Etiketa: kritika

Posted on

Kontzientziaren krisia

Iker Zaldua Zabalua

Joan den astean bilkuratxoa egin genuen, itzulpengintzaren egoerarekin kezkatuta, sektore horretan gabiltzan zortzi lagunek. Hainbat gai jorratu genituen, ertz ezberdinak ukitu genituen, eta astindu genituen, zertxobait, erraiak. Patrikara gauza asko eraman nituen, baina hitz batekin nago kezkatuta, eta mahai atsegin hartan, kafe beroaren eta ur freskoaren aldamenean, atera zen: kontzientzia.

Eta uste dut ardatz eragilea dela hainbat esparrutan, uste dut edozein motor martxan jartzeko ezinbesteko erregaia dela, guztiak funtzionatu dezan, ezinbestekoa. Gizartea, oro har, kontzientzia-krisiak jota dago, ez bada norberaren onurarekin lotua, indibidualtasunarekin besarkatua. Baina, kontzientzia kolektiborik gabe, nekez egingo dugu norbanako modura aurrera, gure garapena inguruak, testuinguruak, kolektiboak baldintzatzen baitu erabat, nahi eta nahi ez. Gizarte bateko kide gara, eta gizarte horri besteak egiten dion ekarpenak, edo lapurretak, eragin agerikoa du gugan.

Aipatu genuen itzulpenak eskatzen dituzten askok kontzientziarik gabe egiten dutela eskaera, eta, horrenbestez, erantzunean ere ez dutela kontzientziarik espero. Berdin zaie itzulpenaren kalitatea, berdin zaie bikaina edo balekoa; beraientzat balekoa den bakarra garaiz jasotzea da, ziurrenera nonbait justifikatu egin beharko baitute. Itzulpena jasotzean, arnasa hartuko dute, irakurri ere ez agian testua, kontzientziarik ez egiten ari diren horrekin. Jaso eta birbidali, ireki ere egin gabe.

Hori kezkagarria da, baina are kezkagarriagoa da kontzientziarik eza noraino iritsi den ikustea, gaixotasunak zer agerraldi izan dituen, eta zer sektore kutsatu dituen. Administraziora ere iritsi baita, euskara sailean ari diren pertsona batzuk ere harrapatu ditu gaitzak, eta hori, kezkagarria ez ezik, arriskutsua ere bada, ez gara itzulpen batekin jolasten ari, hizkuntza baten etorkizuna dugu jokoan, gure nortasunaren oso zati esanguratsua ari gara arriskatzen.

Ez dakit zer eragin duen kontzientzia-krisiak. Bakoitzaren zilborrari begiratzeko gonbidapenek eta besteari zer garen erakusteko akuiluak badute, noski, eragina, baina, uste dut atxikimendurik ezak ere baduela zerikusi handi samarra.

Euskara debekatua izan da (eta da), euskaraz hitz egitea debekatuta egon zen (eta dago, horren modu agerikoan izan ez arren), zigortua egon zen (eta dago), eta horrek euskarari sekulako kaltea eragin zion (eta dio), baina onura ere ekarri zion, atxikimenduaren labea piztu baitzuen egoerak. Grina, sentimendua, gogoa, zaindu beharra, defendatu beharra… Mugimendu kolektiboak sortu ziren, ikastola klandestinoak sortu ziren, euskararen aldeko hamaika ekimen plazaratu zen. Han ibili zirenek atxikimendua banatu zuten han-hemenka, eta haien ondorengoak atxikimendu hori barnean genuela hazi gara, eta min ematen digu euskarak eztula egiten duenean, min ematen digu euskara zurbil ikusten dugunean, kontzientzia dugu euskararekin, eta kezkatu gara euskara zer den jakiten, zer historia duen, eta zirrarak gain hartzen digu Irulegin esku bat agertzen denean, euskarazko esaldi pare batekin, zer esan nahi duen jakin ez arren; euskara da, bizirik zen orduan, bizirik da oraindik, eta bizirik nahi dugu, eta ondo nahi dugu, osasuntsu.

Uste dut atxikimendua eta kontzientzia estu lotuta daudela, eta agian, atxikimendua suspertzeko, kontzientzia berpiztu behar dugu, eta, horretarako, pedagogia egin behar dugu, esfera guztietan erakutsi behar dugu zer garrantzitsua den euskaraz egitea, eta euskaraz ondo egitea, kalitatez. Esfera horiei ikusarazi behar diegu zer galduko duten euskara idortzen badute, zer galera izango duten kolektiboki, baina baita pertsonalki ere, eta agian, gordinagoa izan arren, ikusarazi beharko diegu, batez ere ardura bat duten horiei, eskumena duten horiei, beren axolagabekeriarekin, beren kontzientziarik ezarekin, euskara larriki zauritzen ari direla, kolpatzen, akabatzeraino ia, eta beraz, nolabait, horren konplize izango direla. Eta euskara ez da folklorea, euskara hizkuntza bat da, euskara kultura bat da, euskara herri bat da, euskara bizitzeko modu bat da, bakana, berezia, bitxia, gure arbasoek, mendez mende, honaino ekarri dutena. Ez gaitezen gu izan, axolagabekeria eta kontzientziarik ezagatik, komunetik behera botatzearen protagonistak.

Posted on

Azken bat oporren aurretik

Iñigo Satrustegi Andrés

Azken bat idazteko indarra bildu behar izan dut ―ideiak ere bai― zuoi azken gogoetaren bat edo partekatzeko.

Azken egunetako sentsazio sorta bat jasotzea besterik ez zait okurritu, denak ere euskaldun izatearen albo kalte gisako.

