusten den euskara ez dela eskuarki adin batetik beherakoen artean aditzen. Gaineratu zuen, orobat, hemendik aitzina segur aski bertze mota bateko azterlanak eginen direla eta azterlan horiek bertze euskara bat erakutsiko dutela.

Bera bezala, bertze aunitz ere ohartuak gara euskara ezberdina egiten dela herrietan, hirian, eskolan, komunikabideetan, administrazioan… Erraten ahal da hondar berrogei urte honetan gure hizkuntzak aldakuntza haundia izan duela eta segur naiz hemendik aitzina ere aldatuko dela, hizkuntzak ez direlakoz aldagaitzak.

Nolanahi ere, aldakuntza hori ez da motela gurean, mendian ziztu bizian eta maldan beheiti amilka doan harriaren parekoa baizik. Orain arte gure mintzoa nolakoa izan den parte haundi batean jakinik, komeniko litzaiguke aztertzea sistematikoki zer nola mintzo garen, zein diren aldakuntza horren zergati nagusiak (gaztelaniak eta frantsesak mendekaturik bizitzea[1], eskola[2]…) eta egoera aldatzeko zer egiten ahal dugun, maiz aski ilea lazteko moduko mintzo zakarra entzuten dugulakoz.

Arlo honetan ohikoak diren azterlanez gainera, komeniko litzateke sare sozialetan erabiltzen dugun euskal hizkera aztertzea, hortxe egiten baitute bat, gurean, etxean ikasitako euskarak, eskolan ikasitakoak, gaztelaniak eta batek jakin zer gehiagok[3].

Honat ekarri dudan Baztan aldeko kontakizun hau egiazkoa da, izenak eta tokiak asmatutakoak badira ere. Testuan nahasteka ageri dira maileguak dauden-daudenean emanak, erdarakadak edo kalko oker modukoak[4] (letra lodiz emanak), eta ahozko baztanera zuzen samarrean emandako esaldiak (gehienak)[5]:

—Gabon!! Zer modu?
— Ongi. Eta zu?
—Ongi erran beharko.
(…)
—Miguel Zubieta ezagutzen duzu?
—Urdezuikoa?
—Ez. Elizondokoa, Orabideko pelukera batekin esposatua.
—Jobar, ez dakit pelukera hoi nor den, ez naiz botatzen nor den. Ta biardut zaotu seguro gañera!
(…)
—Azkenian ikesi dut nor den. Zaotzen diot pilla bat bere amai, Jexuxa.
—Ongi da.
(…)
—Eguzkitan egoteko denbora ederra…
—Bai. Ni ere egon biar dut iduzkien. Ya kolorea artzen dugun pittet.
—Badakizu adinean goiti goazenok komeni dugula hezurrendako.
—Zembat tuzu bada?
—Zuk baino batzuk gehiago.
—Nik baño aunitz geiago ez… Nik ya 43. Bueno oñiken 42.
—Nik baten batzuk gehiago. Aurten 48 egin behar.
—Ungi gaten tuzu.
—Entseatzen gara geure burua zaintzen.
(…)
—Semeak ongi dituzu?
—Bai. Batek 17 urte tu ta bertzeak 14. Zaarrenarekin komediek, la edad del pavo izein de doike.
—Pasatuko zaio.
(…)
—Zer gisa atzoko afaria?
—Atzo arras majo, Gorramendin ginuen afarie, lagune bat badut arat ezkondue ta gustora. Bakarrik goizik torri nitzen, zertaz semea eske ganbiar nuen Urritzatera ta atzo neri tokatzen zaiten.
—Orduan, semeak harrotuak…
—Ay amaaa!! Eztakit, etxetik kampo denak sainduek.
—Gazteak dira, gu ere izan ginen. Nobiaren bat izanen du.
—Bai, pastu zen. Ez dut uste nobiaik baduenik.
—Xori aunitz buruan.
—Unek benpim bai!! Egunero berakin uyuke. Ta lenago aski mutiko trankile zen, baño orain… Aggg! Main nion itsesaikin…
—Para ezazu behien azpiak ateratzen edo baratzean laian…
—Orai arte beien azpiek atratzen patzen nuen atsaldetan, baño orain atra tugu beiak belaire.
(…)
—Gabon. Futbola ikusten?
—Alaxe da bada, bi semeakin ta Amatxi aserre novela kusi naiez. Ta zuri gustetzen zaizu futbola?
—Ez sobera. Gainera, Bartzelonakoak galtzen ari dira…
—Ni ere ez naiz batre zalia, gañera naiz antibarcelonista…
—Orduan madrilzalea…
—(…)
—Gan den astian lagun batek il zuen potro bat, ta jobar boltsa batzuk karri zituen… Ufff… Ezta posible yatia. Badakit ona dela ta aragi garbie baño…
—Gauza bera pasatzen da zerrikumearekin… Berekotxek ederrak hazten ditu, ezta?
—Eztakit… Garestiek benpin bai… Nik gan zen urtian 3 erosi nition ta 2 ilebete baño gutiagokoa 60 euros zu… etxian azteko gero neguen iltzeko. 60 euros bakoitza.
—Zerrikumeak, zer dira urrezkoak? Zuri dirua ikusi…
—Bai, bai, seguro dirudune aurpegia kusi zatela. Ja, ja, ja… Min ederra man zaten sakelian!
—Pentsatuko zuen Errekakoek dirua ausarki!
—Seurooo!
(…)
—Ibiltzen dituzu neguko zirrikak autoan?
—Nik gan zen astian bi rueda berriek patu nition ta kristoren prezioa. La ospa!
(…)
—Non iteizu lan orai?
—Iruñen. Maistrua naiz, euskara irakasten dut.
—Orduen kontuten ibili biarko dut iskribitzeko orduen. Nere faltak!!! Ja, ja, ja… Eskuaraz kostatzen zait, eztakit Hkin edo h gabe biarden. La ospa!

