Hilabetea: urria 2013

Posted on

Izenlagunak beldurra ematen dit

Xabier Aristegieta Okiñena

Beldurra, eta ez nolanahikoa: hain politak dira izenlaguna erabiliz sortzen ditugun euskarapenak, hain jator-itxurakoak… baina, gero, zapla! Komeriak, katramilak eta esanahi-zorabioak.

Hona hemen egitura izenlagundunek deslekuetara eraman gaitzaketeneko kasu batzuk:

1. Adjektibo erreferentzialak euskaratzean:

Jo dezagun derechos individuales euskaratzeko norberaren eskubideak erabiltzen dugula.

Bi hitzeko sintagma bat sortu dugu, alde horretatik gaztelaniazkoarekin antzekotasun bisuala daukana. Baina ohargarria da itzulpen horretan jauzi bat egin dugula, jatorrizkoan adjektiboa zena helmugan izenlagun bihurtu dugulako.

Bere horretan, norberaren eskubideak horrek ez du txarretik ezer. Baina, dakigunez, denetariko hitz eta espresioak normalean testu baten jarioan txertatzen dira, edo txerta daitezke. Agian, gehiago ere esango nuke: testu batean txertatzeko modukoak behar dute izan.

Zeren eta, lehenago edo geroago, goizago edo beranduago, honelakoren bat euskaratu beharrean aurkituko baikara:

  • Tus derechos individuales terminan donde empiezan mis derechos individuales.

Eta hasieran egin dugun itzulpen-aukerarekiko koherentziaz jokatuz, honako itzulpen bideraezinarekin egiten dugu topo: Zure norberaren eskubideak… nire norberaren eskubideak….

Zer gertatu zaigu? Ba, izenlagunaren bidezko aukera horrek ez digula sistematikotasunez erabiltzeko moduko itzulpen-irtenbiderik eskaintzen.

Beste kasu askotan, esanahi-desbideraketa larriak eragiten ditu:

  • Inspección inicial: hasierako ikuskapena. Baina inspección inicial de la sociedad ez da sozietatearen hasierako ikuskapena, ez garelako sozietatearen hasieraz ari.
  • Informe anual: urteko txostena. Baina informe anual del banco ez da bankuaren urteko txostena, ez garelako bankuaren urteaz ari.
  • Principios y criterios contables: kontabilitateko printzipio eta irizpide. Baina los principios y criterios contables contenidos en la norma ez da arauan jasotako kontabilitateko printzipio eta irizpideak, ez baikara ari arauan jasotako kontabilitateaz, baizik eta arauan jasotako (halako eta halako) printzipio eta irizpideez.

2.- Artikulurik gabeko sintagma preposizionalak euskaratzean:

Gogoan izan dezagun gaztelaniaz sintagma preposizional bat artikulua izatetik halakorik gabe geratzera iragaten denean erreferente zehatz bat seinalatzetik nolakotasun bat adieraztera pasatzen dela. Adibideak:

  • Remanente de tesorería: hori eta remanente de LA tesorería ez dira gauza bera; nik ulertzen dudanez, behintzat. Remanente de tesorería gerakin-mota bat da, eta remanente de LA tesorería, ordea, diruzaintza konkretu batean dagoen gerakina. Bada, remanente de tesorería para gastos generales euskaratzen badugu gastu orokorretarako diruzaintzako gerakina espresioarekin, euskaraz esaten ari garena da gastu orokorretarako diruzaintza den zerbait existitzen dela, eta diruzaintza zehatz horretako gerakina hartu dugula hizpide.

Aurrekoa baino askoz ere adibide argiago bat jar dezagun:

  • Residencia de ancianos: zaharren egoitza itzultzen badugu, residencia de ancianos de Estella automatikoki Lizarrako zaharren egoitza bihurtzen zaigu; hots, Lizarrako zaharren egoitza. Eta ez da hori jatorrizko itzulgaiak adierazten duena; ezin zaigu oharkabean pasa ez duela residencia de LOS ancianos de Estella esaten: Lizarrakoa egoitza da, ez bertako zaharrak (alde batera utzirik egitate estralinguistikoa, hots, praktikan gehienak Lizarrakoak izatea, espero izatekoa denez).
  • Criterio de pagos y cobros: kobrantzen eta ordainketen irizpidea. Baina a efectos de la aplicación del criterio de cobros y pagos establecido en el artículo 6.2 del Reglamento del Impuesto › Zergaren Erregelamenduko 6.2 artikuluan ezarritako kobrantzen eta ordainketen irizpidea aplikatzeari dagokionez…?: artikulu horretan ezarritakoa irizpidea da («establecido» partizipioaren komunztadurak berak ere berresten duenez), eta ez kobrantzak eta ordainketak, euskarazko itzulpenak aditzera ematen duenez.

3.- Substantiboak euskaratzean:

Oroitzen naiz Itzul posta-zerrendan orain dela ez hainbeste denbora norbaitek galdetu zuela nola esan euskaraz «mural». Eta baten batek «hormako irudi» proposatu zuen. Bere horretan, problemarik ez. Baina korapilo berbera sortzen zaigu hemen, «hormako irudi» izen-sintagma hori testu batean txertatzen dugunean:

  • Los murales de Picasso› Picassoren hormako irudiak? Zein da Picassoren horma?
  • Los murales de la vivienda› Etxebizitzako hormako irudiak? (horma bakarrean daude irudiak?)