  1. Tesien ekarpenez aritu ginen eztabaidatzen koadrilakoak. Ea letretako tesiek balio ote zuten benetan zerbaitetarako. Adibidera ekarri zituzten (ez kasualitatez) euskal literaturako zenbait ikerlan: emakumeen errepresentazioak, idazleen arteko loturak…  Lagun batek nahiko hasieratik (sic.): “Ez dut ulertzen zertarako. Ondorioztatzeko zapalduak garela, hori badakigu”. Plantxatuta geratu nintzen.
  2. Beste lagun batek Iruñeko euskarazko kultur eskaintzaren harira galdetu dit egunotan. Susmoa du gero eta gehiago dagoela. Badagoela zer aukeratu, eta, are, batzuetan aukeratu bakarrik egin daitekeela. Hots, lehen euskarazko kontzertu bat zegoela, eta orain biren arteko barne gatazka izaten duela. Joerak pozgarria irudi lezakeen arren, nago hau ez ote den 2008ko burbuilaren antzeko zerbait: gure gaitasunen gainetik ari gara programatzen euskaraz, hitzaldiak, aurkezpenak, kontzertuak, emanaldiak, etab. Eta metafora horretan inbertsoreak ginatekeenok (euskaldunok) “Hiriburuzagiaren” eskaintzari eusteaz nekatzen ari gara: zama handiegia da euskara kulturatik ERE horrela salbatu behar izatea.
  3. Miresten ditut liburuzainak. Duela ez asko ikusi nuen Xn baten batek jarrita honelako zerbait: “Liburutegien kontzeptua gaur sortu izan balitz, ordainpekoak lirateke”. Hainbeste maite ditugu eredu publiko-pribatuak. Gaur-gaurkoz oraindik doakoak dira, baina euskal irakurlearentzat hain desesperantea. Liburu batzuetatik (nobedadeenak ere bai) bi-hiru-lau ale baino ez daude erkidego osoan…

Baina tira, bizitzan gauza inportanteak ez dira horiek. Zeren berdin zait zuen tesiek balio duten edo ez, baizik eta ongi pagatzen dizueten zuen lanaren truke, eta euskaraz egiteko aukerarik eskaintzen ote dizueten, hala nahi duzuelako. Berdin zait inoiz pentsatu izan baduzue ezetz, ez duzuela gogorik, “eske gaur tokatzen da joatea X ikustera, ze klaro zerbait antolatuko dute euskaraz… ba joan beharko”, zeren euskaraz bizitzea ere bada lanetik etxera joatea eta lagunari bost minutuko audio bat bidaltzea (euskaraz). Eta berdin zait zuen herri eta auzoetako liburutegietan nahi beste titulu baldin badituzue euskaraz, zeren biblioteka batek ez du herri bat euskaldunduko, inork ez duelako irakurtzen gaur egun, baina, literaturarekin euskaldundu nahi duenik baldin bada, ez du aurkituko behar-nahi duen guztia.

Posted on

Zubitik zubira

Sarai Robles Vitas

Taupa Mugimenduak berriki antolatu duen Eusfera ekimenaren harira, Nora Salbotxek bideo batean adierazi zuen zeinen beharrezkoa den haurren ingurunea euskalduntzea; batez ere, haurrak edota haien familiak kanpotik etorri direnean eta, beraz, umeek etxean beste hizkuntza bat jaso eta jasotzen dutenean, gaztelera ez dadin izan haien etxeko hizkuntzaren eta euskararen arteko ezinbesteko zubia. Ideia aski indartsua iruditu zitzaidan, eta ez nuke gogoeta haurren ingurunera mugatuko.

Hitzok segituan burura ekarri zidaten Larraitz Ugarte Zubizarreta abokatuak naiz.eus egunkarian argitaratutako “Benetako ipuina” artikulua. Gauza serioak gertatzen eta jende boteretsua gotortzen diren tokietan (epaitegietan, kasu) euskaraz hitz egitea apeta kontua dela sinetsarazi digute, euskaraz mintzatzeko gai den oro gazteleraz edo frantsesez ere moldatu daitekeelakoan. Hizkuntzen arteko zubi hori erortzean, ordea, estatuaren zalditeria nondik igaro jakin ezinik geratzen da, Ugartek kontatutako kasuan bezalaxe: epaile gehien-gehienek ez dute euskaraz tutik ulertzen, eta epaitegi gehien-gehienak ez daude egoera horri erantzuteko prest.

Epaitegien egunerokoan hizkuntzei ematen zaien trataeraz luze hitz egin behar genukeela iruditzen zait (epaietan euskarari ematen zaionaz ere bai, noski, baina hori beste baterako utziko dut). Zuzenbide gradua eta Abokatutza masterra ikasi nituen (erdi ezkutuan mantendu dudan nire alde bat den arren), eta bataren zein bestearen praktikaldietan ikusitakoak buruan bueltaka ditut oraindik ere. Euskaraz mintzatu nahi eta gazteleraz aritu behar izan zuten pare bat epaiketa iltzatuta geratu zitzaizkidan, bereziki. Izan ere, norbaitek interpretea behar duen ala ez, pertsonaren gaitasunaren arabera neurtzen da: normalean, abokatuak epaileari jakinaraziko dio dena delako lagunak (akusatuak, biktimak, lekukoak…) interpretea beharko duela, X hizkuntzan mintzatuko baita. Epaileak, (ia) beti, zera erantzunen du: ¿No sabe castellano? ¿No? Entonces sí, que llamen a un intérprete. Baina gazteleraz jakin badakienean, orduan bestelakoa da kontua.

Beti, beti, beti, gazteleraz (ala frantsesez) mintzatzeko gaitasun eza izaten da interpretea eskatzeko ezinbesteko premisa. Ekonomia prozesala aipatu ohi da horretarako arrazoi gisa, hots: prozesua ahalik eta azkarrena izan dadin, beharrezkoak ez diren tramiteak ekiditea komeni dela. Eta indarra behar da gero, zure dibortzioaz, ustezko delituaz, helegiteaz… erabakiak hartuko dituen epaileari kontra egiteko. Indarra behar da gero, “nik ederki dakit gazteleraz, euskaraz ez dakiena, ordea, zeu zara” esateko, “eta nik euskaraz azaldu nahi ditut nire dibortzioaz, ustezko delituaz, helegiteaz… esateko ditudanak”.

Honekin adierazi nahi dudana zera da: epaitegietan euskaraz aritzeko eskubidea erdaraz mintzatzeko gaitasunaren araberakoa izatea izugarrizko tranpa dela.