Letra lodiz emandakoen artean, bereziki harrigarria egin zait ez naiz botatzen nor den esaldia. Esaldi hori konprenitzeko jakin behar da bota aditzak baduela adiera berezi bat Baztan aldean (bederen)[6]. Da motako aditza da, erori-ren parekoa. Gaur den egunean ere arruntak dira «Kasu eman! Botako zara» moduko esaldiak. «Ez naiz kontu ematen/konturatzen nor den» arruntagoak dira.

(Urteak) ungi gaten tuzu-k zer erran nahi duen jakiteko, argi izan behar da gan (<joan) aditza hor eraman dela, «los llevas bien» edo antzeko zerbait. «Itxura ona duzu» arruntagoa da, nolanahi ere.

Bertzalde, zaotzen diot pilla bat bere amai arrunta da gaur egun gazteen artean; helduagoek «ezagutzen dut aunitz bere ama» edo «aski ongi ezagutzen dut bere ama» erranen lukete.

Eta, azkenik, (afaritik) bakarrik goizik torri nitzen, zertaz semea eske ganbiar nuen Urritzatera ta atzo neri tokatzen zaiten. Honako honetan kontua ez da afaritik bakarrik eta goizik itzuli zela etxera semearen bila joan behar zuelako baizik eta goizik etorri/itzuli behar izan zuela etxerat semearen bila joan behar zuelakoz.

Hemen paratutako kontakizuna ez da baztañolaren muturreko adibidea, esaldi gordinagoak entzuten direlakoz han eta hemen. Beharbada hemendik urte batzuen buruan ez gara batere harrituko halakoak eta makurragoak entzutean.

[1] «(…) espero izatekoa da kontaktuan dauden hizkuntzek elkarri eragitea. Kontaktu adina eragin-kasu gerta litezke teorikoki, eta hainbat historikoki, baina bada bat, tipikoa: (eskuarki bestela ere nagusi den) talde nagusi baten hizkuntzak, desoreka nabarmenez, beste menderatuago bati eragiten dionekoa». (Juan Garzia, 2005, Kalko okerrak; 14. or.).

[2] Bakoitzari berea! Euskara kultura-hizkuntza bilakatu eta eskolan sartzea eta euskarazko telebista, irrati, aldizkari eta egunkariak izatea baitezpadakoak izan dira Baztan aldeko herri haundixkoetako haurrak euskalduntzeko, batik bat transmisioa ahuldurik edo ahultze bidean zegoen tokietan.

[3] Eskualdeko blog eta webgune anitzetan nahasteka ageri dira euskara batua, tokian tokiko hizkera (fonetismoz eta laburduraz betea) eta baztañola edo euskara batuaren, baztaneraren eta gaztelaniaren arteko nahaskia.

[4] Juan Garziaren arabera (2005, 15-21), «(…) hizkuntza batek beste baten eredutik berera egokitzen duen egiturari esaten zaio kalko (…). Kalko horietako batzuk “(…) okerrak dira. Alegia, premiarik gabe jotzen dugu batzuetan erdararen imitaziora, abantaila baino kalte handiagoz. Abantailarik eza, hain zuzen, premiarik ezaren ondorio garbia da. Kaltea, berriz, euskararen sistemari egiten zaiona da, erdararenaz nahasten baita, autonomia eta baliagarritasuna galtzeko bidean jarriz».

[5] Bi pertsonaren arteko elkarrizketa: lehena, euskara batu samarrean idatzia, eta bertzea, letra etzanean emana, etxeko euskara erabiltzen duen eta “eskuaraz iskribitzea kostatzen zaion” norbaitek idatzia.

[6] OEH: bota 11. (G-nav, AN-gulina-5vill, B, BN-lab-ciz, S). Ref.: EI 267; Iz Als; Gte Erd 66, 67, 69. (Intrans.). Caerse. “Bota in da, se ha caído” Iz Als. “Kaderan gileko aldera bota zen (B); se cayó hacia atrás, gilen gañera bota zen (B)” Gte Erd 67. “Aurra bulkatu du ta bota da (B)” Ib. 69. Baserreka beiti ondoraño juan zen, emen bota an itzulipurdi; alde guzietarik joa, ubeldua, larrutua eta ezindua. FIr 147. An ikasi zuen, bere laguna gaizki zauritua bide madarikatu artan bota zela. 148.

2013-05-01

Hitz elkartuen idazkera eta erregistroak

Igone Zabala Unzalu

Aspaldian darabilt buruan hitz elkartuen idazkerari buruz zerbait idazteko asmoa eta Alfontso Mujikaren azken Alferrikako bikoiztasunak artikuluak pentsarazi dit oraingo hau une egokia izan litekeela. Hitz-elkarketa euskaraz oso erabide aberatsa eta emankorra delarik, edozein testutan egingo dugu topo hitz elkartuekin. Batzuek garrantzi handia emango diote hitz horien idazkerari eta, beste batzuek, aldiz, gutxietsi egingo dute kontua, ortotipografia kontu azalekoa dela argudiatuta edo. Euskara estandarrerako erreferentziazko araua eman zuen Euskaltzaindiak aspaldian (25. araua: Hitz elkartuen osaera eta idazkera) eta arau horretan zehaztu zuen nola idatzi hitz elkartu mota nagusiak eta «eratorpena > hitz-elkarketa > sintaxia» continuumeko beste zenbait elementu ere. Arauaren atal gehienetan idazkera bakarra finkatu zuen Euskaltzaindiak, bi ataletan izan ezik: batetik, Alfontso Mujikak bere artikuluan aipatutako –a itsatsien galerari dagokion atalean eta, bestetik, eguzki-lore eta sintetiko deritzen izen elkartuen idazkerari dagokionean. Bi atal horietan Euskaltzaindiaren araua ‘malgua’ dela esan dezakegu, aukera bat baino gehiago uzten baitie erabiltzaileei, eta arau malguek, erabiltzaileei ondo helarazten bazaizkie behintzat, garapen funtzionalerako tartea uzten dute.

Pragako Eskolako hizkuntzalari funtzionalisten gogoeta bati egiten dio erreferentzia, hain zuen ere, Haugen-ek[1], hizkuntzen estandarizazioaz ari denean. Funtzionalisten aldarrikapena da estandarrak aldi berean ‘egonkorrak’ eta ‘malguak’ izan behar direla, eta Haugen-ek honela lotzen du funtzionalisten ideia estandarizazio-prozesuekin:

«How stable and how flexible? In my model above, it is built into the tension between codification, which aims at stability, and elaboration, which requires flexibility.»

