31 eskutik

2013-10-22

Maribistako

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Hitz batzuek iragan denborako oihartzunak ekartzen dizkidate atzera, nire haurtzaroko koloreei, batzuetan margul besteetan bizi ageri zaizkidan irudi eta lurrinei atxikiak daudelako nolabait nire bihotz-burmuinetan. Eta holako hitz bat duzue gaur honat ekarri nahi dudana: maribistako.

Maribistako da hitz bat garai bateko Iruñeko erdaldunen ahotan noizean behin aditzen zena, gure auzoan ohiko samarra zenean aditzea «dicen que va a langarrear», «se están muriendo los zugarros», «no seas zacarro» edo «me tendrás que dar algo a ordea»; eta Unzu erostetxeetara amarekin tapaki bat erostera joan eta saltzaileak normal-normal esaten zuenean «qué le parece esta manta, señora, es muy gosho». Zeren, blog honetan agertutako Gaztelaniaz, nik beti «abuela» testuak eragindako iritzi-trukean aipatu zen bezala, Iruñean ere euskarazko hitz anitz agertzen baitziren gaztelaniazko solasetan, hiztunen oharkabean maiz, euskal jatorrizkoak zirela jakin gabe erabiltzen ziren-eta askotan.

José María Iribarrenen Vocabulario Navarrok honela dio:

MARIBISTACO. De maribistaco: Aplícase a los objetos de bonita apariencia, pero de corta duración y pésimo resultado; a las engañifas. (Tierra Estella, Puente la Reina, Pamplona, Montaña).

Hauxe, berriz, Antzingo Udalaren (Egaibar, Lizarrako merindadea) web-orrian irakurgai dagoen hiztegiak, hango hizkeraren euskal jatorriko hitzak biltzen dituenak:

MARIBISTAKO: así le dicen todavía en una familia del pueblo a lo de mucha apariencia pero de poco valor: «Es un vestido de maribistako».

Baztango Mintzoa: gramatika eta hiztegiak ere badakar:

maribistako (maribisteko) ‘itxura egiteko bakarrik balio duena’: unek eztu balio, au maribisteko bat da.

Eta Elhuyar eta Labayru hiztegiek jasotzen ez badute ere, Orotarikoan badago (mari-bistako), aurreko adibide bera agertzen delarik, besteak beste.

Euskalerria Irratiko Pipitaki-papataki lehiaketan maribistako hitza proposatu zuten (orain dela 16-18 urte) eta, entzuleek esandakoaren arabera, Nafarroako eskualde askotan erabiltzen zen (da?).

Egun, gehien-gehiena maribistako den honetan (arropak, gailuak, gure ondasunak eta jendaurreko jarrerak), bitxia gure solas eta testuetan hitz horren hain premia txikia sumatzea.

2013-10-21

Itzultzaileon kontzientzia feminista… ala matxista?

Aiora Jaka Irizar

Euskaldunok beti poztu izan gara euskararen genero-bereizketa ezaz, batez ere inguruko erdarak maskulinoaren mendeetako nagusitasunari aurre egin eta arazoari irtenbide asebetegarri bat emateko ahaleginean formula astun (los/las ciudadanos/ciudadanas vascos/vascas…) bezain barregarriak (personas infantiles) asmatzen ikusten ditugun garaiotan. «Eskerrak guk ez dugun halakoen beharrik! —pentsatzen dugu maiz, kopetako izerdia lehortzearekin batera—. Behingoagatik, euskara askoz ere sinpleagoa da!». Bada, azkenaldian, behin baino gehiagotan bihurtu zait arazo itxuraz hain erraza dirudien auzia, hainbat itzulpenen aurrean beste hizkuntzetako itzultzaileek hartu behar ez duten erabaki bat hartzera behartuta ikusi izan dudalako neure burua.

Erdaretako maskulino generikoa euskaratzeko ez daukagu inolako arazorik: les politiciens français, esaterako, «frantses politikariak» itzuliko genuke, eta kitto. Arazoak, ordea, genero-marka orokorra ez, baizik eta espezifikoa denean sortzen dira (edo sor daitezke, behintzat): un amigo «lagun bat» da, jakina, baina una amiga ere berdin-berdin da «lagun bat». Kasu askotan horrek ez dauka garrantzirik, eta ez dugu «emakumezko lagun bat» edo «gizonezko lagun bat» itzultzeko beharrik sentitzen, erdal izen-sintagmak daukan informazio gehigarri hori euskaraz testuinguruak ematen duela iritzita edo informazio gehigarri hori testua ulertzeko ezinbestekoa ez dela pentsatuta.

Dena den, esango nuke halakoetan ere gure kontzientzia matxista gailentzen zaiola maiz gure kontzientzia feministari: ziur naiz hamar itzultzailetik bederatzik ez lukeela inolako arazorik izango hau honela itzultzeko: Un taxista ha sido detenido por conducir ebrio > «Taxi-gidari bat atxilotu dute mozkortuta gidatzeagatik». Aldiz, goiburua femeninoan balego, Una taxista ha sido detenida por conducir ebria, uste dut bati baino gehiagori bonbillatxoa piztuko litzaiokeela, eta femenino hori euskarazko goiburuan nola txertatu hausnartzeari ekingo liokeela. Kazetariek ez lukete arazo handiegirik izan behar halakoetan, goiburuan zehaztu ez arren azpitituluan edo gorputz-testuan adieraz bailezakete taxi-gidaria emakumezkoa dela: «Taxi-gidari bat atxilotu dute mozkortuta gidatzeagatik. Emakumeak positibo eman zuen poliziaren kontrol batean», esaterako. Baina itzultzaileok, batez ere literatura itzultzean, ez ditugu eskuak hain libre izaten, eta askotan ez da hain erraza izaten genero-kontu horiek itzultzea.

