Argitalpenak

Posted on

Joanes Haraneder (II): ‘Gudu izpirituala’

Iñigo Roque Eguzkitza

Aurren-aurrena esan dezagun ez dela aho batez onartua Gudu izpiritualaren eta lehengoan aipatu genuen Jesu Kristoren Ebanjelio Sainduaren itzultzaileak bat bera direnik. Duvoisinek eta Lafittek beren goganbeharra agertu zuten auzi horren inguruan, baina guri, Altunari bezala, ez zaigu iruditzen kontrako froga sendorik dagoenik.

Gudu_izpiritualaGudu izpirituala (1750) Aita Lorenzo Scupoli italiarraren Combattimento espirituale lanaren itzulpena da. Ez da, hala ere, obraren lehenbiziko euskal itzulpena, Haranederrek berak «Irakurtzaileari abisua» atalean aditzera ematen duenez, aurretik Pouvreauk itzulia baitzuen (Gudu espirituala, 1665).

Lehen itzulia izatu da Eskuarara; ordean Eskualduna ez zen itzultzaile batek egin ohi zezaken Eskuara gaits eta arrañu gabeko batera; eta ordukoan ez ziren hogoi eta hamahirur Kapitulu baizen huntan arkhituko ditutzu bietan hainbertze.

Izenburuaren azpikoak berak ere salatzen digu hori: «berriro eskuararat itzulia». Ohargarria da, haatik, Pouvreauk obra osorik euskaratu zuela; edo, zehatzago esanda, obraren bertsio luzea, etengabe emendatuz joan baita liburua. Bestetik, Haranederrek gaztigatzen digu Pouvreau ez zela euskalduna eta, beraz, haren euskara herren samarra zela (gaurko legean, euskaldun berria zela esango genuke, eta orduko denboran, beharbada, nazioz ez zela euskalduna baina bai mintzairaz). Ezin izan diogu eutsi, haatik, Villasantek Harenederren iritzi horretaz idatzikoak hona ekartzeko enbeiari.

A la verdad, el mismo juicio que hizo Haraneder de Pouvreau, hacen hoy de él los puristas de nuestros días, y harán de éstos los vascos de mañana, al menos si no aprendemos a valorar las cosas con criterios más universales. Tal parece ser al menos la lección que se saca de la Historia. Una cosa es que el vasco de un autor antiguo se considere poco adaptado para el lector de otra época, pero esto no autoriza para descalificar su lenguaje como malo.

Jesu Kristoren imitazioa ere hizpide du itzultzaileak, biak ala biak hagitz erabiliak baitziren garai hartan debozio-liburu gisa.

[San Frantzes Saleskoak] Ez zuen Jesu-Kristoren Imitazionearen Liburua baino gutiago estimatzen: haren gainean zerbeitetan emaiten ere zioen preferentzia eta garaia; zeren bi Liburu hauk xede berekoak izan arren, (zeina baitda Yainkoa ez den guzietarik laxatuak izaitera Arimak erakhartzea) moldeak diferentak baitdituzte. Imitazionea, elkharrekin aria sobrarik bethi ez duten Septenzia hainitzezko mulzo bat da: ordean Gudu izpiritualak propos segituak, eta materiak funtseraino tratatzen ditu.

Sartaurrekoaren amaiera aldera, itzulpengintzari buruzko ikuspegi harrigarriro modernoa erakusten du itzultzaileak, iradokiz (ez ageriki, noski) itzulpenak unibertsal egiten dituela liburuak (molde batera edo bestera egun sarri entzuten dira antzeko buruerak).

Liburu, Nazione guziez estimatu hunek famak eta merezimenduak altxa arazi du ihardukitze handi bat hainitz Ordenetako Fraiden artean, hunen Egile egiazkoa nor denaren gainean. Ordean huntaz izanen da, Imitazioneaz dena: yakin gabe nor duen egiazko Autora, eta zein Lengoayetan egina izatu den, azken mendeetaraino irakurria izanen da, eta guzietan fruituak ekharriko eta progotxuak eraginen ditu.

Bitxia da, orobat, modernotasun horren beste aztarna bat: egilea xuxen nor zen jakin ez arren (eztabaidagai izan zen luzaroan), ez eta, beraz, jatorrizkoa zer hizkuntzatan idatzi zen, asko eta ugari hedatu zen testua. Ez al dakar paragrafo horrek Barthesek iragarritako egilearen heriotzaren oihartzunik?

Utz ditzagun testu-iruzkinak beste baterako.

Posted on

‘Kresala’, frantsesera itzuli euskarazko lehen eleberria (1958)

Beñat Oihartzabal

Guti, arras guti, izan dira luzaz euskaratik erdarara itzuliak izan diren idazlanak. Are gutiago, ezinbestez, euskaratik frantsesera bihurtu direnak, bereziki literatura lanak. Hauen artean, lehenbizikoa Kresala dateke, 1958an P. Arburu izeneko edo, menturaz, izengoitiko norbaitek itzuli zuena.

Baionako bigarren eskuko liburuen saltegietan noiz behinka erosgai aurkitzen den liburuxka da, in-16 neurrikoa eta 126 orrialdekoa. Sarean ere aise atzeman daiteke.[1]

KresalaLiburuak, frantsesez ere, Kresala du izenburua, nahiz azaleko orrialdean, azpititulu gisa, parentesien artean La Brume salée ere agertzen den, euskarazko izenaren adieraren azaltzeko. Orrialdearen gaineko aldean egilearen izena emana da, Domingo Aguirre, eta beheko aldean, itzultzailearena, Traduit du basque par P. Arburu.[2] Badirudi gainera, hau, itzultzaile izateaz gainera, argitaratzailea ere izan zela (agerikoa bederen), barneko titulu orrialdeak baitio: Editeur: P. Arburu.

Liburuko paratestuetan, itzultzaileak ez digu deus erraten. Ez nor den, ez zergatik edo nork galdeginik edo akuilaturik lotu zitzaion holako lan bati. Liburuak, bizkitartean, badu aitzinsolasa, Aita Onaindia karmeldarrak idatzi zuena, eta 1954ko azaroaren 15eko data dakarrena.[3] Lerro hauek itzulpena plazaratu baino lau urte lehenago idatziak izan ziren beraz, eta, gauzak diren bezala agerturik, ez behar bezain landuak. Oso aurkezpen testu laburra da, eleberriaz beraz deusik erraten ez duena, eta ez anitzez gehiago egileaz. Honela zioen Santi Onaindiak, euskarari buruz zenbait informazio orokor eman ondoan, liburuaren egilearen aurkezteko:[4]

L’abbé Azkue dit de l’auteur de Kresala:

“C’était un camarade et un ami, il était simple, observateur, accueillant, doux calmé (sic). Il est mort prématurément le 5 avril 1920, à la cinquantaine. Sa devise: Dieu et le Pays Basque.”

Il a écrit avec talent: Aunemendiko, Lorea (sic), Kresala, Garo, Kitolis. (sic)

Lisez le livre lentement, attentivement à la gloire de Dieu et pour le bien de la langue basque.

Doi bat harrigarri bada ere, Iparraldeko euskalgintza garai hartan biziarazten zuen mundutik kanpo argitaratu zen liburua.[5] Hain segur, Hegoaldeko jelzaleen giroko jende batzuek bultzaturik. Hala ulertzen dut nik, aitzinsolasa Santi Onaindia batek egina izatea, eta hartan Jaungoiko eta lege zaharrak ikurburuaren egokitzapen batez (Dieu et le Pays Basque) baliatzea.

Zer erran itzulpenaz beraz? Lehenik azpimarra dezagun Kresala bezalako eleberri baten frantsesera itzultzea, literaturaren aldetik gauzak molde egokian paraturik, ez dela batere lan erraza. Bi hizkuntzen ongi jakitea baino gehiago eskatzen baitu horrelako lanak, xede hizkuntzaren literatura baliabideen, eta genero jakin bati dagokion estiloaren jabe izatea, bereziki. Ordea, irudipena dut, Arburuk frantsesa ongi menderatzen zuenagatik, ez zirela osoki bete orduan desafio horren altxatzeko behar ziren baldintzak.

Arburuk eleberriko bizkaiera ulertzen zuen, dudarik ez da. Halere, franko maiz, ez du osoki itzultzen jatorrizko testua. Agirrek egin zuen hitzaurrearen itzulpenean, erdia edo itzuli gabe utzi bazuen, hartan euskararen barneko kontuak erabiltzen zirelako izan zela pentsa daiteke. Baina testuan ere badira frantseseratu gabeko pasarteak. Beha, adibidez, ondoko pasarteari, non letra lodiz idatziak ez baitira agertzen frantsesezko testuan (ondotik emana):

Jatorrizko testua:[6]

Anjelek, oñeko miñak iraun eutsan arte guztian, beste indar-galduko gizon da indar-gurako umeakaz batera, euren etxe azpiko upalategian egiten eban lana.

Langille danak lurrean zabal zabal jarri ta, lau aldietatik bardiñak diran otzaratxo zapalak ankartean arturik, antxoba, sardin edo lantzoi zatia amoan ipiñi ta erreskada zuzenean otzaretan tolostu, edo aurreragoko egunean itxasotik ekarririko mokoloiak askatu, arildu ta urkuletan sartzen ebezan, euskal eresi batzuk esaten zituen bitartean.

Iñoiz bein, gazteak eresian aspertuta gero, gizon zarrak, antxiñetako ipuiñen bat edo euren gaztegunetako gertaerak esan eroiezan.

