Hilabetea: apirila 2026

Posted on

Itzultzaileen bekatu nagusia

Angel Erro

Itzultzaile lanean ibiltzen garen edo inoiz ibili garen hiru lagunek topo egin genuen nolabaiteko adiskideen bilera zabalago batean. Sexu kontuez mintzatzen hasteko atariko galdera molde hau atera zen noizbait: “Eta zein izanen litzateke, orduan, itzultzaileon bekatu kapital nagusia?”. Zazpiak atera genituen hizpide, izen-abizenak emanez kasu batzuetan, eta adibideren bat ere bai, taldeko besteak aspertu arte. Beranduago, etxerako bidean, eta agian hemengorako artikulu posible baten asmo lausoa buruan, hausnarrean hasi nintzen guztietan zein izan zitekeen gurean larriena: bekaizkeria, abarizia, hantustea, nagia, asekeria… Ez dut gogoan ondorio argi batera iritsi izana.

Orain, denbora dezente igaro dela, eta entrega eguna gainean dudala, argixeago daukat zein joko nukeen nik itzultzaileen bekatu nagusitzat, ez hainbeste hari zer izen eman. Buruirizkeria? Alferkeria? Duela gutxi ikusi dut halako kasu bat. Argentinako egile batek idatzitako “salida de baño” hartu eta “bainutik irtetea” eman duenarena. Eta, horrek testuinguruan zentzu handirik ez zuen arren, hala utzi zuzentzaileak eta editoreak. Nik ez nuen inoiz espresioa entzunda, baina atzera-bilaketa bat eta Google Images aski izan ziren idazle argentinarrak euskaraz “txabusina” esan nahi zuela asmatzeko.

Natalia Ginzburgek bi tokitan kontatzen du ―poetak dioenez, muntako gauza batzuk bitan esan beharra dagoelako― aurrenekoz liburu bat itzultzen hasi zenean Leone senarrak emandako aholkua, nire iritziz inoiz itzultzaile bati eman zaion zorrotzena, ia sadikoa, baina emazteak hitzez hitz bete omen zuena: hitz guzti-guztiak bilatzeko hiztegian, are ezagunak zituenak ere, are etxe ere[1].

Hiztegi mendekotasun gehiegizkoa ere bekatu larria izan daiteke ―hortaz ez bide zion ohartarazi Leone Ginzburgek Nataliari, bere kasa ikasiko zuen berak―, baina argi dago ezen hobekien dakizula uste duzun hizkuntzan ere ez dakizkizunen eremua potentzialki infinitua dela susmatzea bertute handia dela, hain zuzen, hiztegian bilatuta ere, izendatzen asmatzen ez dudan bekatu kapitalaren ifrentzuzkoa.

[1] “Leone mi aveva detto che dovevo cercare tutte le parole nel vocabolario: anche quelle di cui sapevo il significato. Era sempre possibile trovare un termine più preciso e migliore. Questa frase la presi alla lettera e cercavo proprio ogni parola, anche maison. (Postfazione, in Marcel Proust, La strada di Swann, 560. or. (Einaudi, 1990). “Quando ebbi finito di tradurre le prime quattro pagine, le diedi da vedere a mio marito, Leone Ginzburg, il quale mi disse che erano tradotte assai male. Allora, lentamente, ricominciai. Mio marito m’aveva spiegato che dovevo cercare ogni parola nel vocabolario, ogni parola, anche quelle di cui sapevo benissimo il significato, perché poteva, il vocabolario, suggerire una parola più precisa e migliore”. (Come ho tradotto Proust, in «La Stampa», Torino, 1963ko abenduaren 11, 7. or.).

Posted on

zure lana adimen artifiziala elikatzeko denean

Eider Beobide Urkizar

Supermerkatura sartu eta AArekin egindako abestiak.
Donostiako edozein kaletan paseatu eta AArekin egindako poster erraldoiak autobus paradetan.
Pisukidea eta kuadrillakoak, psikologora joan ordez, “Txati”-ri galdetzen bai mila kontu, bai maitasun gomendioak, beren informazio pertsonal GUZTIA oparitzen.
Neba eta adinekoak uniko lan denak harekin egiten, baina baita nire adinekoak eta helduagoak lana harekin egiten ere. Irakasle batzuk haiek zuzentzen ere hala ari dira.
Aita baratzerako galderekin hasi da udaberri honetan.
Amonak ere AArekin egindako bideo bat bidali du gaur whatsapp taldera.
Eta ni, kezkatuta, azkenaldian iristen ari zaizkidan lanak ―susmoa dut― euskal AA berri bat elikatzeko baitira.