Esku artean dudan itzulpen batean, behin baino gehiagotan gertatu zait ataka estuan geratzea, emakumezkoaren marka sartu ala ez sartu. Eta guztiz amorrarazi nau konturatzeak maskulinoaren kasuan ez dudala planteatu ere egin gizonezkoaren marka sartzea, hasieratik «normala» egin baitzait pertsonaia jakin bat gizonezkoa izatea. Esate baterako: itzultzen ari naizen ipuin bateko bi pertsonaia nagusiak «gizona» eta «emakumea» dira. Une batean, bi pertsonaia horiek taxi batean sartzen dira, eta, beraz, hortik aurrerako eszenan hiru pertsonaia daude: gizona, emakumea eta taxi-gidaria. Ipuin osoan zehar taxi-gidaria gora eta taxi-gidaria behera aritu naiz, ziurtzat joaz irakurlearen buruan taxi-gidari hori gizonezko gisa gorpuztuko dela, jatorrizkoan bezala. Aldiz, beste ipuin batean, gizonezko protagonistari iseka eginez hurbiltzen zaio une batez «lagun bat», baina, hara!, kasu honetan, emakumezkoa. Eta hortxe nire zalantza: zehaztu behar ote dut lagun hori emakumezkoa dela? Gizonezkoa balitz, ziur ez nukeela zalantzarik izango «lagun bat» jartzeko. Baina, emakumezkoa izanik, zehazteko beharra sentitzen dut, «lagun bat» jarriz gero irakurleek ere gizonezko baten irudiarekin lotuko dutelako uste ia osoan (gogora datorkit hemen Iban Zalduaren ipuin bat, irakurleak lotsaren lotsaz gorritzea lortzen duena, bukaerara arte ez baitira konturatzen protagonista emakumezkoa dela).

Beraz, zer egin behar dugu itzultzaileok horrelakoetan? Zer da kontzientzia feministaren arabera itzultzea? Pertsonaia jakin bat emakumezkoa dela zehaztea, ustez-eta bestela irakurleek gizonezko batengan pentsatuko dutela? Ala generoak zehaztu gabe uztea (jatorrizkoak ez baldin badu, noski, beste inon generoa zehazten duen beste hitzik erabiltzen), irakurleen kontzientzian generoen bereizkuntza gaindituta dagoelako esperantzan? Ala are, zenbait itzulpen-teoria feministak proposatzen duen bezala, jatorrizkoan ageri diren genero-markak nahierara manipulatzea, itzulpenean irakurketa berriak iradokiz? Jakina, hemen ere, beste hainbat itzulpen-auzitan bezala, ez dago erantzun bat eta bakarrik; kasuaren arabera erabaki baten ala bestearen alde egingo du itzultzaileak. Nolanahi ere, halakoek argi uzten dute itzultzaileak ezin duela inoiz «neutroa» izan, ondorio garrantzitsuak izan ditzaketen erabakiak hartzera behartuta baitago etengabe.

2013-10-19

Euskaltzuloa euskaltzalearekin liskarrean

Juan Luis Zabala

Gustuko ez duzun zerbait entzutean, kontuan hartu esan duenak, arrazoia eduki edo ez, esan duena esateko arrazoiak badauzkala.

Arrazoia ez dago edukitzerik aldarrikatu du Iñaki Segurolak, eta ezin esango dugu arrazoia daukala esaten dituenak esatean –ez soilik bertsolariez eta haien txapelketez–; baina bai, ordea, esaten dituenak esateko arrazoiak badauzkala.

Iñaki Segurola, berak esana da hau ere, euskaltzuloa da euskaltzalea baino gehiago, eta euskaltzulotasunarenak dira, nire ustez, haren arrazoiak. Funtsezko kontu askotan biak bat etorri arren, batzuetan euskaltzaletasunarekin talka egiten dute euskaltzulotasunaren arrazoiek.

Konpara daiteke, adibidez, euskaltzuloa prostituzioaren arbuioak hura erabat eta betiko debekatzearen alde agertzera bultzatzen duen feministarekin; euskaltzalea, berriz, prostituzioa arbuiatu arren –edo prostituzioa arbuiatzen duelako–, prostitutak babesteko haien egoera legeztatu eta hobetu beharraren alde lan egiten duen feministarekin. Konparazioa beste arlo batera eramanez, «Espetxeak apurtu» aldarrikatzen duenarekin lotuko nuke euskaltzuloa; euskaltzalea, berriz, «Euskal presoak Euskal Herrira» eskaria urbi et orbe zabaltzen duenarekin. Estrategiarik, kalkulurik eta prospektibarik gabe, erraietatik egiten du orro euskaltzuloak, goseak larritutako ume baten antzera.

