Hilabetea: maiatza 2026

Posted on

Korrika. Urrutiko intxaurrak

Amaia Lasheras Perez

Badira ia bi hilabete Korrika bukatu zela, eta oraindik dauzkat burutan aurtengo edizioaren irudi zirraragarriak. Hirietako kaleak jendez gainezka. Euskararen aldeko aldarriak kale eta hiribideetako paretetan oihartzun ozena sortzen. Euskal Herriko errepideetan zehar, 11 egunez, 24 orduz, jendea lasterka. Milioi bat pertsonak parte hartu omen zuen lasterraldi osoan zehar. Gure ikastetxean, adibidez, telebista erraldoi bat paratu zuten atarian, Korrika zuzenean ikusteko. Ikasleak zein irakasleak sartzen ginenean, hipnotizatuta begiratzen genion pantailari, eta nik neuk emozio-zimiko bat sumatzen nuen urdailean handik pasatzen nintzen bakoitzean. Fisikoki posible izan zuten ikasle guziak atera ziren ikastetxeak erositako kilometroan parte hartzera, eta talde handi batek, familiaren baimenarekin, segitu zuen lasterka hainbat kilometroz, gure eskualdean barrena. Gure familian, adibidez, kilometro bat erosi genuen denon artean. Goizean izan zenez, gosari eder batekin burutu genuen gure ekinaldia. 60 lagunetik goiti elkartu ginen. Denak, bizipen hunkigarriak, ikaragarriak. Ez dakit munduan bertze horrelako ekimenik bat ote dagoen. Hain arrakastatsua izan zen, non euskararen kontrakoek ez baitzekiten zer aitzakia bilatu haren kontra jotzeko. Betiko erretolika erabili zuten: ez dakit zer pankarta ageri zela, ez dakit nork irakurri zuela azken mezua… 

Baina, Korrika bukatu eta hurrengo egunean, zer? Urrutiko intxaurrak hogeita hamalau, gerturatu eta lau. Astelehenean, institutura joan nintzen, eta, atsedenaldian, Korrikan sutsu parte hartu zuen neska kuadrilla hura berriz ere gaztelaniaz ari zen, jo eta su. Unibertsitateko lagunekin lasterketan eta haren inguruko ospakizunetan parte hartu eta hurrengo egunean, gaztelaniaz mintzatzen segitu zuten euskal ereduko ikasleek euskaraz jasotako saioen ondoren. Hiri eta herri kozkor gehienetako kaleetan, eskolako jolastokietan, parkeetan, dendetan, gaztelania erabat nagusi zen egun horretan ere.

Badakit Korrikan parte hartu zutenen artean bazirela euskaraz ez dakitenak edo euskara ongi-ongi menderatzen ez dutenak baina aldeko jarrera dutenak, baina gaur ez naiz horietaz ari; gaur, euskaraz dakiten eta erabiltzen ez duten horietaz ari naiz, bai. Badirudi horiek ere ohartzen direla garrantzitsua dela euskararen alde kalera ateratzea. Baina zergatik suertatzen zaie hain zail gure hizkuntza erabiltzea? Ohiturari egozten diote batzuek errua; prestigioari, bertze batzuek: gazteek beharrezkoa duten “modernotasuna” falta omen zaio euskarari… Ez dakit zer esan eta zer pentsatu, baina etsigarria eta sumingarria suertatzen zait egoera.

Zer dago fenomeno horren gibelean? Hipokresia hutsa? Egoera “eskizofreniko” samarrean gaude, nire ustez. Izan ere, datu anitzek erabileraren beherakada erakusten dute; ematen du hiztunen kopuruak goia jo duela eta ez dela gehiago haziko; proiekzioek diote 10 urte barru ez dela “arnasgune”rik egonen. Eta, hala ere, aurtengo Korrika inoiz baino jendetsuagoa izan da.

Azterketa soziologiko konplexu eta sakonak egin litezke fenomenoa ulertzeko, baina nik uste dut arrazoia sinple-sinplea dela. Euskaldun gehienak errazago moldatzen dira gaztelaniaz euskaraz baino; beraz, erosoenera jotzen dute. Kito. Ez dut uste bertze azalpenik dagoenik.

