Argitalpenak

Posted on

Hau da

Eneko Bidegain

Gaur hitz egin nahi dut esaldiaren hasierako zatiari azalpen gehiago emateko helburua duten bigarren zatiez, hau da, aurreko zatia argiago azalduko luketen hurrengo zatiak izango dira artikulu honen gaia. Oraintxe idatzi dudan esaldiak badu zerbait bitxi, ez? Hori da, ordea, maiz irakurtzen dudan esaldi mota. Ez dakit aitzineko ikasturteetan hainbeste zabaldua zen joera hori edo aurtengo ikasleek ikaragarriko joera izan duten «hau da» hori erabiltzeko. Egia erran, bestela ere maiz entzuten da, hedabideetan hitz egiten dutenen ahotik bereziki, baina egoki.

«Hau da», «hots» edo «erran nahi baita» gauza bererako erabiltzen dira. Aitortu behar dut nihaurek «hots» anitz erabiltzen dudala. Baina zein da horien helburua? Aitzineko esaldian aipatutakoa argikiago azaltzea, xehetasun berriekin edo adibide zehatzekin. Edo aitzineko esaldiko aipu zehatzak orokortzea. Orotariko Euskal Hiztegitik hartu ditut adibide batzuk.

Informazio zehatzagoa emateko:

Handik ioanentzare bertze bidearen erdian uest noroestean, hau da, Lorrenetik Arroke Tobasat eta Arroke Tobastik Sen Maloarat. INav 57.

Azaltzeko esaldiaren lehen zatian zeri egin nahi genion erreferentzia:

Guzur andija da, diabrubak kristinau askori siniserazoten deutseena, au da, gerora aldatuko jakeela bijotza onerako. Mg CO 112.

Zehaztasuna orokortzeko:

Egiya da euzkeldun geienak arotz, argin, igeltseru, errementari, au da, berarizko lanbiden bat ebenak, opiziodunak, izaten zirala. Kk Ab II 182.

Ulertzen ez dena ulertarazteko, itzulpena eskaintzeko edo definizioa emateko:

Ola daudela, prantses-izkuntzan / esan oi dute iru aldiz: / “Pax avant”, au da, “Pakea aurrera”. Or Eus 209.

Poliandria, au da, emakume bakar batek gizon bat baiño geiago eukitzea. Vill Jaink 158.

Balorazio bat egiteko:

Ektareako larogei zentimetro, au da, metro eskaxa urteko. Munita 66.

Idatzizko komunikazioan edo ahozkoan, joera handia dugu «hau da» edo «hots» erabiltzeko, eta tresna biziki egokia da diskurtso baten garapenean. Ez dakit denborarekin ikasten den, oharkabean, nola erabili behar den, edo pixka bat irakatsi behar den. Irudipena daukat aurten irakurri ditudan ikasleen idazlanetan, «hau da» sistematikoki erabiltzen zela, baina ez esaldiaren lehen zatiko ideia osatzeko edo tresna diskurtsibo gisa. Ez. Maiz, esaldiaren lehen zatiko ideia errepikatzera mugatzen da «hau da»-ren ondoko zatia. Estilo horretakoak dira ikasle askori irakurri dizkiedan adibideak, exajeratu gabe:

Errepide honetako abiadura muga orduko 90 kilometrokoa da, hau da, ezin da ibili 90 kilometro orduko baino bizkorrago.

Gisa horretako baieztapenak egitearen arrazoia ez da, nik uste, «hau da»-ren erabilera okerra; diskurtso bat eraikitzeko zailtasuna islatzen du. Ez dakit arrazoia den ez dakitela orriak nola bete eta beraz esaldia luzatzeko trikimailu gisa erabiltzen dutela, edo ez daudela ziur azaldu nahi duten ideia ongi azaldu dutela, eta horregatik, badaezpada errepikatzen dutela gauza bera ia-ia hitz berekin.

Posted on

Bi haurdun

Fernando Rey Escalera

“Bi haurdun Palermora (Sizilia) eraman dituzte, eta Lampedusako erietxera beste hiru lagun”

“Etorkinekin lan egiten duen Beni Znaffen erakundeko presidenteak, Hichman Barakak, hildakoen artean bi haurdun zeudela ohartarazi zuen”.

“Bi haurdun eta bi amatxo beren umetxoekin”.

Esaldi horiek Google-etik atera ditut, baina halakoak gero eta gehiagotan ikusten dira toki askotan. Erdarazko erabileraren kalko (egokia?), dudarik gabe.

Ez dakit euskarak inoiz bere eginen ote duen adierazpide hori, baina niri bitxia egiten zait, desegokia. Nire inguruan “haurdun”, gehien-gehienetan, adberbio modura erabiltzen da, eta oso gutxitan izenondo modura, baina hitzak ez du azkeneko salto hori egin.

Egia da –dun atzizkia duten hitz askorekin ez dugula problema hori, eta lasai esaten dugula “Hiru txapeldun elkarrekin pilota-partida berean”, edo “Fededunak bere esperientziaren berri eman du”, edo “Hartzekodunak badu eskubidea ziurtagiria eskatzeko”, edo “Bizardun asko ikusten ziren 80ko hamarkadan”, baina “haurdun” hitzarekin min moduko zerbait sentitzen dugu belarrian:

“Haurdunak badu eskubidea behar bezalako arreta izateko” (?)

“Hiru haurdun ospitaleraturik gripea dela-eta” (?).

Gehienok hobeki ulertzen dugu honela esanda:

“Haurdun dagoen emakumeak badu eskubidea behar bezalako arreta izateko”.