Uste dut nik, konparatzen hasiz gero, gehiago dudala euskaltzaletik euskaltzulotik baino. Baina tarteka sentitzen dut neure baitan euskaltzuloa euskaltzalearekin liskarrean.

2013-10-18

Interpreteari kabinan laguntzeko softwarea

Karlos del Olmo

Glosariorik onena, norberaren buruan dagoena. Eta interpretearen aiutaririk onena, kabinako lankidea. Lanbide horretan diharduenak ongi ohi daki bietatik edukitzea zein den ona. Baina, ondo gerta daiteke, edozelan ere, buruak huts egitea —lantzean behin baino ez bada ere—, edo kabinan (murrizketa madarikatuak!) bakarrik egon behar izatea, edo enkargua eta dokumentuak jasotzen dituenetik kabinako saioa egin arte oso epe laburra izatea (hau da, glosario berriak kaskoan behar bezala sartzeko astirik ez), edo eta, zergatik ez?, interpreteak gai jakin batean trebatu behar izatea inor gogaitu gabe.

Burubide edo zailtasun horiek guztiek urgazle bera dute ebazpide: interpretazio kabinarako softwarea (gaur egun), bateko, eta, besteko, oso etorkizun hurbilean, ahotsa ezagutzeko programak, aurrenik aipaturiko programekin batera. Oraingo aldian, ordea, lehenengoak aurkezteko txanda da, eta, batez ere, horietako bi. Biok bitarte direla interpretatu beharreko gaien inguruko termino zerrendak eskura eta begira izan ditzakegu (are hizlariek igorritako materialekin berekin ere).

Aurreneko programa Interplex da. Doako demoa jaitsi dezakegu, eta, nahiz eta erabilera mugatukoa izan, instalatu ondoren berehala ikusiko dugu zertan lagundu diezagukeen (esan dezagun, bidenabar, telefono mugikorrean nahiz tabletetan dabilen aplikazio bat ere baduela). Informatikari batek eta eskarmentu handiko interprete batek diseinatua da, eta, batik bat, hainbat glosario eta hizkuntza kudeatzeko bidea eskaintzen du, harroinean bilaketa algoritmo arin-arina baitu; hortaz, nahikoa da letra batzuk tekleatzea berehalako batean pantailaratzeko glosarioan bat datozen sarrerak. Ezaugarri nagusia, datu baseak kudeatzeko beste programa batzuetan ez bezala, bilatzeko agindua beti indarrean egotea da (guk besterik agindu ezik). Hala, bilatzeko agindua tekleatzeko beharrezko denbora aurreztuko dugu, baita, okertuz gero, eskaera zuzentzen xahutu beharrekoa ere.

Zer egiten du, batez ere?:

Datu base berriak sortu, haietako bakoitzak gura beste glosario eduki ditzakeela.
Lehendik prestaturiko datu baseak eta glosarioak zabaldu.
Bilatzeko agindua beti gerturik izan.
Azentuak eta bestelako ezaugarri grafikoak kontuan izan ez, arinago bilatu ahal izateko.
Terminoa glosario guztietan bilatu, hala nahi izanez gero.
Sorburu eta xede hizkuntzak klik huts batez aldatu eta alfabetoaren arabera antolatu.
Beste programek eginiko glosarioak inportatu.
Berberak sorturiko glosarioak esportatu.
Glosarioak elkarri itsatsi.
Glosarioak inprimatu.
Terminoak eta kateak unean-unean gehitu.
Ikusi nahi ez ditugun hizkuntzak aldi baterako ezkutatu.

Hona hemen irudi bat:

Bigarren programa Interpret Bank dugu. Produktu moduan, landuago dirudi aditu batean. Demoa instalatu ondoren, hilabete oso batean hiru aukera izango ditugu erabilgarri:

a) Konferentzietarako modua

Interpreteak kabinan gehien bat erabiltzen duena, lehendik landutako glosarioak arakatzen dituen modulua baita. Arestian aurkeztutako programan bezala, oso arina da. Hizkuntza pareekin dihardu, interpreteak legetxe.

Eskatzen dioguna indarreko glosarioan topatu ezean, beste guztietara joko du.

b) Gomutarazteko edo ikasteko modua

Oso onuragarria glosarioak saioaren aurretik buruz ikasteko. Terminoak txandaka erakusten ditu, xede hizkuntzan ala sorburu hizkuntzan. Erabiltzaileak berak eskuz alda ditzake fitxak, bai eta denboraren arabera eta ausazko modu automatikoan aldarazi ere. 50 eta 200 termino artean ikasteko egokia.

c) Terminoak kudeatzeko modulua

Glosarioak eta datu baseak jorratzeko modulua da, eta beste bioi deitzeko modua ere ematen du.

Glosarioak sortu, inportatu, esportatu, inprimatu, aldatu (esaterako, beste hizkuntza batzuk gehituta), material osagarriekin elikatu eta beste ataza batzuk gauzatzen ditu.

Interneterako sarbiderik izanez gero, terminoen inguruko informazioa xerkatzeko bidea ere badu programak.

Zulo bakoitzari bere larakoa.