Frantsesezko itzulpena:[7]

Angel, tant que dura son mal au pied, travailla dans la tonnellerie qui se trouvait au-dessous de son habitation, en compagnie des uns et des autres; les jeunes entonnaient de temps à autre quelque vieille mélodie basque, et les anciens, à leur tour racontaient quelque histoire du passé.

Ez dakit nor zen P. Arburu delako hori, eta nehon ez dut atzeman hartaz xehetasun mikorik, ez segurik bederen. Irakurtzaileen artean, nehork hartaz informazio zehatzik balu, on litzateke jakinaraz dezan, euskal itzulpengintzaren historia biltzen duten idazlanetan, nik ikusi ditudanetan bederen, ez baita haren izena agertzen. Oker ez banago, geroztik egin diren Kresalaren euskarazko argitalpenetan ere ez da aipatzen.[8] Alta, ez da merezimendurik gabekoa 1950eko hamarkada hartan, Kresala bezalako eleberri bat euskaratik frantseseratu zuena.

[1] Azalaren argazkia <le-livre.com> helbidetik ateraia da. Beste leku batzuetan ere aurki daiteke liburua.

[2] Liburuak ez dakar argitalpen urterik. Hondar aldean, haatik, zein moldiztegitan, eta noiz, inprimatu zen zehazten du halere: Cino del Duca moldiztegian, Miarritzen, 1958an.

[3] Santi Onaindia izan zen Kuliska Sortan urte hartan berean egin zen Kresalaren argitaraldiaren (3.a zen) arduraduna, eta aitzinsolasaren egilea.

[4] Aipuan diren huts nabarmenak uzten ditut, hain zuzen argitalpena egina izan zen baldintzez zerbait adieraz dezaketelako. Ez dut ulertzen nola gertatu diren holako hutsak, Auñemendiko lorea eleberriaren izenburuaren kasuan inprimategiko hutsa gertatu izan zela pentsa badaiteke, nekez holako azalpenik eman daiteke Kitolisen kasuan. Aitzinsolasaren arabera, Kitolis Agirrek idatzi eleberri baten izenburua da, Garoa edo Kresala bezala. Ez da hala. Kresalako marinel zahar baten izena da, eleberriaren kapitulu famatu bati izenburua ematen diona.

[5] Oro har, ez da batere argi norentzat egina izan zen liburua. Miarritzen argitaratua, zabalbide arruntetarik kanpo, pentsa daiteke Iparraldeko irakurleak gogoan izanik, egin zela. Baina, bestalde, deusetan ez zaie irakurle horiei keinurik egiten, non ez den molde horretan hartzen azaleko orrialdean agertzen den ezkutua, Zazpiak Bat  izeneko goiburuari dagokiona.

[6] Armiarmako Klasikoen Gordailua, Josu Lavinek eginikako bertsio elektronikoa dakarrena.

[7] P. Arbururen itzulpena, 52. orr.

[8] Adierazgarria da Villasantek Kresalaren ondoko argitaraldian (1967koa, Arantzazun) egin zuen aitzinsolasean hitzik ez baitzuen erran bederatzi urte lehenago egin zen itzulpen hartaz. Hain segur, haren berri ez zuelako.

Posted on

Lazarragaz eta Euskal Errenazimentuaz

Iñaki Iñurrieta Labaien

Aurreko postean, Lazarraga aipatu nuen, bere garaikide Etxepare eta Leizarragarekin batera. Banekien Pruden Gartziak idatzia zuela liburu bat hartaz. Maiatzaren 4an, larunbatarekin —nire idatzia hemen agertu zen egunean— heldu nion haren Lazarraga. Ernazimentua euskaraz liburuari. Bi ekinalditan irakurri nuen, jakin-minaren jakin-minez, eta atera nuen lehen ondorioa izan zen nire post hartan esandakoetan ez nuela huts handirik egin, nik ere Lazarraga «gaztetxo burubero eta maitati bat» imajinatu nuenean. Baina, horrez gainera, hainbat gauza jakingarri eta interesgarri ikasi nituen:

Liburuaren ideia nagusia, batetik: Lazarragaren eskuizkribua zinezko mugarria dela euskal historian, eraldatu egin dezakeela orain artean euskaraz eta euskal literaturaz izan dugun ikuspegia, funtsean Mitxelenak ezarria: Euskal Herriko eliteek —Eliza izan ezik— albo batera utzitako kultura zela euskarazkoa; hemen euskara idatziak eliz kontuetan baino ez zuela garapenik izan Errenazimentuko eta Aro Modernoko lehen mende haietan.

Prudenen liburutxoan, ordea, beste ikusmira arras desberdin bat ageri zaigu. Lazarragaren poemetan ispilatzen dena paisaia errenazentista da: Gebarako gorteko (poetaren bizileku inguruko) dama eta jaun gazteak, amodio giroko poesia-jolasetan bildurik; noblezia txiki euskalduna, euskaraz naturaltasun osoz bizi zena, «Ataun bezain euskalduna izan zitekeen Larrea Arabakoan».

Azaltzen zaigu, halaber, nola Lazarraga lehenengoetakoa izan zen Europa osora zabaldu zen italiar Errenazimentuaren korrontean bere Dianea artzain-eleberriaz. Azpigenero hori Jaime de Montemayorrek inauguratu zuen Espainian, 1659an, La Diana argitaratu zuenean, eta haren bidez zabaldu zen Europara. Lazarragarena handik urte gutxira idatzia da, 1664-1667 artean; geroagokoak dira Cervantesen eta Lope de Vegaren lehen liburuak, azpigenero horretakoak hain zuzen ere —Galatea (1585) eta La Arcadia (1598), hurrenez hurren—; geroagokoak Ingalaterran agertutako lehen aleak ere, Sidneyrena (mende amaieran) eta ondorengoena, zeinetan oinarritu baitzituen Shakespearek berak bere antzerki-lan ezagun batzuk, The Winter’s Tale eta Two Gentlemen of Verona, besteak beste.

Historiografiaren ustelaz ere esaten zaigu zerbait Prudenen liburuan: nola historialari arabarrek ez ikusi egin dioten Arabako historiaz orain urte batzuk kaleratutako liburu batean —Arabaren historiaren bertsio kanonikoa izan nahi duen liburuan (hala diote egileek hasieran)— euskarak Araban izandako presentziari. Kapitulu bakar batean izan ezik, irudi luke ia ez dela euskararik izan Araban. «Guztiz harrigarria», dio Prudenek, «ustez goi-mailakoak diren ikerlarien eskutik. Zinez esplikaezina termino akademiko arruntetan». Esplikaezina? Onartezina, hainbat campuskidek, hasi Mitxelenarengandik eta ondorengoetara, gai horretaz argitara eman izan dituzten lanak ez ezagutzea; edo, ezagutuz gero, ez ikusi egitea.

Bide batez, kontatzen zaigu nola, Lazarragaren garaitsuan, Errenazimentu protestante baten hastapena izan zen Iparraldean, Joannes Leizarragarekin irekitako bidea, protestantismoaren hedapenarekin batera alfabetatzearen hedapena ekartzeko helburua zuena, Albreteko Joana erregina humanismoan ondo heziaren bultzadaz; nola 1572tik aurrera Frantziako erlijio-gerrek errotik moztu zuten, behin betiko, euskal letren loraldi eder izan zitekeena.

Liburuaren laugarren eta azken saiakeran, badira pasarte polit askoak Lazarragaren eta Cervantesen arteko harreman posibleez. Hasteko, hainbat paralelismo bien artean: urte berean eta agian hilabete berean jaioak ziren biak; biek idazten zituzten poemak 18-20 urte zituztela; 1567ko maiatzean, bi-biak zeuden Madrilen. Berez dator galdera: elkar ezagutu ote zuten? Bada hipotesi horren aldeko zantzurik. Kixotean (II. partea, 16. kap.) datorren pasarte hau, kasu:

(antzinako poeta guztiak) ez ziren atzerriko hizkuntzen bila joan; eta hau horrela izanik, arrazoizkoa litzateke ohitura hau nazio guztietan hedatuko balitz, eta aleman poeta ez gaitzestea bere hizkuntzan izkiriatzen duelako, ez gaztelaua, ez eta berean izkiriatzen duen bizkaitarra ere.

(Jakina denez, euskaldunoi vizcaíno esaten ziguten garai hartan). Harrigarria da hor euskara aipatzea gaztelaniaren edo alemanaren parean. Cervantesek Lazarraga bide zuen gogoan hitzok idatzi zituenean, iradokitzen digu Prudenek, eta nahikoa arrazoibide sendoak eta aintzat hartzekoak ematen ditu. Ez naiz luzatuko, nahi duenak hor du liburua.

Beste zantzu harrigarri bezain polit bat: XV. mendean, izan omen zen beste Joan Perez de Lazarraga bat, gure poeta gaztearen arbaso bat, ezagun egin zena Gasteizko kaleetan zaldi gainean lantzaz ibiltzeagatik, orroka eta zemaika: zaldun zoro bat, zaldi gainean lantzaz eta ezkutua eskuetan, bere irudimenean baino ez zeuden ustezko etsai batzuei oldarka. Hor ere berez dator galdera: benetako istorio horretan inspiratu ote zen Cervantes bere pertsonaia asmatzeko? Lazarragaren beraren edo ingurukoen bidez jakin ote zuen?