Horregatik dira hain beharrezkoak Euskal Herrian Euskaraz taldeko Baionako auzipetuen edo Oier Araolazaren hitzak eta ekintzak. Gaztelera ezinbesteko zubi bilakatzen diguten honetan, haren beharrik gabe beste aldera igarotzeko moduak asmatu daitezkeela erakusten digutelako. Izan zubiaren azpitik igerian, izan gainetik salto handi bat emanda.

Bidenabar: gora zubiak eraikiz bestelako zubiak gainditzen dituzten itzultzaile eta interpreteak!

Posted on

Korrika. Urrutiko intxaurrak

Amaia Lasheras Perez

Badira ia bi hilabete Korrika bukatu zela, eta oraindik dauzkat burutan aurtengo edizioaren irudi zirraragarriak. Hirietako kaleak jendez gainezka. Euskararen aldeko aldarriak kale eta hiribideetako paretetan oihartzun ozena sortzen. Euskal Herriko errepideetan zehar, 11 egunez, 24 orduz, jendea lasterka. Milioi bat pertsonak parte hartu omen zuen lasterraldi osoan zehar. Gure ikastetxean, adibidez, telebista erraldoi bat paratu zuten atarian, Korrika zuzenean ikusteko. Ikasleak zein irakasleak sartzen ginenean, hipnotizatuta begiratzen genion pantailari, eta nik neuk emozio-zimiko bat sumatzen nuen urdailean handik pasatzen nintzen bakoitzean. Fisikoki posible izan zuten ikasle guziak atera ziren ikastetxeak erositako kilometroan parte hartzera, eta talde handi batek, familiaren baimenarekin, segitu zuen lasterka hainbat kilometroz, gure eskualdean barrena. Gure familian, adibidez, kilometro bat erosi genuen denon artean. Goizean izan zenez, gosari eder batekin burutu genuen gure ekinaldia. 60 lagunetik goiti elkartu ginen. Denak, bizipen hunkigarriak, ikaragarriak. Ez dakit munduan bertze horrelako ekimenik bat ote dagoen. Hain arrakastatsua izan zen, non euskararen kontrakoek ez baitzekiten zer aitzakia bilatu haren kontra jotzeko. Betiko erretolika erabili zuten: ez dakit zer pankarta ageri zela, ez dakit nork irakurri zuela azken mezua… 

Baina, Korrika bukatu eta hurrengo egunean, zer? Urrutiko intxaurrak hogeita hamalau, gerturatu eta lau. Astelehenean, institutura joan nintzen, eta, atsedenaldian, Korrikan sutsu parte hartu zuen neska kuadrilla hura berriz ere gaztelaniaz ari zen, jo eta su. Unibertsitateko lagunekin lasterketan eta haren inguruko ospakizunetan parte hartu eta hurrengo egunean, gaztelaniaz mintzatzen segitu zuten euskal ereduko ikasleek euskaraz jasotako saioen ondoren. Hiri eta herri kozkor gehienetako kaleetan, eskolako jolastokietan, parkeetan, dendetan, gaztelania erabat nagusi zen egun horretan ere.

Badakit Korrikan parte hartu zutenen artean bazirela euskaraz ez dakitenak edo euskara ongi-ongi menderatzen ez dutenak baina aldeko jarrera dutenak, baina gaur ez naiz horietaz ari; gaur, euskaraz dakiten eta erabiltzen ez duten horietaz ari naiz, bai. Badirudi horiek ere ohartzen direla garrantzitsua dela euskararen alde kalera ateratzea. Baina zergatik suertatzen zaie hain zail gure hizkuntza erabiltzea? Ohiturari egozten diote batzuek errua; prestigioari, bertze batzuek: gazteek beharrezkoa duten “modernotasuna” falta omen zaio euskarari… Ez dakit zer esan eta zer pentsatu, baina etsigarria eta sumingarria suertatzen zait egoera.

Zer dago fenomeno horren gibelean? Hipokresia hutsa? Egoera “eskizofreniko” samarrean gaude, nire ustez. Izan ere, datu anitzek erabileraren beherakada erakusten dute; ematen du hiztunen kopuruak goia jo duela eta ez dela gehiago haziko; proiekzioek diote 10 urte barru ez dela “arnasgune”rik egonen. Eta, hala ere, aurtengo Korrika inoiz baino jendetsuagoa izan da.

Azterketa soziologiko konplexu eta sakonak egin litezke fenomenoa ulertzeko, baina nik uste dut arrazoia sinple-sinplea dela. Euskaldun gehienak errazago moldatzen dira gaztelaniaz euskaraz baino; beraz, erosoenera jotzen dute. Kito. Ez dut uste bertze azalpenik dagoenik.

P:D.: Artikulutxoa bukatu eta gero, Leire Azkargortak hilaren 6an argitaratukoa irakurri nuen. Azken batean, fenomeno berari buruz ari gara biok. Ea hor aipatzen dituen eztabaida horiek gizarte osora zabaltzerik dugun, hausnarketa denok egin ahal izan dezagun.

Posted on

Gero bat gaurdanik

Alaitz Zabaleta Sarobe

24/2026 Foru Agindua, martxoaren 25ekoa, itzultzaile batek emana, zeinaren bidez ari bainaiz pentsatzen inork euskaraz irakurriko ote duen arau hau. Itzultzailearen ikusezintasunaz hitz egiten da. Zer esan, ordea, euskal irakurlearen ikusezintasunaz?

Hor ari naiz ahalik eta txukunen itzultzen, natural samar eta ulergarri utzi nahian testua… Hala ere, euskarazkoa apaingarri tipografiko hutsa izanen bada… akaso ez ote nuke hobe, lehenbailehen Itzulpen Ataleko zerrendan testua bukatutzat markatzeko, korrika egin, eta kitto?

Korrika… Euskal Herriko zer txoko zoragarritan barrena ote dabiltza? Ikus dezadan unetxo batez… Kolore eta musika eztanda sartu da bulegoan: han da, ikusgarri, jende andana, lekukoa eskuz esku, euskararen aldeko aldarriak, umore bikaina eta bandera koloretsuak. Herri bat. Herri bat osorik, bizirik, hizkuntzari eusteko gogoz, gure kontraesanekin, baina pozik eta irmo. Huts ederra sumatuko dugu bukatzen denean.