2013-10-17

Denengan, denean

Iratxe Goikoetxea Langarika

«Herritarrengan familiaren aldeko korrontea sumatu dugu». Brasta-brasta bota zuen esaldi hori kazetari batek lehengoan. Eta ezin hobeto etorri zait NORENGAN kasuak hartu duen abiada geldiezinaz berba egiteko.

Konturatuta zaudete gaur hitzetik hortzera darabilgun -gan hori oso-oso urri erabili izan dela orain 50 bat urtera arte? Oso urri, eta testuinguru eta aditz jakinekin. Sinistu, fedea izan, ustea izan, itxaron… eta noizbehinka bestetxoren bat: «zer ikusten duzu nigan?», «zugan dut aterpea», «harengan bizi da»…

Orain, barra-barra erabiltzen da, eta ez fede eta sinesmenaz lehen baino gehiago dihardugulako. Hiztunon esateko moduak eta ikuspegia aldatu egin dira. Hedabideetako hizkeran, izenen inguruan egituratzen dira esaldiak, hiru-lau aditz euskarri hartuta. Adibidez, «auzokoak beldurtu dira» esan beharrean, «beldurra sortu / piztu du auzokoengan». Edo «grebak mila pertsonari eragin die» barik, «grebak mila pertsonarengan izan du eragina[1]».

Horixe da joera, bai, eta eten barik doa aurrera, bidean gero eta gauza gehiago harrapatuz. Esaterako, ERAGINA IZAN + NORENGAN lotura automatikoa egiten dute hainbatek, bizidun zein bizigabeekin: Ez dakigu EPOak zein eragin duen minbiziarengan. Jakina da -gan bizigabeekin ere erabil daitekeela, pertsona edo pertsonifikazio ideia dagoenean. Gizartearengan bai, baina minbiziarengan?

Kontrara, bizidunak «gauzatzat» darabiltzagunean (esaterako, medikuntzaren ikuspegitik begiratuta), -etan erabili izan da tradizioan: Gaitz hau emakumeetan larriagoa da gizonetan baino. Azkenaldian, ostera, -engan hasi da zabaltzen testuinguruotan ere: Txerriengan hasi zen gripea.

Horrekin lotuta, ez dakit nire irudipena den, baina -gan entzuten dudanean barruragoko edo sakonagoko zeozer ulertzen dut. «Harengan eragina du» entzunda, haren barrua, haren izatea, haren sentimenduak ukitzen dituela ulertzen dut. Horregatik, bitxia egiten zait autobusen grebak mila erabiltzailerengan eragina izan duela entzutea. Erabiltzaileei eragin edo erasan egin diela esan beharrean.

NORIdun aditzen ildotik dator nire azken gogoeta. NORENGAN lekua jaten hasi zaio NORI kasuari ere: Auzo-herriengan erreparatzeko esan zien eskoziarrei. Datiboa erabili ez eta dena «norenganatzeko» joera hori edonon ikusten da: Zaleengan zapore gazia utzi du Euskaltelen agurrak.

Hizkuntza erraztu nahia ote dago joera honen atzean? Horixe da nire susmoa, berbaera automatizatura bideratzen ari garela, «traba» egiten duten NORIdun aditzak baztertuz eta izenetan oinarrituz. Horregatik esaten da mila bider gehiago «haurrengan irakurzaletasuna piztu» eta ez «haurrak irakurzaletu» (bai gaitza!), «haurrak irakurtzera zaletu» edo «haurrei irakurzaletasuna piztu».

[1] Foko aldatze hori nabarmena da emozioen berri emateko esaldietan. Horri buruzko txostentxo bat prestatu genuen ETBko kazetarientzat orain urte batzuk, eta erabili.com-en dago irakurgai.

2013-10-16

Debekatu izanagatik…

Patxi Petrirena Altzuguren

«Ulian ehiza debekatu izanagatik pozik agertu da Eguzki» zioen prentsako izenburu batek, ez aspaldi.

Badakigu, jakin, hor aipatzen den gertaera «ehiza debekatzea» edo «ehiza debekatu izana» dela, baina ez da batere segurua «ehiza debekatu izanagatik» horrekin «ehiza debekatu dutelako» ulertzea irakurleak (testugileak nahi zuen bezala), zeren eta edonork uler bailezake «debekatu duten arren». Izan ere, denontzat arruntak dira honelakoak: «Ehiza debekatu izanagatik (ere), batzuk tiroka aritzen dira oraindik».

Bi esanahi izan ote ditzake «izanagatik» formak? Testuinguruaren mende utzi behar ote dugu «debekatu izanagatik» nola ulertu: «debekatu arren» edo «debekatu dutelako»? Zalantza hori izan dut denbora luzez, tarteka irakurtzen nituenak irakurrita. Baina Euskaltzaindiaren JAGONET zerbitzuak argi samar utzi zigun kontua «-agatik, izanagatik; kausazkoa ala kontzesiboa?» galderari emandako erantzunean (2002). Hona:

Galdera

«Aita etorri izanak poztu du» moldatu eta «Aita etorri izanagatik (kausa) poztu da» esan al daiteke? Ala «Aita etortzeagatik poztu da» esan behar al da? Nik lehena erabiltzen dut, baina ez dakit ongi dagoen.