Euskaltzaindiaren 25. arauak badu zerbait egonkorretik eta zerbait malgutik. Izan ere, arau horretara heldu aurretik inkestak egin ziren hainbat diskurtso-komunitatetako erabiltzaileen artean, eta inkesta horien emaitzak kontuan hartu ziren araua finkatzeko orduan. Egindako inkestek agerian utzi zuten zenbait hitz elkarturen idazkeran batasuna oso nabarmena zela baina, beste zenbaiten idazkera, aldiz, estuki lotuta zegoela diskurtso-komunitate desberdinetako kideek erabiltzen dituzten erregistroekin. Jakina da oro har zientzialariek beti aldarrikatu dutela marratxoaren erabilera, hainbat segidaren desanbiguaziorako oso lagungarria baita. Bestalde, jakina da literaturaren eta kazetaritzaren munduan marra saihesteko joera nagusi dela. Ildo honetatik, Euskaltzaindiaren arauak lagundu du nahiko finkatuta zeuden idazkerak egonkortzen, adibidez, aposizioena edo koordinazio-elkarteena. Arauaren atal malguek ere lagundu behar zuten, nire iritziz, erregistro desberdinetako ohiturak eta estilo-arauak egonkortzen, baina iruditzen zait helburu hori ez dela guztiz lortu, agian arauaren transmisioa guztiz egokia ez delako izan, edota agian araua aplikatu behar zutenek (edo aplikatu behar zuten batzuek behintzat) ez diotelako erreparatu estandarraren kodifikazioaren eta lantze funtzionalaren arteko harreman estuari.

Hizkuntzaren erabilera orokorretan baliatzen den hiztegian ez dago okertzeko tarte handirik. Izan ere, modu batera zein bestera idatzita, arazorik gabe ulertuko ditugu telefono(-)zenbaki edo autobus(-)geltoki izen elkartuak. Erabilera apur bat espezializatuagoetan murgiltzen garenean, aldiz, jakina da eguzki-lore motako eta sintetikoen ataleko hainbat hitz elkartu anbiguoak izan daitezkeela, [izena + adjektiboa] egiturako izen-sintagmen forma bera baitute. Horren adibide ezagunak dira ondoko hauek:

landare parasito vs landare-parasito
tenperatura konstante vs tenperatura-konstante
molekula hartzaile vs molekula-hartzaile
gramatika zuzentzaile vs gramatika-zuzentzaile

Lau segida horiek erraz asko ager daitezke testu berean edo, alor bereko testuetan behintzat, eta garbi dago marratxoak laguntzen digula desanbiguazioa egiten. Beste kasu batzuetan, aldiz, konbinazio bakarra erabiltzen da, adibidez, gantz-azido edo buztin-mineral. Nolanahi ere, hitzaren esanahia menderatzen duenarentzat segida horiek anbiguoak ez badira ere, marratxoa oso lagungarria da hitzaren atzean dagoen kontzeptua ikasi behar dutenentzat. Norbaitek esan lezake, orduan, marratxoaren erabilera kontzeptuetara heltzeko beharrezkoak diren kasuetara mugatu beharko litzatekeela. Sistemaren egonkortasuna, ordea, ezinbestekoa da hiztunei komunikazioan laguntzeko. Testu mota jakin batzuk erabiltzen dituen diskurtso-komunitateak mendekotasunezko izen elkartuetan marratxoa erabiltzen duela jakiteak bermea emango digu landare parasito edo gramatika zuzentzaile segiden interpretaziora lehendabiziko irakurraldian eta ziurtasunez heltzeko. Berme hori gabe, zalantza izango dugu gramatika zuzentzaile erabili duenak zuzentasunari buruzko arauak ematen dituen gramatika batez ari den ala testuen gramatika zuzentzen laguntzen duen tresna batez ari den.

Nire argudio-ildotik erraz asko ondoriozta daitekeenez, ez nago ados zenbaitek Euskaltzaindiaren arauaz egiten duten interpretazioarekin, alegia, ez dut uste arauak uzten duen askatasuna edozein komunikazio-testuingurutan askatasun indibidualtzat har daitekeenik. Zientzia-testuetan, eta agian oro har testu akademikoetan esango nuke nik, testu horiek erabiltzen dituzten diskurtso-komunitateen estilo-arauak errespetatu behar ditugu, dagozkien erregistroetarako egokiak diren testuak idatziko baditugu behintzat. Bestalde, diskurtso-komunitate espezializatu horietan integratzeko helburua duten euskaldunei lagundu behar diegu hitz elkartuen idazkera-arauez jabetzen, adituen komunitateetako kide izango direnean testu egokiak sortzeko gauza izan daitezen.

Areago, gogoeta hau testuetan erabiltzen den hiztegia kodifikatzeko eginkizuna duten hiztegietara ere zabalduko nuke. Euskaltzaindiaren 25. arau malguak zientzialarien estilo-aukerak egonkortzeko bidea ireki izanagatik ere, Hiztegi Batuak erregistro horiekin lot ditzakegun sarreretan arauak onartzen dituen bi aukerak eskaintzeak ez du laguntzen zenbait hamarkadatan egon den batasuna egonkortzen. Ekar ditzagun hona espezializatutzat har ditzakegun Hiztegi Batuko zenbait sarrera esan nahi duguna hobeto ulertzeko:

atomo-zenbaki edo atomo zenbaki Kim.
argi-urte edo argi urte (luzera-neurria)

Ez dut uste era horretako sarreren kodifikazioak erregistro espezializatuetan finkatutako idazkera egonkortzen laguntzen duenik. Zehazki hiztegira bagoaz, kontua are larriagoa da, erregistro espezializatuetako erabilera nagusia kontuan hartu gabe, marrarik gabeko aukera baino ez baitu eskaintzen hiztegi horrek: atomo zenbaki eta argi urte hurrenez hurren. Antzeko beste sarrera askotan berdin jokatzen du Zehazki hiztegiak: eguzki zelula, eguzki energia, landare zelula, zelula mintz… Elhuyar gaztelania-euskara hiztegian, aldiz, marradun aukerak baino ez dira eskaintzen: atomo-zenbaki, argi-urte, eguzki-zelula, eguzki-energia, animalia-zelula, zelula-mintz. Egokiago deritzot azken hiztegi horren jokaerari artikulu honetan eman ditudan arrazoiengatik. Besterik da bi hiztegiok eskaintzen dituzten mintz zelular eta zenbaki atomiko bezalakoen kontua. Baina erlazio-adjektiboen gaia beste baterako utziko dugu.

