EGUNGOAK – 22 orrialdea

2016-05-06

Axular Juan de Torresen itzultzaile

Gidor Bilbao

Bolada batean, neu ondo konturatu gabe, erabat konbentzitu nintzen aipu-bilduma, florilegio, polyanthea eta halako aitzinentziklopedia eta erreferentzia-lanak zirela euskal klasikoen jakituria guztiaren iturri; gure klasikoek ez zutela besterik irakurri. Ez nuen horrela formulatzen, baina orduak eta orduak ematen nituen, sistematikoki, gure testu zaharren iturriak halako bigarren mailako lanetan bilatzen, hain zuzen konbentzimendu hori nuelako.

Axularrekin, adibidez, ikerketaren emaitzak erakusten duena baino denbora gehiago eman nuen hark erabili bide zitzakeen erreferentzia-lanak aztertzen. Baina, halako batean, ikusi nuen Axularrek arrasto faltsuak utzi zituela eta aitzinentziklopedia horiek (ere), bere liburuan aipatu arren, ez zituela irakurri; hots, beste norbaiten idatzietatik hartu zituela aipuak, behin baino gehiagotan.

Horietakoa dugu, nire ustez, «Rhodig., lib. 13, c. 3» aipua. Lodovicus Caelius Rhodiginus [Ludovico Ricchieri] filologo jakitun eta irakasleak Lectiones antiquae liburua argitaratu zuen Venezian, 1516an. Ez da zehazki erreferentzia-lana, era diskurtsiboan idatzia baita, baina hasiera-hasierako edizioetatik argitaratu zen gaien eta izenen aurkibide zehatz eta zabalekin; guk erabili dugun edizioan (Basilea, 1542), Index vocum et rerum aurkibideak 30.000 sarrera baino gehiago ditu.

Rhodiginusen liburuan Ziro eta Pantearen istorioa bilatzen badugu (Axularrek 3. kapitulua aipatu arren, 33.a da), ikusiko dugu zaila dela latinezko testu hartatik abiatuta Axularrenera iristea. Baina hara non aurkitzen dugun aipu bera (kasu honetan akatsik gabe: «Rhod., lib. 13, cap. 33») gaztelaniazko liburu batean, hain zuzen Juan de Torres jesuitaren Philosophía moral de príncipes (Burgos, 1596) liburu didaktikoan. “Printzeen ispilu” generoko liburua da, exemplum motako istorioz josia, eta istorio horien artean dago Ziro eta Pantearena (1602ko ediziotik emango dugu):

Torres 781

Saqueando la gente del Rey Ciro los reales de los Assyrios (Xenoph., de Pedia Cyri. lib. 5), entre otras riquezas que hallaron en ellos fue la claríssima Panthea muger de Abradata Rey de los Susos, de cuya castidad haze mención el glorioso S. Hieronymo, escriviendo contra Joviniano (S. Hier., lib. I in Iovin.). Luego pues que fue presa esta señora, dieron muchos noticia a Cyro de su hermosura, en especial un su muy privado Araspas: el qual viendo que el rey no se movía a lo que todos suelen yr con mucho gusto, le dixo: Mírala señor si quiera una vez, porque su belleza es digna que le hagas tanta merced: ca sé por muy cierto se holgará su magestad viendo en la tierra un rostro tan soberano.

Y aun por esto (respondió Cyro) me guardaré más de mirarla (Rhod., lib. 13, cap. 33), porque una vez yré por mi voluntad atrevida, y ciento me llevará la passión de lo que ví, con daño propio y de mis estados. Esta hazaña más que de hombre Gentil, diximos arriba […].

Axularren istorio hau, beste asko bezala, Torresenetik euskaratua da, gure ustez. Epaitu zeuek:

Ax 393-394 (Blanca Urgellen 2015eko ediziotik hartua)

Ziroren soldaduek, hartu zituztenean asirioen jendeak eta onak, ediren zuten bertze presoen artean Pantea ederra, errege Abradaten emaztea. Eta eman zioten berehala aditzera errege Zirori, emazte haren edertasuna nolakoa eta zein abantailatua zen. Baina, zeren erregek ez aditu iduri egiten baitzuen, lehiatu zeikan bere adiskide mamietarik bat, treben zeikana, Arraspas zeritzan bat, erraitera: “Errege, ezta egundaino lurraren gainean hain emazte ederrik sorthu; merezi du hain bertze ohore eman diazozun; merezi du behin ikhus dezazun; eta prometatzen deratzut, ezen baldin behin ikhusten baduzu, eztuzula bigarrenean gonbidatzailerik beharko, zerori egonen zarela errana” (Rhodig. lib. 13, c. 3).

Orduan ihardetsi zioen erregek hala erraile hari: “Bada, arrazoin horren beronengatik eztut ikhusi nahi. Zeren, baldin behin libreki ikhusten badut, beldur naiz bigarreneko gathiba nadin, eta neure desira desordenatuak behar eztena eragin diazadan”. Errepuesta eder haur eman zuen errege jentil hark. Zeren baitziakien zenbat kalte egiten zuen gauza debekuaren ikhusteak.

Gure ustez, Juan de Torres Axularren iturri gisa onartzen badugu, Axularren idazteko eta itzultzeko estrategiak hobeto ezagutzeko bidea zabaltzen zaigu.

2016-05-04

Hankaz gora (I)

Estitxu Irisarri Egia

Gaur beste baten hitzak ekarriko ditut (tamalez, gaurkotasun faltarik ez duten hitzak), esan nahi dudana ondo eta argi esanda baitu Eduardo Galeanok Patas Arriba: La escuela del mundo al revés^{^[1]} liburuan:

Alice itzuliko balitz

Orain dela ehun eta hogeita hamar urte, lurralde miresgarria bisitatu ondoren, Alice ispilu batean sartu zen, mundua alderantziz ikusteko. Alice egunotan birjaioko balitz, ez luke inolako ispilurik zeharkatu beharko: nahikoa izango luke leihora gerturatzea.

Ereduarekin hezten

Alderantzizko munduko eskola hezkuntza-instituziorik demokratikoena da. Ez du onarpen-azterketarik eskatzen, ez du matrikularik kobratzen eta doan eskaintzen ditu ikastaroak, guztiei eta leku guztietan, zeruan bezala lurrean ere: zerbaitegatik da gizateriaren historian lehenengo aldiz botere unibertsala bereganatu duen sistemaren alaba.

Alderantzizko munduko eskolan, berunak flotatzen ikasten du eta kortxoak hondoratzen.