Erantzuna

Kausa balioan ez dago gure literatura-tradizioan «Aita etorri izanagatik poztu da» bezalako egiturarik. Ez, behintzat, Orotariko Euskal Hiztegiko corpus osoan.

Baliteke kausazko perpausetan aspektu burutua adierazteko aditz-forma jokatuak («Aita etorri delako/zelako poztu da») erabili izan direlako gertatzea hori, edo aditz-izena oinarri duen forma jokatu gabea («etortzeagatik») erabili delako.

Kontua da «izanagatik» formaren erabilera guztiak balio kontzesibokoak direla. Adibidez, honako hau: Polik maite zuan bizibide ura beti arriskoan bizi izanagatik (Anabitarte, Poli, 43. or.)

Garbi dago, beraz, Euskaltzaindiaren arabera: «debekatu izanagatik» esatea «debekatu arren» edo «nahiz eta debekatu» esatea da, eta ez, inola ere, «debekatu dutelako».

Hala ere, desbideratzea maiz aurkitzen dugu egungo testuetan, eta Ereduzko Prosa Gaur corpusean bertan ere erraz samar aurkitzen dira intentzio kausaleko izanagatik perpausen adibideak:

Zikinak zeuden, erabili eta garbitu ez izanagatik.
-Kezkatan zabiltza Harryren sekretuak niri kontatu izanagatik.
Mina dauka sorbaldan aulki gehiegi batera garraiatu izanagatik.
Nik salatzen zaitut Cumhail nire aita hil izanagatik, eta Irlandaren suntsipena ekarri izanagatik!
Karrika maite dut eta Jainkoari eskerrak ematen dizkiot bertan ogibidea atera ahal izanagatik.
Bizirik zegoela saria eman ez izanagatik barkamena eskatu nahi izan balio bezala.
Kargu hartzen zidan Carusora agertu ez izanagatik: ordu eta erdi egon zela itxaroten.
Noraez apur bat sentitu nuen Ferminen ihesarekin, eta min apur bat ere bai horrela alde egin izanagatik, nitaz despeditu gabe.

Euskaltzaindiaren EGLU-VII liburuak (2011) berretsi eta sendotu egiten du lehen JAGONETen emadako erantzuna. «Gauzak gisa honetara izan dira beti. Etorri izanagatik, uste izanagatik eta holakoak perpaus kontzesiboak dira, etorri arren edo nahiz eta uste izan bezalaxe. Hori da perpaus horien balioa».

2013-10-15

Duela bi mila urte…

Koro Garmendia Iartza

Itzulpenak ahalik eta ondoen egiten saiatu arren, tarteka, nahi gabe, akatsak egiten dira. Eta batzuk ez edonon. Itzulpen-okerrek eragina izan dezakete; adibidez, auzitegietan, presidenteen hitzaldietan, nazioarteko biltzarretan… Eta okerrak egiteko aukerak, tamalez, biderkatu egiten dira itzulpena aldi berekoa denean; hots, tarterik ez denean hiztegietan kontsulta egiteko, zalantzak buruan dantzan ibiltzeko, eta aukeretan onenaren alde egiteko. Seguruenera, interprete askok ‒guztiek?‒ izango dute halako kasuren bat gogoan.

Xehetasun batekin zabalduko dut kasuistikarako tartea. Donostia Zinemaldiaren inaugurazio-ekitaldian, besteak beste Oliver Stone zuzendariak hartu zuen parte. Aretoan zen jendeari hitz guti batzuk zuzendu zizkion. Ingelesez. Aldi bereko itzulpena egiten ari zenak, baina, hanka sartu zuen esaldi batean. Stonek, Alexandro Handiari buruz egin zuen filmari buruz ari zela, «duela bi mila urte» gertatutako istorioa zela esan zuen (zehazki, two thousand years ago); itzultzaileak, berriz «duela berrehun urte» jazo zela.

Beti iruditu zait zaila, eta erantzukizun handikoa, interpreteen lana. Erantzukizunaren norainokoa, gainera, are handiagoa izango da xede duen ekitaldiak nolabaiteko oihartzuna duenean. Pentsa, adibidez, estatuburuen bilkuretan zer-nolako zama astuna izaten duten itzultzaileek bizkarrean. Kezkak ere, zer esanik ez…

Adibideak asko eta asko dira. Bat aipatuko dizuet. Nikita Khrustxev sobietar buruzagiak, 1956an Moskun hitzaldi bat ematen ari zela, komunismoa goraipatzen eta kapitalismoa gaitzesten, zera esan omen zuen: «Gustatu ala ez, lurperatzeko orduan bertan izango gara». Komunismoak kapitalismoak baino gehiago iraungo zuela adierazi nahi zuen horrela. Kontua da itzultzaileak beste modu batera eman zuela esaldia: «Lurperatu egingo ditugu». Mehatxu-kutsua zuen mezu horrek…

2013-10-14

Ahaldundu edo jabetu?

Bego Montorio Uribarren

Aurreko artikuluan aipatu nuen kiroldegiko ikastaroen eskaintzarekin bateratsu, beste jarduera-eskaintza hau zabaldu ziguten herrian: «Emakumeen jabekuntzarako ikastaroak», eta, behin berriro ere, izendapenak eragindako kirrinka-hotsa lagun nuela irakurri behar izan nuen.