Bukatzeko, ezin dut aipatu gabe utzi marra erabiltzeko ohitura ez duten zenbaitek giza daramaten izen elkartuetan marra jartzeko duten ohitura (giza-eskubideak). Euskaltzaindiaren arauak zehazten du horrelakoetan ez dela marrarik erabili behar (giza eskubideak) eta ez dago tartean zehaztasun konturik, inoiz ez baitira anbiguoak. Izan ere, lehen osagaian edozein aldaketa gertatzen denean, inolako zalantzarik gabe dakigu elementu hori hitz elkartu baten parte dela.

[1] Haugen E. (1983), The Implementation of Corpus Planning: Theory and Practice, In J. Cobarrubias & J.A. Fishman (eds.), Progress in Language Planning International perspective, 269-290, Berlin, Mouton.

2013-04-30

Gorriak, gorriminak eta eskarlatak

Isabel Etxeberria Ramírez

Eleberri bat euskaraz sortua ala itzulpena den jakiteko aztarnez idatzi zuen Angel Errok blog honetan (I eta II) duela ez asko. Auzi benetan interesgarria plazaratu zuen, nire iritzian. Ba al da alderik euskarara itzulitako testuen eta euskaraz sortutakoen hizkeren artean? Hala bada, zein dira bataren eta bestearen bereizgarriak? Eta zer adierazten digute bereizgarri horiek? Hainbat ikuspuntutatik eta alderdi askori erreparatuta azter daiteke gaia: nolakoa den lexiko-aukeraketa testu batzuetan eta besteetan, zenbatekoa lexiko espezializatuaren erabilera, nolakoa konplexutasun sintaktikoa, zer-nolako garrantzia duten euskalkiek eta zer-nolakoa euskara batuak, zenbateraino den jatorra eta zenbateraino artifiziala batzuen eta besteen hizkuntza, zenbateraino berritzailea eta zenbateraino kontserbadorea…

Gaian sakondu nahian, zenbait alderaketa eginak ditut euskarara itzulitako eta euskaraz sortutako literatur testuen artean, Ereduzko Prosa Gaur corpusa probaleku hartuta, eta emaitza bitxi eta adierazgarriak lortu ditut zenbaitetan.

Egin dezagun saio xume-xume bat, testu batzuen eta besteen ñabardurarako, xehetasunerako eta espezifikaziorako joera neurtzeko. Azter dezagun, bada, zer maiztasunez erabiltzen diren testu batzuetan eta besteetan oinarrizko kolore baten izena eta zer maiztasunez kolore horren ñabardurak zehazten dituzten hitzak. Gure lehen adierazle multzoa, hortaz, gorri eta haren ñabardurak: gorri, gorrix/ska, gorrizta, gorrimin, gorrail, gorrikara, bermiloi, karmin(-koloreko), purpura, eskarlata, gorrindol eta granate.

EPGk eskaintzen dituen bi datu moten artean (liburu kopurua eta agerraldi kopurua), liburu kopuruari dagozkion emaitzak ekarriko ditugu testu honetara. Hau da, zenbat liburutan erabaki duen egile batek gorrimin hitza erabiltzea pertsonaia baten buru-zapia, aterkia edo autoa deskribatzeko; eta bazter utzi dugu, beraz, zenbat aldiz aipatzen den berriro testuan dena delako buru-zapi, aterki edo auto gorrimin hori[1].

Eta azken ohar bat. Liburu kopuruak konparatzen ari garenez, eta corpusean itzulitako liburuen kopurua eta euskaraz sortutakoena berdinak ez direnez (EPGk 111 itzulpen jasotzen ditu, eta euskaraz sortutako 176 liburu), faktore zuzentzaile bat erabili dugu datuak orekatzeko: itzulpenei dagozkien datuak bider 1,58 egin ditugu (176/111 zatitzetik lortua).

Hona hemen emaitzak:

Euskarara itzulitakoak

Euskaraz sortutakoak

gorri

gorrixka, gorriska

gorrizta

gorrimin

gorrail

gorrikara

bermiloi

karmin(-koloreko)

purpura

eskarlata

gorrindol

granate

164,3

67,94

34,76

30,02

4,74

6,32

3,16

58,46

12,64

3,16

167

Emaitza batzuk erraz esplika daitezke. Bermiloi, purpura eta eskarlata itzulpenen corpusean gehiagotan agertzea mailegu izateari egotzi ahal zaio: erraza da pentsatzea itzultzaileek jatorrizko testuan hitz horien erdal aldaerak topatu dituztelako eman dituztela, automatikoki nolabait esateko, euskal bermiloi, purpura eta eskarlata[2]. Nolanahi ere, komeni da ohartaraztea xehetasuna edo ñabardura adierazten duten hitzak sarriago eta ugariago ageri direla, guztizkoei erreparatuta, itzulpenetan euskaraz sortutakoetan baino. Adiera oinarrizko edo neutroko gorriren erabileran oso txikia da bi corpusen arteko aldea: 164,32 itzulpenen corpusean, 167 euskaraz sortutakoenean. Ñabarduraren bat dakarten guztien baturak konparatuta, aldiz, handiagoa da aldea: 227 itzulpenen corpusean, 117 euskaraz sortutakoenean.