“Hiru emakume haurdun ospitaleraturik gripea dela-eta”.

Orotariko Euskal Hiztegian ibili naiz bilaka, baita Ereduzko Prosa Gaur-en ere, eta berretsita ikusi dut nire iritzia. Adizlagun: “Haurdun izan, egin, egon, geratu, gelditu, gertatu, sentitu…”. Eta bakarren bat, izenondo gisara.

Bakar bat ikusi dut goiko adibideen modukoa: Bere amak aurdunari erdi-egiten lagun egiten zionez. Zait Plat 84.

Hau guztia buruan nerabilela, gogora etorri zait noiz aditu nion lehenbiziko aldiz gizaseme bati –lankide bati– “haurdun gaude” esaten. Hark umore pixka batekin ohiko adierazpidea bihurritu zuen bezala, ontzat eta normaltzat hartuko dugu “haurdun bat” edo “bi haurdun” esatea?

Posted on

Altzeak, orignalak eta euskal jatorriko hitz frantsesak

Aiora Jaka Irizar

Bitxikeria polita iritzi nion Alfontso Mujikak 2013ko abenduan blog honetan argitaratu zuen artikuluari: Espainiako hizkuntza-akademiaren hiztegian euskararen arrastoak bilatu, eta makina bat gauza harrigarri aurkitu zituen jadanik ezagutzen genituen beste hainbat konturekin batera.

Artikulua irakurtzearekin bat, frantsesezko “orignal” hitzaren etimologiaren istorio polita etorri zitzaidan gogora, eta Frantziako hizkuntza-akademiaren hiztegian Alfontsorenaren antzeko bilaketa bat egitea pentsatu nuen, ea halako bitxikeriarik topatzen nuen. Pentsatu bai, baina Axularren gomendioari entzungor eginda gaur arte geroratu dut lanari ekitea. Eta gaur hasi naiz, beraz, artikulua blogera bidaltzeko epea gain-gainean dudala, aspalditik egin nahi nuen bilaketatxoa egiten.

Bi hiztegi elektronikotan bilatu ditut atalen baten barruan “basque” hitza gordetzen duten sarrerak. Lehenik, Dictionnaire de l’Académie française delakoan. Bilatzaileari “basque” edo “basques” bilatzeko eskatuta, 38 hitzeko zerrenda atera zait. Hitz horietako askok, ordea, ez dute zerikusirik euskal etimologiarekin, “basque” hitza adibideetan dutelako edota “basque” hitz homonimoari dagozkiolako (II. BASQUE n. f. XIVe siècle, baste, jusqu’au XVIIe siècle. Probablement altération du provençal basto, « couture à longspoints »). Horiek alde batera utzita, beraz, eta “basquais”, “euscarien” eta antzekoak kontuan hartu gabe, euskal etimologiadun hitzetara mugatu nahi izan dut zerrenda, eta 6 hitz baizik ez zaizkit geratu: “bagarre”, “cacolet”, “chistera”, “euscarien”, “orignal”, “pelotari” eta “pottok”. Espainiako hizkuntza-akademiaren hiztegian ageri diren euskal jatorriko hitzekin alderatuta, oso gutxi.

Oraindik ere beste hitzen bat aurkituko nuen esperantzan, bilaketa berbera egin dut frantses hizkuntzaren erreferentzia nagusietako bat bilakatu den Le Petit Robert hiztegian (zoritxarrez, ez dago doaneko bertsio elektronikorik; CD-ROMa erosi edo sarera harpidetu beharra dago). Frantses akademiaren hiztegiak ez bezala, Le Petit Robertek aukera ematen du hitzen bat etimologia atalean soilik bilatzeko, eta, hala, “bagarre”, “basquaise”, “basquine”, “bisque”, “buteur”, “cacolet”, “chistera”, “euskarien”, “gascon”, “orignal” eta “pelotari” agertu zaizkit. Hitz horiek guztiak ere ez datoz euskaratik; etimologia atalean “basque” hitza dutelako agertu zaizkit soilik. Esate baterako:

buteur, euse [bytZY, Vz] n.• 1932; « serveur à la pelote basque » 1904; de but. Joueur, joueuse qui sait tirer au but et marquer. Notre équipe manque de buteurs.

Halako hitzak alde batera utzita, beraz, frantses akademiaren hiztegiak emandako zerrenda berbera geratu zait, desberdintasun bakar batekin: Le Petit Robertek ez du jasotzen “pottok” (baliteke mailegu berri samarra izatea eta nik daukadan bertsioa zaharkituta egotea; hiztegiaren azken bertsioan bilatu beharko litzateke). Nolanahi ere, hauexek dira frantsesean euskaratik sartu diren 7 hitzak, hiztegien arabera:

bagarre, cacolet, chistera, euscarien, orignal, pelotari eta pottok

Horien artetik lau gardenak dira guztiz: “chistera” (xistera), “euscarien” (Euskal Herriari dagokiona), “pelotari” (pilotari) eta “pottok” (pottoka).

“Cacolet” ere, nahiz eta ez dirudien gaur egun gehiegi darabilgun hitza denik, aldaketa handirik gabe eta esanahi berberarekin sartu bide da frantsesean. Orotariko Euskal Hiztegiak dioen bezala, zaldi eta mandoen gainean jartzen zen egurrezko eserlekuari omen zeritzon kakolet:

kakolet (Lecl, H, T-L).