P:D.: Artikulutxoa bukatu eta gero, Leire Azkargortak hilaren 6an argitaratukoa irakurri nuen. Azken batean, fenomeno berari buruz ari gara biok. Ea hor aipatzen dituen eztabaida horiek gizarte osora zabaltzerik dugun, hausnarketa denok egin ahal izan dezagun.

Posted on

Hizkuntza korrespondentziak

Beñat Sarasola Santamaría

Baudelaireren poesia lantzen hasiak ginen klasean eta Les Fleurs du Maleko “Correspondances” poema irakurtzea proposatu nien ikasleei. Espainierazko taldea izaki, Alain Verjat eta Luis Martínez de Merloren itzulpena jarri nien, Cátedra argitaletxeak argitaratua. Frantsesezko jatorrizkoa ere eskura paratu nielarik, lehen bertso-lerroarekin hasi ziren komeriak. Halaxe idatzi zuen Charles zaharrak: “La Nature est un temple où de vivants piliers / Laissent parfois sortir de confuses paroles”. Aipatu itzultzaileek, berriz, horrela ekarri zuten espainierara: “La Creación es un templo de pilares vivientes / que a veces salir dejan sus palabras confusas”. Lehen bertso-lerroarekin esan dut, baina lehen izenarekin hasi ziren komeriak: Nola arraio itzuli zuten “Creación” moduan frantsesez “Nature” zena? galdetu zidaten ikasle asaldatuek.

Eskolan halako auziak agertzen direnean itzultzailearen defentsa da boteprontoan ateratzen zaidan lehen keinua; hots, aukerak aukera, hitz eta erabaki bakoitzaren atzean jokabide motibatu bat egoten dela, ezer ez dela ausazkoa itzulpenaren kasuan. Ados egon zaitezke edo desados, itzulpena egokiagoa edo desegokiagoa izan daiteke, baina ez da komeni begiratu azkar batez itzultzailearen lana epaitzea. Ezagutzen ditudan itzultzaileengatik diot, jende-modu saiatu, diziplinatu eta burutsua izaten baita. Ez dute idazlearen askatasuna, onerako eta txarretako, eta horrek askoz ere zorrotzagoak izatera eramaten ditu, oro har eta salbuespenak salbuespen, noski (ez dakizkidan orain idazleak haserretu!). Hori esanda, auzia aztertzeari ekin genion.

Ez da erraza itzultzailearen larrutan jartzea, baina esango nuke itzultzaileak “Creación” aukeratu zuela poema osorik eta artez irakurriz gero argi dagoelako hitzaren zentzua hori dela. Hau da, DRAEren arabera “Naturaleza”ren bigarren adiera dena: “Conjunto de todo lo que existe y que está determinado y armonizado en sus propias leyes”. Eta ez hirugarrena, egun burura lehena etortzen zaiguna (ziur aski): “Medio físico en el que coexisten los seres vivos y los inertes al margen de la vida urbana”. Hau da, poema horretan (eta beste batzuetan, “La géant”en, adibidez) Baudelaire ez da naturaz ari zentzu ekologikoan, zentzu metafisikoan baizik; hots, existentziaz ari da, ez arbola, txori, belaze eta ur gardeneko errekastoez. Izan ere, hurrengo lerroetan “batasun sakon eta ilun” batez ariko zaigu, edota “zera infinituen hedapenaz”. Horregatik, itzultzaileak, seguru asko, nahasmendua ekiditeko erabili zuen “Creación” hitza, den guztiaz, unibertsoaz, ari delako poema. Erabakia indartzera dator gainera kontu klabe bat: naturak tradizio luze eta oso markatua du poesian, are gehiago erromantizismoan, eta Baudelaire hain justu erromantizismotik sinbolismorako jauzia egiten ari delarik, ondo egon daiteke zehaztea hor Baudelaireren natura ez dela erromantikoena (itzulpen horren kritiko asaldatu bati blog batean irakurri diodan kontrara, bide batez), are gutxiago poesia klasikoko natura locus amoenus zentzuan. Poesia pixka bat irakurri duen edonork poema batean natura irakurri eta automatikoki pentsatuko du adiera horietan, tradizio poetikoak duen pisuagatik. Aitzitik, hemen, esan bezala, Baudelaire beste bide batzuetatik doa. Imajinatzen dut hori guztia buruan zutelarik egin zutela itzultzaileek “Creación” hitzaren alde.