Antzera gertatzen da urdin eta berde koloreen multzoekin ere:

Euskarara itzulitakoak

Euskaraz sortutakoak

urdin

oztin

urdinxka+urdinska+urdinsko

urdinkara

urdinarre

urdinantz

urdiño

zeru-urdin

itsas(o) urdin

urdin elektriko

(urdin) turkesa

(urdin-)anil

altzairu-urdin

arbel-urdin

150,1

22,12

1,58

9,48

3,16

1,58

12,64

1,58

146

Urdin oinarrizkoaren datuak: itzulitako 150,1 liburutan erabili da, eta euskaraz sortutako 146tan. Gainerako ñabarduren baturari erreparatuta: itzulitako 79 liburutan eta euskaraz sortutako 30etan.

Euskarara itzulitakoak

Euskaraz sortutakoak

berde

berdezka, berdexka, berdaxka, berdeska

berdekara

berdetsu

berdats

berdail

orlegi

botila-berde, berde-botila

esmeralda(-berde), (berde-)esmeralda

sagar(-berde)

oliba(-berde), (berde-)oliba

140,62

28,44

4,74

3,16

7,9

3,16

15,8

6,32

14,22

142

Berde oinarrizkoaren datuak: itzulitako 140,62 liburutan erabili da, eta euskaraz sortutako 142tan. Gainerako ñabarduren baturari erreparatuta: itzulitako 83,74 liburutan eta euskaraz sortutako 47tan.

Ikus dezagun beste adibide bat. Nolako joera ageri dute euskal eta erdal idazleek ehun motak zehazteko orduan? Edo, bestela esanda, zer ehun motaz janzten dituzte beren pertsonaiak, haien gortinak eta oheak, eta bestelako osagarriak? Hemen bilaketaren emaitzak:

Euskarara itzulitakoak

Euskaraz sortutakoak

flanela, franela

belus

satin, saten

muselina

popelina

poliester

nylon, nailon

tafeta

mahoi, mahon

feltro, fieltro

tul

pana (heg.), belus ildaskatu (ip.)

20,54

67,94

20,54

18,96

1,58

4,74

9,48

30,02

7,9

9,48

Emaitzek txantxarako eta ironiarako bide ematen dute, egiaz. Bi ehun motaren erabileran soilik gailentzen zaizkie euskaraz sortutako testuak itzulitakoei: mahoia eta pana / belus ildaskatua. Eta batek irudikatzen du euskal literatura Hamaika pausoko Daniel Zabalegiz beterik. Egia da badirela salbuespenak, eta Ramon Saizarbitoriak berak ematen digu horietako bat:

Soineko oso estu bat zeraman, berdea, belusezkoa zirudiena, eta galtzerdi zuriak, zilar koloreko marraren bat zutenak; oker ez banago, garai hartan modan egon zirenetakoak.

Eta hala ere, zergatik dira hain gutxi, itzulpenekin konparatuta, horrelakoak euskal literaturan? Hitzok adierazten dituzten errealitateak erdal idazle bati bezain ohikoak zaizkio euskal idazle (eta irakurle) bati: muselina espainolei, frantsesei eta abarri bezain ezaguna (edo ezezaguna) zaigu euskal hiztunoi. Eta muselina ehun mota bezalaxe muselina hitza ere. Zergatik, orduan, erabiltzen dituzte maizago adiera-ñabardurak zehazten dituzten horrelako hitzak erdal idazleek euskal idazleek baino?

Bi corpusen osaera ahotan hartuta esplika liteke beharbada. Ereduzko Prosa Gaur datutegian eredugarritasunaren erakusle aukeratu diren euskal liburuak 700.000 hiztun inguruko hizkuntza bateko literatur ekoizpenetik hautatu dira. EPGn itzulpenen azpicorpusa osatzen duten liburuek, aldiz, iragazki oso garrantzitsu batetik pasatu behar izan dute EPGra iritsi aurretik: nazioarteko literatura guztien artean horiexek izan dira aukeratuak euskaratuak izateko. Bestela esanda, Matias Mugikaren libelo haren oihartzunak ekar daitezke esplikatzeko zer-nolako eredugarritasuna aitortu behar zaien testu batzuei eta besteei. Eta nolanahi ere, EPGn azalpen argirik ematen ez bada ere (Igone Zabalak horretaz idatzi du duela gutxi blog honetan), pentsatzekoa da corpus horretan biltzen diren testuak beren hizkuntza-eredugarritasunagatik izan direla hautatuak. Eta literatura, hizkuntza ere baden arren, beste gauza asko ere da.

Nire ustez azalpena soziolinguistikaren arloan bilatu behar dugu: diglosiaren eraginean. Hizkuntza pobretu egin zaigu erabilera mailan. Euskarak hitz horiek guztiak (gorrimin, purpura, urdinkara, berdexka, satin…) izan baditu. Eta ezagutu ezagutzen ditugu hiztun gehienok. Baina gure hizkuntza ekoizpenetan, baita maila jasoko literatur ekoizpenetan ere, ez ditugu erabiltzen. Euskarak baditu baliabideak, batzuetan guk uste dugun baino gehiago, eta hiztunok ezagutzen ditugu baliabide horiek, askotan guk uste dugun baino gehiago ere, baina lozorroan egoten dira gure baliabideen gordailuan, eta betiko hiruzpalau aukerekin moldatzen ohitu gara.

Galdera interesgarri bat eratortzen da hortik: lagundu al dezake itzulpengintzak hiztunen sena zabaltzen, lozorroan dauden baliabideak aktibatzen eta hiztunen pertzepzioa baliabide ezohikoetara ohitzen? Eta beste galdera are interesgarriago bat: laguntzen ari al da?

[1] Hautu hori eginez, beste informazio mota esanguratsu bat galtzen dugu, jakina: zenbat objektu deskribatzeko erabili duen egileak kolore-izen hori liburuan. Bi informazio mota esanguratsuren artean hautatu behar eta, goian aipatutakoaren alde egin dugu. Nolanahi ere, hitz bakoitzaren agerraldi kopurua ere aztertua dugu, emaitzak hona ekarri ez baditugu ere, eta datuek berretsi egiten dute liburu kopuruetan ikusten den joera.

[2] OEHn kontsulta eginda, antzeko joera bat ikusten da: bermiloi, purpura eta eskarlata itzulpenetan ageri dira gehienbat.