“Cacolets, sièges en bois recourbés et doubles pour voyager à deux sur un cheval, mulet… ou pour charger de droite et de gauche une bête de somme” H. “Bât, kakoletak” T-L. v. kakola, kartola. Kendu zazkon mandoari bere kakoletak. GAlm 1960, 16.

Geratzen zaizkigun bi hitzak dira beharbada bitxienak. Lehenengoa, “bagarre”:

BAGARRE n. f. XVIIe siècle. Emprunté du provençal bagarro, « rixe », qui, par le béarnais, remonte au basque batzarre, proprement « rassemblement ».

Bitxia dena da “bagarre” hitzak frantsesez ez duela “batzarre” esan nahi, borroka edo liskar baizik. Imajina dezakegu, beraz, nolakoak ziren XVII. mendeko euskaldunen batzarrak! (Edo, agian, euskaratik bearnesera eta hortik proventzalera igarotako hitza izanik, gure bizilagunei lepora diezaiekegu borrokazaletasuna…)

Azkenik, artikulutxo hau idaztera bultzatu nauen hitza, “orignal”:

ORIGNAL n. m. (pl. Orignaux). XVIIe siècle. Nom donné à ces animaux par les émigrants basques d’après oregnac, pluriel de orein, « cerf ». Nom donné à l’élan d’Amérique du Nord.

Ipar Ameriketako altzea da, beraz, “orignal”. Quebecera egin nuen lehen bidaian izan nuen hitz horren etimologiaren berri, eta, istorioak hainbat bertsio dituenez eta benetakoa zein den jakitea ezinezkoa denez, gehien gustatu zitzaidan aldaera kontatuko dut hemen:

Badirudi euskal arrantzaleak bakailao eta balea bila Ipar Ameriketako lurraldeetaraino joaten hasi zirenean (gaur egun Ternua, Labrador eta Quebec diren lurretara), hango algonkinekin eta beste amerindiarrekin komunikatzeko algonkin-euskara pidgina sortu zutela, XVI. mendearen inguruan, eta pidgin horretan “oreinak” esaten zitzaiela Ipar Ameriketako altzeei. Pidgina garatu eta gutxira, frantses kolonizatzaileek inguru haietan lur hartu zutenean, amerindiarrek “zurien hizkuntzan” ezagutzen zituzten hitzak atera zituzten “zuriekin” komunikatzeko, besteak beste “oreinak”. Frantsesek, orduan, Europakoaren antz handirik ez zuen altze hari bertakoek “orignac” edo “orignal” deitzen ziotela ulertu, eta halaxe beretu zuten hitz  “amerindiar” hura. Ozeano Atlantikoa hemendik hara eta handik hona zeharkatu ondoren, beraz, Frantziako hizkuntza-akademiaren hiztegian sartu zen euskal jatorriko hitz hau.

Algonkin-euskara pidginak ba omen zituen euskaratik hartutako beste hainbat hitz (gorago emandako Wikipediarako loturan ageri dira gaiari buruzko erreferentzia interesgarriak), baina badirudi “orignal” izan dela frantses hizkuntzara igaro den hitz bakarra.

Posted on

Itzultzaile, interprete eta zuzentzaileentzako Murphyren legeak (1)

Karlos del Olmo

Oinarrizko Lehenengo Legea

– Itzultzen edo zuzentzen hasi aurretik irudituz gero itzulgaian edo testuan hiruzpalau zailtasun besterik ez dela agertuko, itzultzen edo zuzentzen ekindakoan haiek baino askoz ere zailagoak diren beste hamaikatxo agertuko dira, hastapenean hala ematen ez bazuten ere.

Oinarrizko Bigarren Legea

– Itzultzen, zuzentzen edo interpretatzen hasten zaren unean bertan hasiko zaizkizu heltzen nahitaez erantzun beharreko mezu elektronikoak, telefono deiak eta aurrekontu eskeak.

Oinarrizko Hirugarren Legea

– Itzulpena edo zuzenketa hasi eta buka ondo badoa eta beharrean luzaro ez badiharduzu seguru asko izango da hasieran uste izan zenuelako dena ezin txarrago joango zela; lan hura entregatu eta berehala konturatuko zara lehen ikusi ez dituzun akatsez.

Koherentziaren Legea

– Koherentzia beti aldetzen da errazago zehaztasuna baino.

Terminoaren Legea

– Zure testuan edo mintzaldian agerturiko termino aurkitu ezin hori ez da inongo glosario edo hiztegitan agertuko, zeure testukoa edo hitzaldikoa delako terminoaren lehen agerpena.

Itzultzaile / Zuzentzaile Lantsuaren Dilema

– Itzultzen edo zuzentzen ez dena beti izaten da garrantzikoagoa zuzentzen edo itzultzen ari dena baino…

Bezero Tematiaren Legea

– … eskaera egin duen bezero tematiarentzat.

Espezializazioaren Legea

– Itzultzailea, interpretea edo zuzentzailea, azkenean, gutxien menderatzen duen alorrean espezializatu ohi da.

Euskaltzaindiaren Lehenengo Legea

– Atzo arratsaldea arte ondo zenekien Hiztegi Batuko zerrenda gaur eguneratuta eta aldatuta aurkituko duzu.

Marraren Legea

– Bezeroak beti eskatuko dizu hitz elkartuetan marra zeure ohituraren aurka erabiltzeko.

Marraren Legeko Lehen Xedapen Iragankorra

– Zalantza baduzu elkarketa batean marra jartzea aukerakoa ote den, berba bikote hori ez da agertuko Hiztegi Batuan.