Aldi berean, Marta G. Franco adituarekin hitz egin eta interneten kontu itsusienak aditu.
AAren ordenagailuak hozteko indigenei lapurtzen dieten uraz irakurri.
Eta Instagramen datu lapurretaz, bakar batzuen diru metaketaz eta jaisten ari zaigun arreta-tarteaz bideoak ikusi eta bideoak ikusi eta bideoak ikusi eta ikusi eta ni ere harrapatuta nago sare sozialen sorgin-gurpilean.

Eta bitartean, kezkatuta, azkenaldian iristen ari zaizkidan lanak euskal AA berri bat elikatzeko baitira, ziur nago.

Non dago muga eta nola egin banaketa erabat moralista izan gabe.
Zer egin eta zer ez.
Non topatu oreka, bidea, fedea.
zer da lana eta zer zurea
nahi ote dugun
euskarazko adimen artifiziala
euskarazko polizia
nahi duten moduan
eta lana behar badut
ordaintzeko etxeko alokairua
eta euskaraz oso ondo egiten du,
eta guk ere beharko dugu ba!
eta zertan ari zarela? AArentzako? ze guay!
eta probatu dituzu itzultzaile automatikoak?
eta ziur makinaren batek egin dezakeela zure lana…
eta ni hemen, makina hori euskaraz elikatzen.

Bat-batean hor topatu duzu zeure burua,
zertarako den oso argi ez duzun horri gure altxortxoa irakasten
nola eta nondik iritsi zaren hara jakin gabe
ondo ari zaren ulertu gabe
ondo zer den ere oso argi eduki gabe.
Inor oso ondo ezer defendatzera ausartzen ez den gudu zelai honetan
bandoa hautaturik
bandorik zegoela jakin aurretik ia

Gaur ez nator ezer irakastera,
            ez datuak plazaratzera,
                        hausnarketak adieraztera ere ez,
                                                                       hori ere ez.

Adimen artifizialari begira dagoen arraintxo txiki bakartu bat sentitzen naizela aitortzera besterik ez, ozeano erraldoiari begira, erdi itota.

Posted on

Itzultzaile-interpreteak eta euskararen normalizazioa (III)

Lamia Filali-Mouncef Lazkano eta Patricia Jorge Kuartango

Olatua altxatzeak bi baldintza behintzat behar ditu aurretik. Lehena, jabetzea nolakoa den premia: zerbait egin ezean zulora goazela. Bigarrena, marrazten hastea: olatu berrirako helburu, irizpide eta estrategia orokorrak definitzeari ekitea
(Iurrebaso & Goikoetxea, 2025: 250-251).

Aurreko alean, ibilbidetxoa egin genuen normalizazioaren azken hamarkadetako historian zehar; ikusi genuen herrigintzak akuilatuta heldu garela, neurri handi batean, gaur egungo hizkuntza politiketara, eta, era berean, hortik abiatuta garatu dela gure lanbidea. Bestalde, euskararen normalizazioak bizi duen geldotze-faseaz mintzatu ginen, eta esan genuen geldotze hori galera bihurtu ez dadin ezinbestekoa dela eragile guztiok elkarrekin jardutea. Estrategia berriak margotzen hasteko proposamen xumea dakargu gaurkoan.

Lehenik, gure ustez berariaz definitu behar dira itzulpen-politikak edozein entitateren egiturazko marko orokor batean, baita euskara planetan eta normalizazio plan estrategikoetan ere: besteak beste, nola gauzatuko diren itzulpenak, zer baldintza minimotan, zer leku duten hizkuntza teknologiek eta zein gizakiek, zer denbora erreal behar den zeregin bakoitzerako, zertarako balio duen zeregin bakoitzak, zertarako ez, eta zertarako baliatuko diren, batetik, euskara teknikarien ezagutzak eta trebeziak eta, bestetik, IZIenak, kalitatezko komunikazio eraginkorra eta, oro har, euskararen biziberritzea gauzatzeko. Administrazioek eredu izan beharko dute horretan.