2013-04-29

Urrezko mihia

Iñigo Aranbarri

Garena gara, eta hizkuntza ez zaigu arrotz. Lexikoan zein lokuzio bidean, geuk bezala, historiaren zakarrak batzeko usadioa baitu mintzairak.

Hala, ez da harritzekoa gazteleraz «no lo haría ni por todo el oro del mundo» hori sugelindera sugandila subekandela buztana baino biziago ibiltzea egun ere. Nola ez ba, katedraletako, parrokietako, edozein elizatxotako errataulak urre orriz apainduta ageri bazaizkigu. Bistan denez, hauek ez dira ez Almaden-etik, ez Rio Tinto-tik, are gutxiago Asturiasko haran berdetako zulo beltzetatik atereak.

Urre gorria mintzora ekartzea, zintzoak izan gaitezen, ez da espainolen kontua soilik. «Non bene pro toto libertas venditur auro» dio Cervantesek On Kixoteren sarreran, Horazio aipatzen ari delakoan; orain urte parrasta bat Dubrovnikeko harresietan, Lovrijenaceko gotorlekuan zizelkatua ikusi nuen lelo bera. Nolanahi ere, beste garai bateko oihartzunak dakartzan moldeak dira, aberastasuna Pizarroren baratzean zegoenean, Potosiko meatzetan. Mantxako kaparearekin bagabiltza, ikasiko dugu zer den «valer un Potosí», baita non duen honek zuztarra ere: «Santxo, sendagarri honen handitasuna dela eta ontasuna dela, ordaindu behar banik, Beneziako altxorra edota Potosiko meatzak guti lituzkek hire sarirako; har ezak heuk dadukaan neurearen kontu eta ezar ukaldi bakoitzeko jo-saria» (eusk: Eneko Iñarrondo).

Esan gabe doa, espainolak ez dabiltza bakarrik lokuzio inperialen abentura honetan. Kitxueraz Sumaj Orcko deritzon eremutik aldendu gabe, «ce n’est pas le Pérou» esaten da frantsesez zer edo zer ez denean zoratzeko modukoa; eta Peru balio, «ça vaut un Pérou!», zerbait handia, miragarria, txundigarria denean. Gazteleraz bezalaxe. Ingelesek, aldiz, bakoitzari berea, itxuraz gurago ekialdeko tea mundu guztiko urrea baino: «not for all the tea in China».

Xelebrea da. Euskaldunok konkistatzaile espainol bipil ere izan gara, kontratupeko soldadu frantses, indio-kalitzaile bezain urre biltzaile eta bilatzaile nonahi, gaur arte, eta harriaren gorria mihipean eramanagatik, Baionan ditugu inon izatekotan gure Potosi-Peruak. Hala jaso zuen Azkuek Nafarroan egun grabazio berriei esker berriro ere jendearen ahotan den «Gure haurraren haur ona! Balio luke Baiona» hori.

Baiona bakarra dela munduan, ez naiz ni izango hori ez dela egia dioena. Urola aldean, Bilbon egon izan da Baiona, ordea. «Bertan Bilbo!» esan izan da begien aurrean gauza zoragarriren bat azalduz gero. Baita «bertan Paris!» ere. Zein urruti inondik ere Potositik.

Eta hau dela uste dut joera nagusia; alegia, bipolarrak garela elebidunak garen neurrian. Gazteleraz edo frantsesez gabiltzala, Fray Juan de Zumarragaren, Urtsuaren, Legazpiren seme-alabak gara geure Potosí, Pérou, eta abarrekin. Euskaraz, ez gara haien laurdenik ere. Gure adierazkortasuna ez da behialako loria militarretan bermatzen.

Ahal bagenu, ez ginateke urruti:

«LAB pone una pica en Nafarroa»

Ez zen ez ABCn, ez La Razónen, ez Diario de Navarran atera, gazteleraz ari naizela ohitu ezin naizen moldeak salatzen duenez. Eginek, bere estilo liburuari jarraiki, ikusi zuen «Nafarroa» behar zuela, baina ez, erregular, «poner una pica en» horrek duen itzala, Perun edo Potosin ez, baina Albako Dukearen apatxaren pean, Flandriako lur hezeetan sartzen dena sast.

Egia da, urrutiko zaigu, baina bidean gara. Kirola da, seguru asko, maila sinbolikoan bada ere, mozkorraldi militarraren antzik handiena duen jarduera, gerraren sublimazio jostaria. Eta hortxe da:

«Athletic-ek Old Trafford konkistatu du».

EITBren webgunean irakurriko duzue azkenaldian telebistan eta irratietan hainbeste zabaldu den egituraren adibide hau. El conquistador del fin del mundo saioak izango duen zerikusirik, jakizu. Gehiago, badaude. Blogetan asko: «Realak Vicente Calderón konkistatu nahi du». Baita kirol mundutik kanpo ere: «Santo Tomaseko azoka nagusiak Konstituzio plazako eta Alde Zaharreko mugak gainditu ditu eta Erdialde osoa konkistatu du» (Noticias de Gipuzkoa).

Beti ikasten euskalduna.

Orandik pixka bat falta dugu, hala ere, gure auzoak harrapatzeko. El Correo Españolena da perla:

«El Athletic ya se prepara para ‘la batalla del Ebro’».

Galanta da. Zer eta Club Deportivo Mirandesen kontra jokatu behar zuelako.

Bitartean, geure xumean, hor gabiltza Potosiko garai bateko itzalen ametsetan, bateko «urrezko gola» eta besteko «urrezko aizkora», bide egile. Horrelako maixu-maistrekin, laster harrapatuko ditugu.

«Homologazioa» deitzen den hori.

2013-04-28

Batutik ihesi

Juan Luis Zabala Artetxe

Ezin da ukatu, begien bistakoa da: gazteen artean oso zabaldua dago batutik ihes egiteko joera. Ez bakarrik hitz egiterakoan, baita idazterakoan ere; ez bakarrik lagunartean, baita jendaurrean ere. Euskaraz libre eta bizi aritu nahi dutenean batutik ihes egin beharra sentitzen dute askok, antza denez. Kasu batzuetan justifikatuta egon daiteke, baina nik ez diot batere susmo onik hartzen joera hori izaten ari den zabalkundeari.