Itzulpenera itzuli naiz. Foru agindua hor dago oraindik.

Horrenbestez, ikusirik… Bai, ikusirik Korrikaren edizio honen arrakasta, gogora datorkit gure aitak halakoetan esaten duena: “Joasuuus, batzuk ez dira pozik egonen oraintxe!”. Bai, edizioaren hasieratik saiatu ziren batzuk giroa mikazten, eta bukaeran ere ahaleginduko da bat baino gehiago bazterrak nahasten. Baina ez da malefiziorik, herri hau ikusezin bihurtuko duenik.

Pantailatik mahai gainean dudan liburuaren azalera joan zait begirada. Korrikaren lekukoa ageri da, pipiak erdi-jana, Esnatu ala hil liburuaren azalean. Aurreko hamarkadetan euskararen alde lan erraldoia egin badugu ere, Iñaki Iurrebasok eta Garikoitz Goikoetxeak esan diguten bezala, orain ditugun erronkak ez dira samurrak batere.

Baina erasoak eraso eta erronkak erronka, bada euskaraz bizi nahi duen jendea. Irakurle hezur-haragizkoak. Ez dira ―ez gara― itzal ikusezinak. Bakoitzak geuretik, egunero dihardugu euskararen alde, gero bat gaurdanik eraikitzen.

Lekukoa hartu eta itzultzeari ekin diot, testu hau euskaraz lan egiteko tresna erabilgarri bihurtzera. 41.g) artikuluak ematen dizkidan ahalmenak baliatuta, AGINTZEN DUT…

Leun aditzen da, ordenagailuaren bozgorailuetatik, Mikel Laboak eta Ruper Ordorikak 13. Korrikarako idatzi zuten abesti hunkigarria:

Ez dok hamahiru,
ez da malefiziorik;
herri bat,
herri bat osorik,
gero bat,
gero bat gaurdanik…

Posted on

Euskarari zer zor diot nik?

Iker Zaldua Zabalua

Lagun zahar eta oso euskaltzale batekin hitz egin nuen behin euskara defendatzeak, euskara babesteak, norberari dakarkion zamari buruz. Gure politikariek, euskara biziberritzeko, euskarari hauspoa emateko eta abiarazteko aulki egokian daudenek, ez dutela ahalbidetzen guk herritarrok atseden har dezagun, eta gure eskuetan uzten dutela borroka, lehen lerrora bidaltzen gaituztela.

Egia da euskararen aldeko politika irmoagoak ezar daitezkeela, egia da kutxa publikoetan dauden txanpon batzuk, edo gehixeago, bideratu daitezkeela euskararen ziora, euskararen zakura. Egia da, horrek lagunduko luke, eta horrek gainkarga hau arinduko liguke herritar xumeoi, eta Euskal Herrira iristen den orori nora iristen den behin eta berriz azaldu beharraren zama aski arinduko ligukeela, hemen beste hizkuntza ofizial bat dagoela, hau herri txiki bat dela, betiereko hizkuntza bat dagoela, mintzatu egin behar dela…

Bai, hainbat urteren ondoren, nekea pilatu daiteke, baina, zer geratzen zaigu? Bi mila eta hogeita seian gaude, eta Irulegin esku hura atean zintzilikatu zuenak nekez egingo zukeen apustu, gaur, hemen, blog honetan, norbaitek euskaraz idatziko zukeenik, blog hau egongo zatekeenik, eta euskara, oraindik, kalez kale entzuteko modua izango zatekeenik. Eta hori ez da babes politikoen ondare, hori herritarron ondare da.

Hemen gaude oraindik, “Europako azken indioak” dio abestiak, eta hor diraugu, Mendebaldeko bizimodua zeharo baitaratuta, baina indio. Eta lerro hauek idazten ari naizen honetan, Korrika amaitu berria dugu, eta arbizuar xume batek baigorriar batekin eta goizuetar batekin diosku “Zer gara, euskara bera ez bagara?”.

Hortxe bat-egite perfektua, herritarron ekimena, oldea, kalez kale, errepidez errepide, urratsez urrats, euskara defendatuz eta erraietatik datorkigun oihua deiadarka atereaz: “Zer gara, euskara ez bagara?”.

Agian galdera, alderantziz egin behar baitugu: Nork defendatzen du nor? Nork babestu du nor? Euskara ez al da, bada, euskaldun egiten gaituena? Kendu diezaiogun euskara gure bizitzari, eta pentsa dezagun gure egunerokotasuna zer zatekeen, ahaztu Zetaken kontzertu batera joatearekin, ahaztu Handia filma ikustearekin, ahaztu bertsolaritza bere osotasunean, ahaztu gure lagunarteko hitz-jokoak, txantxak eta gure izaera, euskarak egin, eraiki, eratu, moldatu egin gaituelako, garen horren zatitxo bat zor diogu euskarari, gure izaeran txertatuta dugu, konturatzen ez garen arren. Gure etxea da euskara, gure erroa, eta kentzen badigute, atzerrian biziko gara beti; hori ematen digu euskarak, aterpea, sutondoa, eta bere gabezian, leku segururik ez, territorio librerik ez.

Nire kasuan, zer esan, bizimodua ez ezik, bizibidea, ogibidea, kontu-korronteko zenbakiak zor dizkiot euskarari. Hogeita lau urte inguru daramatzat lan-munduan, lehendabizi euskara-irakasle eta, gero, ia bi hamarkada oso bat betetzear, itzultzaile lanetan. Beti euskara testuinguru, beti euskararekin solasean, euskara alboan, altzoan.