Alabaina, egia da, bestetik, aldaketa ez dela nolanahikoa, are gehiago frantsesaren eta espainieraren arteko gertutasuna aintzat harturik. Ez da frantses askorik jakin behar “Nature”tik “Creación”erako jauzian, lehen begiratuan behintzat, traizioa ikusteko eta ez tradukzioa, eta halaxe ikusi zuten nire ikasle asaldatu maiteek. Izan ere, “Naturaleza” hitzaren aldekoek argudio on bat dute, eta niretzat ere, dena esaten hasita, horixe dateke argudiorik indartsuena: frantsesezko irakurleak hitzaren anbiguetatearekin borrokatu behar du eta berdin-berdin egin adiera baten edo beste baten alde. Edo, beste modu batera esateko, eta hemen idatzi nuen lehenengo artikuluan aipatutako kontu bat berreskuratuz, Baudelairek frantsesez ere aukera izan zuen “Nature”ren ordez “Création” erabiltzeko, eta lehenengoaren alde egin zuen. Orduan, egoki ote da, originalaren anbiguotasuna erauztearen izenean, espainierazko irakurleari lana “erraztu” eta hitzaren balizko zentzu zuzena ematea?

Aukera horrek ere baditu beste albo-kalte ez txikiak gainera. “Creación”ek oihartzun erlijioso nabariak baititu, “naturaleza”k ez dituena, eta hori ere kontuan hartu beharko litzateke. Hau da, espainierazko bertsio horretan poemak kutsu erlijioso eta are kristaua har lezake, originalean ez dagoena eta, bide batez, Baudelaireren mundu poetikoan oso arazotsua izan daitekeena. Esan dezadan honek guztiak erakusten digula beste kontu garrantzitsu bat, batzuetan ahaztu egiten dena: itzulpen literarioan, jatorrizko hizkuntza eta helburu hizkuntzak dominatzea bezain garrantzitsua dela literatura (literaturaren historia, literaturaren teoria…) dominatzea.

Ez alferrik, espainierazko bertsio gehienek (eta ez daude gutxi) “naturaleza”ren alde egiten dute. Kontsultatu ditudan ingelesezkoek ere “Nature” erabiltzen dute eta ez “Creation”, eta euskaraz ere, Patxi Apalategi zenak “Natura” hautatu zuen, eta berdin Xabier Bovedak. Kurioski, baina, espainieraz, ez dira Verjat eta Martínez de Merlo izan bakarrak “Creación” hautatzen. Zergatik?

1957an José María Valverdek itzuli zuen poema eta “Creación” hitza hautatu. Nire hipotesia da oso posible dela geroko itzultzaile batzuek, Valverderen sona eta itzalak markaturik, aukera horren alde egin izana halaber. Sarritan, hizkuntza baterako lehenengo itzulpenak asko markatu baititzake geroko itzulpenak ere, batez ere itzulpen hori izen “handi” batek egina bada. Argumentum ad verecundiam delakoa existitzen den bezala existitzen dela Translatium ad verecundiam, alegia.

Posted on

Adimen artifizialari galdezka (eta II)

Xabier Olarra

Duela hilabete eta erdi blog honetantxe argitaratutako artikuluan AArekin (Chat GPTrekin zehazki) izandako esperientzia baten berri eman nuen, Marie Aude Murailleren Sauveur et fils liburuan ageri den esaldi bati buruz argibideak eskatuz egindako galdera bat zela eta.

AAren berri izan nuenean, esan zidaten AAko robotak “ikasi” egiten duela, alegia, berarekin izandako elkarrizketatik ikasteko mekanismoak dituela. Beraz, duela hilabete eta erdi egin nizkion galdera berdinak egin dizkiot zenbat ikasi duen egiaztatzeko.

Orduan esan nuen nik egindako galderari buruz emandako erantzuna barregarria izan zela, eta erakutsi nuen Googleri ondo galdetzen jakinez gero, erantzun hobeak edo (niretzat behintzat) zentzuzkoagoak lor daitezkeela.