Ez dirudi astakeria denik los mayores euskaratzeko adineko pertsonak erabiltzea . Baina hona zerekin egin nuen topo behin:

  • El envejecimiento activo de nuestros mayores › gure adineko pertsonen zahartze aktiboa («gure adineko» pertsonen?)

4.- Bestelako izenondoak euskaratzean:

  • Agente antidisturbios: istiluen aurkako agente. Oso ondo. Baina
  • Agente antidisturbios de la Ertzaintza? Ertzaintzako istiluen aurkako agente?

*****

Goiko adibideetan ikusten dugunez, izenlaguna+izena bikotea testu batean txertatzen dugunean, izenlaguna indar handiagoz erakartzen du haren ezkerrean suertatzen den elementuak, eskuinean duen izenak baino. Halatan, izenlaguna+izena jatorrizko lotura hautsi egiten da eta lotura berri bat sortzen da. Eta, beraz, hasierako esanahia ere hautsi eta esanahi berri bat sortzen da.

Horrek guztiak antz handia dauka, iruditzen zait, eragiketa matematikoen adierazpidearekin eta horren araberako lehentasun-hurrenkerarekin:

Demagun x+y batura daukagula.

Jarraian, ipin diezaiogun biderkagai bat ezkerraldetik: 5∙x+y

Horrela adierazita, x-rentzat lehentasunezko suertatzen da 5ekiko biderketa, halako moduz non lehenbizi 5∙x biderketa egin eta, ondoren, y gehituko diogun.

Eta lehentasunezkoa batuketa izatea nahi badugu, honela behar du adierazita egon: 5∙(x+y)

Izenlagunarekin berdin gertatzen da… baina ez daukagu parentesia erabiltzeko aukerarik. Zer egin, orduan?

Nire iritzia: lehenik eta behin, itzulpenak egitean jabetuta egon behar dugu izenlagunaren erabilera oso problematikoa dela. Pertsonalki, gomendagarria iruditzen zait izenlagunen erabilera dezente mugatzea, eta haien ordez hitz-elkarteetara jotzea (nahiz eta horiek ere beren korapiloak badituzten). Maileguak ere gehiago erabili beharko genituzke, abantailak ekartzen dizkigutenean (eta erabilera sistematikoa ahalbidetzea ez da abantaila makala). Azkenik, iruditzen zait ausartagoak izan beharko genukeela hitz-sorkuntzan (zer zuen txarretik «hormirudi» hitzak?). Baina beste egunen baterako utzi beharko dugu irtenbide horietan sakontzea.

Posted on

Langilea hil da Euskadi Irratian

Alfontso Mujika Etxeberria

Harrapatua nauka, aitor dut. Gizakia ohitura-animalia izaki, ez da harritzekoa. Oso maiz, ia egunero, gauza bera egiten duzunean, urteen poderioz, mendetasuna sortzen da. Halaxe gertatzen zait niri Euskadi Irratiarekin. Anje Duhaldek kantatzen zuen bezala, «Goizero, goizero, jaiki orduko»… Euskadi Irratia pizten dut, eta, etxetik irten arte, hantxe izaten ditut, sukaldean, kontu-kontari, nire belarriak orain gozatzen, orain larritzen, Euskadi Irratiko berri-emaileak.

Esatari bikainak eta hiztun trebe askoak dira gehien-gehienak, ahots ederrekoak, eta urteek ematen duten eskarmentua dute.

Horregatik, harritu egiten naiz —eta behin ere ez ohitu—, urtea joan eta urtea etorri, Euskadi Irratian honelakoak entzuten ditudanean titularretan:

Bizkaian, gizonezkoa hil da lan-istripuan

Beasaingo langilea hil da lan-istripuan

Zoritxarrez, iraila benetan beltza izan da lan-istripuei dagokienez, eta behin baino gehiagotan txunditu naute era horretako titularrek.

Ziur naiz Euskadi Irratiko esatariak irakurtzen ari direla hori mikrofonoratzen dutenean, ez baitago inor horrela hitz egiten duenik (badaezpada, esan dezadan ez dudala inor ezagutzen mundu errealean horrela hitz egiten duenik). Klixe moduko zerbait da, ia esamolde bihurtua, eta horrexek ematen dit atentzioa, Euskadi Irratiko kazetari prestuek hori irentsi izanak, normaltzat hartze hori zait ulertezin.

Titular batean, dena da berria, informazio guztia da berria. Nolabait esateko, titularrak, beti, «Zer gertatu da?» galderari erantzuten dio. Beasaingo langilea hil da lan-istripuan esaten duenak entzulearen lekuan jarri behar luke, eta pentsatu hori entzuten duenak ulertu behar duela Beasainen langile bakarra bizi zela eta huraxe hil dela, edo, bestela, nonbait bazela langile bat Beasaingoa zena, guztiok ezagutzen genuena, eta huraxe hil dela. Jakina, interpretazio horiek, biak, absurduak dira (Bide batez, «langilea» bezain harrigarria da «Beasaingo» hori. Izan ere, lan-istripuan hil zen langilea ez zen Beasaingoa, gero egiaztatu nuenez, baina istripua Beasaingo enpresa batean izan zen. Alegia, Beasainen, langile bat hil da… behar lukeena Beasaingo langilea hil da… bihurtzea larria da, gero!)

Inoiz pentsatu dut hi ergela haiz behar lukeen tokian hi ergel bat haiz gisako kalko gaiztoak zuzendu nahian garai batean abiatu zen bat-en aurkako gurutzadaren bala galduren bat izan zitekeela arrazoia, baina kosta egiten zait hori sinestea, batez ere arazoa titularretara mugatua ikusten dudalako.