Lehendabizi euskararen transmisio eder horretan, euskaradun berriei bide itzel eta gogor horretan laguntzen, nire ahaleginak egiten haien baitan barnera dadin euskara. Gerora, euskararen transmisio hori beste era batean eginez, milaka paperetan iltzatuz, euskararen arrastoa txosten, memoria, dokumentu, plan, programa edota eskuliburuetan utziz. Trukean, ogia eman dit euskarak, sutondorako egurra eman dit euskarak, seme-alabentzako gutiziak eman dizkit euskarak, mendian lasterka aritzeko zapatila berriak eman dizkit euskarak, eta lagunartean sagardotegian afaltzeko parada eman dit euskarak. Eta nola ez dut, bada, berriro defendatuko euskara, kupelaren aldamenean, sagardo freskoa edalontzian dudala! Eta noski, politikariekin oroituko naiz hor ere, eta eskatuko diet ogerleko gehiago bideratzea guri bidea errazteko, herritarrei zama arintzeko, eta ez gure eskuetan uzteko dena.

Baina, “bitartean heldu eskutik”, zioen Kirmenek, eta diot nik, goazen, heldu eskutik. Korrikaren zalapartan murgilduta egon gara egunotan, baina goazen orain oinez, lasai, bare, patxadan, euskararen defentsan, eta gogoratu zuk ere, itzultzaile, irakasle eta euskaltzale, euskarari guk zor diogula gehiago, hark guri baino; izan ere, “Zer gara, euskara ez bagara?”.

Posted on

Hic (non) sunt dracones

Santi Leoné

Euskaldunok ez dugu Erdi Arorik. Edo bai, nondik begiratzen zaion. Ez, ez naiz kontua ongi azaltzen ari; has dezagun berriz artikulua. Euskaldunok badugu Erdi Aro historikoa, bere errege-erreginekin, bere oinaztar eta ganboarrekin, agramontar eta beaumontarrekin, bere garaipen epikoekin ―Orreagakoa, kasu― eta bere porrot gogoangarriekin ―Amaiurkoa, konparazio baterako―. Badugu, dudarik gabe, irudimenaren Erdi Aro historiko bat, zein aspalditik borrokagune bihurtu baitzen ―nafartasun-espainiartasun esentzialaren jatorria ote, edota euskal estatuaren oinarri atzendu gabea―, baina euskaldunok, Textos arcaicos vascosen baimenarekin, salbatu eta guregana ailegatu diren zati eta pasarteei zor zaien begirune guziarekin, ez dugu Erdi Aro literariorik.

Izan dugu sona handiko faltsifikazio bat ―Altabizkarko kantua―, baditugu nobela historiko batzuk ―hala nola Anjel Lertxundiren Otto Pette―, baita Arturoren legendaren berrinterpretazioren bat ere Joseba Sarrionandiaren eskutik. Baina Euskal Herrian ez dugu izan ez Chaucerrik, ez Boccacciorik, ez Chrétien de Troyesik. Baina makurrena da inor guti saiatu dela eskasia horri konponbidea ematen. Edo, saiatzekotan, ttanttaka, dekamerone ttipika.

Borgesek erran zuen behin ezen, hungarieraz ―edo txekiera zen?― ez bazekien ere, segur zela hungarierak bazuela behar adina lan edonoren literaturzaletasuna asetzeko. Gauza bera erran liteke euskarari buruz? Ez dakit, bada. Bertzeak bertze, Erdi Aroa dugu falta, eta, norbait hutsune hori konpontzen saiatu zelarik, Garay de Monglavek Altabizkarko kantuarekin egin zuen bezala, zer eta genero aspergarrienera jo zuen, epikara alegia.

Aspaldi honetan, noiz ekarri dute azken aldiz euskara 19. mendekoa baino lehenagoko egile baten liburu bat, salbuespen homeriko-egeriarrak salbuespen? Noiz, ordea, bart arratsean publikaturiko eta ez dakit non arrakasta handia erdietsitako liburu bat?

Euskal Herrian ez dugu legenda arturikorik izan; ez dugu ez trobadorerik, ez Minnesängerrik izan; ez dugu sagarik izan; are larriagoa, Euskal Herrian ez dugu herensugerik izan. Bi izan dira ―J.R.R. Tolkien dixit― Ipar Europako literaturaren dragoiak, Fafnir ―volsungarren sagakoa― eta Beowulfena. Bietariko edozein ezagutu nahi izatera, euskara ez bertze hizkuntza batera jo beharko dugu, hutsune horrek antza inori ez baitio minik ematen. Antzinako mapetan, esploratu gabeko eremu ustez arriskutsuetan, hic sunt dracones idazten omen zen; gure literaturaren eremu zabal batean, berriz, hic non sunt dracones paratu beharko dugu.

Posted on

Gazte guztiak berdin mintzo dira

Iñigo Satrustegi Andrés

Berriki aritu dira Ainara Ieregi eta Sarai Robles Beratzen podcastaren “Kolonoa jan” izeneko atalean gaur egungo erreferentzia kulturalez. Pickme-ez, weaponised incompece-ez eta beste. Harira etorri zaizkit hain eduki sakonik ez duten batzuk ere: mood edo LOL edo core. Eta bro. Bro-rekin ezin dut. Baina gazte guztiak horrela mintzo dira orain. Iruñean, Azkoitian, Sorian, Valdemoron eta Tennesseeko high school random batean.

Gauza da Ieregi eta Robles kontu kontari ibili zirela erreferentzia horiek gurean ze puntutaraino txertatu diren aztertzen, eta, zergatik ez, horien euskarazko baliokideak edo itzulpenak proposatzen.

Ez da lehen aldia izanen, hiperglobalizazioaren testuinguruan, kanpokoak geure egiteko saiakera egiten denik. Pentsatu nahi dut duela ez hainbeste, borondaterik onenarekin, euskaran gero eta toki handiagoa hartzen ari ziren guay eta flipante ordainekin berdin gertatuko zela. Hots, euskara kaleko hizkuntzaren estatusera eramateko asmoz, norbaitek emango zituela, demagun, sekulako eta zirraragarri. Ez dut sekula ahaztuko Merlí telesailaren euskarazko bikoizketan nola esan zuen batek “damolat”, “molatu” (gaztelerazko molar) aditzaren molde trinkoan: “niri horrek molatzen dit”. Uf-uf-uf. “Konponbide” horiek aitakeriatik eta bortxaketa linguistikotik asko dutela iruditu izan zait beti.