Horregatik, gaurkoan bi gauza erakutsi nahi ditut: lehenbizikoa (artikuluaren bukaeran agindu bezala) birgaldera “lagungarria” egindakoan ―epaileen estilora― zer erantzun eman zuen. Eta bigarrena, duela hilabete eman zuen erantzun berdina den edo zerbait “ikasi duen”. Orduan galderak gaztelaniaz egin nizkion, eta gaur galdera berdinak euskaraz egin dizkiot eta hona emaitzak:

1.- Sauveur & fils liburuan, Marie-Aude Murail-ek pertsonaien izenak ez ditu kasualitatez aukeratzen. Eliane izenaren eta anorexiarako “predestinazioaren” arteko lotura ez da azalpen biologiko edo literal bat, baizik eta esanahi sinboliko eta narratibo bat.

“Eliane” izena “Élie” (Bibliako profeta) izenetik dator, eta askotan espiritualtasunarekin, perfekzioarekin edo goragoko idealekin lotzen da. Murailen istorioan, horrek iradokitzen du pertsonaiak perfekzioaren, kontrolaren edo “garbitasunaren” bila dabilela. Anorexiarekin lotuta, ideia horiek sarri agertzen dira: gorputzaren kontrol zorrotza, perfekzio-nahia eta norberaren irudi idealizatu bat lortzeko obsesioa.

Erantzuna ez da lehenbizikoan bezain aldrebesa, baina garbi dago azalpenak kale egiten duela.

2.- Birgaldera: Eliane izenak ―izen predestinatua― izan al lezake loturarik Eliane Krtolitzak idatzitako artikulu honekin: “Accompagnement à la maternité d’une jeune femme anorexique/boulimique”, Eliane Krtoliza et Ouriel Rosenblum (in Quand manger fait souffrir”)?:

Erantzuna: “Galdera oso interesgarria da ― baina zuzenean esanda: ez dago frogarik edo aztarnarik Marie-Aude Murail-ek Eliane izena aukeratu zuenik Eliane Krtoliza-ren artikulu zehatz horri erreferentzia eginez.

Hala ere, zure intuizioa ez da erabat zentzugabea, eta hemen dago ñabardura garrantzitsua”: (eta ondoren “aldez aurretik prestatutako” azalpen sail bat).

Laburbilduz:
·  ❌ ez dirudi Eliane izena Krtolizaren artikuluagatik aukeratua denik
·  ✅ bai dirudi bi testuek pentsamendu psikoanalitiko beretik edaten dutela

Nik ateratzen ditudan ondorio batzuk:

  1. Robotak beti erantzuten du, are astakeria esan behar badu.
  2. Oso adeitsua da, eta beti emango dizu arrazoia (erabat ezin badu, partez behintzat).
  3. Funtsean robot batek bezala funtzionatzen du, beraz “lehengo lepotik burua” moduan programatua dago: galdera berdina, erantzun berdina.
  4. Ez badiozu egiaztatzeko moduan zerbait frogatzen, arrazoia emango dizu, baina baldintzatua nolabait.

Eta hurrena, gezur txiki bat esan diot robotari ea zer-nolako erreakzioa duen ikusteko.

Liburu hori, Sauveur et fils, itzultzen ari naiz, eta egileak esan dit Eliane izena horregatik aukeratu zuela pertsonaia batentzat, Eliane Krtolitza Frantziako psikologoaren omenez. Zer diozu?

Eta oraingoan bai, arrazoia eman dit:

“Marie-Aude Murail-ek berak baieztatu badizu Eliane izena aukeratu zuela Eliane Krtolizaren omenez, orduan hemen ez gaude soilik sinbolismo orokor baten aurrean, baizik eta erreferentzia intertestual kontziente baten aurrean”.

