Lamia Filali-Mouncef Lazkano eta Patricia Jorge Kuartango
Olatua altxatzeak bi baldintza behintzat behar ditu aurretik. Lehena, jabetzea nolakoa den premia: zerbait egin ezean zulora goazela. Bigarrena, marrazten hastea: olatu berrirako helburu, irizpide eta estrategia orokorrak definitzeari ekitea
(Iurrebaso & Goikoetxea, 2025: 250-251).
Aurreko alean, ibilbidetxoa egin genuen normalizazioaren azken hamarkadetako historian zehar; ikusi genuen herrigintzak akuilatuta heldu garela, neurri handi batean, gaur egungo hizkuntza politiketara, eta, era berean, hortik abiatuta garatu dela gure lanbidea. Bestalde, euskararen normalizazioak bizi duen geldotze-faseaz mintzatu ginen, eta esan genuen geldotze hori galera bihurtu ez dadin ezinbestekoa dela eragile guztiok elkarrekin jardutea. Estrategia berriak margotzen hasteko proposamen xumea dakargu gaurkoan.
Lehenik, gure ustez berariaz definitu behar dira itzulpen-politikak edozein entitateren egiturazko marko orokor batean, baita euskara planetan eta normalizazio plan estrategikoetan ere: besteak beste, nola gauzatuko diren itzulpenak, zer baldintza minimotan, zer leku duten hizkuntza teknologiek eta zein gizakiek, zer denbora erreal behar den zeregin bakoitzerako, zertarako balio duen zeregin bakoitzak, zertarako ez, eta zertarako baliatuko diren, batetik, euskara teknikarien ezagutzak eta trebeziak eta, bestetik, IZIenak, kalitatezko komunikazio eraginkorra eta, oro har, euskararen biziberritzea gauzatzeko. Administrazioek eredu izan beharko dute horretan.
Izan ere, berariaz definitu ezean, itzulpen-politika ez-definitu batek 40 urtetako inbertsio eta ahalegina eraitsi lezake, biziberritzearen aldaketa soziala oztopatu, eta hegemonia indartu, hizkuntza hegemonia barne.
Normalizazioa teknifikatu eta profesionalizatu egin dela esaten da, baina gure iritziz profesional horien eskarmentua balioan jarri behar da. Aldaketa ekosozialerako ingurumen teknikarien lana baliatu daitekeen bezala, edo berdintasun teknikariena genero arteko desparekotasunari aurre egiteko, komunikazioaren arloko profesionalek ere euren lekua dute gizartean eta gizarte-aldaketan. Jakina, ezertarako ez digute balio teknikariek komunitatearen aldarrikapenik gabe.
Bigarrenik, gure ustez ezinbestekoa da itzultzaile formakuntzan soziolinguistikako ezagutzak txertatzea, eta euskal filologiakoan itzulpen ikasketetakoak. Izan ere, maiz praktikan bi ikasketetako pertsonak ari dira bata edo bestea egiten.
Guk dakigula, EHUko itzulpengintzako graduan eta masterrean ez dago inon azalduta zer den euskara plan bat, euskara zerbitzu bat edo euskara batzorde bat, eta behintzat euskal minorra lortzeko funtsezkoa dela pentsatzen dugu. Soziolinguistika aplikatuaz haratago, uste dugu ezinbestekoa dela formakuntza eskaintzea fenomeno soziolinguistikoei eta gizarte-egituren eraikuntzan hizkuntzak duen rolari buruz.
Izan ere, hizkuntza gutxituetako IZIak eta hizkuntza hegemonikoetakoak ez dira berdinak. Euskararen eta bestelako hizkuntza gutxituen kasuan, IZIen zereginen artean daude terminologia finkatzen laguntzea, hizkuntza estandarrerako dimentsio estilistiko-linguistikoa eratzea, kultur ondarea berreskuratzea eta eguneratzea, interferentzia kasuak kudeatzea edota kultura gutxitura eredu estetiko edo kontzeptual berriak ekartzea[1]. Praktikan 40 urte daramate IZIek lan horiek egiten, arituaren arituaz, eta askotan irizpiderik gabe. Ez al da ordua hizkuntz kudeaketa bereizi hori formakuntza arautuan egon dadin, eta ikerketan oinarritutako irizpide sendoak izateko?