Itzulpen Memoriaren Lehen Legea

– Zenbat eta presatuago ibili, orduan eta sarriago indexatzen hasiko da eta astiroago ibiliko programa.

Itzulpen Memoriaren Bigarren Legea

– Ordenagailuak inoiz ez dizu eskainiko lehen aukeratzat behar duzun itzulpen unitatea.

Itzulpen Memoriaren Bigarren Legea

– Behar duzun unitatea eskaintzen badizu, hura ez da egongo Euskaltzaindiaren azken erabakien arabera eguneraturik.

Zoriontzearen Legea

– Beti zorionduko zaituzte gutxien gustatu eta halako pozik utzi ez zaituen lanagatik.

Ospearen Legea

– Itzultzailea, interpretea edo zuzentzailea beti izango da ezagunagoa munta txikikoa izateagatik haren ospean eraginik izango ez omen zuten itzulpen, zuzenketa edo interpretazio saio makalagoengatik.

Ospearen Legeko Korolarioa

– Inork ez da ohartuko zuzentzailea, interpretea edo itzultzailea hain gustura eta bikain egindako lan txalogarriaz.

Ospearen Lege Berregina

– Lan bat behingo-behingoan egiteak badu arazo bat: inor ez konturatzea benetan zein zaila den.

Itzulgai Zailaren Legea

– Zail-zaila da itzulgai txar bat erraz ulertzeko moduan interpretatu, zuzendu edo itzultzea, eta ez halako gaitza alderantziz gertatzea.

ItzuLen Lehen Legea

– Zalantza edo galdera batzuk bizidun ugalkor eta tematiak dira, etengabe agertzen baitira, itxura goiti-behiti, urtaro edo aldi jakin batzuetan zerrendara, aurreko aldian betiko ebatzita geratu omen baziren ere.

ItzuLen Bigarren Legea

– Laguntza eske larri bat bidaltzen duzunean, zerrendako inork ez dizu erantzungo edo lagunduko; jakingura hutsez eta premiarik gabe itaunduz gero, erresponda zaparrada bat jasoko duzu berehalako batean, zein baino zein sakonago, zentzudunago eta biziago.

Hizlari Elebidunaren Legea (Interpretearena)

– Ezinago zail gertatu zaizun interpretazioa amaitu eta segituan, hizlaria halabeharrez lehengo gauza bera esaten hasiko da beste hizkuntzan (dena dela, beharbada, ez zuk bezain ondo).

Zuzentzaile Arduratsuaren Legea

– Zure zuzenketa sistema eta protokoloa sano kostatuta finkatu eta testua orrazten lan eskerga egin ostean, edo egilea ez da zure zuzenketekin bat etorriko edo emaitza ez da argitaratzailearen gustukoa izango. Hortaz, berriro hasi beharko duzu sistema aldatzen eta lana zuzentzen.

Posted on

Joskurak

Iratxe Goikoetxea Langarika

Aurrekoan, esanahi bereko esaldi bi irakurri nituen albistegian:

  • Reala, Anoetan zazpigarrena erreskadan irabazi nahian.
  • Reala, Anoetan jarraian zazpigarren garaipenaren bila.

Ulertu, esaldi biak ulertzen ditugu, baina lehenengoa ondo josita dago, eta bigarrena ez. Garaipen hitza sartuta, Anoeta, jarrai eta zazpigarren elementuak horren osagarri dira, ez baitzen edozein garaipen, Anoetan segidan lortu nahi zen zazpigarrena baizik.

Izenlagunak sortzeko, -ren, -ko eta erlatiboak dira euskararen tresnak. Aspaldi honetan, ordea, izenlaguna beste kasu batzuekin josita ageri da askotan:

  • Egoera larriari irtenbidea eskatu dute.
  • Komunikatuari erreakzioak berehala etorri dira.
  • Jende asko batu da San Mamesen, Europari agurrean.

Hiru esaldiok gaztelaniaren ikuspegitik eginda daudela esango nuke (solución a la grave situación, reacciones al comunicado, adiós a Europa). Geurez, beste era batera esango genituzke: Egoera larriari irtenbidea emateko… Komunikatuaren ondoko erreakzioak… Europari agur esateko.

Orain urte batzuk, oker bataiatutako kirol proba bat zela eta ez zela egin behar izan genuen gogor: Urkiolara Rallya. Inork ez zuen zalantzarik egiten Bilbora autobusa ez zela zuzena, eta Bilbo(ra)ko autobusa esaten zela, baina rallyarena beste kontu bat zen, itxuraz.

Antzera gertatzen da, sarritan, bidaiak zozketatzen direnean. Batzuetan, esaldiko txatalak egoki josita aurkezten dira:

  • Saria, bi lagunentzako bidaia, Tenerifera [joateko].

Eta beste batzuetan, friselinaz doi-doi itsatsita daude:

  • Saria, Tenerifera bidaia, bi lagunentzat.

Esango genuke «Zer moduz Tenerifera oporrak»? Edo «Ikusi zenuen Mandelari omenaldia»?

Posted on

Bizitza?

miel a. elustondo

Esadazue nolakoa den arbola.
Esadazue ibaiaren kantua
txoriz betetzen denean.

Hitz egidazue itsasoaz, hitz egidazue
mendiaren usain zabalaz,
izarrez, haizeaz.
Esadazue zeruertz bat
sarrailarik eta giltzarik gabekoa,
behartsu baten txabola bezalakoa.

Esadazue nolakoa den
emakume baten musua. Emadazue
maitasunaren izena, ez dut gogoratzen.