Izan ere, berariaz definitu ezean, itzulpen-politika ez-definitu batek 40 urtetako inbertsio eta ahalegina eraitsi lezake, biziberritzearen aldaketa soziala oztopatu, eta hegemonia indartu, hizkuntza hegemonia barne.

Normalizazioa teknifikatu eta profesionalizatu egin dela esaten da, baina gure iritziz profesional horien eskarmentua balioan jarri behar da. Aldaketa ekosozialerako ingurumen teknikarien lana baliatu daitekeen bezala, edo berdintasun teknikariena genero arteko desparekotasunari aurre egiteko, komunikazioaren arloko profesionalek ere euren lekua dute gizartean eta gizarte-aldaketan. Jakina, ezertarako ez digute balio teknikariek komunitatearen aldarrikapenik gabe.

Bigarrenik, gure ustez ezinbestekoa da itzultzaile formakuntzan soziolinguistikako ezagutzak txertatzea, eta euskal filologiakoan itzulpen ikasketetakoak. Izan ere, maiz praktikan bi ikasketetako pertsonak ari dira bata edo bestea egiten.

Guk dakigula, EHUko itzulpengintzako graduan eta masterrean ez dago inon azalduta zer den euskara plan bat, euskara zerbitzu bat edo euskara batzorde bat, eta behintzat euskal minorra lortzeko funtsezkoa dela pentsatzen dugu. Soziolinguistika aplikatuaz haratago, uste dugu ezinbestekoa dela formakuntza eskaintzea fenomeno soziolinguistikoei eta gizarte-egituren eraikuntzan hizkuntzak duen rolari buruz.

Izan ere, hizkuntza gutxituetako IZIak eta hizkuntza hegemonikoetakoak ez dira berdinak. Euskararen eta bestelako hizkuntza gutxituen kasuan, IZIen zereginen artean daude terminologia finkatzen laguntzea, hizkuntza estandarrerako dimentsio estilistiko-linguistikoa eratzea, kultur ondarea berreskuratzea eta eguneratzea, interferentzia kasuak kudeatzea edota kultura gutxitura eredu estetiko edo kontzeptual berriak ekartzea[1]. Praktikan 40 urte daramate IZIek lan horiek egiten, arituaren arituaz, eta askotan irizpiderik gabe. Ez al da ordua hizkuntz kudeaketa bereizi hori formakuntza arautuan egon dadin, eta ikerketan oinarritutako irizpide sendoak izateko?

Era berean, guk dakigula, itzulpen ikasketetako hausnarketak ez zaizkie euskal filologiako ikasleei iristen, eta aurreko alean azaldu genuen legez, ezin da euskararen bilakaera ulertu itzulpengintzarik gabe.

Azkenik, hurrengo belaunaldietara itxaron gabe, agenteen arteko elkarlana eta kontzientzia ezinbestekoak dira. Dinamika berriak eta elkarlanerako espazioak bultzatuko baditugu, eta erabaki-esparruetan gure lekua lortuko badugu, IZIok ezinbestekoa dugu plangintzaren unibertsoa ezagutzea, hain burokratiko, arrotz edo urruneko egin ahal zaigun esparru horretara hurbiltzea: jakitea plangintza zer den, nola antolatzen den, zelan funtzionatzen duen, zein irisgarritasun duen edo izan dezakeen, zer-nola lagun dezakegun…

Lanbide bereizi bi dira teknikariena eta itzultzaile-interpreteona, ados; baina ulertezina da rolak eta zereginak bereizteko behar hori muturreraino eramatea eta horretan tematzea, ezkerreko eskuak eskuinekoa zertan ari den ez jakiteraino. Eta, sarri askotan, horixe da euskara-zerbitzuetan gertatzen dena.

IZIok zenbat aldiz pentsatu ote dugun noraezean gabiltzala, itzulpenak txurroen moduan ekoizten, benetan zer-nora-norentzat-zertarako ari garen jakin gabe, dinamika antzu batean murgilduta, iparra han urrunean dakusagula baina bidean sigi-saga galduta… eta teknikariak, berriz, erabat etsita, dena paper, dena plangintza, dena taulak eta adierazleak, dena etorkizuneko promesak, noraezean haiek ere… Hortik, beraz, elkarlanaren beharra.