Irudimenaren bidetik ari da Pruden, eta galdezka. Eta arrazoiak emanez, kausak eta ondorioak modu zentzuzkoan lotuz. Lazarraga eta Garibai senideak ziren; Garibairen bigarren emaztea, berriz, Cervantesen senidea. Bi familiak elkarrekin joan omen ziren Valladolidera XVII. mende hasieran… Eta beste hainbat datu, Cervantesek Gasteizekin izandako harremanez.

Hasieran esan bezala, berehala irakurri nuen liburutxoa, galde-erantzunen katean loturik, ote-oteka luzatzen diren hipotesien haritik. Suspenseaz ere baliatzen baita egilea, eleberririk erakargarrienetan bezala: galdera edo hipotesi bat planteatzen dizu atal baten amaieran, eta ondotik «hurrengo atalean azalduko dut hori».

Beste hainbat gauza jakingarri dakartza liburutxoak, baina bat aipatuz amaituko dut: Prudenek egiten duen gomendioa, Gandiagaren Uda batez Madrilen liburuan Kixoteari eskainitako orrialdeak irakurtzeko (119-133 or.). Zinez harrigarri gertatzen dira han esaten direnak gaur egun ikusten, entzuten eta irakurtzen ditugunen argitan.

Posted on

Itzulpenaren gizartea

Koldo Biguri Otxoa de Eribe

Aspaldi esana dago gaur egungo mundu globalizatuan «itzulpenaren gizartea» delakoan bizi garela, hiztunek jasotzen ditugun informazio asko eta askoren iturrian itzulpena dagoelako; eta hori, gure kasuan, hala da bai gaztelaniari, bai euskarari ere bagagozkie. Aldea, seguru aski, proportzioan dagoke: euskararen kasuan –aspaldi esana dago hau ere–, proportzio handiagoan jasotzen ditugu hizkuntz-input itzuliak, hainbesteraino ere non –hau ere lehendik esana dago, barka originaltasunik eza– itzulpena baita euskararen normalizazioaren zutabe nagusienetako bat, nahiz eta ez, inola ere, aitortuenetakoa.

Hori berez ona ote den, txarra ote den, iritzi asko daude, baina esango nuke itzultzaileok, harrokeriaz agian, garbi dugula euskarazko itzulpen asko jatorrizko euskarazko (eta erdarazko) testu asko baino hobeak direla eta hobeto idatzita daudela; eta garrantzitsua iruditzen zait argudio hori ondo-ondo azpimarratzea hain zuzen ere gure gizarte euskaldunean, oraindik itzulpenak ospe txarra duelako askorentzat, bigarren mailako «euskara»tzat edo hartzen delako, eta «Mihiluzeok» oso ondo pasatzen dugulako itzulpen akatsak ehizatzen. Euskal idazleen zenbat akats-antologia ez ote litezkeen egin ahalko, horretara ere jarriz gero, ordea!

Egia da itzultzaileok (ere) akatsak egiten ditugula, akatsen kontrako borroka etengabea dela gurea, eta itzultzailerik onenetan onena ere ez dela zaurigabe irteten borrokaldi horietako bakoitzetik. Beste edonor bere alorrean bezala, ordea. Horregatik, nire ekarpen honetan ez dut itzulpen akatsei buruzko topiko erraz horretara makurtu nahi. Baina bai egin nahi dut itzulpen-akatsekin zerikusia duen aipamen bat, azterketaren objektiboa apurtxo bat zabalduz eta izenburuko euskarazko itzulpenaren gizartearen arriskuetara apuntatuz.

Izan ere, itzulpena informazio-iturri hain garrantzitsu duen gure gizarte euskaldun honetan, kezkagarriagoa iruditzen zait ez jakitea itzulitako testu mota batzuen gaineko kanpoko kontrolak ahulak ala indartsuak ote diren. Irakaskuntzaz ari naiz, bereziki, eta, ohi bezala, adibide soil batez irudiztatuko dut nire kezka hau, jakin gabe, noski, zenbateraino zabalgarri edo orokorgarri den adibide hori. Batxilergoko historia ikas-liburu batetik aterata dago; ikus dezagun adibide horretako erdarazko jatorrizkoa eta euskarazko itzulpena:

Este tipo humano fue un ancestro del neandertal (Homo sapiens neandertalensis), mucho más extendido por la Península –Cova Negra (Játiva), Bañolas (Girona), Gibraltar, El Sidrón (Asturias), etc.– y que habitó en ella entre el 230000 y el 20000 a.C. aproximadamente.

Gizaki mota hori [Homo heidelbergensis delakoaz ari da] Neanderthal gizakiaren (Homo sapiens neandertalensis) arbasoa zen. K.a. 230000. urtetik 20000. urtera bizi izan zen, gutxi gorabehera, penintsulako hainbat tokitan –Cova Negra (Játiva), Banyoles (Girona), Gibraltar, Sidrón (Asturias), etab.

Ulermena oso herdoilduta ez badaukat, esango nuke, euskarazko testuko bigarren esaldiari begiratuta, K.a. 230000. urtetik 20000. urtera bizi izan zena aurreko esaldiko subjektua («gizaki mota hori») dela, Homo heidelbergensis delakoa, alegia; eta erdarazko testuan, aldiz, neandertala izan zela, haren ondorengoa. Akatsa, aurreko blog sarrera batean Jesus Mari Agirrek zioen bezala, jatorrizko testu jarraitua euskaraz eteteagatik gertatu da; zehazkiago, jatorrizko mendeko perpaus erlatiboa itzulpenean ezabatu eta alborakuntzan jartzeagatik, subjektuak nahastuz. Ondorioa, itzulpen akatsa ez ezik, historiari edo testu-liburu hau erabiltzen duen zientziari dagokion akatsa ere bada, informazio zientifiko okerra ematen baitie liburuaren erabiltzaile diren ikasle-irakasleei.

Nire kezka da ea liburu horren euskarazko bertsioa erabili duten irakasleek ba ote duten behar diren jakintza, argitasuna eta oharmen-zorroztasuna akats horretaz konturatzeko eta, ematen dituzten eskoletan, zuzentzeko. Beldur naiz ezkorra izateko arrazoi gehiegi daudela. Eta erruaren zama itzultzaileei bakarrik ez egoztearren, beldur naiz euskaraz idatzitako testu-liburua izan balitz akats horren antzekorik ere ez ote litzatekeen berdin-berdin egongo.

Atera ahal eta nahi dudan ondorio bakarra ez da ondorio, beldur hori baizik. Literatura itzulpen bateko akatsek axola erlatiboa dutela esango nuke, kalte txikitzat hartuko nuke horiek egiten dutena: irakaskuntzarako baliatzen diren testu itzulietako akatsak larritasun handiagokoak iruditzen zaizkit, zientziaren eta didaktikaren ikuspegitik. Eta esango nuke gure gizarte euskaldun txikia ez dagoela behar bezain ondo babestuta akats horiek egin dezaketen kaltearen aurrean.

Edo, agian, adibide zoro bat baino ez da, ez da hainbesterako, azken batean dena da erlatiboa, eta nori axola dio irakaskuntzak edo zientziak gaur egun. Horra kalteetan handiena. Ez?

Posted on

Zabarkeria

Paskual Rekalde Irigoien

Berriki ezagun batek kartel bat igo du sare sozial bateko hormara. Bilboko Errekaldeko Lanegia langile elkartea aurkezteko besta iragartzen da.

Kartel horretan besta egun horretako programa ageri da eta behealdean besta lagundu duten merkataritza-guneak, merkatariak, tabernariak, banketxeak, auzo elkartea, jai batzordea eta abar. Programa ele biz, ezkerraldean euskaraz eta eskuinaldean gaztelaniaz. Harritzekoa deus ere ez, ez bada gaztelaniazko testuaren txukuntasuna eta euskarazkoaren zabartasuna.

Kartelaren hasmentan berean deigarri egin zitzaidan gaztelaniazko «fiesta presentación» emateko ageri den «aurkezketa jaia»[1]. Testuan barneratuz gero mota anitzetako hanka sartzeak eta bitxikeriak daude; bertzeak bertze, ondoko hauek:

Gazteuak, margo tailerak eta jokoak. Ainbeste gauza

Hinchables y taller de pinturas. Juegos varios

Etxekit ekarritako tortila txapelketa eta Errekaldeko Plazan picnik bat

Concurso de tortillas “caseras” Picnic en la plaza Rekalde ¡Sorpresa!.

Erosketako karroen sosketa produak BM eta Simpligatik emondak

Sorteo carro de la compra Productos donados: Simply y BM.

Alde batera utziko ditugu akats mekanografikoak –eta testuan badira gehiago eta batzuk kartela egin duenaren zabarkeria hutsak–.

Lehena «aurkezketa» dugu. Bila ibili eta ez dut inongo hiztegitan aurkitu, ezta lehen hiztegi elebidunetan ere. Googlen galdetu eta 58 emaitza inguru daudela dio (horietako anitz errepikatuak). Gehienak administrazioko testu zaharretan ageri badira ere –1980 inguruko Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian–, berriagoak ere badira, erraterako, laneko arriskuen prebentzioaren arloko ikerketari buruzko 2012ko testu batekoak. Auñamendi entziklopedian ere bildu dute[2]. Dena dela, ez zait iruditzen gure itzultzaileak testu horiek irakurri ondoren erabili duela aurkezketa. Jakina da -keta oso atzizki emankorra dela euskaraz eta azken urte hauetan zernahi hazi dela erabilera: argitaraketa, baloraketa, desagerketa, erabilketa, errepikaketa, ebaluaketa, lapurketa, liseriketa… Gero eta gutiago erabiltzen badira ere, oraino han-hemenka ikusten dira. Horien kopia ote aurkezketa?