Begiratu bat eman ondoren, mahai gainean utzi eta han eduki dut egunetan ditxosozko liburuxka, «Emakumeen jabekuntza» esamolde karrankari hori azalean zuela. Neuri begira edo. Harik eta, halako batean, erronkari heldu diodan arte: zergatik ez «emakumeen jabekuntza»?, zer aukera daude, bestela? Bidaia polita egin dut erantzun horien bila.

«Jabekuntza» horren atzean ingelesezko empowerment dagoela jakinik (zuzenean nahiz gaztelaniazko empoderamientotik pasatuta), datu-base eleaniztunetara jo dut ezagutzen ditudan hizkuntzetan zer bide jarraitu duten ikustearren, baita berehala konturatu ere ingelesezko empower eta empowerment itxuraz sinple horien atzean mamia badagoela, mami sendoa gainera.

Linguee eta Europako Batasunaren IATE datu-baseak kontsultaturik, aukera zabal samarra aurkitu dut hizkuntza guztietan. Gaztelaniaz, empoderamiento, potenciación, habilitación, capacitación, facultar, habilitar, apoderar, dar poder eta autorizar; frantsesez, responsabilisation, habilitation, renforcement de pouvoir, renforcement des moyens d’action, renforcement de l’autonomie, émancipation, autonomisation, habiliter, responsabiliser, autoriser eta commissionner; eta portugesez, empoderamento, capacitação, habilitação, afirmação, autoridade, empoderar, autorizar eta delegar poderes.

Horra itzulpen teknika askotarikoen lagina: kalkoa, mailegua, azalpena, perifrasia… Eta horra, orobat, adibide argi bat itzulpen jardunaren funtsaz: atzerriko hitz baten atzean dagoen kontzeptua xede hizkuntzan izendatzeko esamoldearen xerka.

Hortaz, hitz horien definizio eta azalpenetara ere jo dut, eta oso testu interesgarriak azaldu zaizkit; esaterako, Ignacio Martín-en Empoderamiento para la innovación social (Itziar Otegi blogkidearen iradokizuna), non, besteak beste, Wittgenstein filosofoaren esaldi zoragarri hau jasotzen den: «Nire mintzairaren mugak ditut munduaren muga». Eta ikusi dut, halaber, empowerment hori prozesu modura ulertzen dela gehienetan, ez zerbaiten emaitza edo ondorio gisa.

Euskarazkoari begiratu aurretik, Espainiako akademian egin dut geldialditxoa, eta hara non jakin dudan empoderar aditzerako artikulu berria azalduko dela DRAEren hogeita hirugarren edizioan: «Hacer poderoso o fuerte a un individuo o grupo social desfavorecido». Empoderamiento hitza ere jasoko dute, zentzu berean.

Eta gurean? Bada, ez dakit noiz planteatu zitzaion euskaldun bati, lehen aldiz, empowerment hori euskaraz eman beharra, baina badakit hamar urte baino gehiago pasatu direla horren inguruko kezka eta zalantzak ItzuL posta zerrendan lehen aldiz agertu zirenetik (apustua egingo nuke interpreteren bati azalduko zitzaiola arazoa, kabinan lanean ziharduela).

Mezu horietan (hemen ikus ditzakezue, edo Euskalbar baliatuta), itzulpen proposamenak ez ezik, argudio, azalpen eta erreferentzia ugari dago: zein testuingurutan erabili den hitza, zer definizio eman zaion, zer arazo sortzen duen euskarazko ordain batek zein besteak, hiztegietan zer eta nola jasota dagoen…

Itzulpen proposamenetara etorrita, batzuk «botere»tik eratorritakoak dira (boteretu, boterekidetu, botere-ahalmen…), beste batzuek «agindu/aginte» dute oinarrian (aginpideratu, aginteratu, agintedundu), «eskuduntze» eta «eskudundu» ere azaldu dira, hala nola «indar-hartzea» edo «indar-ematea». Ingelesezko hitzari bere horretan eusteko proposamena ere badago, eta hala jasotzen du Euskaltermek. Alabaina, gehien nabarmentzen direnak «ahal» eta «ahalmen»ekin lotutakoak dira, eta, horiekin batera, nire liburuxka horretan agertzen den «jabekuntza».

Badirudi, beraz, bi aukera nagusiren artean dagoela hautua: «ahalduntze» eta «ahaldundu» batetik, eta bestetik «jabekuntza» eta «jabetu» (azken aditz horrekin zalantza gehiago dagoela ematen dit).

Nik neuk, oraingoz behintzat, hartua dut erabakia, hasieratik argi esan dudanez «jabekuntzak» ez bainau asetzen; ez zait kontzeptuaren neurrikoa iruditzen, nekez uler baitaiteke horren atzean dagoela norberaren/taldearen ahalmenean sinestea eta ahal horiek erabili nahi izatea.

«Ahalduntze» horrek ere azaroak badituela? Bai; baina, arazoak arazo, hori ikusten dut irtenbide egokiena. Eta ez naiz bakarra, eduki hori jasotzen duten hiztegi gutxietan (Elhuyar eta Euskalterm) «ahaldundu» eta «ahalduntze» proposatzen baitute. Aukera bera egin du Emakundek ere, hasierako «jabekuntza» bazter utzirik 2008rako erabakia baitzuen «ahalduntze» erabiltzea (ItzuLen azaldua).