Are gehiago, prezio berean (oraingoz dohainik), aholku batzuk eman dizkit itzulpenerako:

Itzulpenari begira (oso garrantzitsua)

Hau kontuan hartuta, zuk itzultzaile gisa aukera batzuk dituzu:

– Izenari eutsi (gomendagarriena) → erreferentzia mantentzen duzu
– Ohar txiki bat gehitu (beharrezkoa bada) → irakurleak pista gal ez dezan
– Testuan zehar ñabardurak zaindu → Elianeren diskurtsoak tonu “kliniko” edo barne-kontrol horrekin koherente izan daitezen

Gaur goizean, ea zer moduzko ikaslea den egiaztatu nahi izan dut, ea duela hilabete eta atzo izandako elkarrizketatik zerbait “gelditu al zaion” buruan. Horretarako, hau galdetu diot:

«Nor da Eliane Krtoliza?» (Éliane azenturik gabe idatzita).

Aitzakia bila hasi da, esanez ez zaiola izena ezaguna egiten, eta hutsen bat egongo zela izen horretan.

Gero pista garbia emanda, «Éliane Krtoliza (eta izena azentu eta guzti idatzita) Quand manger fait souffrir liburuko artikulu baten egilea». Errua niri botaz erantzun du:

Bai — hemen dago gakoa: izena apur bat gaizki zegoen 🙂.

Eta handik pixka batera berriro galdetu diodanean nor den Eliane Krtoliza, oraingoan azenturik gabe nahita idatzi arren, zuzen erantzun du. Hori bai, gaztelania garbian nik euskaraz galdetu arren: (!)

Sí — ahora ya se puede responder con bastante claridad 🙂

👉 Éliane Krtolitza es una psicóloga clínica francesa especializada en perinatalidad (embarazo, nacimiento y primeros vínculos madre-bebé).

Hemendik hilabetera galdetuko diot berriz, ea gogoan dituen emandako erantzunak edo nola dabilen “memoria hurbil”ez. Ea nik “erakutsitakoa” aintzat hartzen duen.

Emaitzak datorren urtean (bbg).

Posted on

Intentzioarekin…

Aitor Ugarte Arruebarrena [1]

“Olentzero joan zaigu
mendira lanera,
intentzioarekin
ikatz egitera”.

Haurtzarotik ezagun dugun gabon-kopla horrek, agian oharkabean, hausnarketarako ate bat zabaltzen digu. Niri, behintzat, beti iruditu izan zait horrela, txikitatik… Zer esan nahi du benetan “intentzioarekin” ikatz egitera joateak? Eta are gehiago: hitz hori darabilgunean, benetan kontziente gara esaten dugunaz?

Izan ere, ia inork zalantzan jarri ez duen kopla horrek badu, ordea, arrakala bat: zer egiten du “intentzioarekin” bezalako egitura batek hor? Benetan euskararen barrutik sortutako esamoldea al da hori, ala erdararen itzal luze baten adierazle?

Askoren ustez, euskarak ez du halako makulurik behar helburua adierazteko. “Ikatz egitera joan da” esatea nahikoa eta zehatza da gure hizkuntzan, haien ustetan. Agian, “ikatz egiteko asmoarekin” ere esan genezake… Edo, asmatzen hasita, “helburua izanik ikatz egitea”, nik aurrekoan proposatzen nuen bezala.

“Intentzioarekin” gehitzea, hortaz, ez da soilik soberakina; susmagarria ere bada. Gaztelaniazko “con la intención de…” egituraren kalko garbia dirudi, eta, hori horrela bada, zergatik errepikatzen dugu hain lasai, ia santututako kopla baten barruan?

Are gehiago: koplaren egilea ezezaguna dela esan ohi da, tradizioaren parte balitz bezala, euskaldun guztion ondare anonimoa. Baina, benetan, hala al da? Edo “anonimotasun” horrek ez al du estaltzen, nolabait, une jakin bateko eragin linguistiko eta kultural zehatz bat? Ez ote dugu, “betidanikakoa” dela esanez, kritikarako aukera ere neutralizatzen?

Nire iritziz, hemen ez dago jokoan hitz bakar bat soilik. Kontua da zein erraz normalizatzen ditugun kanpotik datozkigun egiturak, batez ere tradizioaren etiketa daramatenean. Eta, orduan, ia ezinezkoa bihurtzen da galdera egitea bera ere: nork idatzi zuen kopla hori? Noiz? Zein hizkuntza-ingurunetan? Eta zergatik darabil halako egitura bat?