Segidan dugu gaztelaniazko «hinchables» hori (seguruenik «castillos hinchables» dena). Euskaraz «gazteuak» hori «gazteluak» direla konprenitu ondoren, «hinchables» dugu. Gaztelaniatik euskararako hiztegietan ez dut hinchable aurkitu; bai, ordea, inflable eta haren ordaina puzgarri. Hori ote arrazoia puzgarri hitza testuan ez erabiltzeko?

Bertzalde, bitxia egin zait zer ordain eman dion euskaraz gure itzultzaileak «concurso de tortillas “caseras”» esaldiari: «etxekit (sic) ekarritako tortila txapelketa». Hau da: gaztelaniaz komatxoen artean idatzi duten casero berdin etxetik ekarritako. Gaztelaniazko casero adjektiboaren euskal ordaintzat ematen ahal ditugu, bertzeak bertze, etxe- (etxe-ogia), etxeko, etxean egindako (etxeko ogia), baserriko (baserriko ogia), edo etxetiar (txakur etxetiarra), etxezale, etxekoi[3]… Ez dakit zer-nola antolatu zuten txapelketa hori, baina normalean tortillak tokiaren gainean egiten dira horretarako osagaiak eman ondoren. Gaztelaniazko testua irakurri eta, gutxiago edo gehiago, usteko dugu etxean egiten diren moduko tortillak egitea zela asmoa eta euskarazkoan, aldiz, erraten digute tortillak etxetik ekarritakoak direla eta haiekin txapelketa egin dela. Norbaitek argitu beharko digu, baina susmoa dut testuaren euskaratzaileak ez duela jakin gaztelaniazko casero horren euskal ordain zuzena ematen[4]. Goian aipatutakoetatik soilik balioko liguke etxe-k edo etxeko erara egindako tortilla…-k. Lehena ez da argia eta bigarrena luzeegia edo zailegia euskaraz hain trakets idazten duenarendako.

Har dezagun orain «Erosketako karroen sosketa produak BM eta Simpligatik emondak» esaldi multzoa. Hemen ere denetarik dugu: ahozko forma (ezin eskatu «erosketako karro»-aren ordez Euskaltermek proposatzen duen erosketa-orga erabiltzea); ortografia kontuak –z erabili beharrean s erabiltzea– (*sosketa / zozketa); egiletasuna adierazteko motibatiboa erabiltzea eta «emanak» erabili beharrean «emandak» traketsa erabiltzea, baina bizkaierari egindako keinuarekin («*BM eta Simpligatik emondak» / «BMk eta Symplik emanak»).

Beraz, noizbait beharko dugu, behar ere, oinarrizko euskararen bilduma zabala, halako kartelak eta antzeko idazkiak egin behar dituenak lagungarri gertatuko zaizkion esaldi eginak erraz aurkitzeko modukoa. Eguneroko beharrei lotutako hitz eta esaldi zerrendak behar ditugu ahalik eta lasterren, baina atzendu gabe, kasu honetan, bestaren antolatzaileak eta laguntzaileek ere badutela erantzukizuna hizkuntzaren kalitatearen gainean, ez baita aski, nire ustez, besta antolatzeko dirua edo laguntza eman eta horren berri emateko erabili kartel eta halakoei ez erreparatzea. Nolanahi ere, ez dezagun kasatu (hil) testua euskaratzen ezinean ibili den gaizoa.

[1] Zertako ukatu! Hiztegi Batura eta gainerako hiztegietara jo nuen ea nonbait ageri zen.
[2] PRESENTACIÓN. Acción y efecto de mostrar, presentar o presentarse, azaldaketa (B), aurkezte, aurkezpen (B, G, L, M), agerpen, agerketa (AN, B, G), agertze (ANest-ar, B, G), agermen (Añib. 41, F. Seg.), azaldurea (Izt. Cond. p. 415), aurkezkunde, aurkezketa (EKIN).
[3] Halakoak eta antzekoak ageri dira hiztegi elebidunetan.
[4] Euskaraz larri dabilen edo euskara ikasten ari den bati eroriko zitzaion azken unean kartela euskaratzeko lana.
Posted on

Zentral nuklearretatik komunitate mikrobiarretara

Igone Zabala Unzalu

Edozein hizkuntzak dituen baliabideak neurri handian hizkuntza horren hiztunek mendeetan egindako erabileren emaitza dira. Ezaguna da euskararen atzizki eratorleen sistema oso aberatsa dela. Adibidez, aditzetik ekintza-izenak sortzen (edo sortu)  dituzten hamabitik gora atzizki ditugu (-t(z)e, -era, -men/-pen, -mendu/-mendi, -zio, -keta, -kuntza, -dura, -kunde, -tza, -ada, -antza/-antzia eta Ø). Gaztelaniak, aldiz, sei ditu zero-atzizkia kontuan hartuta (-ado/-ido, -aje, -ción, -dura, -miento eta Ø). Horrek zer pentsatua eman beharko liguke ekintza-izenen erabilera gehiegizkoa eta inguruko hizkuntzen eraginaren ondorio delako baieztapenaren aurrean. Baina aditzetiko izenen eta nominalizazioaren gaia beste baterako (edo batzuetarako) utziko dugu eta adjektiboak sortzen dituzten atzizkiei begiratuko diegu oraingoan.

Euskarak baditu izenetik eta aditzetik adjektiboak sortzen dituzten atzizki ugari: -ti, -tsu, -bera, -koi, -kari, -kin, -tiar/-liar, -kor, -garri, -tzaile, -kizun, -dun, -ko eta -(t)ar. Nolanahi ere, atzizki horiek nolakotasunezko adjektiboak (kalifikatiboak) ematen dituzte nagusiki: -(t)ar atzizkia da erreferentziazko adjektiboak (erlazionalak) eman ditzakeen bakarra. Gaztelaniak, aldiz, erreferentziazko adjektiboak sortzen dituzten lau atzizki ditu (-al, -ar, -ario eta -ico). Euskarak erreferentziazko adjektiboak sortzeko atzizkietan duen urritasun hori era horretako adjektiboek euskal sintaxian dituzten zeregin murritzen ondorioa dela agerian uzten saiatuko naiz artikulu honetan.

Zer eratako oinarriei lotzen zaie -(t)ar atzizkia? Zer eratako adjektiboak sortzen ditu?  Batez ere izen propio edo arruntei lotuta aurkituko dugu eta jatorri edo kokapen esanahia  gaineratuko die izen horiei (europar, bilbotar, kanpotar, itsastar, gautar, …). Beste batzuetan, pertsona- edo erakunde-izenei lotuta aurkituko dugu, eta ‘jarraitzaile’ edo ‘zale’ esanahia gaineratuko die horiei (luterotar, eliztar, darwindar …). Azken hamarkadetan ohiko eraketa-arauetatik urrundu diren zenbait adjektibo sortu eta hedatu dira erabileran: hamartar, bitar, nepertar, kartesiar… Adjektibo eratorri horiek guztiak izenekin uztartu behar dira diskurtsoan eta zenbait baldintza sintaktiko bete behar dituzte horretarako. Hartara, ezin dute edozein motatako harreman sintaktikoa ezarri edozein motatako izenekin.  Ikus ditzagun zenbait adibide:

(1)
animalia itsastarra
* hondo itsastarra

(2)
mugimendu newtondarra
* lege newtondarrak

Murriztapen horiek lotuta daude euskaraz adjektiboen bitartez eman daitezkeen harreman sintaktikoekin. Aspaldiko artikulu batean aztertu nituen harreman horiek[1], Bosque[2] eta Picallo[3] hizkuntzalariek zenbait lanetan egindako azterketa eta sailkapenari jarraiki. Hizkuntzalari horiek erreferentziazko adjektibo tematikoak eta sailkatzaileak bereizten dituzte.

Adjektibo tematikoek argumentu-harremana dute laguntzen duten izenarekin eta sailkatzaileek, aldiz, adjuntu-harremana. Bi harreman horien arteko bereizketa funtsezkoa da sintaxian. Izan ere, argumentuak ezinbestez gauzatu behar dira eta behin bakarrik gauza daitezke eta adjuntuak, aldiz, ez dira ezinbestekoak. Bestalde, bi mota horietako elementuek kokagune desberdinak dituzte sintagma-egituran. Argumentu-harremantzat har daitezke gertaera baten eta horren subjektuaren edota objektuaren artekoak, bai eta jabego inalienable deritzen osoa-zatia harremanetakoak, edo magnitude  baten eta horrek neurtzen duen objektuaren artekoa ere. Hona hemen zenbait adibide:

(3)

  • infección vírica “birusek egiten duten infekzioa” (subjektua)
  • transporte electrónico “elektroiak garraiatzen dira” (objektua)
  • membrana celular “zelularen osagaia den mintza” (zatia-osoa)
  • radio terrestre “Lurraren zentrotik azalerara doan distantzia”  (magnitudea-objektua)

Adjektibo sailkatzaileek, aldiz, sailkatu egiten dituzte modifikatzen dituzten izenak. Sailkapen horren azpian dauden harreman semantikoak askotarikoak izan daitezke (xedea, kausa, baliabidea, kokapena…):

(4)

  • hilo dental
  • discriminación racial
  • animal marino
  • material quirúrgico
  • demostración matemática

Euskaraz funtsezkoa da aipatutako harreman bi horien arteko bereizketa sintaxian. Izan ere, argumentu-harremana dagoenean -(r)en atzizkia erabiltzen dugu eta ez -ko, eta, bestalde, argumentu-harremanak ezin eman daitezke adjektiboen bidez baina, sailkapen-harremanak, aldiz, bai adieraz daitezke adjektiboen bidez, nahiz eta askotan beste modu batzuetara ere adierazten diren (izen elkartuak edo izenlagunak).