Eta bai, badakit ahoskatzeko erraz-erraza ez dena, baina onartu beharko didazue «Jaurlaritza» esatea ere ez dela samurra, eta barra-barra darabilgu.

2013-10-12

«Agur eta adio»

Elixabete Perez Gaztelu

Nire aurreko postak estimazio pixka bat izan zuela ikusita (eskerrik asko, Mikel Taberna, Xabier Aristegieta!) berriz ere Mitxelenaren gutunetara jo dut. Oraingoan gutunen amaierara.

Gutunak bukatzeko Mitxelenak darabiltzan esapide, formula, dena delakoetako batzuk ekarriko ditut. Batez ere, oso gertu izanda ere adierazteko beste moduren bat (horrela esatea badago), gutungilearen hautua, joera, isuria ispilatzen duten esapide batzuk.

«Hasieran» jasoa dugu agur diosala askotxotan darabilela Mitxelenak abiaburuan (39 gutunetan). Amaieran, berriz, oso gutxitan zuzentzen zaio gutunaren hartzaileari agur erabilita; bitan besterik ez du agurtzeko ekintza perlokutiboa gauzatzen: «Agur eta agindu», «Agur eta goraintzi». Ia beti jotzen du solaskideari mintzatzera hartu aditza hasieran duen aginterazko perpausa erabilita: «Ar ezazu adiskide berantkor onen biotzeko agurra», «Ar itzazu gure agurrik beroenak. Biotzez»…

Mitxelenak ahoz erabiltzen zuen adio (errenteriarrok «ariyo» esaten duguna) ez du behin ere idatzi gutunen bukaeran. Ezta egun ikusten (eta entzuten) den «Ez adiorik» ere.

Esan bezala, hartu aditza hasieran duten perpausak maiz darabiltza (30 bat aldiz) hartzearen objektua agurraren ordez zorionak eta goraintziak direlarik batez ere: «Ar itzazu nagi onen goraintzirik oberenak. Biotzez», «Har itzazu, bada, gure eskerrik eta goraintzirik hoberenak»… Halakoetan ez dugu behin ere ikusi goraintziak, zorionak aditzaren aurretik adieraziak (demagun, «gure goraintzirik hoberenak har itzazu» edo).

Ezta gutuneko azken pasarteko perpausean lehen pertsonako genitiboa (ez singularra ez plurala) hasieran duenik ere. Bigarren pertsona duten 10 bat gutun badaude: «Zure berriak, merezi ez baditut ere, pozik hartuko nituzke. Beti bezala, esanera naukazu», «Zure berrien begira gaude. Har itzazu, bizkitartean, gure goraintzirik hoberenak», «Zure morroirik zintzoena»…

Arestiko zorionak eta goraintziak direla, hain zuzen, harrigarri samarra egiten da eskumuinak hitza gutun-amaieretan (bai bukaeraren hasieran, bai beste osagai batzuen artean) behin bakarrik erabili izana: «Eskumuinak Baumgartl andreari. Eta barka ezaiozu, otoi, gutungile alfer honi ixilaldi luzeegi hau. Beti bezala esanera naukazu». Gainerakoan, beti goraintziak darabil bai azken agurraren hasieran (15 bat aldiz): «Goraintziak guztioi eta urren arte. Bihotzez«, «Goraintziak emaztearen partetik, mila esker berriz ere, eta aurki arte. Bihotzez»…, bai perpausean: «Ar itzazu zuk ere gure goraintziak ea lenbailen asi-berria dugun urte ontarako biotzez zuzentzen dizkizugun opak eta ongi naia egokitzen zaigun».

Askotan burutzen ditu eskutitzak eskerrak ematen: «Eskerrak berriz ere bihotz-bihotzez eta esanera naukazu beti bezala», «Eskerrik asko berriz ere», «Mila esker, berriz ere, eta barka»… Kopuruan antzera bi moldeak: Eskerrik asko, 25 bat aldiz, Mila esker, 18tan.

Eskerrak ematearen ondoan berriz ere askotan darabil; berriro ere, berriz, behin besterik ez: «Eskerrik asko berriro ere. Bihotzez».

Barkamena eskatuz ere bukatzen du gutunik behin baino gehiagotan («Barka, berriz ere, eta aurki arte»…). Ia beti aditza jokatuta darabil: «Barka ezadazu, otoi, ixillaldi luze au. Eta etzaiozula ixillarekin erantzun zure adiskide damutu oni», «Barka ezazkidazu gaizki esanak, orrelakorik baldin bada. Eta esanera naukazu zernaitarako, beti bezala. Biotz-biotzez»…

Esanera edukitzea ere oso baliagarria gertatzen zaio, bai esaldietan txertatuta (arestiko barkamen-eskeko adibidean bezala, asko eta askotan), bai gutun-amaierako azken esaldiaren hasieran. 15 bat eskutitzek honen gisako bukaera dute: «Esanera gauzkazu. Biotzez»… Bitan, ordea, esanetara erabili du: «Esanetara gauzkazu zernaitarako. Biotzez».