Beraz, Beasaingo langilea hil da lan-istripuan aldrebeskeriaren arrazoia beste nonbait izan zitekeela eta, talaian egon naiz, zer aurkituko.

Eta bururatu zait ez ote den erdal titularren kalko oker bat; alegia, ez ote den asmo onez efektu telegrafiko bat bilatu nahian egindako zerbait. Gaztelaniaz, badira nombres escuetos edo, zehatzago, grupos nominales escuetos direlakoak, hau da, ezkerrean determinatzailerik (el, adibidez) edo zenbatzailerik (un, adibidez) ez duten izen-sintagmak (Tengo coche), murriztapen sintaktiko larriak dituztenak (*Tengo coche en el garaje). Murriztapen horietako bat, nagusietakoa, zera da, subjektua izanik aditzaren aurrean agertzea (*Turistas llegaron a la ciudad). Hala ere, onargarria da albisteen buruetan, labur beharrez erabiltzen denean («cuando toda la información que trasmite la oración es remática», RAEk dioenez, hau da, esaldiak «Zer gertatu da?» galderari erantzuten diotenean, nolabait esateko):

Alcalde desobedece una sentencia

Ministro implicado en fraude

Pánico causa falsa alarma de maremoto

Alcalde sorprendido por ´linchamiento´ por palabras sobre detenida en Huelva

Horrelakoak ikusten dira, tarteka, Espainiako prentsan, baina ez ugari; erabiliagoak dira Hego Amerikako gaztelanian.

Hori da, beraz, nire burutazioa: ez ote den efektu hori gurera itsuan kalkatu nahia euskarazko izenburu harrigarri horien eragilea.

Euskadi Irratian sufritzen ditut nik holakoak, baina, badaezpada, bila ibili naiz sarean ea idatzizkoan ere antzekorik ba ote den. Batzuk aurkitu ditut, baina oso gutxi, oso bakan:

Langilea hil da Beasaingo Arcelor enpresan, lan istripuan

Obra bateko langilea hil da Donostian

33 urteko langilea hil da Zigan

20 urteko Basauriko gaztea hil da auto istripuan, Galdakaon

«Goizero, goizero, jaiki orduko» jarraitzen dut Euskadi Irratia pizten, istripuan hildako langilerik izango ez den itxaropena galdu gabe.

Posted on

Erlatiboen ezkerreko jirak

Asier Larrinaga Larrazabal

Lehengo batean, menderagailu prepositiboen auziaz aritzea agindu nuen, eta hitza betetzera nator, gaiari ZEIN-erlatiboen alderditik helduta, azkenaldian nonahi aurkitzen ditut-eta, batez ere non-dunak. Baina ezer baino lehen, barka eskatuko dizuet, irakurleak, testua luzetxo irten zait eta, adibideengatik.

ZEIN-erlatiboak

Euskaltzaindiak (1) datu hauek ematen ditu ZEIN-erlatiboen formaz eta funtzioaz.

  • Interpretazioari dagokionez, erraz hartzen dute balio ez-murrizgarria, baina balio mugagarria ere har dezakete (eta, beraz, murrizgarria ere bai).
  • Egitura orokor hau dute: [(…) (aurrekaria+kasua)] [(izenordain erlatiboa+kasua) (…) (aditza+menderagailua)]
  • Izenordain erlatiboa zein edo non izan daiteke. Zein mugagabean nahiz mugatuan joka daiteke, edozein kasutan (partitiboan izan ezik). Non leku-denborazko kasuetarako alternatiba da.
  • Menderagailua bait– edo –n izan daiteke.
  • Izenordain erlatiboa aurrekariaren aposizioan jartzen da, kasu hauetan izan ezik: a) aurrekariak posposizio bat du; b) aurrekaria izenlagun bat da; c) aurrekariak beste aposizio bat du; d) aurrekaria galdegaia da.
  • Adibidea: «Dantzariaren jirak ere, guztiak dira ezkerrekoak, zein den pausu egiteko eta ibiltzeko alde madarikatua Eskritura Santuan».

Erabilerari dagokionez, hizkuntza idatzirako eta hizkuntza jasorako baliabidea dela dio Euskaltzaindiak. Antzekoa esan zuen Villasantek (2): «La lengua escrita necesita útiles e instrumentos sin los que la lengua hablada puede pasarse».

Adibide bilketa

Ez da zaila egungo testuetan nahi beste adibide biltzea. Nik Sustatu eta Zuzeu erabili ditut adibide-iturri gisa.

(01) Lursoru hori bera 3,35 milioi euroan erosi zuen Eibar Berri enpresak, zeinaren atzean eraikuntza enpresa batzuk dauden. (sustatu.com/1303231503)

(02) Oraindik ez dugu aurkitu webgune bat ere, non euskaldunok murgil gaitezkeen lagun bila, Axularren hizkuntzan. (sustatu.com/1086788636)

(03) Jarraian Irritxoen eguneko irekiera ekitaldiari emango zaio hasiera non hitzaldi motz baten ostean Oreretako alkateak Irritxoen eguneko Alkate Txikia izendatuko du. (sustatu.com/irritxoeneguna/1350053022)