Agente-sare zabal batean txertatuta gaude, telelanean dabilen autonomo horretatik hasi eta erakunde batean lanean dabilen funtzionario horretaraino. Guk proposatzen dugun bidea da jabetzea euskal IZIon jarduna, euskara teknikariena bezala, normalizaziotik jaiotzen dela, edo, beste modu batera esanda, gure zereginari zentzua ematen diona aldaketa sozial baten motore garela konturatzea izan daitekeela, eta ez soilik bitarteko, testu jakin bat itzuli edo zuzentzeaz edo interpretazio-saio bat egiteaz harago.

Euskal IZIok normalizazioaren sostengu eta babeslekuetako bat gara; izan ere, erabilera-esparru berrietarako bizi-aukerak sortzen ari gara, beharrezkoak diren baldintza materialak eskaintzen. Erabilera efektiboa sortzen ari gara, erreberberazioak. Hizkuntza hegemonikoetan itzultzeko arrazoia sorburu-hizkuntza ez ulertzea izaten da, baina hizkuntza gutxituetan ez da hori izaten lege. Hiztun moduan inportantea da, beraz, batetik, dauden testuak eta baliabideak ezagutzea eta erabiltzea, eta, bestetik, aldarrikatzen jarraitzea beste hizkuntza batean dagoenak balioko baligu hura hartuko genukeela, baina ez digula balio, eta ez dela hura ulertzen ez dugulako.

[1] Garrido Vilariño, X. M. & Luna Alonso, A. (1997). El traductor: Un agente de normalización lingüística en las lenguas minorizadas. La palabra vertida. Centro virtual Cervantes, 10.

Posted on

Hiztegi terminologikoak eskuragarriago

Maite Imaz Leunda

Erretiroa hartzeko adinera iristen ari garenok ordenagailurik gabeko haurtzaroa eta nerabezaroa izan genituen, eta hizkuntza-teknologiarik gabe egin genituen ikasketa guztiak. Lan-munduan sartu ondoren utzi genuen albo batera idazmakina eta pixkanaka-pixkanaka deskubritu genituen hizkuntza-teknologiak.

Zuzentzaile ortografikoa sortu zenean, 1994an, txundigarria iruditu zitzaidan, akats tipografikoak erraz zuzentzeko aukera ematen zuen eta. Baina berehala konturatu ginen ez zela perfektua, zuzendari idatzi ordez zezendari idatziz gero baliagarria zela, baina jauzi ordez jausi idatziz gero, orduan ez, orduan ez zuela hanka-sartzea topatzen, hiztegian jasotako hitzak direlako biak. Hala ere, perfektua ez izan arren, oso baliagarria da zuzentzaile ortografikoa. Bulegoan ordenagailu bakar batean geneukan XUXEN instalatuta garai hartan eta hara jotzen genuen itzultzaileok itzulpenaren azken berrikusketa egitera.

Urteetan zehar etorri zaizkigun hizkuntza-teknologiak baliagarriak izan ditugu: hiztegiak online kontsultatzeko aukera, hainbat hiztegi aldi berean kontsultatzeko aukera, terminologia-bankuak, itzulpen memoriak, itzulpen memorien bidez hitzak edo terminoak testuinguruan kontsultatzeko aukera, datu-base dokumentaletan kontsultatzeko aukera… Denak ziren lagungarriak.

Baina Itzultzaile automatiko neuronala iritsi zenean askok pentsatu zuten iritsi ginela perfekziora. Neuronalak aurreko teknologia guztia ordeztuko zuela eta ez genuela gehiago hiztegien, itzulpen memorien eta datu-base terminologikoen beharrik izango; ez itzultzaileena ere.