Arrakastaren ereduak

Alderantzizko munduak alderantziz saritzen du: zintzotasuna gaitzesten, lana zigortzen, eskrupulu falta saritzen eta kanibalismoa elikatzen du. Bertako irakasleek natura kalumniatzen dute: bidegabekeria, diote, lege naturala da. Milton Friedman, irakasleriaren kiderik prestigiotsuena, «langabeziaren tasa naturalaz» mintzo da. Lege naturalari jarraituz, Richard Herrnsteinek eta Charles Murrayk beltzak eskala sozialaren beherengo harmailetan daudela ziurtatzen dute. Bere negozioen arrakasta azaltzeko, John D. Rockefellerrek naturak gaitasun handiagoa dutenak saritzen dituela eta gauzaezak zigortzen dituela esaten zuen; eta mende bat baino gehiagoren ostean, munduaren jabe askok Charles Darwinek bere liburuak beraiei loria iragartzeko idatzi zituela sinesten jarraitzen dute.

Gaitasun handiagoa dutenen biziraupena? Bidea zabaltzeko eta bizirauteko gaitasun erabilgarriena, killing instincta, hiltzaile-sena giza bertutea da enpresa handiek enpresa txikien digestioa egiteko eta herrialde indartsuek herrialde ahulak irensteko balio duenean, baina basakeria da lanik gabeko edozein gizajo janari bila eskuan labana duela irteten denean. Patologia antisozialak erasandakoak (behartsuek berezko duten zorotasuna eta arriskua duten gaixoak), arrakasta sozialaren osasun oneko ereduetan inspiratzen dira. Hutsaren hurrengoko gaizkileek dakitena begirada altxatuta ikasten dute, behetik, tontorretaraino; garaileen adibideak aztertzen dituzte eta, nola hala, merituak imitatzeko ahal dutena egiten dute. Baina «izorratuak beti egongo dira izorratuta», on Emilio Azcarragak, telebista mexikarraren jaun eta jabe izan zenak esan ohi zuen bezala. Banku bat husten duen bankari batek bere ahaleginaren fruituaz bakean gozatzeko duen aukera proportzionalki zuzena da banku bat lapurtu duen lapur batek kartzelan edo hilerrian bukatzeko duen probabilitatearekin alderatuta.

Gaizkile batek ordaindu gabeko zor bategatik hiltzen badu, exekuzioari kontu-doiketa deitzen zaio; eta doitze-plana deitzen zaio zorpetutako lurralde baten exekuzioari, teknokrazia internazionalak likidatzea erabakitzen duenean. Gaizkile finantzarioek lurraldeak bahitzen dituzte, eta kozinatu egiten dituzte erreskatea ordaintzen ez badute: konparatzen bada, harrokeriak Drakulak eguzkipean baino kalte gutxiago egiten du. Mundu-ekonomia krimen antolatuaren adierazpen eraginkorrena da. Moneta kontrolatzen duten erakunde internazionalek, komertzioak eta kredituak terrorismoa egiten dute lurralde behartsuen kontra, eta lurralde guztietako behartsuen kontra, bonba-jaurtitzaile onena barregarri uzten duen hoztasun profesionalarekin eta zigorgabetasunarekin.

(…)

^{^[1]} Galeano, E., (1999), Patas Arriba: La escuela del mundo al revés. Madril: Siglo XXI, 2-6. or.

2016-04-29

KO aurrizki berria

Maite Imaz Leunda

Orain dela urte batzuk copago neologismoa sortu zen, gizarte-zerbitzu baten ordainketa partekatua, bezeroaren eta administrazioaren artean egin beharreko ordainketa, adierazteko. 2007ko urrian galdetu ziguten, DUDANET kontsulta-zerbitzuaren bitartez, copago (copayment ingelesez) euskaraz nola eman. Gaztelaniaz pago compartido ere asko erabiltzen zen orduan, eta segur aski horren eraginez, euskaraz ordainketa partekatua ikusten eta entzuten genuen, kopago maileguarekin batera. Horixe izan zen gure proposamena: ordainketa partekatua. Ez ginen ausartu euskaraz ko aurrizkia erabiltzera. Bazen berrordainketa proposatzen zuenik ere, baina hori esanahian jauzi handi samarra egitea zela iruditu zitzaigun, eta beste neologismo baterako, repagar terminoaren ordain gisa, egokiagoa zela iritzi genion. Fundéuk ondo sortutako neologismotzat jo zituen copago eta repago 2012ko maiatzaren 9an; baita copagar aditza ere.

Gure proposamenak, ordea, ez zuen arrakastarik izan, gaur egun komunikabideetan nagusitzen den forma, eta Euskaltermen jasota dagoena, koordainketa da eta.

Geroztik ere izan ditugu co– aurrizkiarekin lotutako kontsulta gehiago:

2012an codesarrollo nola eman galdetu ziguten; Sami Naïr politologo eta filosofo frantziarrak 1997an sortutako kontzeptua da (codéveloppement frantsesez eta codevelopment ingelesez): migratzaileak beren jatorriko herrialdeen garapenerako proiektuetan inplikatzen direnean sortzen den lankidetza-mota adierazten du. Horretarako, elkargarapena proposatu genuen. Google-en galdetuta, agerraldi batzuk baditu, baina kogarapen ere ikusten da.

2014an cofinanciar eta cofinanciación (cofinancing edo part-financing ingelesez) nola eman galdetu ziguten eta finantzaketa partekatua proposatu genuen, baina kofinantzatu asko erabiltzen da.

2015ean co-construcción emateko ko-eraikitze emateari ondo irizten ote genion galdetu ziguten, baina guk, co-construcción, construcción colectiva-ren aldaera bat zela ikusita, eraikuntza kolektibo proposatu genuen. Hezkuntzaren lotutako kontzeptua da: helburu kognitiboak partekatzea esan nahi du; informazioa metatzea baino gehiago, informazioa parte hartzaile guztien artean lantzea, birformulatzea eta eraikitzea.

Inguruko hizkuntzetako ko aurrizkia mailegatu eta sarbidea eman behar ote diogu euskaraz? Laburragoa eta normalean hitz bakarreko ordain sortzaile izatearen abantaila badu behintzat. Garai batean oso modu hala-moduzkoan sortutako hezkidetzaren lekua ere hartu du, koedukazio terminoak, baterako hezkuntzarekin batera.

2016-04-26

Quandoque bonus dormitat Homerus II

Xabier Olarra

Aurrekoan Lino Novás eta Agurea eta itsasoan hark egindako irristada bat nuen hizpide, eta oraingoan Ulysses gaztelaniara itzultzearekin bere osperik handiena lortu zuen itzultzaile bat ekarriko dut gogora, José María Valverde, eta haren Ulisesko irristada pare bat.