(04) [Salvados programan] Hezkuntza sistemak pairatzen dituen benetako hainbat arazoren aipamena egin zelakoan nago, oraingoan, ez beste hamaika aldiz bezala, non La Sexta katearen progresismo light horrek erdizka uzten nauen. (http://zuzeu.com/blogak/iruntzi-dana/)

(05) Ale guztietan nabarmen aipatuko da Jokin Zaitegi saria, baita itzultzailearen izena ere, zeinak ez baitu galduko bere lanaren gaineko jabetza. (sustatu.com/aedelkartea/1353946898)

(06) Duela hilabete batzuek ikastoletan dabiltzan irakasle batzuek (gure IKTeroak tartean, esan egin behar da, mila mersi ideia, itzulpena eta guztiagatik) ZirIKTeroak izeneko txiringoarekin eman ziguten sorpresa. Halako txoko bat non teknologia, konpetentziak, katxarroak, internet eta hezkuntzaren gainean diharduten gustura eta alai. (sustatu.com/1224054654)

(07) Whatsapp da aplikazio bat telefono mugikorretan instalatu daitekeena, zeinekin zure kontaktuekin doan txateatu dezakezun, Internet konexioa baldin baduzu bederen. (http://sustatu.com/1310126750)

(08) Hirugarren gunea. Bertan bazkari herrikoia izango da non haur zein helduentzako menu bereziak izango ditugun. (sustatu.com/irritxoeneguna/1350053022)

(09) Adostasunetara iristea Politikan zaila izaten da. Eta are gehiago euskal politikan, non identitate kontuek dena baldintzatzen baituten eta gizartea erdibitzen baiten horretaz hasterakoan. (http://zuzeu.com/blogak/zintzotasunez)

Adibideak ikusita, gertakari hauek azpimarratuko nituzke:

a) Euskaltzaindiak azaldutako egitura orokorra betetzen duten testuak zainduagoak dira, bai erlatiboa eratzeko moduan, bai beste hizkuntza-ezaugarri batzuetan.

b) Izenordain erlatiboa zein denean, mugaturik erabiltzen da nagusiki.

c) Joera nabarmena dago menderagailu bietatik –n hobesteko.

d) Egitura orokorra betetzen ez duten esaldietan, lehenik eta behin, aditzari erantsi beharreko menderagailuan igartzen dira gorabeherak (03: elisioa; 09: bikoiztasuna).

e) Bigarrenik, hainbat esalditan (04, 06, 08) ez da oso garbi igartzen zer lotura duen erlatiboak aurrekariarekin; egiazko erlatibo bat baino gehiago, lokailu soil bat dirudi.

f) Egitura orokorra ez betetzea —d) eta e) atalak— akastzat jotzen badugu, akats gehiago detektatzen dira non-dun esaldietan.

g) Oro har, txukunagotzat dauzkadan autoreetan ez dut ZEIN-erlatiborik aurkitu. Bestalde, ZEIN-erlatiboa aurkitu dudan testu askotan, batik bat non-dunetan, gaztelaniatiko itzulpen baten aurrean nagoen sentsazioa sortzen zait. Onartzen dut, dena dela, azken g) atal honetan diodana subjektiboa dela.

Ahozko testuetan ere bai

Sail honetako adibideak ETBko analisi- eta debate-saioetan bildu ditut, parte-hartzaileen bat-bateko ahozko jardunetik zuzenean.

(10) Normalean erreferendumak irabazi egiten ditu galdera egiten duenak. Munduan horrela funtzionatzen du % 90ean; ez baldin bada leku bat non tradizio izugarri bat dagoen, eta kontzientzia bat hiritarrena, Suitzan bezala. (Egun on, Euskadi, 2013.06.24, 09:38)

(11) Entzun beharko lukete baita ere, behintzat, zer-nola pentsatzen duen herritargoak leku batean non aplikatu den atez ateko sistema. (Egun on, Euskadi, 2013.06.24, 09:40)

(12) Nik ez dut ezagutzen esperientzia historikorik, non federalismo asimetrikorik dagoen. (Debatea, 2013.06.20, 23:17)

(13) Nik uste dut lan handia geratzen da oraindikan egiteko, batez ere holako ekosistema batzuk sortzeko, eta eremu batzuk non euskaldun batek posiblea du integrala izatea, esan nahi dut, posiblea du bere eginkizun guztiak euskaraz egin. (Azpimarra, 2013.06.28, 19:21)

(14) Zer dira balioak? Zer baloreak transmititu nahi ditugu? Hainbat giza tratatuetan, nazioartean adostuta, non horietako batzuk Elizaren kontra ari den? Horiek dira balioak? (Debatea, 2013.06.27, 23:31)

(15) Beste alde batetik, guk sistema bat jarri dugu martxan, teknikoki, non topeak kontrolatzen diren. (Debatea, 2013.06.20, 22:35)

(16) Iritsiko da puntu bat, konbentzituta nago iritsiko dela puntu bat non jarreraz aldatu beharko dutela. (Azpimarra, 2013.06.26, 19:21)

(17) Euskal Herrian daude bi alderdi momentu honetan, Alderdi Popularra eta Alderdi Sozialista, zeinek esaten duten Bilduk oraindik ez duela onartu zoru etiko minimo hori. (Egun on Euskadi, 2013.09.10, 10:01)

Berriro ere, gertakari batzuk azpimarratu nahi ditut:

a) Euskaltzaindiak azaldutako egitura orokorra betetzen dutenak gutxienak dira (16, 17).

b) Izenordain erlatibo ia bakarra non da, zein-en adibide bat ere aurkitu dudan arren.