Dena delakoagatik sasi-egokitzapen horiek ez dute funtzionatu. Dena delakoagatik, eta, zorionez, cantidubi eta qué pasa tron ja ez dira cool. Cringe-a ematen dute (cool-ek ere bai). Eta jada ez dugu horietako batzuen ordainik asmatu beharrik. Moda kontuak. Baina korapilo handi bat dugu aurrean.

Batetik dago euskaldunon seta hori dena euskaraz edukitzekoa. Bai, gutxitzen gaituzte, eta ez gara beste hizkuntzen arrisku maila berean. Baina ez dut imajinatzen Espainiako bi gazteren podcastik non random, chilling edo pickme terminoen itzulpenak proposatzen dituzten, eta proposatzen badituzte ere, ez dute hizkuntzan txertatzeko asmoz egiten. Esan nahi dut: zer behar dugu horiek euskarara itzultzeko? Iruñeko, Azkoitiko, Soriako eta Valdemoroko erdaldunek, desdeluego, batere ez.

Eta bestetik dugu adin batetik beherakoei ematen diegun agentzia faltsua: sarri entzun izan dugu gazteek beraien artean aritzeko kodeak sortzen dituztela. Asko esatea da hori. Ez, gazteek ez dute hizkuntzarik asmatzen: kopiatu egiten dute.

Nire belaunaldiak Espainiako kateetako serieetatik edan zuen, baina bagenituen Betizuko arratsaldeak marrazki bizidunez beteak kontrapisua egiteko. Gaurko gazteek Twitch eta Tiktok dituzte iturri kasik bakarrak. Ibai Llanos, Llados edo Plex. Zeren ez dut uste euskarazko “eduki sortzaile”-en maila ikusita hauek direnik haien erreferentzia nagusi. Eta EITBren euskararekiko noraeza ikusirik… Iruñeko, Azpeitiko, Soriako eta Valdemoroko gazteek Rubius eta TheGrefg kontsumitzen dituzte, eta, beraz, haiek kopiatuta mintzo dira.

Laburrean, hurrengoan zure semeak esaten badizu six–seven, ez haserretu harekin. Ez da bera. Nerabe inozo bat baino ez da eta ez daki makarroiak tomatearekin besterik jaten. Haserretu zaitez haserretu behar duzunarekin: Elon Musk, Trump edo sareak kontrolatzen dituztenekin, kapitalistekin, EITBko zuzendariekin… Baina, batez ere, ez iezaiozu esan “sei-zazpi” euskara garbian. Transmisioaren katean zubi guztiak apurtzen ariko baitzara bestela.

Posted on

Portaera fisikoa egoera solidoan

Beñat Sarasola Santamaría

Filosofia Fakultateko Hemiziklora sartu naiz, irten nintzen azken alditik bi hamarkada igaro direla. Han zegoen orduan Fakultateko liburutegia eta hara joaten ginen ikastera. “Eserleku horretan jartzen nintzen ni”, esan dit kideak, “ni hemen, eskuinaldean”, seinalatu diot. Carlos Santamaria liburutegia eraiki zutenean, bertan zentralizatu zituzten fakultateetako liburutegi guztiak eta, ordutik, Hemizikloa soilik ekitaldi berezietarako irekitzen dute. Hogei urte, beraz, behialako garaien usaina duen aretora sartzen ez nintzela, eta oroipen proustiar moduko batek erasan nau kolpetik. Berdin-berdin dago, hain berdin ezen ez dugun gaur egun ezinbestekoak omen ditugun entxufeetako bakar bat ere aurkitzen. Apalategiak, ordea, ezberdin daude. Liburuak Santamariara eraman zituztenean, haien ordez Pentsamenduaren Klasikoak bildumako alez bete zuten apalategia. Antza, bere garaian liburuon erosketa zabal bat egin zuten (nork erosiko zituen liburu horiek, ez bazen Filosofia Fakultateak?), eta liburu bakoitzeko ale mordoa dago, inoiz agertzen ez den balizko irakurle koitadu baten esperoan.

1991n jarri zen martxan bilduma eta 2010ean argitaratu azkeneko alea, Jean Piaget eta Noam Chomskyren Hizkuntzaren irakaskuntza. Denera, 130 liburu. Errepaso azkar bat eginez, bildumatik irakurri genuen institutuan Platonen haitzuloaren mitoa, handik, jada karreran, Bertrand Russellen Filosofiaren arazoak, Descartesen Metodoari buruzko diskurtsoa eta Humeren Giza ezagutzari buruzko ikerketa. Gehiago ere egongo ziren, orain gogoan ez ditudanak.

Liburuak eskutan hartzen dituzunean, lehen begi kolpean da deigarria zeinen edizio zainduak egin zituzten; zentzu materialean ez ezik itzulpenari zegokionez ere. Berrikusle kualifikatu batek hartzen zuen parte ale bakoitzean, terminologia eta edukia zaintzeko, eta hitzaurregilea tentuz hautatzen zen. Garai bateko egiteko moduaren erakusle da nolabait, gauzak patxada handiagoaz egiten zirenekoa.

Garaiko ahalekin, hori bai. Izan ere, batez ere bildumako hastapeneko itzulpen ugari iraganak jota baitaude, eta zaila da irakurketari ondo eustea. Zorionez, asko garatu da euskal prosa azken hogeita hamar urtean eta bilduma hori da horren testigu pribilegiatu. Horratx euskal itzulpengintzaren eboluzioaren azterketa baterako ikergaia, 130 liburu horien garapenari erreparatzea. Zaila da zehazten euskal itzulpengintzak noiz eman zuen jauzi kualitatiboa eta atzean utzi aspaldiko mantra hori, hots, euskal itzulpenak ez zegoela ulertzerik (eta, beraz, erdarazko bertsioetara jotzen genuen). Baina 1990eko hamarkadaren erditik aurrera gertatu zela esango nuke.