Gogoan dut Maria Garikanok Hotsa eta ardaila (The Sound and the Fury, William Faulkner) argitara eman zuenean esan zuela akats nabarmenak aurkitu zituela gaztelaniazko itzulpenean, eta horrek ulertezin eta zentzurik gabe bihurtzen zituela hainbat pasarte. Han Benji pertsonaiaren diskurtsoaren imitazioak (pertsona atzeratua) pasarte horien zentzugabetasuna oharkabean pasatzea errazten zuen, eta itzulpen-konparaketa sakon batek bakarrik jar zezakeen hori agerian.

Ulisesen edo Hotsa eta ardailaren irakurketaren zailtasunak noiz edo noiz itzultzailearen lan pattal edo aldrebesari egotzi izan zaizkio (Borgesek edo Gabriel García Márquezek Ulisesen gaztelaniarako lehenbiziko itzulpena, José Salas Subiratena, ederki larrutu zuten –«mala» edo «muy mala» zela esanez zakarrontzira botaz–, nahiz eta itzulpen hura, ni bezalako zenbaiti gaztetan eztarrian trabatu zitzaiguna, oraindik ere gaur egun argitaratzen den, batez ere Atlantikoaz haraindian), baina obra horien berezko zailtasunari eman izan zaie gehienetan irakurgaiztasunaren errua. Ez naiz hasiko besterik gabe itzultzaileen lanaren alde, baina lasai esango dut hain txarra omen zen itzulpen haren ondoren gaur hizpide izango dudan –eta hainbatek hainbeste famatu izan duten– J. M. Valverderenarekin ere berdintsu trabatu nintzela, irakurle helduxeagoa nintzen garaian bigarren aldiz heldu nionean irlandarraren maisulanari. Ez dut honekin esan nahi zailtasunak, funtsean, itzulpen horietako akatsen edo irristaden ondorio direnik, baizik eta, batzuetan, lortutako fama edo fama txarra ez dagoela beti erabat justifikatua.

Aurreko artikuluan irakur daitekeenez, Guillermo Cabrera Infanteren pertsonaietako batek Tres tristes tigresen esaten zuen Agurea eta Itsasoaren lehenbiziko orrialdean hiru akats nabarmen aurkitu zituela. Hala ere, esan beharra dago pasarte horretan bi pertsonaia agertzen direla eta bien arteko elkarrizketan batak oso aintzat hartzen duela Lino Novás itzultzailea, eta besteak, berriz, oso txartzat daukala. Idazlearen beraren iritziaz gehixeago jakin nahi duenak hona jo dezake: http://www.trans.uma.es/pdf/Trans_5/t5_207-215_SJillLevine.pdf

Gaur J. M. Valverderen itzulpeneko adibide bat aipatuko dut –irristada bat–, nahiz eta beharbada ez den oso dotorea bere buruaren defentsan argudiorik eman ez dezakeenari horrelako eztenkadak ematea. Baina, itzulpen horrek defendatzaileak eurrez dituenez, agian aterako zaio baten bat alde.

Erdi txantxetan Twitterren Ulisesen zatiak ematen hasi nintzenean, jatorrizkoa neure kabuz itzuli ondoren J. M. Valverderen bertsioarekin konparatzen nuen, nire desbiderapenak zenbatekoak ziren ikusteko, eta haren arabera hasi nintzen nirea «txukuntzen», hark zituen defendatzaileen jarraitzaile ez itsu baina bai betoker samar bihurturik. Oraindik ez nuen aldamenean hurrengo urteetan bilduko nuen metro eta erdi zabaleko bibliografia lagungarria –Ulysses Annotated, eta frantsesezko bi bertsioak, Francisco García Tortosa eta María Teresa Venegas-Lagüensen gaztelaniazkoa (aurrekoak baino fidagarriagoa nire ustez), katalanezkoa, alemanezko biak, italierazkoa, galegozkoa eta besteren bat–. Esan behar dut, itzulpenean aurrera egin ahala, nire hasierako jarrera fidakorra laster samar bihurtu zela eszeptikoxeagoa, eta hurrengo hilabeteetan neure buruaz bezain gutxi fidatzen hasi nintzela maisuaz. Hona zergatik.

Ulyssesen lehenbiziko orrialdean honako esaldi hau aurkitzen dugu:

–For this, O dearly beloved, is the genuine christine: (James Joyce 1922)

–Porque esto, oh amados carísimos, es lo genuinamente cristino. (J. M. Valverde, 1976)
–Porque esto, oh amados míos, es el verdadero Cristo (José Salas Subirat, 1946)
–Porque esto, oh amadísimos, es la verdadera cristina: (García Tortosa Venegas-Lagüens, 1999)

–Denn dies, geliebte Gemeinde, ist das wahre Eucharistilin: (Georg Goyert, 1927)
–Denn dies, o geliebte Gemeinde, ist der wahre eucharistische Jakob: (Hans Wollschläger, 1975)

–Car ceci, ô mes bien-aimés, est la fine-fine Eucharistie: (Auguste Morel et alii, 1929)
–Car ceci, ô mes bienaimés, est l’authentique Christine (Jacques Aubert et alii, 1999)

–Perché questo, o miei diletti, è il genuino cristino: (Giulio de Angelis, 1960)
–Poiché questa, o miei dilettissimi, è genuina e cristina sostanza… (Gianni Celati, 2013)

–Porque isto, ó amadisimos fillos, é a verdadeira cristina: (Eva almazán et alii, 2013)
–Hau, ene maite bihotzekook, bene-benetako kristina da-ta: (X. Olarra, 2015)

Non dago koska? Ba, «christine» harrigarri horretan, jakina. Espero zena –eta egoerak berez zekarrena– «christian» izan zatekeen, baina Joycek «christine» idatzi zuen, eta hiztegietara jotzen badugu, Christine azalduko zaigu ordaintzat, baina izen berezi gisa, ez, ordea, bestelako adierarik. Gainera, «christine» letra xehez idatzi izanak ere ez du asko laguntzen.

Zer egin zuten hasierako itzultzaile gehienek? «Ad sensum» itzulpen bat, logikaren araberakoa, edo saihesbideren bat bilatu. Baina berriki itzuli dugunok, Don Gifforden Ulysses Annotateden ageri den oharrari jarraituz, episodio osoan meza santuaren parodia disimulatu bat dagoela onartuta, kontuan harturik Meza beltzetako elementuetako bat aldaretzat emakume baten gorputza erabiltzea zela, interpretazio horren araberako ordaina eman dugu. Eta horregatik itzuli dugu nola edo hala «gorputz bihurtzen zen ogia» emakume batena zela –Kristina kasu honetan, Kristoren emakumezkoa–, eta pasarte horretan zehar-adierazpen hori dagoela nabarmendu dugu nola edo hala. Interpretazio hori egokia izan daitekeela egiaztatzeko aski genuke Googlen «misa negra» bilaketaren emaitzei begirada bat ematea.