c) Aditzari itsasten zaion menderagailu bakarra –n da, elisioak (13) eta berrikuntzak (16) alde batera utzita.

d) Batzuetan (14, 15), ez da oso garbi igartzen zer lotura duen erlatiboak aurrekariarekin, batik bat ez dagoelako aurrekaria identifikatzerik.

e) Beste kasu batzuetan (10, 11, 12), erlatiboaren bidezko lotura traketsa da.

f) Oro har, hainbat hizkuntza-ezaugarrik salatzen dute esaldi gehienak traketsak direla.

g) Alor subjektiboan sartuta, ZEIN-erlatiboa duten diskurtsoek gaztelaniazko itzulpen baten aurrean nengoen sentsazioa sortzen didate. Txukunago iruditu zaizkidan hiztunei, berriz, ez diet ZEIN-erlatiborik entzun.

Areago, euskaldun askori ez zaie ezergatik ere etortzen ahora ZEIN-erlatiboa, nahiz eta, adibide deigarri honetan bezala, aukera-aukerakoa izan (multzo hutsa txertatu dudan lekuan, batek baino gehiagok non jarriko zuen).

(18) Nik uste dut denborarekin —errealitateari iskin egin gabe ere— iritsiko da unea Ø —denok aurrera egingo badugu eta etorkizuneko elkarbizitza horren izenean denok nahi dugun horretara begira— ez gauza batzuk ez ikusiarena egin baina bai gauza batzuk gainditze horretan indar gehiago jarriko duguna. (Azpimarra, 2013.06.26, 19:22)

Ondorioak

ZEIN-erlatiboa era guztietako testuetan zabaldu da. Gaur egun, beraz, ez da testu idatzi zainduen ezaugarria. Alderantziz, gehiago agertzen da testu traketsetan. Egitura orokorrari dagokionez, eskema hau eman dezakegu: [(…) (aurrekaria+kasua) (…)] [(non) (…) (aditza+n)].

Funtzio eta balioak direla eta, testu idatzi zainduetan egiazko erlatiboa da. Hortik kanpo, balio zehaztu gabeko lokailua baino ez da, hainbat eta hainbat ustezko aurrekaritik aldenduta agertzeak erakusten duen bezala.

_________________________________

(1) Euskaltzaindia (1999). EGLU V, 218-240.
(2) Villasante, Luis (1979). Síntaxis de la oración compuesta, 87-92.

Posted on

To crib

Iñigo Roque Eguzkitza

Batzuetan itzulpena azpiproduktu bat da, ariketa hutsa; edo batzuetan itzulpengintzak badu azpiproduktu bat (ez dakit emaitza xuxen itzulpena den). Hala izaten zen, esaterako, latina ikasi genuenean institutuan, edo berdin, gutxiagotan haatik, ingelesetiko itzulpenak «akometatzen» genituenean. Sorburu-testua ulertzen genuela bermatzea beste xederik ez zuten ariketa haiek.

Ingelesez badute horretarako aditz bat: to crib.

To crib

· informal a translation of a text for use by students, especially in a surreptitious way: an English crib of Caesar’s Gallic Wars

· a thing that has been plagiarized: is the song a crib from Mozart’s ‘Don Giovanni’?

Hitzez hitzeko itzulpen zurrunak sortzen dira hala, edo Susan Bassnett-en hitzak erabiliz, ezezkakoan: «Unless the translation is intended as a crib, it also means accepting Popovič’s theory of the inevitability of shifts of expression in the translation process».

Hala ere, hiztegiaren aipuko bigarren adiera ere «adierazgarria» da (hiztegian gehiago ageri dira, baina ez dute balio hemen), inventioaren ordezko imitatiora garamatzalako. Izan ere, nazio gehienek imitazioz garatu dute beren literatura, eta horrekin batera beren hizkuntza, testuartekotasun betean, itzulpenen fideltasunaren ardurarik gabe, frantses itzultzaile neoklasikoen les belles infidèles haien paroxismoraino.

Eta, naziotik norbanakora etorrita, lehenalditik orainaldira, gaur egun ere aski zabaldurik omen daude idazleen artean ariketa gisako itzulpen horiek, «lumetarako zorrozkailu»; baita gure artean ere, Unai Elorriagak edo Miren Agur Meabek, kasurako, aitortu dutenez.

Halako gogoetak buruan nerabiltzala, Sergio Waisman-en Borges y la traducción (Adriana Hidalgo, 2005) zoragarria etorri zitzaidan esku artera, eta han aurkitu nuen nire buruko zurrunbiloa baretuko zuen sintagma lasaigarria: «la traducción como juego, experimentación y proceso de descubrimiento».

Posted on

Begietan ehoki

Iñaki Iñurrieta Labaien

Etxepareren Linguae Vasconum Primitiae japonierara itzultzeko asmotan omen dabiltza hango hiru lagun, hizkuntzalari eta itzultzaileak hirurak, berriki Etxepare Institutuaren bitartez jakin dudanez.

Nola hartuko ote dituzte irakurle japoniarrek XVI. mendeko apaiz euskaldun haren poema amodiozkoak? Euskarak ematen dizkion berezitasunak ezkutaturik, sumatuko al diote ezer Mendebaldeko beste hizkuntzetan garai haietan egiten zen poesiatik bereizten duenik? Ziur asko, halako distantziatik, Europako tradizioaren molde nagusietan berdindurik ikusiko dute Etxepare.