(5)

  • itsasoko animaliak / animalia itsastarrak / itsas animaliak (sailkatzailea: “kokapena”)
  • itsasoaren hondoa / itsas hondoa / *itsasoko hondoa / *hondo itsastarra (tematikoa: “osoa-zatia”)
  • itsasoaren sakonera / *itsasoko sakonera / *sakonera itsastarra (tematikoa: “objektua-magnitudea”)

(6)

  • mugimendu newtondarra / *Newtonen mugimendua (sailkatzailea)
  • Newtonen legeak / *lege newtondarrak (tematikoa: “egilea”)

Oso maiz mailegatzen ditugu erreferentziazko adjektiboak, baina adjektibo mailegatuak erabiltzen ditugunean ere, kontuan hartu behar ditugu euskal sintaxiak ezartzen dizkigun murriztapenak:

(7)

  • zentral nuklear  (sailkatzailea)
  • *erradio nuklear / nukleo-erradio / nukleoaren erradio  (tematikoa)
  • *apurketa nuklear / nukleoaren apurketa  (tematikoa)

(8)

  • mikroskopio elektroniko (sailkatzailea)
  • *garraio elektroniko / elektroi-garraio / elektroien garraio (tematikoa)

(9)

  • *mintz zelular / zelula-mintz / zelularen mintza (tematikoa: osoa-zatia)
  • *heriotza zelular / zelula-heriotza / zelularen heriotza (tematikoa: subjektua)

Zer esanik ere ez dago agramatikaltasunaren asteriskoarekin markatu ditudan segida horietako asko oso maiz erabiltzen direla eta corpusetan ere presentzia handia dutela. Hiztegietan eta Euskaltermen ere jasotzen dira eta maiz erabat zuzenak diren segiden sinonimo modura ematen dira (zelula-mintz, mintz zelular). Nire iritziz, hiztegigileek eta erakunde normalizatzaileek ez diete ezikusia egin behar etengabe erabiltzen diren segidei. Jaso eta deskribatu behar dituzte erabilera horiek, baina uste dut normalizazio-ekimenen helburua izan beharko litzatekeela erabileran dagoen aldakortasuna ponderazio-marken bitartez, edota bestelako iruzkinen bitartez harmonizatzea, erabilera okerrak berbideratzen joateari begira.

Aipatu ditugun kasuetan, euskararen eratorpen-arauen bitartez sortutako adjektiboek eta mailegatutako adjektiboek konbinazio zuzenak eta okerrak ematen dituzte, baina muturreko kasutzat hartuko nituzke sorreratik bertatik zalantza gehiago sortzen dituzten adjektiboak. Ikasleen lanetan maiz aurkitu ditut esne amatarra eta populazio mikrobiarra bezalakoak, nire iritziz euskal sintaxia nabariki bortxatzen dutenak. ETC corpusean  amatar adjektiboak ez du inolako agerraldirik, baina mikrobiar adjektiboaren 170 agerraldi aurkitu ditut: gene mikrobiar, egonkortasun mikrobiar, purutasun mikrobiar, habitat mikrobiar, transformazio mikrobiar… Web-corpusen atarian 4 agerraldi ditu amatar adjektiboak, baina nolakotasunezko erabileratzat har daitezkeela iruditzen zait: Eta semea amatar naski./ Usu mutikoa amatar. / argitaletxeek ematen zizuten babes amatarra / nere jauregian ezin arki detan poz amatar billa. Mikrobiar adjektiboak, aldiz, 12 agerraldi ditu: biomasa mikrobiar, flora mikrobiar, kutsatzaile mikrobiar, bizitza mikrobiar, deskonposizio mikrobiar eta kutsatzaile mikrobiar.

[1] ZABALA, I. (1997) “Argumentu-harremana / eremu-harremana: izenondo erreferentzialen euskal ordainen bila”. Nazioarteko Terminologia Biltzarra. Donostia: UZEI.

[2] BOSQUE, I. (1993) “Sobre las diferencias entre los adjetivos relacionales y los calificativos” Revista Argentina de Lingüística 9: 9-48

[3] BOSQUE, I. eta PICALLO, C. (1996) “Postnominal adjectives in Spanish DPs” Journal of Linguistics 32: 349-385

Posted on

Hitz moztuen bidea

(Hikmet, Aresti, Salom eta beste piztia batzuk)

Iñigo Aranbarri

Beti izan dira, hizkuntzak hizkuntza, artazien bazka izan diren hitzak.

Itzulpen ezagun batekin aplikatu zitzaidan orain hurrena. Nazim Hikmeten Autobiografia poemarekin nenbilen. Aurrez ez dakit zenbat bider irakurria nuen, Arestiri, nori bada (Lau gartzela, Lur, 1971). Gazteleraz, berriz, Visor-eko edizio zahar baten berrinpresioa da apalategian dudana, 1970ean Soliman Salom-ek turkieratik itzulia. Bertan aurkituko duzu egun ere Hikmet gizonaz hainbesteko informazioa ematen duen poema hori, Berlin Ekialdean sinatua 1961ean (Otobiyografi jatorrizkoan, turkieraz).

Kontua da Hikmeten poema batzuen bildumatxoa prestatzen hasia nintzela. Arestiren edizioa eta Soliman Salom-ena nituen eskueran. Frantsesekoa ere atoan ekarri zidaten. Hasi poema horrekin konparazioak egiten, eta hara. Baziren frantses bertsio hartan ez euskarazkoan ez gaztelerazkoan agertzen ez ziren bertso-lerroak. Ingelesekora jo nuen, ez zitzaidan zaila egin. Orduan hasi nintzen ulertzen, ez poema, ezpada zer gertatu zen. Ohartu nintzen banuela Hikmeten antologia bat turkieraz, lagun bati halaxe, fetitxismo hutsez orain dela hogeita bost bat urte eskatua eta adiskideak zintzo ekarria. Ez dakit turkierarik, baina Pamukkaleko kreta baino argiago ageri ziren poemotan ez Arestik eta ez Salom-ek ematen ez zituzten ahapaldiak:

Hala ere, hogei eta bat urte kunplitu nituenetik,/asko joaten diren lekuetara/ez naiz joaten,/baina kafearen hondakinetan/etorkizuna irakur-erazten dut

irakur daiteke Arestirenean. Halatsu dator Visor-en edizioan ere gazteleraz. Baina hara non frantsesez…

Mais là où vont la plupart des gens, je n’y suis pas allé/ depuis 1921:/ à la mosquée, à l’église, à la sinagogue, / au temple, chez le sorcier/ mais j’ai lu quelquefois dans le marc de café

Eta jatorrizkoan?

çoğunluğun gittiği kimi yerlere de ben gitmedim 21′den beri/camiye kiliseye tapınağa havraya büyücüye/ama kahve falıma baktırdığım oldu

Bistan da, bi dira ageriko desberdintasunak. Arestirenean 21 urte ditu Nazim Hikmeten ni poetikoak. Ber maneran, «Desde los 21 años» dio Salom-en gaztelerazkoak. Frantsesekoan, ostera, 1921etik atzerako garaiaz ari da.

Bestalde, edizio guztietan «1902an jaio nintzen» ageri da aurreneko aurkezpen lerroan; «1920an jaio nintzen», aldiz, Arestirenean. Akats tipografikoa da, Hikmet 18 urtez gaztetu ziona euskal irakurleari. Hutsa, nolanahi ere, dataren ostean datorrenaren aldean. Non sartu dira euskarazkoan jatorrizkoan zein frantsesekoan ageri diren «meskitak», «elizak», «sinagogak» eta «sorginzuloak»?

Susmoa ez da susmo, baina. Artazi da. Guraize. Aihotz. Motosega.

Hona beste txatal bat:

Hogei eta hemeretzirekin hemezortzi ordu tardatu nituen/ Prahatik Habanara hegaldatzeko./ 1,951.n, itsaso batean, lagun on baten konpainia onean, heriotzaren gainean ibili nintzen.

Halatsu gazteleraz ere Soliman Salom-ek:

A los cincuenta y nueve, en diez y ocho horas volé/desde Praga a La Habana./ En 1951, en un mar, en compañía de un amigo,/anduve sobre la muerte.

 Baina frantsesez:

Dans ma cinquante-neuvième anné j’ai volé/ de Prague à La Havane en dix-huit heures./ Je n’ai pas vu Lénine, mais j’ai monté la garde/près de son catafalque en 1924/ En 1961 le mausolée que je visite, ce son ses livres/On s’est efforcé de me detacher de mon parti/ça n’a pas marché/ et je n’ai pas été ecrasé sous les idoles qui tombent. En 1951 sur un mer, en compagnie d’un camarade,/ j’ai marché vers la mort.