Zer gertatu zitzaion J. M. Valverderi? Berak itzulpen hori egiten zuen garaian bereizi ohi zen gaztelaniaz –Espainiako Real Academiaren hiztegian agertu ez arren–, esate baterako, «marxista» eta «marxiano» (bata jarraitzaileei buruzko adjektiboa zen eta bestea sortzaileari buruzkoa). Ingelesezko hiztegian, berriz, onartzen da «marxian» eta «marxist». Badirudi Valverdek «christine» horrekin topo egin zuenean «cristiano» (jarraitzailea) eta «cristino» (sortzaileari berari zegokion adjektiboa) bereizi nahi izan zituela, ohartu gabe «cristino» bazegoela dagoeneko gaztelaniazko hiztegian, eta, garai batean historiako eskoletan ikasi behar izan genuenez, hitz horrek hau adierazten duela, R. A. E. dioenez:

cristino 1. adj. Partidario de Isabel II, bajo la regencia de su madre María Cristina de Borbón, contra el pretendiente don Carlos.

1984an Hans Walter Gablerrek Ulysses (the corrected text) argitara eman ondoren, Valverdek berak atzera egin zuen bere lehenbiziko irristada hartatik eta «cristiano» paratu zuen 1988 inguruan Lumenek egin zuen argitalpenean. Bertsio zuzenduaren hitzaurrean berean sumatzen zaio ez zuela oso gogotsu hartu zuzenketa lan hori, eta esango nuke axaleko ukitu batzuk baizik ez zizkiola eman. Hori iruditzen zait larriagoa irristada bera baino, aukera hori galdu izana.

Bukatzeko, esan dezadan Francisco García Tortosak (Joyceren obran aditua eta gaztelaniazko hirugarren bertsioaren itzultzaile) María Teresa Venegas Lagüensekin batera egindako itzulpenaren Atarikoan esaten duen bezala: «Joyceren Ulysses itzultzeari aurre egiten dion edonork merezi duen errespetuak gaitzespenezko iritziak ematetik begiratu behar gaitu, eta biak [bere gaztelaniazko itzulpenaren aurreko beste biak, alegia], bakoitza bere modura, Joyceren obraren zabalkunde eta ezagupenerako baliagarriak izan ziren espainolaren lurraldeetan –esan gabe doa gure itzulpenak garbi uzten duela biak hobegarriak direla». (Oharra: ez da plural maiestatikoa, baizik eta itzulpena biren artean egin izanaren aitorpena).

Badut beste adibide bat, baina gaurko «pheredikia» gehitxo luzatu denez, hurrengorako utziko dut bigarrena.

2016-04-25

Helduko gara horra ere

Isabel Etxeberria Ramírez

Itzuli beharra bezalakorik ez dago hizkuntzen bereizgarriez jabetzeko. Gure familiako kide elebakarrak eta elebidunak elkarrekin solasean ari direnean (erdaraz, noski), kide elebakarretako batek egin berri duen bidaia edo bisitatu berri duen herri, jatetxe, paraje…. zoragarriren bat aipatuz gero, kide elebidunetako batek han botako du, buruaz baietz eginez, onespena edo mira edo inbidia adieraziz bezala: «¡Ahí también ya llegaremos!» Eta jarraian, beharbada, jiratu eta begi keinu bat egingo dio bidaide izan ohi duen pertsonari, edo ukitu bat egingo dio ukondoaz, jostari, saihetsean, proposamena egiteko.

Berez, ezer txarrik ez du «¡Ahí también ya llegaremos!» horrek. Zuzena da gramatikari dagokionez, eta ulergarria. Eta hala ere, entzuten dudan bakoitzean (behin baino gehiagotan: bidaiazaleak dira, antza, gure familian!), zerbaitek krak egiten dit nire gaztelera-senean. Esaldi hori, komunikazio-egoera horretan, ez zait naturala egiten. Hitz hoberik ez dut, sortzen didan harridura azaltzeko: ez zait naturala iruditzen.

Eta, aztertzen hasita, konturatzen naiz esaldi horren ezegokitasunak zerikusirik ez duela «ha venido la prima y ha dicho…» edo «lo he aprendido de cabeza» edo «te ayudo yo a casa» esaldietan ageri diren gorabeherekin. «Ahí también ya llegaremos» esaldian ez dago kalko morfosintaktikorik (mi prima > lehengusina > la prima), ez kalko lexikalik (buruz > de cabeza), ezta polisemia barruko ordezkapenik ere (lagundu = ayudar/acompañar → acompañar > ayudar). Orduan, zein da arazoa?

«Helduko gara horra ere!». Horrelaxe botako luke gure familiako kide elebidunak bere lehen hizkuntzan, euskaraz, ariko balitz. Ziur aski, badira esaldi horren hitzez hitzeko itzulpenean zenbait alderdi hizkuntza bakoitzaren barne-arauei eta erabilera-ohiturei lotuak. Heldu/llegar binomioa, adibidez. Gaztelera natural batean, ir aditza erabiliko genuke, translazioa adierazteko aditz bat erabili nahi izatekotan, eta ez helburua hain markatua duen llegar aditza. Euskarazko gu itzultzean gaztelerazko yo ohikoagoa baztertzeak eta nosotros gordetzeak ere (helduko gara = ya llegaremos > iré, tengo ganas de ir) ez dio naturaltasunari mesede egingo. Eta hala ere…

Nola edo zer erantzungo genioke, gazteleraz, leku zoragarri baten berri ematen ari zaigun norbaiti? Nire buru sortzetik erdaldunean, honelako aukerak bururatzen zaizkit: «¿Ah, sí? ¡Fíjate, qué interesante! ¡Que envidia! Ya tengo ganas de conocer aquello. No, no conozco ese lugar, pero ya me gustaría ir»… Horietakoren bat, edo horietako batzuen nahasketa bat. Hau da, helduko gara horren ordain, tengo ganas de ir, me gustaría ir edo antzekoren bat erabiliko genuke, halakorik esatekotan. Gauzak horrela, ez didazue ukatuko euskal hiztuna ausartagoa, adoretsuagoa, zirt edo zartekoagoa agertzen dela bere erantzuteko moduan. Harentzat, ez nahiko nuke, ez gustatuko litzaidake… Euskalduna, zirt edo zart, helduko da.