Parekideekin bukatzen joateko, ekar ditzagun Aurki arte eta Urren arte. Horrelaxe darabiltza beti. Ez du inoiz laster arte, ezta hurrena (ezta hurrenera) arte ere; bai, ordea, behin, ordura arte: «Biar edo etzi deituko dizut gauean onezaz mintzatzeko. Ordura arte, biotzez». Ikusi arterik ere ez dugu bat bera ere ikusi.

Zain / Begira gelditu eta Zain / Begira geratu. Beti-beti gelditu darabil: «Zure erantzunaren begira gelditzen naiz, bada», «Zure berrien zai gelditzen gara», «Zure berrien zai esanera gelditzen natzaizu»…

Hasiera garrantzitsua izanagatik, bukatzen asmatzea ere ez da ardura gutxiagokoa. Horrexegatik, pareen zerrenda aspergarri samar hau umore pixka batez kita dezagun, Mitxelenaren bukaera umoretsu parea ekarrita:

«Milla eta milla esker. Eta bidai on, druiden artean». Jon Miranderi (1955.08.09).

«Hontaz, beste nonbait, mintzatuko naiz, astirik baldin badut. Bitartean, bihotzez agurtzen zaitu zure adiskide (Jainkoari eskerrak) desmitifitatu(sic) honek». Gabriel Arestiri (1973.02.17).

2013-10-11

Esan dezadan, bestek esan baino lehen

Irantzu Epelde Zendoia

Euskara irakasleentzat ez da lantegi erraza izaten subjuntiboko adizkerak eta hauen erabilera ikasleei azaltzea. Aspaldikoa eta oso hedatua da gure artean halako adizkien ordez forma nominalizatuak erabiltzeko joera, eta ikasleek ere nahiago dituzte, mila bider! Adibidez: nahi nuen Ane gezurti horrek egia esan zezan > egia esatea. Hegoaldean, gaur egun, nekez entzungo ditugu lehena bezalako formak ahozko eta bat-bateko ekoizpenetan, non eta ez den esaera eginen batean edo. Gogora datorkit, adibidez, etxean testuinguru jakin batean bakarrik erabiltzen den hau: esan tzaten, bestek esan baino lehen «esan dezadan, bestek esan baino lehen». Norberak bere buruari konplimenduren bat egin ondotik erabiltzen da, solaskideari irri eginarazteko askotan (gazteleraz, akaso, «no tener abuela» izan daiteke kideko hurbilena, baina ekoizlearen ikuspegitik esana).

Iparraldean, kontu hauen inguruan gauzak gaur egun gainetik badarik ere nola dauden ikusi nahian, inkesta ttiki bat egin dugu, eta oraingo hiztun arruntei eskatu diegu goikoaren antzeko perpaus bat euskaratzeko: je voulais que Ane dise la verité. Hara ikasketak euskarazko murgiltze sisteman egin dituzten gazteen erantzunak (denak 30 urtetik beherakoak dira):

Nai nuen Anek egia erratea.

Nai nuen Anek egia erran dezan.

Nai nuen Anek egia erran tzezan.

Nai nuen Anek egia erran zezan.

Nai nuen Anek egia erran dezan.

Nai nuen Anek egia erraitea.

Nai nuen Anek egia erran zezan.

Nai nuen Anek egia erran dezan.

Nai nuen Anek egia erratea.

Nai nuen Anek egia esatea (sic).

Nai nuen Anek egia erran zezan.

Ikastoletan eskolatu diren gazteen artean, ikus daitekeenez, gehienek subjuntiboko formaren bat erabili dute, nahiz hiztun batzuek ez duten denbora komunztadurarik egin (zezan > dezan). Gazte hauentzat hizkuntzaren erregistro zainduari lotua egon daiteke subjuntiboa, eta beharbada horregatik ez diote ihesik egin.

Ikasketak eskola frantsesetan egin dituzten gazte euskaldunek, berriz, erantzun hauek eman dituzte (erakusgarri txiki bat):

Nai nuen Anek egia erran dezan.	Nahi nizün Anek erran dezan egia.
Nai nuen Anek egia erran dezan.	Anek egia erran zezan nai nuen.
Nai nuen Anek egia erraitea.	Anek egia erran tzezan nai nuen.
Nai nuen Anek egia esan tzezan.	Nahi nizün Anek erran dezan egia.
Nai nuen Anek egia erran dezan.	Nahi nizun Anek egia lezan.
Nahi nizün Anek egia erran lezan.	Nai nuen Anek egia erraitea.
Nai nuen Anek egia (…) erran dezan.	Nahi nizün Anek egia erranik.

Berriz ere ikusten da askok ez dutela denbora komunztadurarik egiten (frantsesaren eraginez, seguru ere), baina ezin ukatu subjuntiboa oso erabilia dela talde honetako hiztunen ezpainetan, elizitabide berezi honen bitartez lortutako erantzunetan behintzat. Beharbada hizkuntzaren erabilera zaindua egon liteke, berriz ere, honen oinarrian. Forma prestigiotsuak dira hauek, eta halakoek denboran irauteko joera izaten dute. Ikus dezagun, ba, denborak zer ekartzen duen!