Eta jatorrizkoan?:

elli dokuzumda on sekiz saatta uçtum Pırağ’dan Havana’ya/ Lenin’i görmedim nöbet tuttum tabutunun başında 924′de/ 961′de ziyaret ettiğim anıtkabri kitaplarıdır/ partimden koparmağa yeltendiler beni/ sökmedi/ yıkılan putların altında da ezilmedim/ 951′de bir denizde genç bir arkadaşla yürüdüm üstüne ölümün

Arestian meskitak, elizak eta gainerako erlijio biltze-leku ukatuak bezala, non sartu da halako zerbait liokeen trontzo hau?:

ez dut Lenin ikusi baina beila egin nuen/ haren katabutaren aurrean 1924an/ 1961ean bisitatu nuen mausoleoa haren liburuak dira/ alderdia utz nezan ahalegindu ziren/ baina ez zen atera/ eta ez nintzen hautsi eroritako idoloen menpean”

Ez dira ments ditugun txatal bakarrak.

Arestik:

Hiru urterekin, Halep-en, Patxa baten ilobaren ofizioaz jan nuen,/ eta hemeretzirekin, Mozkauko unibertsitatean/ estudiantearenaz.

Dagoeneko irakurle tuerrak ikasi du zer falta den:

on dokuzumda Moskova’da komünist Üniversite öğrenciliği

Jakina, abizena du Moskuko Unibertsitateak,  «komunista» da.

Eta hurrengo lerroan:

Berrogei eta bederatzirekin berriz ere gertatu naiz Mozkaun,/ eta hamaluatatik olerkiak idazten ditut.

Baina Moskun bada euskara bidean galdu den zerbait, Tseka-Parti, Komite Zentrala:

kırk dokuzumda yine Moskova’da Tseka-Parti konukluğu.

Susmoa ebidentzia da. Zalantzarik gabe esan daiteke itzulpen zentsuratuarekin ibili dela orain arte irakurle euskalduna. Seguru asko, Arestik berak askorik jakin gabe ibili ere.

Bestela ere artaziak zer ziren ondo zekien Gabriel Arestik itzulpenerako erabili zuen gaztelerazko edizioa da moztuta zegoena. Gaitzak gaitza dakar. Horregatik datoz baten etenak bestean, horregatik falta dira izen eta adjektibo berberak batean zein bestean: Leninen aipua, eliza santu apostolikoaren ukazioa, komunista adjektiboa… nabarmena da zentsura frankistaren hitz maiteen zerrenda.

Soliman Salom izan zen erakutsi ziona espainiar irakurleari zein zen Nazim Hikmet. 1969an, Adonais bilduman, Poetas turcos contemporaneos eman zuen argitara Salom-ek. Hurrengo urtean kaleratu zuen Visor-en, edo nahi bada orduko Alberto Corazón editor-en, urteetan espainieraz ezagutu den Hikmeten antologia bakarra. Lepoa joka liteke, galtzeko ikararik gabe, hau erabili zuela Gabriel Arestik euskaldunari Lau gartzela hura emateko. Ez dakit etxeko liburutegian zuen.

Clara Janes-i esker dakigu Madrilen bizi izan zela Soliman Salom, turkiar sefardia. Frantsesez zein gazteleraz idazten zituen bere poemak, antza. Hikmeten biografia bat ere prestatu zuen, EPESAn 1970ean argitara eman zena. Gizonak burdindegia zuen Rios Rosas kalean, eta hantxe, denda atzean zuen idazmakina batean jotzen omen zituen mundua edertzen zioten poemak…

Posted on

Euskara batua Iparraldetik (eta II)

Xabier Elosegi Aldasoro

Maiatzaren 26an argitaratutako testuaren bigarren partea da hau.

Plural hurbila

Gaur egun Hegoaldean gero eta gehiago erabiltzen dira horrelakoak: «muinook osatzen dute», «haizeok oso bortitzak dira», «honako aziendok hazten dira», eta pluralak ez direnak ere «asteon», «uneon» eta abar (noizko astearteon eta horrelakoak?): guzti horiek zailtasunak dira Iparraldeko probintzietako euskaldunentzat, ez baita gehiago erabiltzen o hori, nahiz literatura klasikoan agertzen den.

Hau idazterakoan duela 40/60 urteetako liburu batzuk hartu ditut eskuartean eta harriturik naiz plural hurbilaren erabileraren «azelerazioaz», gipuzkeran bederen. Duela mende erdia doi-doia «jaun-andreok» eta horrelakoak entzuten genituen. Orain, aldiz, zenbaiten testuak ikusirik iduri luke «o» horietan finkatzen dela euskararen funtsa, arrazoia, eta esentzia; anartean ez dute batere kasurik egiten bizkaieraren tradizioari, hori izanik urteetan hobekienik gorde dena. Arazoa da neurrian erabiltzea eta gogoan hartzea ere Ipar Euskalerritarrentzat gaur egun oztopo larria dela ulermenaren aldetik.

Ergatiboa nahitaez?

Nolazpait esateko «ergatibitis» (Mitxelena XVI.aren pozerako) izenda daitekeen eritasuna. Iduri luke esaldi bat ez dela zuzena aditz trantsitiborik gabe: eta berdin du objekturik gabekoa baldin bada ere; eta horrela «Josek metro eta laurogei neurtzen du» eta «Josek mahaina neurtzen du», biak berdin onargarri bailitzan.

Estilo liburuak aski garbi esan zuen: «pasiboa baino hobe aktiboa». Eta berez, ez da dudarik aktiboa euskararena izanki gorde beharra dela… baina pasiboa ere geurea da. Arestiko aholkua «pasiboa baino hobe aktiboa» behar litzake osatu, betiere ulermena kontuan hartuz edo horrelako zerbait gehituz… baina gurean badira beti soldadoak…

Gure kazetalariek, hasteko, soldado fin eta leial gisa, agindu zorrotzat hartu bide dute delako kontseilua eta gure euskal kazeta bakarrean gogor ari dira nahitaez, izenburutan, ergatiboa agerrarazten. Jakinik kazetaritzan titulua erakargarria izan behar litzakeela, iduriz xedea ez dute beti betetzen. Horra adibide batzuk:

  • «argazki on bat ateratzeko, zoritxarren batek gertatu behar du»
  • «Greziaren erreskateak airean segitzen du»
  • «hildakoen kopuruak gora egiten ari da»
  • «eraso eta enfrentamenduek segi egiten dute»

Eta kazetariez kanpo, esatariek ere horrelakoek esaten dizkigute:

  • «autobusek ezin dute pasatu»
  • «horrek preokupatzen nau»
  • «erlijioari jarraitzeak tradizioan du babes handi»
  • «Harane errekak beste hiru kilometroz segitzen du»
  • «tenperaturak fresko dirau»
  • «gizonak eritetxeraturik darrai»

Herria astekarian (Berria kazeta bezainbat euskara batuaren erabiltzailea den kazeta), gauza ageria denez, aktibo diren izenburuak agertzen dira behar direlarik, baina zergatik ote maiztasun anitzez tipiagoan?

IEHko hiru probintzietako irakurleek, deblauki (bat-batean) ez dituzte Berria kazetako izenburu asko ulertzen. Zergatik ote? Ez ote, parte batean bederen, «ergatibitis» honen ondorioz? (Egia erran, azken hilabetetan, izenburuak anitzez hobetu dira.)

Zenbait kasutan aktibotasunari eransten zaio datiboaren erabilpen zinez interesgarria, baina zoritxarrez iparretiarrentzat zailagoa (ez da dudarik erabilgarria dela baina ez behar bada izenburutan).

  • «Olazabalgo elizak parrokia izateari utzi zion»
  • «Gerraren bidez Estatuak bere adarrak luzatzeari ekin zion»
  • «duela mende hiru laurden utzi zitzaion ereiteari»
  • «Marokok eta Polisarioak zortzigarrenez ekin diete elkarrizketei»
  • «bakarrik sartzeari uko egin zion zinegotziak»
  • «inoiz ez dio lehen indarra izateari utzi»

Ariketa sinplea da: edozein formulazio aktibo pasiboan eman eta ulergarriagoa denetz galdetzea, bai Hego bai Iparraldekoentzat…

Bitxikeriak eta modak

Hemen, nahas-mahas, denetarik.

  • Jardun eta ari izan. Bata eta bestea euskararenak baina bigarrena anitzez ulergarriagoa lehena baino Iparraldeko euskaldunentzat: «dihardu» ezarri testu batean eta ezin ulertua sortu da.
  • Papera/rola.  Ene ustez rola hitza mugaren bi aldetan ulertzen da. Papera hitza IEHn ez.
  • Pelikula/filma. Filma bietan, Pelikula soilik HEHn
  • gainean/…z (ekonomiaren gainean/ekonomiaz).
  • Baxua, kaxa eta horrelakoen modazko erabiltze zentzugabea (Iparraldekoentzat… eta funtsean denentzat)
  • Bueltan: «22/23 graduren bueltan»… horrelakoak gero eta gehiago irratian
  • ...tik atzizkiaren erabiltze gaiztoa: «eguna freskotik hasieratik»…, «ezegonkortasunetik izango dugu ere»…, «belaunetik operatu dute»…, «goizaldea bustitik hasiko da»…
  • ...kin atzizkiaren erabiltze okerra: «mobilizazioarekin jarraituko dutela iragarri du»…, «giro nahasiarekin esnatuko gara»…, «indarkeriarekin amaitzea eskatu du»…, «eskopetarekin itxi den gizonezko bat atxilotu du Ertzaintzak»…, «dispertsioarekin amaitu»…

***

Horrelakoez beteak dira egunero entzuten ditugun irrati eta telebista nazionaletako solasak eta batzuetan, gutiagotan  halere, Berria kazetaren orriak. Iduri luke lehenesten duten gauza bakarra dela ezagutzen dute euskara erabiltzea. Eta lapurtarrak, baxenabartarrak eta zuberotarrak ez ote  dira euskaldunak? Hedabide nazionaletako arduradunek jakin beharko lukete zer den ulergarria IEHan eta, batez ere, zer ez den ulertzen IEHan.