Hori baino lehen, itzulpengintzara bertara joz: nola konponduko ote dituzte hiru adituok zeregin horretan sortuko zaizkien arazoak? Demagun bertso hau:

Amore bat onhetsi dut guziz soberatuki
Ene arima eta bihoza iosi dira hareki
Haren irudi ederrori begietan ehoki
Hartzaz orhit nadinian bihoza doat ebaki.

Nola itzuliko dute «Amorosen partitzia» izeneko poeman datorren begietan ehoki hori? Ez dute lantegi erraza. Hasteko, hemen ere ez gatoz bat hitzon esanahiaz. Irudi horren hiru interpretazio behintzat badira gure artean: Mitxelenarena, Lafonena eta Azkuerena. Honela dio Patxi Altunak LVPren edizio kritikoan: «Lafon eta Mitxelena ez dira iritzi bereko hitz honezaz (ehokiz); Lafonek egoki-ren aldaera dela (…), Mitxelenak nekez daitekeela eta eho-tik sorturikoa dela; hots, ekarki, izaki eta bezala, gerundio gisakoa. Azkuek biak baino lehenago partizipiotzat jo zuen, eduki-ren pareko edo»[1].

Bide horretatik itzultzen du Lafonek «sa belle image est sans cesse dans mes yeux»[2] (eta haren ildotik ematen du Lino Akesolok gaztelaniaz «fija está en mis ojos su hermosa figura»).

Mitxelena hizkuntzalari zorrotz, kopla gutxi ametitzen zituen hari hizkuntza-irudimenak iradoki zion, kasu horretan, beste bien irudimenean sartzen ez zen irudia. Poesia-irakurle hobea zelako, apika? Begietan eta ehoki hitzek osatzen duten binomioa poetikoki posible zela onartzen zuelako; beste biek ez bide zuten sumatu halakorik, edo beharbada ez zuten uste posible zenik euskaraz eta XVI. mendean, modernoegia zelako-edo.

Mitxelenarena da, noski, poetikoki ederrena, baina ez dut oso gogoko haren interpretazioari men egiten dion beste itzulpen hau, «esa su bella imagen, molienda en mis ojos»[3]. Molienda hori gizenez betea iruditzen zait ehokiren fintasunaren ordain gisa. Horrez gainera, badut beste arrazoi bat: eho aditzak bi esanahi desberdin ditu, eta itzulpen horretan bietako bat aukeratzen da —eta beraz, bestea baztertzen—. Baina Mitxelenak ez zuen argitu, nik dakidala, bietako zein egozten zion kasu horretan Etxepareri. Hona bi esanahiok (Orotarikoari jarraitzen natzaio):

1) Birrindu, xehatu; kafea, garia, artoa, eho egiten dira («Ezin dau eio (eho) ez garirik, ez artorik ez ezer», Otxolua), eta, adiera figuratuan, baita ere bihotza («Nemesiori bihotza eho zioten», Haranburu) edo oroitzapenak («Ez zuen errotarriak eho haren oroitzapena», Mitxelena).

2) Jo, ehundu: zapiak eta ehunak ere eho egiten dira, hariz egiten dira («Nekatuten dira () ezertarako ez dan euna eijoten (ehotzen)», eta, bide horretatik, baita edermena edo lilura ere («Edermena ez degu guziok margo bereko ariez eioa», Lizardi; «Haurtzaroak eio zuen liluraren sare argala», Mitxelena).

Lehenaren arabera, Etxepareren maitalea emakumeari begira jarri da, haren irudi ederra sorik so begietan xehatu eta birrindu arte.

Bigarrenaren arabera, berriz, alderantzizkoa litzateke prozesua: irudiari begira, haren irudia ehunduz joango litzateke, eratuz, osatuz…

Posible ote da bi adierak batzen dituen erabilerarik? Poesian bai, apika. Bi faseko prozesu bat balitz bezala: lehenik desegin arte mamurtzen dut irudia, nola mamurtzen eta murtxikatzen dudan ogi-pusketa bat, eta ondoren, neure eginik eraikitzen dut sentimenaren begietan…

Dena den, hor bada beste kontu interesgarri bat: tradizioarena. Mitxelenak erakusten digu tradizioa aurkitu egin behar dela, aurkitu egin daitekeela; eta aurkitu eta sortu aditzak elkarren ondoan ibil daitezkeela tradizio-kontuetan. Tradizioko hainbat ale hor daude, in potentia, guk argitara noiz aterako, noiz baliatuko zain.

Mitxelenak arrazoi duen ala ez, berdin dio: interpretazio zoragarria iradoki zigun. Ez dakit gaur egungo poetek erabili izan duten, baina hor dago nahi duenarentzat, tradizioan sarturik dagoeneko, bidea egiten hasteko moduan, halakorik erabakitzen badugu.

Horrelako perlak egingo zaizkie apika harrigarri japoniarrei.

[1] Bernard Etxepare, Linguae Vasconum Primitiae (Edizio kritikoa), Patxi Altunak paratua, Bilbo, Mensajero, 1980.

[2] Olerkiak, Bernat Dechepare, Lino Akesolok apailatua, Donostia, Txertoa, 1978.

[3] Koldo Mitxelena entre nosotros, Alberdania, 2001. Liburuaren apailatzaileen itzulpen hori dator oin-ohar batean.