Gauak, oraindik ere, ilargipean pasioz dardaraka
maiteminduez perfumatzen al dira?

Edo hilobi hau baizik ez da geratzen,
sarraila baten argia
eta nire harri zabalen kantua?

Hogeita bi urte… Oraintxe, gauzen dimentsioa
ahazten ari naiz,
haien kolorea, haien usaina… Iritzira
idazten dut: “itsasoa”, “mendia”…
“Basoa” esaten dut baina galdua dut
arbolaren geometria.

Hitz egin aldera hitz egiten dut, urteek
ezabatu zizkidaten kontuen gainean…

Ez dut segitzerik,
funtzionarioaren pausoak entzuten ditut.

Marcos Ana
Francoren garaian hogeita hiru urte kartzelan egindako presoa

Posted on

Hitzarmenak salatzearen inguruan

Koro Garmendia Iartza

Maiz pentsatu dut euskaraz egokia ote den kontratu, itun edo hitzarmenen azkentzeari lotuta salatu aditza erabiltzea. Dagoeneko barneratuta dago, aski zabalduta, eta bere horretan jarraituko du seguruenera, baina iruditzen zait gogoeta egitea bederen merezi duela.

Hobeto kokatuko zaituztet. Arlo juridikora hurbilduko gara. Hitzarmenek indarraldi zehatz bat izaten dute, hitzarmenean bertan finkatzen dena, eta bitarte horretan ituneko aldeentzat loteslea izango da hartan xedatutakoa. Alabaina, epe hori agortu baino lehen, aldeetako batek hitzarmena bertan behera uzteko eskaera ere egin dezake, eta, asmo hori adierazteko, hitzarmena salatu egiten duela esan ohi da. Baldintza batzuk bete behar ditu horretarako: eskaera idatziz egitea, zergatiak adieraztea, behar besteko aurrerapenarekin egitea, eta abar. Pentsatzen dut azalpen xume horiekin lekutu zaretela, nolabait.

Denunciar aditzak, gaztelaniaz, hainbat adiera ditu; oro har, lau dituela esan genezake: a) agintaritza bati legearen aurkako delitu edo ekintza baten berri ematea; b) ezkutuan dagoen zerbait azaleratzea; c) bidegabea den zerbait publikoki zabaltzea; eta d) alderdi batek besteari kontratua edo ituna indargabetzeko asmoa duela jakinaraztea. Laugarren adiera hori da hizpide daukadana. Ikusten duzuenez, salatu aditzari oro har ematen diogun esanahiarekin baino lotura handiagoa dauka, nolabait, asmo bat ezagutaraztearekin edo abisatzearekin.

Euskaraz, aditz hori nolabait eman behar, eta salatu egokitu zaio ‒denuntziatu ere ikusi dut‒; beharbada, zentzurik zabalena eta zabalduena aurkitu duelako bertan. Ez dakit nik, ordea, euskarazko aditza ez ote dugun nolabait berezkoa ez duen zentzu bat bereganatzera behartu. Denuntziatuk badu ‒edo, behintzat, izan du‒ abisatzearen zentzua, Orotariko Euskal Hiztegiak erakusten digunez, baina ez dut salaturen kasuan halakorik topatu. Oker egon ninteke, hala ere, eta nik uste baino tradizio luzeagoa izan lezake beste bide horretan.

Besterik ere gertatuko zen, agian: nonbait eta noizbait, salatu aditzaren esparrua zabaltzeko hautua egitea, eta hasiera batean eman geniezazkiokeen adierei Zuzenbidearen esparruan egun ematen zaion zentzua eranstea, usu gertatzen baita hori hizkera juridikoan; hots, hitz batek berak esanahiaren aldetik xehetasun desberdinak izatea hizkera arruntean eta legelarien artean.

Posted on

Berdin-berdinak ez, baina bai oso antzekoak

Bego Montorio Uribarren

Han ere txakurrak hanka hutsik, dio esaldi zaharrak, eta horixe pentsatu izan dut, behin baino gehiagotan, euskarari buruzko gure gogoetak irakurtzean. Duela gutxi, gaztelaniazko zuzenketa-ikastaro bateko eztabaida sutsua etorri zitzaidan akordura, blog honetako zenbait mezu-trukeren harian: Akademiaren kontrako salaketak eta kritikak, halakoren hizkuntza-arrazoibidearen defentsa, beste halakoren proposamenen errefusa…

Eta, hala ere, egia da ez garela berdinak. Hiztun bakoitzaren hizkuntzaren bizipena eta erabilera bat bakarra den moduan, hizkuntza ororen egoera da berezia; antzekoenen artean ere, beti dago alderen bat. Horregatik ez dago errezeta magikorik, bere horretan kalka daitekeen konponbide erabatekorik. Nork berea bilatu behar du, nork berea gauzatzen du.