“Folklore kontzeptuari leial, Olentzeroren koplek ez dute egile ezagunik. Eta, adituen aburuz, ez dira oso zaharrak”… Hori dio Mikel Aramburu Urtasunek hemen: Olentzero. Mikel Aramburu Urtasun – Olentzerozaleen Elkartea.

Beraz, uste baino modernoagoa izan liteke kopla hori, baina zein asmorekin edo intentziorekin idatzi zuen egile anonimo horrek… Intentzioarekin edo intentziorik gabe idatzi zuen?

Izan ere, Olentzeroren koplak ez du egile identifikagarririk. Ahozko tradizioko testua da, eta haren forma, gaur ezagutzen dugun moduan, XIX. eta XX. mendeen artean finkatu omen zen, herri-transmisioaren bidez. Horrek ondorio metodologiko argi bat dakar:

Egilearen intentzionaltasunari buruzko galdera ez da aplikagarria. Ez dago “kalko kontziente” baten hipotesia babesteko testuinguru biografikorik, ezta testu-ekoizpenaren baldintzarik ere. Ahozko literaturan, “asmoa” ez da egilearena berarena, komunitatearena baizik, eta komunitateak ez du kalko ironikorik egiten: funtzionalki egokiena den forma erabiltzen du.

Ironiaz esanda: egilearen intentzioa bilatzea, egilerik ez dagoenean, Olentzeroren lan‑kontratuaren baldintzak aztertzea bezain zientifikoa litzateke.

Paradoxa bitxi bat ageri da hemen. Intentzioaz ari gara, kontzientziaz, asmoaz… Baina, baliteke hitz hori bera erabiltzea horrelako kopla “herrikoi” batean ez izatea guztiz “intentzionala”, baizik eta automatismo baten ondorio. Gaur egungo gizartean, askotan gertatzen zaigun bezala, gauzak egiten ditugu, baina ez dugu beti pentsatzen zergatik.

“Intentzioarekin” esaten edo kantatzen dugu, baina agian inoiz baino gutxiago ari gara intentzioaz. Beste asko baino esaldi ez-intentzionalagoa da inondik ere. Ez baitago intentziorik, ez hizkuntza erabiltzean, ez pentsatzean. Esaldiak errepikatzen ditugu, egiturak barneratzen ditugu, baina gutxitan gelditzen gara pentsatzera eta galdetzera ea benetan haiek guztiak gureak diren. Eta ez bakarrik zer egiten dugun jakiteko, baizik eta nola eta zergatik egiten dugun jakiteko ere bai. Eta horrek hizkuntzan ere badu isla: hitzak hautatzea kontzienteki, gure pentsamenduaren parte baitira.

Horregatik, agian garaia da kopla sakratuak ere deseraikitzen eta desakralizatzen hasteko; ez tradizioa suntsitzeko, baizik eta hura ulertzeko. Bestela, arriskua da, folklorearen izenean, inertziari eustea, inertzia horren emaitza, askotan, ez baita hain “gurea”.

Azken finean, Olentzeroren koplak iradokitzen diguna baino gehiago esaten digu. Beharbada ez dugu beti mendira joan beharko ikatz egitera, baina egunerokoan badugu aukera gauzak intentzioz egiteko. Eta agian hortik hasi behar dugu: hitzetatik bertatik.

Beraz, benetako galdera ez da Olentzero zertara joan zen mendira, baizik eta guk zergatik errepikatzen dugun mendira joan zela intentzioarekin (ikatz egitekoarekin?), ia pentsatu ere gabe…

[1] Artikulu hau, partez, AAren laguntzarekin egina da.

Posted on

Kontzientzia linguistikoa unibertsitateko ikasgeletan

Leire Azkargorta Mintegi

Gauza jakina da gune erdaldun ugaritan euskara eskolako hizkuntza besterik ez dela gazte askorentzat, eta eskolatik atera eta berehala (eta sarritan aurretik ere) gaztelaniara jotzen dutela elkarren artean hitz egiteko. Gune erdaldun samar batean bizi naiz ni (Bilboaldean), eta nahi baino sarriago entzuten ditut mota honetako elkarrizketak:

―¿Al final qué ha mandado de etxerako lanas?
―Creo que hay que hacer la ariketa 5 del lan-koaderno y estudiar para la azterketa.