Posted on

Gaur goizean

Koldo Biguri Otxoa de Eribe

Gaur goizean, ospitalera joan naiz, taxian. Gidaria erdalduna zen, gehienak diren bezala ni bizi naizen hirian, baina karteltxo bat zeukan euskaraz eta erdaraz: Gerrikoa, mesedez / Cinturón, por favor. Ni bezalako batentzat, ezinezkoa da euskalduntasun lasaia izatea: euskalgintzan gabiltzanok badakigu gure lanean uhala erabili behar dugula, eta, besteak beste, hitz hori ikusten dugu noizbait errepideetan jartzen dituzten ohar-panel argitsuetan. Noski, ni ere makurtu naiz noizbait uhala idaztera, nahiz eta semeari beti esaten diodan gerrikoa lotu behar duela autoan. Eta batzuetan pentsatzen dut ea euskaraz ere zergatik ezin dugun gerriko hitza kontzientzia txarrik gabe erabili, ingelesez belt, frantsesez ceinture edo italieraz cintura erabiltzen duten bezala. Eta askotan bizi behar izaten dugula kontraesan deseroso horrekin. Egingo nizuekeen galdera hauxe da: zer euskara mota transmititu behar diegu etxean gure seme-alabei: ahoz erabiltzen duguna ala idatziz erabili behar (-edo)  duguna?

Baina, itzul nadin kontakizunera. Ospitalera, alegia; bada, han nagoela, informazio-mahaian, hara non ikusten dudan, Osakidetzaren errotulu bati esker, administrari euskaldun batekin hitz egin dezakedala euskaraz, nahi badut. Eta euskaraz esan dit hark zenbaki bat hartu behar dudala txanda banatzen duen makinan. Zenbakia hartu eta gero, itxaronaldian, ingurura begiratu eta ospitaleko kartel gehienak euskaraz eta erdaraz daudela ikusi dut; janari eda edari makinetan ere, jarraibideak eta produktuak elebietan ikusi ditut. Administrari batekin euskaraz egin dezaket eta kafesne azukreduna aukeratu. Hogeita hamar urteko hizkuntza normalizazioa nabari da, alajaina!

Nire txanda iritsi bitartean, irakurtzen hasi naiz nire irakurgailuan. Euskarazko liburu elektroniko bat. Itzulpena. Jatorrizko bertsioan 12 euro eta zentimo batzuk balio ditu; katalanez, zentimo bat gutxiago! Alemanieraz, oso merke (ai, Merkel!): 5,24 € besterik ez. Italieraz 9,99 €. Galizieraz 10,51. Frantsesek, ordea, garestiago ordaindu behar dute (15,99 €), elas! Baina, asmatu zer hizkuntzatan den garestiena! Bai, noski, euskaraz: 18,50 €. Gure ahalbideen gainetik bizi behar guk beti! Poltsikoen normalizazioa lortuko ote dugu inoiz?

Tira, pazientzia: pazienteen harrera egiten duten mahaian ere langile euskalduna nabarmentzen duen beste txartel bat ikusi baitut. Zoritxarrez, txanda tokatzen zaidanean ezin dut berarekin hitz egin, pantailan nire zenbakia piztu denean, administrari erdaldun batengana bidali nauelako, ordea. Osakidetzak ez du aurreikusi harreralekuan hizkuntza aukeratzeko modurik. Horrek gogoratzen dit, Osakidetzarekin jarraituz, nire betiko mediku erdaldunari agur esan eta euskalduna hautatu nahi izan nuela orain dela gutxi, osasun erakundeak pertsonal euskalduna nabarmentzeko jarritako txartelei esker –horiei esker bakarrik– jakin ahal izan nuelako horretarako aukera bazegoela nire osasun zentroan. Baina, zoritxarrez, bertako mediku euskaldunaren paziente kupoa beteta zegoen, eta hutsunerik ez den artean ezingo dut aldatu. Osakidetzak, noski, ez du aurreikusi inolako itxarote-zerrendarik mediku euskaldun batengana aldatu nahi duten erabiltzaileentzat, eta, beraz, buruak ematen didanean, berriro joan beharko dut galdetzera ea kupoan leku librerik badagoen. Trukean, pediatra euskalduna bai hautatu ahal izan dut. Ai, normalizaioa!

Normalagoa, ordea, zain dauden pazienteen artean euskara baino arabiera entzutea da normalagoa. Kaleetan ere, antzera. Semearen bila ikastolara noanean, D ereduko ume guztiak erdaraz ari dira txor-txor; txikitxoenak bakarrik euskaraz, banaka batzuk besterik ez. Hogeita hamar urteko normalizazioa.

Posted on

Erdibidean, lexikalizazioa

Igone Zabala Unzalu

Erdibizitza terminoa izan nuen hizpide irailaren hasierako artikuluan eta, Iratxe Goikoetxeak bere iruzkinean oso egokiro agerian utzi zuenez, zenbait kontu geratu zitzaizkidan jorratu gabe. Iratxek “erdi-prezioan saldu” eta “erdi-lanak egin” aipatzen zituen, baina horiek, bukaerarako utzi, eta abiapuntutzat hartuko dut erdibide izena. Izan ere, aurreko artikulua prestatzen ari nintzenean atentzioa deitu zidaten Orotariko Euskal Hiztegian sarrera horretan ageri diren bi adierek:

1. Punto intermedio, punto a medio camino. “Solución intermedia” Bixak nai dabe beriakin urten, baiña erdibide batera aillegau biako dabe derrior” Elexp Berg… Diddote ‘diote’ dela eta idatzi ohi den diote-k baduela, bi bokalen artean, erdibideko hots bat. MEIG VI 127. 2. La mitad del camino. Azaroak erdibidea egin dizu. Etxde JJ 26.