Horretan aritzen gara denok, kontzienteki batzuetan –hizkuntza lanabes dugunok, batez ere–, eta eguneroko praktika sarritan inkontzienteen bitartez etengabe: euskararen erabilera finkatzen, euskararen beraren ezaugarriak sendotzen nahiz aldarazten, hitzak eta esamoldeak sortzen eta baztertzen…

Euskaldunok baino ezin dugu hori egin, baina, dena den, lagungarri izango zaigu beti kanpoko txakur zapata gabeak eta katu botadunak ezagutzea, besteen ikuspuntuetatik ere begiratzen ikastea. Horren adibide, hona ekarri ditudan Miguel Sáenz itzultzailearen hitzak, Traducción. Dieciocho conferencias nada magistrales y dos discursos de circunstancias (Ed. Universidad de Salamanca, 2013) liburutik hartuak:

«Es cierto que, como dijo Américo Castro, “todo idioma tiene suficiente vitalidad para asimilar o expulsar elementos extraños, y cuando esto no ocurre, es que está a punto de dejar de existir…”. Los idiomas fuertes –lo dijo también Goethe– se tragan lo extranjero y lo digieren. Este es el caso del inglés, que nunca se plantea problemas de asimilación. (…) Los franceses, sin embargo, no piensan lo mismo, y la razón no es tanto quizá el conservadurismo de la Académie Française, sino el sincero amor del francés a su propia lengua. Son los franceses los que con más firmeza se oponen a la invasión lingüística estadounidense.

El español, en contra de lo que se dice a veces, tiene también un profundo cariño a su idioma, aunque le falte la cultura del francés. No obstante, tradicionalmente ha necesitado, como el francés, una autoridad que fijara la norma… aunque solo fuera para saber contra qué norma tenía que rebelarse. Como decía Lázaro Carreter, “no cabe… optar por decisiones tajantes, pues casi nada es tajante y neto en la vida de un idioma”.

Yo creo sinceramente que en España, incumbe al traductor, como a cualquier otro escritor, una función importante y difícil. Por un lado, debe conservar la limpieza del idioma; por otro, tener conciencia siempre de que también en materia lingüística la soberanía reside en el pueblo».

Hizkuntza kontuetan ere, herria burujabe. Ondo gogoan hartzeko esaldia, dudarik gabe.

«Malika Embarek, al traducir a escritores magrebíes de expresión francesa (…) hace algo que me parece admirable: resucitar viejos arabismos españoles para traducir palabras árabes que a veces aparecen en los textos de esos escritores. Una frase suya me parece todo un programa de trabajo: “Conservadora propuesta para este milenio: consultemos el tesoro de nuestra lengua, antes de sucumbir perezosamente al encanto de los términos foráneos”».

«La traducción sirve en realidad al multiculturalismo, a la convivencia armónica de una pluralidad de culturas, que tal vez un día, precisamente por amor –“el mestizaje”, ha dicho en otro lugar Ben Jelloun, “no es solo el matrimonio de los cuerpos sino también el de las lenguas” –, se refundirán para engendrar culturas mestizas. Pero esa refundición no es misión del traductor sino de los nuevos autores mestizos. En literatura, lo dijo Dereck Walcott, no existe la pureza étnica».

«(Mi intención es)… hablar del colonialismo lingüístico, es decir, de la colonización de un idioma por otro y sus consecuencias para la traducción, y también, aunque no esté nada de moda, sobre la responsabilidad moral del traductor».

Bere horretan lapurtu dizkiot hitzak Sáenzi, horiek euskaratzeko behar den tartea eta patxada hartu ezinik. Badakizue, arotzaren etxea zotzez, zotzez bere gaitzez.

Posted on

«Daimon»

Iñaki Segurola

Sokratesen bizia salbatu nahi nuke. Zoramena harturik lagun? Ez: fisika harturik lagun, jaun-andereak; fisika serioa edo erdi-serioa gainera. Julian Barbour-ek (The End of Time) denborarik gabeko fisika bat aurkezten du mende honen hasieran (denborazko egutegiak bezala mintzatuz), eta nik fisika horixe hartzen dut lagun hemen… nahi bezala ulerturik, jakina. Fisika moderno edo garaikidea, ulertu, badakigu ez dela ulertzen errealitatearen barrutik, eta orduan neure gogozko ulermenaren arabera mintzatzen naiz hemen, eta sinetsirik edozer gauza orain ari dela gertatzen: Barbour-en arabera, ez dago «orain» besterik, edo orainak besterik.

Sokratesen epaiketa ere, beraz, orain ari da gertatzen, eta ari da gertatzen Platonian, Barbour-ek hala deitzen baitio denborarik gabeko bere mundu edo unibertso edo multibertso edo dena delako eta ez delako horri. (Zer gauza naturalagorik Sokratesen epaiketa Platonian gertatzea baino?; iduri luke fisikaren eta filosofiaren bideek bat egin dutela halabeharrez; Platon bera ere hantxe zen, edo hementxe da, epaiketari begira.)

«Atenasko mandeulia» epaitzen ari dira, beraz. Guretzat eta beste askorentzat, Sokrates jakin-uste ustelaren salatzailea da funtsean, eta gauzarik normalena da gehiengoa, epaileen gehiengoa barne, haren kontrako herra batek hartua egotea. Gehiengoak isatsarekin uxatu nahi luke mandeuli dialektikoa, eta ahal badu, akabatu.

Akusazioak (hau da, aitzakiak) bat baino gehiago dira Sokratesen kontra, eta horietako bat da jainko berriak sartzea Atenasen. Eta hor tartean sartu beharra dago bere daimon famatua. Ezin esango dugu izugarrizko pisua duenik hura hiltzera kondenatzerakoan, baina egia da Meleto akusatzaileak aitatu egiten duela Sokratesen daimona bere salaketan, burlaizean aitatu ere.

Entzute haundikoa da Sokratesen daimona. Euskaraz jeinu esan izan zaio, nahiz hitz horrek ez gaituen batere betetzen. Latinezko genius-ek ere ez gaitu betetzen, eta ezta gure erdaretako genio, génie eta abarrek ere. Gainera, gauzak okertzeko, euskara mintzatu edo benetakoan jeinu/deinu-k ‘abilezia’ esan nahi zuen, eta ez besterik.