Behin baino gehiagotan aipatu izan du Anjel Lertxundik 1991n Carla nobela argitaratu berritan Juan Garziak honakoa jaulki ziola: “Has dado en la línea de flotación”. Flotazio-marran eman zuela, alegia. Zergatik? Seber Altuberen dogma nagusia, galdegaia beti aditzaren ezkerretara joan behar omen delakoa, muturreraino eraman zuen Lertxundik liburu hartan eta, Garziaren arabera, ez zegoen idazkera hori ulertuko zuen Altuberen seme-alabarik. Esaldi luze eta korapilatsuetan, Altuberen lege gotorra izugarrizko oztopoa gertatzen zen, eta testugintza literariorako muga nabaria. Esango nuke 90eko hamarkadan zehar joan zela euskal sintaxia altubismotik pixkanaka libratzen eta geroz eta testu sintaktikoki malgu eta ulerkorragoak ontzen, konplexutasuna gorabehera. Lertxundiren beraren 1994ko Otto Pette da, zentzu horretan, mugarri bat.

Duela gutxi irakurri dut puntako euskal itzultzaile baten 1990. urteko itzulpen bat. Berehala sumatzen diozu testuari behar ez duen karga, hain justu arrazoi sintaktikoak medio. Itzultzaileari berari aipatu nionean, berehala esan zidan: zerotik itzuli beharko nuke berriro liburu hori. Testu baten auzi lexikoak eguneratzea ez da hain kontu arazotsua; aitzitik, auzi sintaktikoak eguneratzeko testua itzulikatu behar duzu maiz eta, horretarako, ia hobe zerotik hastea. Egin kontu Lertxundik Carla eta Otto Pette artean argitaratu zuela Kapitain frakasa eta 2021ean bertsio berridatzia argitaratu zuela, besteak beste auzi sintaktiko horiek konpondu nahian.

Horregatik, Pentsamenduaren Klasikoak bildumako liburu askok berridazketa baten premia dute, ez itzultzaileen gaitasun gabeziagatik, baizik eta egungo euskal prosa askoz ere gihartsuagoa delako 90eko hamarkadaren hasierakoa baino. Zer esanik ez mota horretako testuetarako, hots, ideia artikulatu eta argudiozkoetan; hil ala bizikoa baita hor sintaktikoki txukun itzultzea. Garaiak eman zezakeen onena eman zuen bildumak eta horregatik da ulergaitza zergatik amaitu zen proiektua. Zerrendari begiratzen diozu eta, noski, falta direnek ematen dizute arreta lehenik (esate batera, ia ez da emakumerik zerrendan), baina baita zerrendako zenbatek mereziko luketen itzulpen eguneratu bat. Garai batean argi genuen Michel Montaigne, Platon, Sigmund Freud, Madame Staël, Mary Wollstonecraft (azken bi horiek ez daude bilduman) euskaraz eduki arte ezingo genuela taxuzko hizkuntzarik eduki. Gaur egun, ez dakit; esango nuke lehentasun handiagoa ematen diogula sareko azken modako zeratxoak euskaraz egon daitezen. Eta, era berean, akaso ahaztu egin zitzaigun gehitzea autore horiek behin itzulita ez zela aski, behin eta berriro itzuli behar direla euskaraz irakurriko badira, taxuzko hizkuntza bat izango badugu.

Deigarria da proiektua finantziatu zutenen zerrenda: BBV Fundazioa, BBK, Kutxa, Vital Kutxa, EHU eta Deustuko Unibertsitatea. Topikoari jarraitzeko, AHTaren kilometro baten kostuarekin Pentsamenduaren Klasikoko zenbat ale argitaratu liratekeen kalkulatzera nindoala despistatu nau telebistako irudi batek: 1994an ingeniaritzako tesia euskaraz idatzi zuen (atzerakargak zamaturik suposatzen dut) gizon zuria ikusi dut Donald Trumpen graziei barrezka. Portaera fisikoa egoera solidoan, izan ere. Zuri kontuez ari garela, Pentsamenduaren Klasikoak bilduma berpiztea Repsolentzat zuribide aproposa izan zitekeela bururatu zait, 2025ean 1.899 milioi euroko irabaziak izan dituela argitaratu berri den honetan.

Posted on

Bezperako koplak sinesmenari

Amaia Astobiza Uriarte

Kandelario lario
hatxari ura dario
errotari uruna
hauxe da guk behar duguna

[Ahaztu barik: Leiho Morea ireki dugu Elhuyarren, eta hortxe gaude, zuen begira.]

Irudipena dut aspaldi ez dudala hona etxeko konturik ekarri, eta horrexekin hasiko ditut Santa Ageda bezperako nire koplak, zeren gabon-tximurrean (ikus OEH), urte berriaren egunerokoari indarrez ekiteko azken jatordutxoa jada eginak ginela, semeak Batxi1-eko Euskararako idatzitako testu bat egokitu zitzaidan parean. Ez nuen harekin aparteko ezer egin behar, nire telefonotik inprimagailura bidali eta ja, baina horretan igaro nituen segundo gutxietan itzulpen automatikoaren usaina hartu nien ia nahigabean begiztatu nituen bizpahiru lerroei. Itzulpenarena, edo are okerrago: AA-gailuren batek sortutako testuarena (eta «are okerrago» diot ez itzulpen automatikoaren erabilera oro gaitzesten dudalako ―ez baitut― edo AA-tresnen guztiz kontrakoa naizelako ―ez bainaiz―, baizik eta irakasleak ―diñot nik― testua berak eta euskaraz sortzeko eskatu ziolako). Amatasunaz arduratzen den neurona saldoa atoan martxan jarri zen, eta guztiak bat etorri ziren: semeak oporrak jaten, lotan, marrazten eta gitarra jotzen igaro zituen, etxerako lanak guztiz alde batera utzita, eta orain, azken orduan, ezin denera iritsi. Beraz, horixe aipatu nion, konplizitatea erakutsi nahian edo, «Zer, zezenak harrapatu zaitu, ezta?».Esan banion, esan nion! Hitz bat edo beste Elhuyarren begiratu zuela (txalo-txalo) baina gainerakoan osorik berak sortutako testua zela eta beharbada nik uste dudana baino hobeto idazten duela eta zin dagizut zure bizitzagatik nik egin dudala!