Esnatu ala hil liburuan Iñaki Iurrebasok eta Garikoitz Goikoetxeak oso argi azaldu dute euskaldun izatea oso kontzeptu heterogeneoa dela, eta zaku berean sartu ohi diren arren, ez dela gauza bera euskaraz erdaraz baino hobeto egitea, elebidun osoa izatea edota, elebiduna izanik, erdaraz nabarmen erosoago aritzea euskarazbaino.

Estatistiketan bi errealitateak sartu ohi dira euskaldunen multzoan, baina euskaldun elebidunen artean erdararako joera handiagoa da: erdaraz erosoago aritzen diren elebidunak biztanleen % 14 inguru dira, bietan berdin aritzen direnak % 9 inguru, eta euskaraz erosoago aritzen direnak % 8 inguru (guztira biztanleen % 30 inguru osatzen dugu, beraz, euskaldunok)[1].

Gasteizen Itzulpengintza ikasi nuenean, nire habitat naturaletik atera eta Euskal Herriko hainbat txokotako jendea ezagutzeko aukera izan nuen. Oso giro euskalduna bizi izan nuen fakultatean, eta ―euskalkirik ez edukitzeak batzuetan ematen zidan gutxiagotasun konplexua gorabehera― euskal komunitatearen parte sentitzeko aukera izan nuen.

Irakasle modura itzuli nintzen fakultatera orain dela hiru urte, eta aurten lehen aldiz ezusteko handia hartu dut ikusi dudanean gaztelania dela nagusi euskaraz ikasten duten ikasle askoren arteko harremanetan (ez guztien artean, zorionez). Eta belaunaldi batean baino gehiagotan gertatzen ari da, lankideren batek esan didanez.

Ez dut fenomeno horren inguruko datu zehatzik, sentsazioez ari naiz, ez besterik, baina arduratuta nago. Aurreko batean Itzulpengintza karrera hautatzeko zalantzatan zebilen gazte batek galdetu zidan ea lan-aukera gehienak euskara eta gaztelaniarekin lotuta dauden. Aukera gehiago ere badagoela esan nion, baina euskara eta gaztelaniaren arteko itzulpen eta interpretazioak merkatuaren zati handia hartzen duela, eta kasu horretan beste karrera bat hautatuko zuela erantzun zidan.

Imajinatzen nuen jende askorentzat Itzulpengintza ikasteko pisuzko arrazoi bat atzerriko hizkuntzak ikastea izango zela, nik neuk ere hori bilatzen nuen unibertsitatean sartu nintzenean eta egia da atzerriko hizkuntzek oso erakargarri egiten dutela gure karrera. Baina euskararekiko ardura handiagoa ere espero nuen etorkizunean euskara lanbide izango duten profesionalen aldetik.

Hala ere, ez da zilegi arazoaren ardura osoa ikasleen gain jartzea: seguruenik haien joerak gizarte oso baten isla besterik ez dira, neurri handi batean helduek hartutako hainbat erabakiren ondorio, eta oso zaila da inertzia erraldoiak aldatzea. Inertzia horiek, gainera, hezkuntzako aurreko mailetatik etortzen dira askotan (DBH eta Batxilergotik, ziur asko). Bestalde, ikasle horietako asko ez datoz bereziki inguru euskaldunetatik, eta askok etxean ez dute euskaraz egiten[2].

Iurrebasok eta Goikoetxeak Gotzon Garateren metafora bat aipatzen dute liburuan: “pilotariak esku onarekin jotzeko joera duen bezala, hala egiten [dute] elebidunek, errazen mintzo diren hizkuntzara jotzen [dute]”.

Euskararen indargune nagusia haren aldeko atxikimendua dela ere azaltzen dute liburuaren egileek (gaitasunaren eta erabileraren gainetik), eta neure burua zera pentsatzera behartzen hasi naiz, beharbada erdaraz aritzeko erraztasun handiagoa duten ikasleek ere itzulpengintza euskaraz ikastea hautatzea mehatxu bat baino gehiago, aukera ere izan daitekeela.