Guztiz ados nago Santi Leonék Estua artikuluan esandakoarekin: «zenbaitetan, batua baino gehiago, euskara estua irakasten dela» uste dut nik ere, eta horrek aurkako erreakzioak sortzen dituela. Baina estutasun hori, bere larrian, zailtasun gehitua dela iruditzen zait, ez gazteek batutik ihes egiteko duten motibo nagusia.

Ezagutza falta da, nire ustez, benetako motiboa, sustraian dagoen arazoa. Gordin esanda: analfabetismoa. Kasu gehienetan batutik ihes egiteko joera analfabetismo maila larri baten ondorio zuzena delakoan nago, eta ez ondo ikasitako arau batzuen zorroztasunaren aurkako protesta ironiko, errebelde eta transgresorea. Adierazkortasun gabezia baten ondorioa dela, alegia, adierazkortasuna indartzeko ahalegin bat baino gehiago.

Azken egunotan horren ezagun egin zaigun Aske Gunearen inguruko hasierako agerraldietako batean, atxilotzeko ordena emana zitzaion gazteetako bat entzun nuen, irratiaren bidez, gisa honetako zerbait esaten: «Ez diegu erraza jarriko guri eramatea» (etzana neuk eraitsi dut, jakina).

Jar daitezkeen milaka adibideetako bat baino ez da. Beste askotan ere pentsatu nuena pentsatu nuen berriro neure artean: Euskal Herriaren independentziaren alde hainbeste emateko prest dagoen gazte batek, euskaraz hitz egiten eta idazten ondo ikasteko aukera izan eta gero, mikrofono baten aurrean horren akats oinarrizkoa egiteak ez al du porrot ikaragarri bat jartzen agerian? Eta porrota aipatzerakoan, ez naiz ari horrela mintzo zen gazteaz, jakina, gizarte osoaz baizik.

Koldo Mitxelenak esana omen da gazteak bere duela, gutxienez eta ezinbestean, arrazoi biologikoa. Gazteentzako errietak, mehatxuak eta zigorrak lekuz kanpo daude beraz. Azken batean, euskara inguruko erdaren ondoan menperaturik daukan diglosiaren ondorio okerretako bat baino ez da lehen aipatu dudan analfabetismoa. Batua jakiteko eta batuaz gozatzeko, batua lagun sentitzeko eta ez etsai, euskara ondo jakitea komeni da lehenik, eta gero batua eguneroko tresna izatea, edo ohikoa bederen. Gaur eta hemen horrek zorte edo/eta ahalegin handiegia eskatzen du. Oso jende gutxik daukan zortea edo/eta oso jende gutxik egiten duen ahalegina.

Batuari eta batutik ihes egiteari buruz twitterren eztabaidatzen hasita, Ander Lipusen erantzuna jaso nuen behin: «Adibidez, Maskarada bat batueraz entzutea, eta ez xiberutarrez. Hori bai izango litzatekeela aztertzekoa!», bota zidan, nik batutik ihes egiteko joera gero eta zabalduagoa aztertzekoa zela esan nuenean. Zer pentsatua eman zidan Lipusen komentarioak. Eta pentsatu nuen: zergatik ez? Ez al da tristeagoa maskarada eta pastoraletako aktore askok euskara batua denik ere ez jakitea? Ez al litzateke hori —Zuberoako maskaradak eta pastorala euskara batuan— euskararen hizkuntz egoera zeharo sendo baten adierazgarririk ziurrena, ukaezinena, behin betikoena?

Batutik ihes egitea ez da berez txarra. Baina nik gazteak batutik ihesi jolasteko gogoak eramanak nahi nituzke, ez arrotza zaien batuaren beldurrak larrituak.

Txillardegi parafraseatuz, bera ere ados izango zelakoan: batuarekin ere, ez dakit euskararik izango den etorkizunean; baina baturik gabe seguru ezetz.

2013-04-27

Bide barrijak

Gotzon Egia Goienetxea

Ken dezagun, aurrera baino lehen, zalantza hori gure gainetik: itzulpenak, itzulpen onak, gizakiok egiten dituzte, ez makinek. Zer esanik ez, interpretazio onak, gizaki interpreteek egiten dituzte.

Bainaka hasi gabe, baina, aitor dezagun saio asko egin direla ordenagailuak itzultzaile lanetan jartzeko. Aurrerabidea galanki hobetzera iritsi dira hizkuntzalariak eta ingeniariak elkar hartuta, egia da hori, tresna ugari dira sarean, hizkuntza batetik bestera esaldiak zehaztasun handi samarrez aldatzeko gai direnak. Adibide ziur aski ezagunenak euskara ere jasotzen du hizkuntzen eskaintza luzean: Google Translate. Esaldi lau gehienak txukun ematen ditu, esanahia ulertzeko adina; aski, agian, esamoldea à la lettre itzultzea ezinbestekoa ez denean.

Alabaina, teknologia itzulpengintzarekin (eta, garabidez, ahozko hizkuntzaren interpretazioarekin) konbinatzen denean, bide berrietan abiatzeko aukerak zabaltzen zaizkio gure lanbideari.

Urrutira gabe, gertuko adibide bat, Dualia etxearena, Arrasaten. Interpretazioak telefono bidez eta denbora errealean eskaintzen ditu, 51 hizkuntzatan: telefonoaren alde batean A hizkuntzan esandakoa, B hizkuntzan entzuten da beste aldean, Dualiarenetik igaro ostean. Teknologiak laguntzen du, pertsonak dira interpretatzen, noski.

Aukera bihurrituagoak eratzeko sormena erakusten du Will Powell britainiar teknologoak. Google Glass proiektuan oinarri harturik, Vuzix betaurrekoak, Raspberry pi miniordenagailuak eta beste elementu arrunt batzuk konbinatuta, hizkuntza banatan ari diren bi pertsonen arteko solasa aldi berean itzuli eta azpidatzi gisa erakusten du betaurreko adimendunetan, Projet Glass izeneko esperimentuan.