Kontua, nire ustez, ez da erdaraz ez genukeela horrela esango, baizik eta erdaraz ez genukeela hori esango. Euskarazko «Helduko gara horra ere» esaldiko lau hitzen atzean ―eta barkatuko ahal didazue gehiegikeria parodikoa― horrelako zerbait ulertzen dut nik: «Guri ere gustatzen zaigu hara eta hona ibiltzea, eta ibili ere ibiltzen gara, ez ezazu pentsa, eta ez, zuk aipatu duzun leku horretara ez gara heldu oraindik, baina aizu, zuri entzunda gogoa sartu zait, ba, eta bizitzak eta osasunak eta diruak hara-hona ibiltzeko aukera ematen diguten bitartean halaxe ibiltzeko asmoa dugunez, izango dugu aukera oraindik ere, eta helduko gara horra ere, ze demonio».

Adibide xume bat baino ez da hau, baina behin baino gehiagotan izan dut inpresioa, euskaldun peto-petoak erdaldunekin hizketan (erdaraz berriro ere, noski) ari direnean, elebakarrak harritu egiten direla elebidunaren zenbait adierazpide entzunda. Ziur aski, nire buru gaur-elebidun-baina-sortzez-elebakarrak aukera eskaintzen didalako bai elebidunaren gazteleraz komunikatzeko zailtasuna bai erdaldunaren harridura ulertzeko (euskaldun berria izateak ere izan behar du, ba, abantailaren bat!). Eta hizkuntzaren barne-arauetatik edo ohiko erabileretatik harago, ezegokitasuna beste zerbaitek sortu duela pentsatu izan dut maiz. Hau da, erdaldunen belarrietan bitxia edo ezegokia edo ulergaitza suertatzen den adierazpide horren gakoa ez datzala soilik gramatika-akatsetan edo erabilera ezegokietan edo lexiko-hautu okerretan. Eta zenbaitetan, zer esaten den, hots, hiztunak egoerari erantzuteko zer hautatzen duen, horrek ere zerikusia duela. Hiztunaren jarrera, nortasuna, mundu ikuskera…? Hitz potoloegiak dira horiek niretzat. Baina izan zerbait badela esango nuke.

Egia esan, Helduko gara horra ere esaldia beste adibide eta gogoeta baterako abiapuntu gisa nahi nuen erabili post honetan: ingelesezko bi hitz, sinpleak, ezagunak eta oso erabiliak. Esanahirik gabeak dira ia, baina era berean arazo handiak sortzen dizkidate niri, asko esan nahi dutela iruditzen baitzait. Oraingoan luzatu naiz, eta hurrengorako utziko dugu. Helduko gara horra ere.

2016-04-21

Izenburuak nahasbide

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Xabier Olarrak literatur lanen izenburuen itzulpenaz hiru artikulu mamitsu oparitu berri dizkigu plaza honetan, itxuraz sinple beharko lukeen gai baten koxka ugariren berri emanez. Artikulu sail horren lehen esaldia nire egin nahiko nuke, aproposa baita –hitz bat kenduz gero– gaurko gaiari heltzeko: «Izenburuaz agertzen denez edozein ~~literatur~~ lan mundura, arreta eta errespetu berezia merezi luke».

Itzultzaileoi aunitzetan gertatzen zaigu erdaraz izanen den ekitaldi, saio edo zernahiri buruzko informazioa euskaratu beharra, eta halakoetan sarri iruditzen zait arazotsu izenburua nola eman. Izenburua besterik gabe euskaratuz gero, maiz egin ohi den bezala, testuaren hartzaileak dena delako ekintza hori euskaraz dela pentsa dezake, ez bazaio nolabait adierazten, parentesi arteko ohar baten bidez-edo, zein hizkuntzatan izanen den saioa. Gaztelaniazko idazlariek, ordea, argi izaten dute nola jokatu eta, euskarazko saioren baten berri gaztelaniaz ematerakoan, beti eransten dute hizkuntzari buruzko informazioa, inor tronpa ez dadin.

Erabileretan dagoen asimetria horrek ongi erakusten digu zein den hemen hizkuntza ustez neutrala eta zein markatua. Halere, horrek arazoak sortzen dituelakoan, erdarazko jardueren izenburuak erdaraz emateko hautua hartua zutela azaldu zidan behin Iruñeko liburu-denda bateko arduradunak. Hautu egokia dela iruditzen zait, edo, bestela, erdarazko edozein ekitaldiren izenburua euskaraz emanez gero, parentesi artean erdara zehaztu beharra legokeela uste dut, interesa dutenek garbi jakin dezaten zein hizkuntzatan burutuko den eta geure buruari oroitarazteko ez dagoela hizkuntza neutralik ez hemen ez inon.

2016-04-14

Axularrek ere entziklopediak erabiltzen zituen

Gidor Bilbao

Nire tesia idazten ari nintzen garaian, emaztearekin elkartzen nintzenean, gauean, eguneko aurrerapenak aipatzen nizkion. Askotan, halako zerbait izaten zen (nire aurkikuntzarik pozgarrienekin!!): «gaur ere harrapatu dut Etxeberriren beste iturri bat; halako eta halako euskaratu du, zalantzarik gabe». Amaiak ezin izaten zuen nire poza ulertu: «Zelako idazleari buruzko tesia egiten ari zara? Gizon horrek kopiatu baino ez du egiten eta!». Erdi txantxa erdi benetako kezka izaten zen.

Blog honetako beste sarrera batzuetan erabili dugu gai hau, eta 2015eko abendukoan azpimarratu genuen Etxeberriren iturri horietako batzuk aitzinentziklopediak zirela, aipu-bilduma, florilegio, polyanthea eta halako erreferentzia-lanak.

Etxeberri Sarakoaren jarduteko modua ez da salbuespena, jakina, ez garai hartako munduko beste leku batzuetako idazleen artean, ez beste euskal idazle batzuen artean. Axularrek, adibidez, mota horretako lau lan aipatzen ditu berariaz, beti exemplum gisako kontakizunen batekin erlazionaturik, exemplum horien bere iturria bailiran:

Axularren «Rhodig.»
Lodovicus Caelius Rhodiginus [Ludovico Ricchieri] (1453-1525): Lectiones antiquae (Venezia, 1516).

Axularren «Alexander ab Alexandro»
Alexander ab Alexandro (1461-1523): Geniales dies (Erroma, 1522).

Axularren «Carolus Stephanus»
Charles Estienne [Carolus Stephanus] (1504-1564): Dictionarium historicum ac poeticum (Paris, 1553).

Axularren «Theatrum humanae vitae»
Theodor Zwinger (1533-1588): Theatrum humanae vitae (Basilea, 1565).