Sokratesek berak ere ez luke asmatuko bere daimona definitzen. Ez bere daimona eta ez beste ezer seguru asko, zeren definitzea, behin betiko eta segurtasun osoarekin definitzea, jakin-uste ustela baita harentzat.

Gutxi gorabehera mintzatuz, daimona ahots bat da, Sokratesi gaxtetatik iristen zaion ahots edo seinale bat da; ustekabekoa izan ohi da, eta beti adierazten dio zer ez duen egin behar; atzeratu egiten du zerbait egitetik, eta sekula ez du ezer egitera bultzatzen.

Esanda bezala, Sokratesen epaiketan gaude, «Barbour-i esker», eta hura bizirik irtetea nahi genuke. Eta halaxe nahi dugu, hura bizirik behar dugulako eta haren hitzezko ziztakoak on egiten digulako, momentuko oinazetxoa gorabehera. Epaiketan gaude, beraz, eta esaten diogu:

«Sokrates: ez ezazu ezer izendatu, ez ezazu ezer izandatu, bestela mihitik harrapatuko zaituzte-eta! Beste erremediorik ez baduzu, erabil itzazu izen arinak, denik-eta arinenak, inork nahita ere jainko berrien izentzat har ez ditzakeenak. Eta hala, egizu berba gure Bizkaiko amama jendeak bezala, Bizkaia ere Platonian baitago, eta esazu: laguna dakot barruen eta berba egin dosta; eta esazu lasai, zeren Meleto poeta koxkorra baita, eta ez baitaki psikofonia hitza gaiztoz esaten;

daimon hori izena da, eta beraz, substantiboegia edo esentzialegia izan daiteke gauza onerako, eta izaki jakin bat izendatzen ari delako ustea sor lezake, ez nolanahiko izakia gainera, eta horrek arriskuan jarriko zaitu, eta hobe duzu arinago (eta aldi berean zinezago eta hobeto) mintzatzea, eta hobe duzu esatea berba egiten dostana, edo holako zerbait, badaezpada. Aditzekin mintza zaitez, ahal dela, ez izenekin. Barbour-ek ere halaxe dio, hitzez hitz: «fisika eraiki beharra dago aditzak erabiliaz, ez izenak». Poliziak ere izenak nahi izaten ditu eta haiexekin asetzen da; guk, aldiz, aditzak maite ditugu eta ia ez dago izenik asetzen gaituenik.

Izenek gaizki bukatzen dute maiztxo, badakizu; daimon horiek jainkotxoak, espirituak edo holatsuko zerak dira eskuarki jendearentzat, eta, ez dakit dakizun, ez dakit jakin dezakezun (ezezkoan nago), baina kristauen sektak eta setak zure eta besteren daimon hori halako moduan bihurritzen du, non antijainko, jaunbeheko eta gaitz absolutuaren sinbolo bihurtzeraino baitakar.

Esanda bezala, izenak erabiltzekotan, badaezpada erabil itzazu arinenak, Sokrates. Lagun esan dugu lehenago, eta orain esango dizut zain, eta esazu, Agirre Asteasukoak bezala, zañak ala esaten dizula, edo frai Bartolomek bezala, zanak emon eutsula. Bere burua inork ikusten ez dituen lagunen eta zainen mendean jartzen duen gixaixotzat hartuko zaituzte gehienaz ere.

Eta bai, gixaixo bat zara, Sokrates. Denon gaitza da hori: gizagaixoak gara erdiak eta emagaixoak beste erdiak. Baina, ahal dela, eta hori da zure irakaspena, izan gaitezela jakin-uste ustelik gabeko gaixoak.

Gaixoak ez lirateke inon hilarazi behar, ederki dakizu zuk hori, baina gertatzen dena da gehiengoa jakin-usteak bizi duela, gehiengoak jakin-ustez hiltzen duela eta gehiengoak astaperrexilaren usaina duela.»

Posted on

Elezaharberriak I: berba berritu-berretuak

Borja Ariztimuño Lopez

Etimologia da, segur aski, hizkuntzarekiko zeregin kuttunena euskaldunontzat. Tira, egia esan behar bada, ez gara oso bereziak horretan ere, zeinahi mintzairatako hiztunen liluragarri gertatu ohi baita jakintzaren adar edo diziplina hau, maiz (< lat. magis) diziplinatik eta jakintzatik urrunduxe bada ere.

Nahiz eta bestelako asmoz zatekeen, adibide polita ekarri zigun iaz (ez aspaldi, hargatik) Bakartxo Arrizabalagak, eta hari hari tira eta tira, hargatik (esan nahi baita, harengatik), honaino iritsi naiz.[1]

Arrazoi zuen esatean hargatik kausala ez dela kontzesiboa bezainbeste erabili izan tradizioan. Orotarikoak lehen adieratzat bigarren hori ematea zantzu argia dateke (horregatik azpisarreran, izan ere, alderantziz gertatzen da), baina, ezin uka daitekeena da kausal zentzua duela zaharren, eta ezezko, galderazko edo zenbait lokailuren (baina, ere) testuinguruetatik abiatuta garatu zuela bestea. Horrela, Hiztegi Batuan horregatik eta hargatik formek badute sarrera, lok. laburdurarekin. Badira, dena den, kausa-adierarik gabeko bi aldaera: horratik eta haatik. Aurrekoen gramatikalizazio-bidean higaturiko formak dira, jakina, eta ondo erakusten dute nola iraun dezaketen hizkuntza batean (euskaraz ere bai, jakina) hitz beraren bizpahiru aldaerak (haien jatorria edo jatortasuna gorabehera), zein bere berezitasun fonologiko, morfosintaktiko eta semantikoekin.