Xedez eta hedaduraz, ausartagorik ere bada, adibidez Luis von Ahn guatemalarra; ikertzaile ospetsua da, besteak beste, Interneteko formularioetan ordenagailuei bidea oztopatzeko captcha ezagunen asmatzaileetako bat. Orain, proiektu handizale bat du esku artean: Duolingo, Internet osorik itzultzea, gratis et amore hominis, hizkuntza bat doan ikasteko aukeraren truke. Irudi luke asmo guztiz burugabe bat dela, baina erne, hiztun ugari duten hizkuntzen kasuan, hizkuntza bat ikasteko amuari heltzen diotenen kopurua atalase mailara heltzen bada.

Poetak esana: bide berriak? Bide guztiak!

2013-04-26

Mailak eta abar

Iñigo Errasti Aranbarri

Itziar Diez de Ultzurrunek gaur zortzi edo blogeratu zuen testuak Santi Leoneren zutabe interesgarrira eraman gintuen, eta egun horretako Santiren abisuak, akuilatzaile, beti kezka edo gogoetagai izan dudan auzi batera ekarri nau, zeharbidez bada ere. Euskara batuaren mailez ari naiz; jasoaz batez ere, baina ez goi mailaz bakarrik, behe mailak ere buruhauste dezente ekarri dit eta maiz.

Ibon Sarasolaren bizpahiru ideia gogorarazi zizkidaten bi testuok, beste inon ez baitut kontu hau hain argi eta garbi (gordinki eta zorrotz?) irakurri:

Eroan/eroale elektrizitate arloan erabiltzea, aldiz, ez zait hain ereduzkoa iruditzen, hitzok bizkaierazko tradiziokoak direlako, eta barka, baina bizkaitarrek berek badakite ez dela beren tradizioa gure literaturako gaina eta bikaina, gipuzkerazkoa ez den bezalaxe. Hortaz, tradizio horietako aldaerak ez dira egokienak hizkuntzaren goi maila eratzeko. […] Baina argi dago euskaldunen begientzat oro har, Iparraldeko tradizio zaharreko formak eta aldaerak badutela jasotasun bat hizkuntzaren goi maila eratzeko erabat egokia dena.

Euskara batuaren ajeak, 95. or.

Maila kontu honetan, esan behar dut euskara neutrotzat, gaur egun Bizkaia-Gizpuzkoetan idazten den batua hartu dudala; eta, hortaz, Nafarroa eta Iparraldeko hitzek goi marka erakutsiko dutela sartaldeko batuan sartu ez diren heinean. Nafar eta iparraldeko idazleek jakingo dute horrelako markari kasurik ez egiten. Hegoaldean baizik erabiltzen ez diren gaztelaniazko hitz berriei, aldiz, beh marka ezarri diegu.

Zehazki hiztegiaren sarreran

Lehenengo eta behin, esango nuke gaur egungo euskara neutroa gehiago dabilela, Juan Garziak oraintsu zihoen bezala, «gipuzkeraren inguruan» eta «bizkaieraren edo nafarreraren koloreaz janzten dela idazlearen arabera».

Uste dut goiko aipuek ondo adierazten dutela zer gertatzen ari den, neurri handi batean, gaur egun euskara batuan hizkuntzaren mailekin; alegia, badugula eredu estandar bat gipuzkeran oinarritua (eta hari eransten diola bakoitzak, nondik datorren, bere usaina); eta, horrekin batera, badugula, gutxi-asko, eredu jaso bat tankeratua, batez ere sortaldeko ekarpenek bihurtzen dutena jaso. Ez dut horren kontra ezer; hala dira gauzak, eta, orain arteko emaitzak ikusita, ondo irizten diet euskara batuarentzat egiten ari garen bideei. Alegia, eredu jaso eder askoa erakusten dutela, esate baterako, hala literaturan nola zientziaren zein administrazioaren arloan «ereduzkotzat» ditudan testuek. Eredu ulergarria eta baliagarria, gainera.

Hala ere, albo kalteek kezkatzen naute. Batetik, bizkaiera ikusten dut pixka bat lekuz kanpo, zeren, Sarasolak dioen bezala, haren tradizioa ez bada onena eta, Juani sinestera, gipuzkera bada estandarraren muina, eta, aldi berean, sartaldekoei hartzen badiegu eredu jasoa osatzeko gaia, non geratzen da sortaldekoon hizkera? Zer harreman dugu alde honetako hiztunok estandarrarekin eta maila jasoko euskararekin?

Bestetik, sortaldeko hiztunak egoera bitxi samarrean suertatzen-edo dira: goi markari kasurik egiten ez badiote ere, haien testuak, beste euskalki batekook irakurtzen ditugunean, jasoak begitantzen zaizkigu ezinbestean. Hala gertatzen zait, esate baterako, Santi Leonek aipatzen zituen hitz eta esapide askorekin edo Fernando Reyk, Siziliako dialektoa itzultzeko, Montalbanoren kasuei nafar ukitua ematen dienean. Nire ezjakina izango da kausa, baina hala da: kosta egiten zait testuok hizkera arrunt gisa interpretatzea.

Eta, azkenik, zer pentsatu handia ematen dit behe mailak ere, iruditzen baitzait erregistro horixe dela, paradoxikoki, literaturan-eta gutxien landu dena. Nondik osatu behar dugu erregistro hori? Gaztelaniatik hartutako hitz eta esapideetatik abiatuta? Ez, behintzat, euskalki jakin batean oinarriturik.

Jakina, bizkaitarra naizelako ikusten ditut kontuak horrela; ziur asko, nafarrak eta iparraldekoak beste iritzi batekoak izango dira. Eta gipuzkoar asko eta arabarrak ere, ez dago esan beharrik. Ez da nire asmoa euskalki jakin baten egoeraz kexatzea (bakoitzari dagokio bere euskarari behar duen thornuia ematea) edo, besteak hobeto daudela eta, lehen ere inora eraman ez gaituzten eztabaidak piztea. Bat da euskara, eta, garbi dago, denok gaude ontzi berean. Baina uste dut merezi duela gai honi buruz gogoeta egitea; denok elkarrekin bada, hobe, interesa komuna baita.