Baina azterketa zehatzagoak, kasurik gehienetan, argi erakusten du lan horiek ezin direla izan Axularren iturri bakarra; beste era batean esanik, Axularren amplificatiorako gaitasun mugagabea onarturik ere, Axularrek beste iturriren bat ere behar zuela istorio horiek ezagutzeko (seguruenik, guk identifikatu ez dugun tarteko beste erreferentzia-lanen bat).

Zwingerren Theatrum humanae vitae, ordea, zalantza gutxirekin irudikatzen dugu Axularren lan-mahaiaren gainean. Eta baieztapen honek itzulpenaren eta sorkuntzaren mugako alorrera garamatza, jakina, iturria latinez idatzia baita eta Axularren lana euskaraz. Ikus dezagun Zwingerren zatia latinez, horren euskarazko itzulpena (neuk egina), eta Axularren lanean dagokion pasartea (Blanca Urgellen 2015eko ediziotik hartua):

Zwinger 90

Antiochus Sophista, quum malè uulgò audiret ueluti formidolosus quòd nec prodiret in concionem nec reipublicae munia capesseret, «Non uos», inquit, «metui, sed meipsum», agnoscens bilem suam uehementiorem quàm ut cohiberi posset. Sentit idem Plato, qui ait eos qui sunt iracundioris ingenii ad disciplinas quidem esse idoneos, ad gerendam uerò rempublicam non item. (Roterodamus, lib. 8. Apophtheg.)

Zwinger 90 (Gidor Bilbaoren itzulpena)

Antioko sofistak, jendea gaizki esaka entzun zuelarik, izuturik bezala ez zelako joaten batzarretara eta ez zuelako hartzen herriko kargurik, esan zuen: «Ez dizuet zuei beldurra, neure buruari baino», onartuaz bere haserrea eutsi litekeena baino bortitzagoa zela. Platonek ere iritzi bera du, esaten baitu izaera haserrekorra dutenak egoki direla hainbat gauza ikasteko, ez ordea, zinez, herria gobernatzeko (Erasmo Rotterdamgoa, Apophthegmatum opus 8).

Ax 287-288 (Blanca Urgellen ediziotik)

Antioko sofista deitzen zen hark, bere kondizinoa ezaguturik, etzuen behin ere konpainiatan ibili nahi, eta ez, hartako bazen ere, herriko kargutan ere sarthu nahi (Theatrum humanae vitae, fol. 93). Gizon gaizkin bat bezala, izi zen, beldur zen, ihizia bezala, basatua eta ihes egina zebilan. Eta galdegin zeraukatenean ea zeren zen beldur edo zergatik ihes egiten zuen, ihardetsi zuen: «Egiten dut ihes, zeren ezagutzen baitut neure kondizinoa, ez naizela jendarteko gai, eztudala okhasinotan sarthuz gero, neure burua neure eskuko; ez naizela neure buruaren jaun, eta ez jabe; berehala linburtzen eta kilikatzen naizela, errea naizela, jauzkor naizela; den okhasinorik ttipiena, aierurik gutiena gorrotatzeko eta muthurtua jartzeko asko dudala».

«Ez naduka, ez, bertzearen beldurrak ihes egina, neure beldurrak, neure buruaz fida izan gabeak naduka, hark karguak eta konpainiak ere utz arazitzen derauzkit». Hunela ihardetsi zuen Antioko hark. Halatan erraiten du Platonek, presuna haserrekorrak eta kolerak adimendutsu direla, eta anhitz ikhasteko on; ez, ordea, herrien gobernatzeko, eta ez eskola edukitzeko ere. Zeren hartarakotzat pazientzia behar da, sosegu behar da, eta anhitzetan ere ikhusia ez ikhusi, eta aditua ere ez aditu iduri egin behar da.

Axularren testuan, letra lodiz nabarmendu dugu Zwingerrenetik hartua izan daitekeena; nolabait esatearren, itzulpena. Gainerako guztia, gure ustez, Axularren amplificatio trebeak zabaldu du.

Zwingerren lana Errenazimentuko entziklopedia nagusietako bat zen eta erreferentzia-lan zaharragoetako informazioaren bilduma-, antolaketa- eta sistematizatze-lan erraldoia eskaintzen zuen. Bilaketetarako, aurkibide alfabetiko eta sistematiko zehatzak zituen (kontzeptuen aurkibideak 5000 sarrera zituen eta exempla-aurkibideak 23000 sarrera). Esanguratsua da Zwingerren aurkibideetan ira ‘haserrea’ bilatzen bada, pasarte honetara (besteak beste) bidaltzen duela, eta Axularren kapitulua ere hain zuzen kolerari buruzkoa dela.

Ezin dugu ziurtatu Axularrek Zwingerren lana erabili zuela eta ez antzeko beste bat, edo tartekoren bat, baina gaurkoz Zwinger da pasarte honetarako eta, Axularrek aitortu ez arren, beste hainbat exemplumen pasarteetarako ezagutzen dugun iturririk hurbilenekoa eta sinesgarriena. Horietako beste bat baino ez dugu hona ekarriko, itzulpenaren eta sorkuntzaren arteko muga lausoa ikus dezazuen:

Zwinger

Cato Censorius tria in tota uita detestari solebat: primum, arcanum aliquod feminae credere; secundum, si transiuisset naui, quò pedibus accedere licuisset; tertiò, si qua dies ei per incuriam inanis effluxisset. (Plut. in eius uita). [Zwinger 3780]

Lucani, ut aliorum criminum, sic etiam otii causas agunt: et si quis homini otioso ac uoluptatibus dedito mutuasse aliquid conuincatur, priuatur apud eosdem mutuo dato. (Stobaeus Serm. 42 recitat, ex Nicolao, de Morib. gentium). [Zwinger 3457]

Apud Sinas Indiae populos nemini sano, quamuis oculis orbatus sit, mendicare permittitur. Caeci molas trusatiles uersando sibi uictum parant. (Osorius, lib. II). [Zwinger 3781]

Zwinger (Gidor Bilbaoren itzulpena, Axularren laguntzarekin)

Katon Zentsorio, bere bizitza osoan, hiru gauzatatik begiratu ohi zen: lehenik, sekretuak emazteari fidatzetik; bigarren, oinez iritsi ahal zen lekuetara itsasontzian joatetik; hirugarren, bere axolagabekeriaz eguna alferrik pasatzen uztetik. (Plutarko, Katon Zentsorioren bizitzan). [Zwinger 3780]

Lukanoek, beste delitu batzuekin bezala, alferkeriarekin ere auzibidea erabiltzen dute: eta norbaitek jende alferrari eta plazeretara emanari zerbait prestatu diola frogatuko balitz, haien artean maileguan emanikoa kentzen zaio. (Stobaeus Serm. 42 recitat, ex Nicolao, de Morib. gentium). [Zwinger 3457]

Indiako Txinar herrietan, osasuntsu zen inori ez zitzaion baimenik ematen eskean ibiltzeko, begirik gabekoa izanik ere. Itsuek errotarriei bira eginaraziz irabazten dute mantenua. (Osorius, lib. II). [Zwinger 3781]

Ax 32-33 (Blanca Urgellen ediziotik)

[…] (Plutar. in Vita Cato. Censor.). Katon hark berak erraiten zuen, hirur gauzatarik bere mendean ahal bezanbat begiratu zela: emazteari bere sekeretuak fidatzetik, leihorrez ahal zihoakeiela, itsasoz joaitetik, eta egun guztian alfer egoitetik.