Orain arte aipatutako edozein hitz edo esaldi ulergarri (Hego eta Ipar Euskalerritarrentzat) bilakaraztea ez da, zinez, lan handia. Borondatea da falta; borondatea eta ere euskalkien ezagutza.

Erranaldiak

Erranaldiak dira, dudarik gabe, gure ahuleziaren seinalerik nabarmenenak. Kopiatzen ditugu auzo hizkuntzen erranaldiak, esaldiak, esamoldeak. Askoz larriagoa da «eskua bota diot» (le he echado una mano) esatea «bi herrien juntan den mugarria hautsi dute» baino. Lehenean esaldi osoa da espainierazkoa, nahiz euskal hitzak erabili; bigarrenean junta hitza izan daiteke Hegoaldekoentzat baztergarria (nahiz hitz hori aspaldidanik errotua den Ipar Euskal Herrian), baina funtsa euskararena da.

Hona adibide batzuk:

  • «Patxi Lopez Mariano Rajoyrekin gelditu da»
  • «aurretik dena eramanez»
  • pena merezi
  • atentzioa deitu
  • tokatu

Espainierazko «tomar el pelo», «meter la pata», «dar la lata», «no pegar ojo» esaldi euskaratuak (?) ez dira ulergarriak Iparraldetik. Eta horrelakoak zenbat eta zenbat!

BOTA

«ezin zaio beti errua gaixoari bota» – «faltan bota nuen» – «pelikula bota» – «siesta bota» – «eskua bota» eta abar, eta abar. Guztiak Iparraldekoentzat ulertezinak espainiera jakin ezean.

JARRAITU/JARRAIKI

Jarraitu aditzaren erabilera asko aldatu da azken urtetan.

Iparraldeko euskalkietan, bai literaturan nola herritarren ezpainetan, jarraiki aditza pasiboa izan da beti. Hego Euskal Herrian eta bereziki Bizkaian izan da literatura tradizioan aktibo erabilera «jarraitu eban bere bidetik». Duela 50/60 urte  giputzentzat aski zailak ziren «urten eban etxetik», «jarraitu eban lanean» eta horrelako esaldiak. Gaur egun besterik da: jarraitu aditza, hala beharrez, aktibo gisan erabili behar da beti.

Baina ez da hori aski. Espainieraren adiera «seguir = continuar» (eta ez da hori gertatzen frantses hizkuntzan), kopiatu beharra da nahitaez. Horrela gero eta gehiago erabiltzen dira Iparraldekoentzat ulertezinak diren esaldiak: «bik oraindik ihes eginda jarraitzen dute» – «gurean berria izaten jarraitzen du» – «funtzionatzen jarraitzen du» – «Lolik zinegotzi izaten jarraitzen du» – «ezegonkortasunak gurekin jarraituko du» – «gora egiten jarraitu du hildakoen kopuruak» – «gehienek kontrabandoan jarraitzen dute» – «atxilotuak eritetxeraturik jarraitzen du» – «istripurik gabe jarraitzen dugu» – «guda erasoekin jarraitzen du Israeleko armadak Gazan» – «Gorritxoek azken tokian egoten jarraitzen dute» – «Gazan ez dute etenik Israeleko armadak egiten dituen bonbardaketek»

Horrelakoak konta ezinak dira bai esatarien ezpainetan baita prentsan ere…

***

Esaldi arrotz batek, eta espainiera arrotza da, ezinezkoa egiten du ulermena.

Kontuan hartu behar da Iparraldean gero eta gutiago ikasten dela espainiera. Are gutiago frantsesa Hegoaldean. Hiru hizkuntzak ongi dakitenen kopurua beheititzen ari da egunetik egunera eta egoera hori ez da aldatuko, epe laburrean bederen. Hegoaldekoek indarra egin behar dute Iparraldekoei buruz eta alderantziz. Ez da onargarria Iparraldeko bertsolarien artean hainbeste espainierazko hitzak erabiltzea (1998ko finalean: «suabe», «patilla», «por ahi», «kabida», «tinbrea», «treta», «aldaba»… eta abar).

Gauza ageria da gaur egun «euskara batua» bezala sakatua den hori gipuzkera ertsi eta idorra baizik ez dela, eta Davant jaunak dioen bezala espainierari tolestua.

1996an, Jakin aldizkarian, Gotzon Garateren «Bizkaiera eta gipuzkera» saiakeraren azken hitzak: «Arrisku handi bat dago – Euskaltzaindian giputzok gara jaun eta jabe. Idazleok ere gehienok Gipuzkoako gara. Poliki poliki, ezjakintasunez, bizkaieraren eta beste euskalkien aberastasunak baztertu eta geure gipuzkera txepel eta maxkala (egituraz denaz bezainbatean) eredu bakartzat ezartzen ari gara».

Gotzon, hemen, gipuzkeraren nagusitasunak egin kalteez ari da, arrazoi osoz, baina, ene ustez oraino larriagoa da espainieraren nagusitasuna. Zeren izenean behartuko ditugu Ipar Euskalerritarrak espainiera ikastera?

Xarles Bidegaini egin zion Euskaltzaindiaren harrera-hitzaldia Beñat Oihartzabalek aditza zuka alokutibo moldean erabiliz;  Hegoaldeko entzule asko eta asko harritutik ziren uste baitzuten indefinidoa zuka moldea zela. Alta gauza bizia da hori Ipar Euskal Herriko eskualde zabal batean (zenbait tokitan xuka). Zoritxarrez iduri luke betirako ahantzia duela gai hori Euskaltzaindiak. Alabaina horra zer erraten zuen hikako moldea arautu zuelarik 1994ean: «Lehen-lehenik erran beharra da aditz alokutiboen parte bat baizik ez duela finkatu Euskaltzaindiak, hikako moldeari doakiona, hain zuzen ere. Zukako adizkera alokutiboek, ekialdeko euskalkietan bereziki erabiltzen direnek, batu gabe segitzen dute, beraz, oraino».

Euskara «batuaren» onerako Iparraldeko euskaldunek galdu behar ote dituzte beren aberastasunak ? (hiztegiaz eta zukako alokutiboaz bestalde, hainbat eta hainbat berezitasun?). Eta «batuaren» aldarearen aurrean men eginez ikasi behar ote dute espainiera ?

Ala espainieraren (eta IEHan frantsesaren) pleguetarik ateratzen saiatzen gara, egiazki eta gaur berean hasirik. Indar hori eginez gero HEHko eta IEHko batuak elkarrengandik, zinez, hurbilagoak izango lirateke!

Gauza ageria da IEHkoen zailtasunaz ari garelarik bi motakoak direla: batzuek dira HEHko hitz eta formulazio arras zuzenak, besteak, aldiz espainieraren kalko hutsak. Bigarren horiek dira, ene ustez, baitezpada zuzendu beharrak, batua nazionala bilakatzea nahi badugu behintzat. Eta zinez ez da gauza erraza, maiz ez baikara konturatzen ere. (Berrikitan entzun dut esatari bikaina den bat «meter la pata» eta «quedamos para mañana» esaldien kalkoak egiten).

«Marra gorriak» hain modakoak direnean, hedabide nazionaletako arduradunen gain egon beharko luke espainieraren «kutsadura» baztertzeko erantzukizuna, marra gorri horiek ez pasatzeko gisan. Horretarako borondatea behar bada eta, ene ustez, bada.

Eraikuntza nazionalaren denboretan omen gara. Has gaitezen hizkuntza nazionaletik!

Ezjakintasunetik besteen jakintasunera urratsak egin behar ditugu.

Oharra: Lan honetako aipamen gehien-gehienak hedabide nazionaletatik hartuak dira. Bakar batzuek, aldiz, bizpahiru liburuetatik.

Posted on

Inpresio orokorra

Isabel Etxeberria Ramírez

Uste dut ez nabilela oker esaten badut irakasleek oro har ez dutela maite beren eskoletan lekukoak izatea. Ikasgela irakaslearen eta ikasleen arteko eremu pribatua da, eta han gertatzen dena han geratzea nahi izaten dute irakasle gehienek. Ni behintzat deseroso sentitu izan naiz beste lankideren batekin ikasleen aurrera agertu behar izan dudanetan; erdi bana eman beharreko ikasgai baten lehen aurkezpen egunean, adibidez, edo azterketa baten zaintzan argibideak ematean. Adi-adi aztertu izan dut nire lankidearen jarrera, posea, ahots-tonua… eta zalantzati ebaluatu nirea. Zer-nolakoa da nire tonua ikasleei hitz egitean? Autoritarioegia? Nagusikeriaz jokatzen al dut? Edo, aitzitik, lotsagabeki aritzen naiz berariaz, haien adiskidetasuna irabazi nahian?

Bada beste egoera bat irakasleok, eta bereziki Itzulpengintzako irakasleok, urduri jartzen gaituena. Demagun: hiruzpalau irakasle elkartu dira, hurrengo ikasturteko Itzulpen Praktikak ikasgaien arteko mailakatzeaz, landu beharreko testu motez eta abarrez hitz egiteko. Haietako batek, gazteena delako beharbada, edo ausartena delako bestela, han bota du, apal samar, lotsati: «Eta ebaluazioa zer? Zuek zer irizpideri jarraitzen diozue ikasleek itzulitako testuak ebaluatzean?». Begirada iheslarien, eztulen eta erantzun lausoen txanda izaten da orduan.