Lehen adiera aurreko artikuluan aipatzen genuen “objektu baten antzeko objektuekiko kokapen erlatiboa” esaten genion irakurketaren ildotik dator: erdiko bide batera ailegatu sintaxi-segidatik, erraz hel gaitezke erdibide batera ailegatu segida lexikalizatura. Lexikalizazioaren bidezidorrean aurrera eginez, erraz hel gaitezke erdibideko adjektibora ere. Lexikalizazioaren azpian metaforizazio prozesu bat ere badago, konponbideak, ikuspegiak, ezaugarriak… “bide” bezala ulertzera eramaten gaituena. Hartara, lehen adiera horretan “punto intermedio” dioen lekuan “camino intermedio” ulertu beharko litzateke eta ez “bide baten erdian dagoen puntua”. Adiera horretako adibide ugari aurki daitezke corpusetan. Hona hemen Ereduzko Prosa Gaur (EPG) corpusetik ateratako adibide batzuk:

  • Lopez: «Aldaketa soilik PSOErekin etorriko da, ez dago erdibiderik».
  • Baina ustekaberik handiena eman didana, CiUk erdibidetik jotzeko hartu duen jarrera.
  • Indar abertzaleak irtenbide hitzartuaren bilaketan noraino amore emateko prest dauden orain argituko ez duten bezala, subjektu erabakitzailearen alorrean abertzaleekin erdibide bat bilatzeko prest daudela esateko goizegi izan daiteke Lopezentzat.
  • Gure kasuan, erdibidean da, erdi tutorizatua baita: irakasle bat dugu bere tresna guztiekin, eta ordutegi librean datozen ikasleen bi talde ditu.
  • Orain ere erdibidearen bila nabilek, mutila!
  • Beraz, garai hartako anglo-eskandinaviar planteamendua erdibide bat aurkitzeko ahalegina zen, enpresa pribatua eta gizarte-justiziaren interesetan gobernu-arauketa konbinatzeko proba eginez.
  • Erdibideko 37 zuzenketa onartu ditu hirukoak .
  • Urkaregik erdibideko jarrera hartu zuen: ez zen Etxague bezain baikorra izan, baina Gonzalezen etsipenik ere ez zuen erakutsi.

Bigarren adierak, aldiz, aurreko artikuluan “zatiki-irakurketa” esaten genionera garamatza. Eta, kasu honetan, sintaxi-egituretatik abiatutako bide konposizionalak bidearen erdia egin dugu eta bide erdia egin dugu modukoetara eramango gintuzke, ez erdibidea egin dugu modukoetara. Hala ere, halako adibide ugari ere aurki daitezke edozein corpusetan. Hona hemen EPG corpusetik ateratako adibide batzuk:

  • Bestalde, beste hainbeste salaketa erdibidean geratu izana salatu du Babestu Bizitza taldeak: «Gertatu da Ertzaintzara joan eta ertzainek salaketa ez onartzea».
  • Bai eskolak euskalduntzeari! kanpainak erdibidea egin du, eta herritarren artean izan duen harrerarekin gustura agertu dira antolatzaileak.
  • Zerbitzu meteorologikoak joan den mendearen erdibidean sortu ziren.
  • Eta horren azpian zegoena, azken batean, hizkuntza naturala artifizial bihurtzeko prozesu bat zen, nahiko erdibidean gelditzen zena, sen onarekin bakeak egitearren.
  • Iztuetaren hitzetan, «gaur egun gazteek EGA azterketa egiten dute 18 urterekin, baina bitartean ez dago erdibideko titulaziorik».

Nola azaldu bidearen erdia / bide erdia egituretatik erdibidea hitzerako jauzia? Nire iritziz, lehen adierako erdibide izenaren zabalkuntza semantikotik etorri da bigarren adiera. Baliteke baita gaztelaniazko “a medio camino” esamoldeak eragina eduki izana, eta horren adieren eskutik lotuta etorri izana euskaraz gertatu den zabalkuntza semantikoa.

Nabarmendu beharrekoa da Euskaltzaindiaren Hiztegiak lehen adiera baino ez duela jaso:

erdibide iz. Bi mutur edo burutatik distantzia berera dagoen puntua. Hor ere erdibidetik ibili zen Moret, euskararen eta erdararen artean.

erdibideko izlag. Bi bururen arteko erdian edo erdibidean dagoena. Bi bokal horien artean badagoela erdibideko hots bat. Erdibideko irtenbide bat bilatu behar da. Gorputz-zale nahiz soin-zale nahiz erdibideko.

Iratxe Goikoetxeak bere iruzkinean aipatzen zituen Hiztegi Batuko “erdi-prezioan saldu” eta “erdi-lanak egin” adibideak, hizpide dugun bigarren adierako “erdibidea egin dugu” bezain zailak dira azaltzen bide konposizionaletik. Hala ere, hauen kasuan ere, adibide ugari aurki daitezke corpusetan. Nola sortu dira? Erdi daukaten beste era bateko egitura batzuen forma-analogia hutsetik? Erdarazko antzeko egituren (a mitad de precio…) analogiatik? Erantzuna ez da begi-bistakoa. Nolanahi ere, nire ustez, lexikalizatutako esamoldetzat hartu behar dira horiek guztiak, eta ez hitz edo termino berriak zuzenean sortzeko balio diguten eraketa-arau emankortzat.