Lukanoek edireiten zutenean nehork jende alferrei deus prestatzen zerauela, emaiten zuten berehala sentenzia prestatzailearen kontra: zer ere prestatu baitzuen, hura guztia gal zezala (Nicolaus, De moribus gent.). Baina nik uste dut ezen etzela halako sentenziaren emaiteko premiarik, bera baitago emana. Zeren ezpaitu halakoei prestatzaileak, koberatzeko perilik.

Indietako herri batzuetan, etzen bat ere bere gorputzaz balia ahal zitekeienik eskean ibiltzen. Itsuek ere tornuan edo arrodan bedere hari behar zuten. Apud Synas, Indiae populos, caeci molas trusatiles versando, sibi victum parant (Osor. lib. II).

Kasu honetan, iturria aitortu gabea izan arren, Axularrek, itzulpenaz haratago, ez du amplificatio behar handirik ikusi, ezta?

2016-04-12

Moltsoak eta hitzak astintzeko

Estitxu Irisarri Egia

Gaur bi amonaren ahotik irtendako bi hitz ekarri nahi ditut lerrootara. Izan ere, haiek ere izan dira eta badira gure hezkuntzaren eta hizkuntzaren hezitzaile eta irakasle. Aipatu nahi ditudan bi hitz horien existentziaren berri bizitzako garai desberdinetan izan dut, baina hausnartu ostean, nire lexikoko harribitxi egin nahi ditut.

Nire garunean betiko hitza da moltsoa. Markina-Xemeingo Larruskain auzoko jatorria duen amonak horrela deitzen dio ura eroritakoan lehortzeko erabiltzen dugun trapu edo baietari, eta horrela deitzen diogu etxeko besteok ere. Hala ere, unibertsitate garaiko asteburu pasa batean konturatu nintzen hori ez zela horrela beste etxe askotan. Bazkariko garbiketako kide nuen mutilari pasau moltsua, mesedez esan nionean, aurpegi arraroarekin begiratu eta zer esan dozu? Zer da moltsua? erantzun zidan.

Hura ere euskalfilotarra[1] zen, baina hitz berria zen harentzat. Azalpena eman nionean, gustatu egin zitzaion, multzo eta moltsu arteko loturaz ohartu baitzen eta ondorioz, baita ni neu ere. Hasiera batean agian trapu-multzoa izan zena, laburduraz eta metatesiz, moltsua bilakatu da gurean. Gerora ez diot beste inori entzun, nahiz eta Hiztegi Batuan honelaxe jasota dagoen: moltso iz. Bizk. ‘multzo nahasia’. Aitortu behar dut niri neuri baieta edo trapu (hori gure glosarioan hautsa garbitzeko edo platerak eta eskuak lehortzeko baita) baino egokiago zaidala. Ahal dudan bitartean eta ahal dudan testuinguruan, txokokeriari eutsiko diot.

Bestalde, hitzari tiraka, ezin aipatu gabe utzi Orotariko Euskal Hiztegiak dakarren adiera hau:

(G-bet ap. A; vEys (G), Lh). “Parties sexuelles de la femme” vEys. “Palabra que denota lo pudendo femenino” A. “(Lf), vulve” Lh. Cf. Humb in RIEV 1923, 230: “Molsua (V-ger), miembro viril” (v. nota de Arzdi, que dice que hay error de sexo).

Hain zuzen ere, blogeko kide den Iratxe Goikoetxea Langarikak bere garaian Erabili.eus-en esan zuen bezala, hizkera kolokialean edo lagunarteko hizkeran aluaren sinonimoetako bat dugu, guztiz erabilgarria noizbehinka aluari atseden apur bat eman nahi badiogu.

Bigarren hitza, bestalde, orain dela gutxiko aurkikuntza da. Lagun on batekin berbetan nenbilen, hirugarren bati opari bat egiteko asmotan, eta gizon-koxkor bat erosikoyou? bota zidan. Haren ahotik ezin zitekeen gizakien salerosketari buruzko ezer izan, baina batzuetan pentsaera bihurritu egiten zaigula eta, zelakua? galdetu nion ustezko jolasari jarraituz. Ba barrun haziyek dazkena pentsatze nun nik. Hortxe jarri zen goraka dantzan nire ezkerreko bekaina eta ezinbesteko galdera egin behar: zer da gizon-koxkorra? Poltsatxo termikoak omen dira, uhin-labean berotu eta ohean beroa ematen diguten horietakoak. Gizon-koxkor, eta hortik abiatuta sor litezke nahi bada, emakume-koxkor (norberaren preferentzia sexualak kontuan izanik) edo gizaki-koxkor orokorra. Gustatu zitzaidan asmakuntza. Ez dakit Bidania-Goiatz aldeko amona horren kontua den edo hedatuago den zerbait, baina niri poltsa termikoa baino familiartekoagoa eta lagunartekoagoa iruditu zait. Beraz, berrerabilpenak duen garrantziaz ohartuta, astin ditzagun oihalak eta baita gure amonen hitzak ere!

___________

[1] Euskalfilotar: Euskal Filologia ikasten ari denari edo ikasi duenari deitzeko erabilia.

2016-04-05

Helbidea eta egoitza

Maite Imaz Leunda

Gaztelaniazko domicilio euskaraz esateko, askotan, helbide erabiltzen da; zenbait kasutan onargarrria den arren, beti ez dira kideak izaten. Euskaltzaindiaren hiztegiaren arabera, helbidea norbaiten bizilekuaren adierazpena da. Lege-testuetara joz gero, ordea, badirudi gaztelaniazko domicilio terminoak leku fisiko bati egiten diola erreferentzia.