Gutxi idatzi da oraingoz itzulpenaren didaktikaz eta are gutxiago ebaluazioaz. Han eta hemen arakatuta, gogoeta eta proposamen interesgarriak aurkitu ditut ebaluazioaz[1]. Baina irudipena dut ezen, ebaluazioak ikasle bakoitzaren progresioa balioetsi behar duela aldarrikatzearen aitzakian, izkin egiten diotela gehienek ebaluazioa kuantifikatzearen (nota jartzearen) auziari. Eta notak jarri behar dira. Enpresa pribatu batean langile bat kontratatzeko azterketa egiten denean, nahikoa izaten da hautagaien artean enpresarentzat onuragarriena suertatuko dena (edo lehen hiruzpalauak, badaezpada) identifikatzea. Lehiaketa publiko batean, ordea, hautagaiak zerrenda ordenatu batean antolatu behar dira, eta lortutako postuaren arabera hilabete gehiago edo gutxiago pasatuko ditu hautagaiak lanerako deiaren zain, adibidez. Lizentziatura edo gradu batean ugari dira ikasgaiak, baina, hamarrenez hamarren, puntu baten gorabeherak eragina izan dezake beka bat eskatzeko orduan, edo master batean matrikula egitean. Barkatuko ahal didazue materialismoa.

Gai honetaz ingurukoekin hitz egin dudan apurretan, eta lausotasunak lausotasun (nirea barne), zera ondorioztatu ahal izan dut: gehienok bi muturren artean oreka bilatu nahian ibiltzen garela. Akatsak edo hutsak seinalatzen eta kuantifikatzen ditugu, batetik, eta inpresio orokor izeneko beste zer bat zifra bihurtzen saiatzen gara, bestetik. Zer-nolako akatsak? Eta zer da inpresio orokor delako hori? Bada, apal-apal eta iradokizun-zuzenkizun-osagarriak jasotzeko gogoz, hemen duzue nik erabili ohi ditudan ebaluazio-irizpideen eskema xume bat. Nire ikasgelara sartzeko gonbita duzue hau.

Funtsean hiru alderdiri erreparatzen diet:

  • Fideltasuna edo, Leizarragak esan bezala, jatorrizko testuari deus ez edekitzea ez eratxekitzea. Hau da, Xabier Montoiaren Jean Etxegoien pertsonaiaren gelako errezel gorrimin astunek escarlata (edo carmesí, edo bermellón…) eta pesadas izaten jarraitzea, eta ez galtzea bidean bi ezaugarrietako bat. (Bide batez, harrigarria da zenbatetan gertatzen den testu batean esanahi unitate bera itzuli gabe ahaztuta uztea bi eta hiru ikaslek baino gehiagok; Basque Center of Cognition, Brain and Language zentroarentzat aztergai bat dago hor). Edo, era berean, deus ez aldatzea, eta, beraz, Jon Bilbaoren pertsonaia batek auzokoez ni siquiera corren las cortinas esaten badu, euskaraz aritzean itxi aditza erabil dezala eta ez ireki, auzokoek egiten ari direna erakusteko lotsarik ez dutela adierazi nahi baitu.
  • Xede-hizkuntzaren zuzentasuna: tipografiari dagozkionak, ortografia, ortotipografia, morfosintaxia…
  • Jatorrizko testuaren espiritua ondo jaso den. Hau da, erregistroa, tonua, estiloa, erritmoa, kadentzia (literatur itzulpenetan, bereziki)… ondo gordetzen den. Aurreko batean Koldo Izagirreren Egarri egunak portualdean nobelaren hasiera itzultzen saiatu ginen: «Laguna hausten den hilobiak leher egiteraino zurruta kantua egin litekeen mahaia izan behar luke, zer axola plastikozko lore zikin hauek dardaraka ontzi jausi zartatuaren lepoan, zer axola gure mozkorraldiaren puskailak aldare profanatu batean, zer axola du, bizitza hau ez da edangarria». Ariketa egin zuten bost ikasleetatik bostek juntagailuz, menderagailuz eta aditz lagungarriz osatu zuten gaztelerazko testua.

Bistan denez, lehen bi atalak errazak dira kuantifikatzen. Nola jokatu hirugarrenarekin, ordea? Gehienok modu guztiz subjektiboan jokatzen dugulakoan nago. Intuizio hutsez. Bururatzen zait aingura halako batzuk seinala litezkeela testuan (sintaxia aldatzeko tentazioa sor lezakeen pasarte bat hemen, zehaztasun lexikoa eskatzen duen hitz bat han, erregistro mailako aldaera egokiena hautatu beharra beste hartan…), eta, aingura horiek lagin modura ebaluatuta, testu osoaren espirituaren adierazletzat hartu. Eta hala ere, jarraitzen dut pentsatzen balorazio zintzoagoak egingo genituzkeela senari kasu eginez.

Eta amaitzeko, azken gogoeta bat. Nik neuk, azken aldi honetan, inpresio orokor delako hari akats kuantifikagarri bakoitzeko puntuak (edo puntu hamarrenak, hain gaiztoa ere ez naiz!) kenduz nota kalkulatzeko saioa egin dut, baina emaitzak ez nau asetzen. Akatsetako batzuk (ez, noski, gramatika-zuzentasunari dagozkionak, baina bai lexiko-hautaketari edo erregistroari dagozkionak, adibidez, edo are esanahiaren interpretazioari dagozkion batzuk ere) ausardiari eta, zergatik ez, itzultzaile-intuizioari zor zaizkio, eta nolabait adierazten dute itzulpen hori egin duen pertsonak gogoeta egin duela erabaki horretara iristeko. Nago ebaluazio-sistema horrek batzuetan zigortu egiten dituela ausart jokatu duten itzultzaileak (gogoan izan ikasketa-prozesuko ebaluazioaz ari naizela, eta ez lan-munduan egiten diren ebaluazioez) eta leku egoki samarrean uzten dituela akats kuantifikagarri gutxi egin baina nola-halako inpresio orokorra baino eragin ez duten itzultzaileak.

[1] Adibidez, hemen: Kelly, D. (2005) A handbook for translator trainers, St. Jerome Publishing, Manchester.

Posted on

Barruko filologo-poliziaren marmarrak

Juan Luis Zabala Artetxe

Kontatuko banizue behin, duela hamabost bat urte, Tolosako Triangeluan, Kike Amunarrizek kaleko banku batean eserita harrapatu ninduela, zertan eta Euskaldunon Egunkaria arretaz irakurtzen eta boligrafo gorri batez akatsak markatzen, sinetsiko zenidakete?

Bada egia da. Nik gogoan daukat; eta akaso Kikek ere bai.

Bolada batean halaxe irakurtzen nuen euskarazko egunkaria, boligrafo gorria eskuetan, nahiz eta gero harekin egindako oharrak inori ez erakutsi.

Barruan filologo-polizia marmartia duten horietakoa bainaiz, aitortzeak harrotzen ez banau ere. Baina herabea naiz —zorionez esan beharko, kasu honetan—, eta gehienetan barruan itotzen dira filologo-polizia horren marmarrak, azalera irten gabe.

Blog honek ematen didan aukera ezin baliatu gabe utzi, ordea, marmar batzuei irtenbidea emateko. Bi baino ez dira izango:

  1. «Leirerekin egon nintzen atzo, eta esaten zidan…». Alegia, «esan zidan» behar zuen lekuan, gaztelaniazko joera seguru asko oker bat kalkatuz, «esaten zidan» erabiltzea. Oharkabean sartzen ari da erabilera hori, eta neure burua ere harrapatu dut zatarkeria horren atzaparretan gozoro eroria.
  2. «Leirek ez zidak esan non egin behar diken lo». Alegia, adituek hitanoaren hiper erabilera edo hiper hitanoa deitzen dutena (1). Bereziki amorragarria egiten zait, normalean hika hitz egiten duena jario oneko euskalduna edo/eta euskaldun ikasia izaten baita. Nola liteke, hortaz, hain kontu sinple eta oinarrizkoaren berri ez izatea —dela belarriaren sen hutsez, dela ikasketaren bidez— hika hitz egiten duten hamar gaztetik zazpik?

Orain, barrua pixka bat lasaituta, ea filologo-polizia lotan geratzen zaidan eta ea barruan izan ditzakedan beste pertsonaia batzuk jartzen ditudan martxan, atseginagoak, alaiagoak, eraginkorragoak. Kike Amunarrizen antz pittin bat duen bakarren bat harrapatuko banu!

[1] Iñaki Iturainek Argian Orioko hitanoaz esanak (http://www.argia.com/argia-astekaria/2091/berorrek-nahi-baduzu-egingo-yau/inprimatu) balio du beste herri askotarako ere: «[Orion] hitanoaren hiper erabilera dago; hau da, hika menpeko esaldietan erabiltzen dute eta hori ezin da; aditza, esaldiaren barruan, nagusia denean soilik erabil daiteke hika. Esaterako, joaten gaitukenean, etorri naukelako, ikusi diagun pelikulan… eta horrelakoak maiz entzuten dira. Gazte gehienen artean hika bizi-bizi dabil baina modu horretan erabiltzen dute. Hitanoak bere mugak ditu bere morfologian, bere baitan, ezin da erabili nonahi, noiznahi, nolanahi eta nornahirekin».