Itzultzaileok eta euskararen kalitateaz arduratzen garenok badakigu hori ez dela horrela. Baina asko dira espero dutenak botoi bakar bati emanda gauzatuko dituztela euskararekiko eginbehar guztiak. Eta halako batean, konturatzen direnean neuronala ez dela hasieran pentsatu zuten bezain ona, ez dela perfektua, kexak etortzen dira, itzultzaile neuronala akastuna dela eta hobetzeko eskatuz. ITZULI itzultzaile neuronala, esaterako, ez da behar bezain ona euskaratik itzultzerakoan gaztelaniak eskatzen duen hizkuntza inklusiboa ez duelako ematen (irakurleak ez duelako personas lectoras itzultzen, lectores baizik; nire adiskideak ez duelako mis amigas y amigos itzultzen, mis amigos baizik). Gaztelaniazko testua egokitzen ibili beharrak lana ematen du nonbait. ITZULI ez da behar bezain ona, gaztelaniaz etxebizitza baten deskribapena egiterakoan trastero ipini ordez trasero ipiniz gero ez delako konturatzen errata bat izan dela, testuinguruagatik argi sumatu daitekeen arren, eta trasero hitzari dagokion itzulpena ematen duelako. Itzultzaile neuronalek azkar itzultzeaz gain gizaki batek egin dezakeen guztia egiteko gai izatea espero dute batzuek. Perfekzioa espero dute eta tresna horiek perfektuak ez direla konturatzen direnean kexatu egiten dira.

ITZULI martxan jarri zenean ematen zitzaion erabilerari erreparatu eta informatikariak konturatu zirenean maiz erabiltzen zela hitz bakar bat kontsultatzeko, hiztegi gisa alegia, loturak ipini zizkioten Elhuyar hiztegirako eta Euskalterm Euskal Terminologia Banku Publikokorako. Hitz bakar bat sartzen denean hiztegietara jotzeko joera du jendeak, ez beti baina gehienetan bai; baina erabiltzaile asko ez dira horretaz jabetzen, batez ere telefonoarekin ari direnean, pantaila txikian ez baita ikusten ITZULI aplikazioak Elhuyar eta Euskalterm integratuta dituela. Eta gero pentsatuko dute hiztegiak ez direla beharrezkoak, itzultzaile neuronalak dena egiten duelako.

Itzultzaile neuronala ondo txertatzen da itzulpen-prozesuan lehendik zeuden tresnekin baina ez du ordezten aurretik landutako hizkuntza-teknologia guztia. Askotan esan behar izaten dudan esaldia da hori. Eta lehendik zegoen teknologiari gagozkiola, terminologia-hiztegiak ekarri nahi ditut hona gaurkoan, ezinbesteko bidelagun dira eta hizkuntza egoki erabiltzeko.

Jakina denez, Euskalterm da euskarazko terminologia bateratzeko eta normalizatzeko erreferentziazko tresna. Terminologia Batzordeak onetsitako eta gomendatutako terminologia eskaintzen du, baita urteetan egin den eta gaur egun egiten den lan terminologikoa ere. 2001ean eratu zen, UZEIk 1987an sortutako bankua oinarri hartuta, eta Eusko Jaurlaritzak kudeatzen du geroztik.

Euskararen Aholku Batzordearen atal berezi gisa Terminologia Batzordea sortu zen 2002an eta urteetan zehar hainbat hiztegi landu ditu. Hiztegi horiek Euskalterm terminologia-bankuan sartzen ziren “(4)Eu” sinboloarekin, eta PDF formatuan nahiz paperean argitaratzen ziren. Hiztegia argitaratu ondoren, ordea, geroagoko erabakiren baten ondorioz terminoren bat eguneratzen bazen, Euskalterm terminologia-bankuko sarrera eguneratzen zen baina PDF formatuan zegoen sarrera ez, eta paperean zegoena ere ez, jakina; beraz, zaharkituta gelditzen ziren. Hiztegia bere osotasunean ikusi nahi izanez gero, PDFa edo papera beste aukerarik ez zegoen, baina terminoa egokia zela ziurtatzeko modua kontsulta Euskaltermen egitea zen.

Orain, ordea, badugu aukera Euskaltermen hiztegiak bere osotasunean eta eguneratuta kontsultatzeko:

Eguneraketen artean aipa daiteke, adibidez, Sare Sozialak Hiztegiko jabetza publiko terminoa, jabari publiko bihurtubaitzen gerora. Toki Administrazioa Hiztegiko itunpeko tributuetan parte hartze terminoa urte batzuen ondoren tributu itunduetan parte hartze bihurtu zen.

Terminologia errazago kontsultatu eta aztertu dezakegu, beraz. Eta, gehigarri gisa, orain definizioak gaztelaniara itzultzeko aukera ere ematen du, itzultzaile neuronalaren bitartez.