Era berean, guk dakigula, itzulpen ikasketetako hausnarketak ez zaizkie euskal filologiako ikasleei iristen, eta aurreko alean azaldu genuen legez, ezin da euskararen bilakaera ulertu itzulpengintzarik gabe.
Azkenik, hurrengo belaunaldietara itxaron gabe, agenteen arteko elkarlana eta kontzientzia ezinbestekoak dira. Dinamika berriak eta elkarlanerako espazioak bultzatuko baditugu, eta erabaki-esparruetan gure lekua lortuko badugu, IZIok ezinbestekoa dugu plangintzaren unibertsoa ezagutzea, hain burokratiko, arrotz edo urruneko egin ahal zaigun esparru horretara hurbiltzea: jakitea plangintza zer den, nola antolatzen den, zelan funtzionatzen duen, zein irisgarritasun duen edo izan dezakeen, zer-nola lagun dezakegun…
Lanbide bereizi bi dira teknikariena eta itzultzaile-interpreteona, ados; baina ulertezina da rolak eta zereginak bereizteko behar hori muturreraino eramatea eta horretan tematzea, ezkerreko eskuak eskuinekoa zertan ari den ez jakiteraino. Eta, sarri askotan, horixe da euskara-zerbitzuetan gertatzen dena.
IZIok zenbat aldiz pentsatu ote dugun noraezean gabiltzala, itzulpenak txurroen moduan ekoizten, benetan zer-nora-norentzat-zertarako ari garen jakin gabe, dinamika antzu batean murgilduta, iparra han urrunean dakusagula baina bidean sigi-saga galduta… eta teknikariak, berriz, erabat etsita, dena paper, dena plangintza, dena taulak eta adierazleak, dena etorkizuneko promesak, noraezean haiek ere… Hortik, beraz, elkarlanaren beharra.
Agente-sare zabal batean txertatuta gaude, telelanean dabilen autonomo horretatik hasi eta erakunde batean lanean dabilen funtzionario horretaraino. Guk proposatzen dugun bidea da jabetzea euskal IZIon jarduna, euskara teknikariena bezala, normalizaziotik jaiotzen dela, edo, beste modu batera esanda, gure zereginari zentzua ematen diona aldaketa sozial baten motore garela konturatzea izan daitekeela, eta ez soilik bitarteko, testu jakin bat itzuli edo zuzentzeaz edo interpretazio-saio bat egiteaz harago.
Euskal IZIok normalizazioaren sostengu eta babeslekuetako bat gara; izan ere, erabilera-esparru berrietarako bizi-aukerak sortzen ari gara, beharrezkoak diren baldintza materialak eskaintzen. Erabilera efektiboa sortzen ari gara, erreberberazioak. Hizkuntza hegemonikoetan itzultzeko arrazoia sorburu-hizkuntza ez ulertzea izaten da, baina hizkuntza gutxituetan ez da hori izaten lege. Hiztun moduan inportantea da, beraz, batetik, dauden testuak eta baliabideak ezagutzea eta erabiltzea, eta, bestetik, aldarrikatzen jarraitzea beste hizkuntza batean dagoenak balioko baligu hura hartuko genukeela, baina ez digula balio, eta ez dela hura ulertzen ez dugulako.
[1] Garrido Vilariño, X. M. & Luna Alonso, A. (1997). El traductor: Un agente de normalización lingüística en las lenguas minorizadas. La palabra vertida. Centro virtual Cervantes, 10.
31 eskutik 