Gramatikalizazio adibide batzuk aipatzekotan, hortxe dugu are : hain : haren hirukotea (*har erakusle zaharraren genitiboko forma ezberdinetatik), edo ari : hartu, morfema zahar-berriekiko partizipioak, lehenbizikoa aditz-partikula aldaezin bihurturik (cf., alde batetik, Etxepareren haritu ‘hartu’ pleonastikoa, eta, bestetik, lapurterazko hari ‘ari’ itxuraz zaharragoa).

Azken horien antzera, baina lexikalizazio bidez sortuak, bizi : biztu/piztu eta sari : saldu bezalako bikoteak aipa daitezke; orobat gertatu bide da urte ‘hamabi hilabeteko aroa’ eta urtze ‘desizozte, lurmentze’ hitzekin. Nire gogokoenetako bat zuzi da, aldamenean suziri duena.

Bestelako hitz «errepikatuak» ere baditugu, bereziki aditzak, zeinak arrazoi fonologikoengatik itxura aldatu eta bi aldaerak gorde dituzten, adiera ezberdinez: ebagi zaharretik epaiten aditz-izena atera zen eta hartatik epaitu sortu, Hiztegi Batuan ebaki : epai(tu) bikotea utziz. Halaber, egotzi (→ ekoizte) : ekoitzi. Eta abar. Areago, badirudi igurtzi eta ekortu ‘erraztatu’ ere erro berekoak direla (cf. igurdi ‘igurtzi’ eta egordi ‘ekortu’ aldaerak).

Erraztasun osoz ezberdintzera eta erabiltzera ohitu garen hirukote bikain bat ere badugu Hiztegi Batuan: ontasun, ondasun eta ogasun (hirurak on hitzari -(t)asun atzizkia gehituaz osatuak; cf. ekialdeko on(h)asun).

Ondoko adibide honekin, berriz, argi ikusten da nola geratzen den hitzetan esanahi zaharren arrastoa, eta nola ari den hizkuntza etengabe berritzen, antzeko bilakabideak (batzuetan berberak!) pairatuz: har ditzagun hil ‘hilabete’ eta ilargi hitzak lehenik; ziurrenik euskaldun orok barruan daraman filologoak berehala esango luke horien artean harremanen bat egon behar dela. Batzuk (ene ustez erratuta) ibili dira eta ziurrenik segitzen dute, il-argia ‘hilen argia’ delakoan, gure arbasoen mundu-ikuskeraren erakusgarri (harako hilerri ‘hilen bizi(?)toki’ hura bezala[2]). Bada, ez. Mitxelenak aspaldi erakutsi zigun, beste hainbat hizkuntzatan bezala (urrutira joan gabe, konparatu ingelesezko moon eta month), denborazko unitatearen izena eta gaueko argizagi nagusiarena bat eta bera izan dela euskaldunontzat ere: hil (cf. ilen ‘astelehen’ eta latinezko lunae (dies), edota ilgora/ilbehera hitzetako lehen zatia). Anbiguotasunak direla-eta (baina ez beti) hiztunek forma berriak asmatu ohi dituzte, eta normalean kontzeptu arrunt-erabilienak eraman ohi du sari hori. Gure kasuan argi hitza erantsirik il(h)argi sortu genuen (edo, bestela, hasieran ‘ilargiaren argi’ esanahia zukeena ‘ilargi’ esateko baliatu).[3] Denok ez bide genuen, horratik, berdin jokatu: hitzik gabe geratu zen kontzepturako ilargi-argi eratu zen, zeina bizkaieradunek iretargi bilakatu zuten, zeinak ‘ilargi’ esanahia ere bereganatu zuen, ostera ere. Erronkarin, aldiz, goiko hitzari esleitu zioten ‘ilargi’ adiera, bai eta, zuberotarrekin batera, argizagi hitzari ere.[4]

Bukatzeko, putz erroaren gainean eraikitako familia jostagarria aipatuko dut: putz egin, puztu, (p)uzker, buztan (cf. butz aldaera), uzki… Eta eguzki? Egunaren… auskalo!

[1]  Argi dezadan aipatzen ditudan etimologia eta azalpenak ez direla neronek asmatuak, baizik eta han-hemenka (batik bat Mitxelenaren lanetatik) bildutakoak.
[2]  Toponimian ere agertzen da -erri atzizkitua, ‘alor, inguru’ esanahiaz (cf. hiri hitzaren eta -iri atzizkiaren arteko erlazioa ere: Lakarra 2010: 222-227).
[3]  Modu berean azalduko nuke il(h)un ere, hau da, ez ‘hil(dako)en (g)une’ batetik, baizik eta hain mistikoa ez, baina hura bezain poetikoa den ‘ilargiaren une’ (= ‘gau’?) inoiz garden izandakotik; horretarako, hala ere, gau hitzaren nondik norakoak ere azaldu behar, eta… Hala eta guztiz ere, ezin bide dakieke uka urruneko loturarik bi hil-ei, a priori.
[4] Ricardo Gómezek jakinarazi dit XVII. mendeko lan batean yrarguia hitzari beste esanahi etimologiko bat ematen zaiola, zuzena izan zein ez guztiz aipagarri iruditu zaidana: ‘luz mensual’.