Baina aukera gisa ikusteak irakasle gisa dudan jarrera eta ardura nolabait aldatzen ditu. Itzultzaile eta interprete lanetan aritzen irakatsi behar da karreran, bai, baina, era berean, euskararen profesional (itzultzaile, interprete, zuzentzaile, editore, euskara irakasle, euskara teknikari, hiztegigile…) izateak nolako ardura suposatzen duen, zenbaterainoko erantzukizuna dugun, hori ere transmititu beharra dagoela iruditzen zait.

Beraz, gaia klasera eraman eta oso eztabaida politak izaten hasi gara euskararen soziolinguistikaz, erraztasunez, zailtasunez, inertziez, erantzukizunaz… Tabua alde batera utzi eta gaiari aurrez aurre begiratu diogu, eta tira, batek daki gazte horiek zein hautu egingo duten unibertsitatetik ateratzean, baina behintzat gaiaz hausnartzeko aukera izan dute.

[1] Iurrebaso, I. eta Goikoetxea, G. (2025). Esnatu ala hil. Elkar.

[2] Baina, era berean, haien gurasoen erabakiagatik ikasi dute D ereduan, eta unibertsitatera iritsi eta euskaraz ikasten jarraitzea ere inertzia baten parte izango da seguru asko.

Posted on

Irrika

Estitxu Irisarri Egia

Indiako ezkutuko leku batean posizio sozial oneko baina bi urte lehenago alargundu zen aita familiako bat bizi zen. Emaztea hil zenetik, egunak hiru seme-alabak aurrera ateratzen pasatu zituen, eta haiek denborarekin aitarengandik jaso zuten arreta eta dedikazioa eskertu zuten.

Seme-alabak hazi eta nagusi egin zirenean, familiaren etxea utzi zuten bizitza berriari ekiteko. Orduan, etxeko bakardadean, une hartatik aurrera zer egin zezakeen galdetzen hasi zitzaion bere buruari. Bat-batean, konturatu zen beti izan zuela bilaketa espiritualari ekiteko desira zoragarria, Unibertsoaren Kontzientziarekin bat zela sentitzekoa.

Aitak jada ez zuenez familia betebeharrik eta ez zionez inori konturik eman behar, probintziako yogi famatu bat bisitatzeko bidaiari ekitea erabaki zuen. Hari azalduko zizkion benetako nahiak eta hari eskatuko zion aholku espirituala.

Bidea luzea izan zen, eta baita astuna ere, zegoen bailararen beste aldeko ibai batetik hurbil bizi baitzen yogia. Haraino iritsi zenean, arropa bakar gisa gerripekoa zuen gizon erdi biluzia aurkitu zuen. Jarraitzaileen limosnez elikatzen zen, eskaintzen ziotenaz, eta nahiz eta besteentzat nahikoa ez izan, zoriontsua zen, bere buruarekin eta besteekin bakean bizi zen eta.

Gizona yogiaren etxera hurbildu ahala, adeitasunez egiten zion irribarre.

—Zertan lagun zaitzaket? —galdetu zuen adeitsuki.

—Yogi ohoragarria, aspalditik urduritzen nauen zerbait galdetzera nator.

—Esadazu, lagun —erantzun zuen maisuak jakin-minez.

—Esan zeniezadake nola hauteman Unibertsoaren Adimena eta harekin nola bat egin?

—Etorri nirekin —agindu zion gizonari.

Inpazientzia handiz, aitak ibairaino jarraitu zion yogiari, eta hark hauxe esan zion:

—Orain makur zaitez, lagun maitea.

 —Hori bada zure nahia… —erantzun zuen gizonak.

Jarraitzailea astiro makurtu zen unean, yogiak burutik gogor heldu eta uretan murgildu zuen. Segundo batzuk pasa zituen horrela, gizona konortea eta kontzientzia galtzeko puntuan egon zen arte. Azkenean, yogiak borroka ugariren ostean gizonari arnasa hartzea baimendu zionean, galdetu zion:

—Esadazu orain, lagun, zer sentitu duzu?

—Aire premia eta irrika ezohikoa sentitu dut.

—Bada, Unibertsoaren Adimenarekiko irrika bera duzunean ikasi ahal izango duzu hura hautematen eta harekin bat egiten.

[Adimen artifizialarekin sortutako irudia]

*Cuentos hindúes, Asha Mahan eta Mónica González, 45.-48. or.