[Ene badatxue. Semearen hormona gazteek talka egin dute zure hormona xahar apurrekin udagoieneko araldian basoan topeka dabilen orein adar zabal parearen antzera, ez soilik azpimarra gorriek itsututa, baizik eta baita zure bizitzak harentzat nerabezaro gorri honetan zer balio gutxi duen ohartuta.]

Enpin, oraindik ere jarraitzen duela zin egiten eta hori berak idatzi duela berresten. Eta hara, beharbada egia da eta ni naiz errealitatea ikusi nahi ez duena; alegia, agian nik uste baino maila handiagoan ―eta duda barik AHTaren erabateko ezarpena baino askoz lasterrago― ari dira gure burmuinak AAren sorkuntza bitxietara egokitzen eta nominalizazio-segida amaigabe horiek berezkotasunez sortzeko eta irensteko gaitasuna garatzen (arazoa ez baita soilik lexikoaren galera), ez beharbada nirea lako garun zahartzen hasietan eta zaharxeagoetan, jada oliorik-eta birjinenak ere nekez leunduko dituenetan, baina bai, bistan-edo da, neska-mutil kintopekoen neurona-sare bizi-bizietan. Zeren ez, ez da semea halako idazkeraren aurrean muturra okertzen ez duen bakarra; batetik eta bestetik iristen zaizkigun albiste, komunikatu eta jakinarazpen kolore orotako eta askotarikoetan ere gero eta sarriago irakurtzen ditugu antzekoak, eta hemen ― ez du inork ― zirkinik egiten.

Eta azken horrek etxetik apur bat ateratzeko eta bigarren koplara jauzi egiteko bidea eman dit. Nire inguruko herri-mugimenduetan, oraintsu arte pertsona bat edo bi arduratzen ziren besteek idatzitako testuak txukuntzeaz edo denen artean mahai gainean jarritako ideiekin idatzi polit bat taxutzeaz. Oso denbora gutxian, baina, aurretik testugintzari jaramonik egin ez dion jendea ere idatziak sortzen-edo hasi da (honaino bikain), hau da, handik eta hemendik bildutako gaztelaniazko testu-zatiak elkarren ondoan jartzen eta gero botoi honi edo hari emanda automatikoki itzultzen eta azken emaitza hori taldera bidaltzen eta esaten «Hau idatzi dut, begiratu nahi baduzu ere». Begiratu nahi baduzue ere. Begiratu. Nahi baduzue. E!

Hirugarren kopla, eta honekin despedidea. Sinesten hasita nago sinesmen-kontua dela. Alegia, sinetsi egin nahi dugula botoi dontsu horrek mirariak egingo dituela eta lehen arazotzat jotzen ez genituen kontuak ere berak konponduko dizkigula (eta ez da arraroa, hedabideak ere mezu hori zabaltzen ari baitira lau haizeetara, dela aurretik kontatutako izugarrikerien ondoren ikus-entzuleen arimak nolabait goxatzeko, dela sareetan beita-xerkan gabiltzan tripazorritsuon gosea asetzeko). Arestian ez zuen inork zalantzan jartzen testuak norbaitek txukundu behar zituela (ez begiratu, baizik eta zuzendu, orraztu, apaindu), eta zeregin hori ez zen arazo bat, ezpada ―beti arineketan eta azken orduan― egin beharreko urrats bat. Orain, ordea, ba omen dugu lehen arazo ez zen zera hori konponduko digun botoitxo bat, eta, beraz, denok aitortzen diogu geure buruari itzulpenak egiteko gaitasun berezkoa. Etxean punta-puntako labe bat jartzeak automatikoki okin edo gozogile edo chef aparteko bihurtuko bagintu bezala. Eta bai, beharbada hasieran horixe pentsatuko dugu, «ze ondo, aurrerantzean ogi egin berria gosalduko dut eta opil gluten bako samurrak prestatuko ditut», baina gero zer, zenbat irauten digu poz horrek, sinesmen horrek? Alabaina, kontua da jatekoa geuk ahoratzen dugula eta berehala ohartzen garela argazkiko opil bi dimentsiokoaren zaporea eta gure hirukoarena ez direla berdinak eta hobe dugula pizzak beharbada bai gerok egitea baina gozo-kontuak adituen esku uztea edo gutxienik ere haien babespean egitea, eta guk itzulitakoa, berriz, besteek sufritzen dutela, non eta ez dugun jendaurrean irakurri behar, eta ai-ai-ai, orduan komeriak zenbanahi.

[Maitemintzea bezala ere bada pixka bat, ezta? Maitemin ero hori, badakizue, hormona guztiak dantzan eta neurona bizkorrenak ere lotan jartzen dituena. Zu artean ere ondo bizi zinen, ez zeneukan inorekin maitemintzeko beharrik, baina hara, beste hori parean azaldu zaizu eta matx egin duzue eta orain ez duzu bera bako bizitzarik irudikatzen; are gehiago, nola bizi ote zinen zu lehen bera gabe, orain hain ezinbesteko eta hain zeurezko sentitzen duzun huraxe gabe? Dena du ona, guztiz da akatsik gabea. Eta bakarren batek aitzakiaren bat seinalatuta ere, horixe eta ez besterik da zure egia, zure sinestea; mauka ederra aurkitu duzula, alegia.]

Badator azken eupada, Santa Agedako kopla-kantuan ohikoa den legez. Lehengoan Kike Amonarrizek azaldu zigunez, Souleymane Bachir Diagne filosofo senegaldarrak dio «Itzulpen-lana hizkuntza-menpekotasunaren ondorioei emandako erantzunetako bat» dela. Bada, automatizazio gaizki erabilia dela-eta «itzulpen-lana [emaitza] hizkuntza-menpekotasunaren ondorio DA» esan behar genuke orain maiz, eta nahiz eta guk gure borroketan «elkarbizitzaren eta aniztasunaren alde eta supremazismoen aurka» erabili nahi dugun, susmoa dut ez ote dugun dena txarto ulertu ―edo esplikatu― eta ez ote garen ari lehenaren aurka eta bigarrenaren alde erabiltzen.

Eup!