DRAE

Para el ejercicio de los derechos y el cumplimiento de las obligaciones civiles, el domicilio de las personas naturales es el lugar de su residencia habitual, y en su caso, el que determine la Ley de Enjuiciamiento Civil.

Eskubideak egikaritu eta betebehar zibilak betetzeko, pertsona fisikoen egoitza da euren ohiko bizilekuari dagokion tokia, eta, hala denean, Prozedura Zibilari buruzko Legeak zehazturikoa.

Kode Zibilaren 40. artikulua

Cuando ni la ley que las haya creado o reconocido, ni los estatutos o las reglas de fundación fijaren el domicilio de las personas jurídicas, se entenderá que lo tienen en el lugar en que se halle establecida su representación legal, o donde ejerzan las principales funciones de su instituto.

Pertsona juridikoa sortu edo aitortu duen legeak, estatutuek edo eraketa-erregelek ez dutenean finkatu pertsona juridiko horren egoitza, ulertuko da pertsona juridikoak egoitza duela bere legezko ordezkaritza non izan eta bertan, edo bere eraketari dagozkion eginkizun garrantzitsuenak non bete eta toki horretan.

Kode Zibilaren 41. artikulua

1. Será castigado con las penas de prisión de seis meses a un año y multa de seis a diez meses el que entrare contra la voluntad de su titular en el domicilio de una persona jurídica pública o privada, despacho profesional u oficina, o en establecimiento mercantil o local abierto al público fuera de las horas de apertura.

1. Sei hilabetetik urtebeterako espetxealdi-zigorra ezarriko zaio, bai eta sei hilabetetik hamar arteko isuna ere, pertsona juridiko publiko zein pribatuaren egoitzan, lanbide-idazgelan nahiz bulegoan edota jendaurrean zabalik dagoen merkataritzako establezimenduan zein lokalean, zabalik dagoen orduetatik kanpo, titularraren borondatearen aurka sartzen denari.

Zigor Kodearen 203. artikulua

Beraz, zenbaitetan helbide hitza erabilita aparteko arazorik sortzen ez bada ere, badirudi gaztelaniazko domicilio terminoaren ordain egoitza egokiagoa suertazten dela lege-testuen kasuan, eta horixe dela finkatu samar dagoen terminoa. Hala ere, etxebizitza eta bizileku ere ikusten dira.

Cuando la notificación se practique en el domicilio del interesado, de no hallarse presente éste en el momento de entregarse la notificación podrá hacerse cargo de la misma cualquier persona que se encuentre en el domicilio y haga constar su identidad.

Jakinarazpena interesdunaren bizilekuan egin eta interesduna ez badago, bizilekuan dagoen edozeinek har dezake, nor den jasota uzten badu.

Administrazio eta Prozedura Legearen 58. artikulua

Si fuese necesario entrar en el domicilio del afectado, las Administraciones Públicas deberán obtener el consentimiento del mismo o, en su defecto, la oportuna autorización judicial.

Interesdunaren etxebizitzan sartzeko, herri administrazioek interesdun horren onarpena lortu behar dute edo, horrelakorik ezean, epailearen baimena.

Administrazio eta Prozedura Legearen 95. artikulua

2016-04-01

Quandoque bonus dormitat Homerus

Xabier Olarra

Horixe dio esapide latinezkoak. Denok egiten ditugula irristadak, alegia. Are Homerok, poeta bikaina izan arren.

Horrelako batzuen berri ematen saiatuko naiz hurrengo artikuluetan, ez inoren izen ona zikintzeko, baizik eta agerian uzteko zeinen zaila den edozein lanetan perfekzioa iristea, eta are gehiago itzulpenean.

Ez dut esango itzulpen guztiei eta itzultzaile guztiei harrapa dakizkiekeela akatsak, irristadak, irakurketa okerrak, gaizki-ulertuak, desbiderapenak, nahiz eta gehienetan aurkituko genukeen zer zuzendua, baina apustu egingo nuke hala gertatzen dela askotan (nireetatik hasita, noski).

Gaurkoan, literaturaren urre gorrizko orrietaraino igaro den irristada bat izango dut izpide: Ernest Hemingwayren Agurea eta itsasoa nobelaren gaztelaniazko lehen itzulpenean ageri den azken esaldia.

Lino Novás idazle kubatarrak (sortzez galiziarra) egin zuen itzulpen hori, eta Hemingwayk berak ezarri zuen itzultzailea. Lino Novás, esate baterako, Faulknerren Sanctuary gaztelaniara ekarri zuen lehen itzultzailea izan zen. Wikipediaren arabera, gaztetan, bizimodua atera ahal izateko hainbat lanetan aritu behar izan zuen: nekazari edo boxeolari, esate baterako. Autodidakta zen, eta ingelesez ikasi, eta Huxley, Lawrence edo William Faulkner handien lanak itzuli zituen gaztelaniara.

Hona zer dioen bere buruaz:

Itzulpenak eginez bizimodua ateratzen saiatu nintzen. Chacón y Calvo [José Maria kondea]k Madrilgo Ateneoa ordaintzen zidan, bero-bero hango liburutegian lan egin ahal izan nezan, eta behar nuen bakoitzean ematen zidan dirua. Han itzuli nuen William Fulkner (Sanctuary), ezagutzen duzu William Faulkner, nire lagun berria –gutun-laguna–? Hori ez da, gero, txantxetakoa. Edo Aldous Huxley (Point Counter Point) D. H. Lawrence (Kangaroo) eta beste liburu batzuk izenpetuta eta beste batzuk gabe. (Lino Novás Calvo, José Antonio Fernández de Castrori gutuna, Madril, 1932ko ekainak 10).

Kontua da 1956 aldera Hemingwayk –hori guztia jakinda– erabaki zuela bere nobelatxoa hark itzuli behar zuela. Hona zer dioen Guillermo Cabrera Infante idazle kubatarrak, zeharbidez betiere, bere Tres tristes tigres nobela ospetsuan (jakin nahiko nuke, halaber, Cabrera Infante ipurterrea zerk eraman zuen xehetasun hori bere nobelan jartzera, baina jakin gabe geratu beharko dut, seguru aski):

– Más atrás algún Montenegro salvable pese al subdesarrollo de la prosa, su Hombres sin Mujer, dos o tres cuentos de Lino Novás, que es un gran traductor.

– ¿Lino? ¡Por favor! Tú no has leído su versión de El viejo y el Mar. Hay por lo menos tres errores graves ya en la primera página. Me dio lástima seguir buscándolos. No me gustan las decepciones. Por curiosidad miré la última página. Allí llega a convertir los leones africanos del recuerdo de Santiago, ¡en «leones marinos»! Es decir, en morsas. Del carajo.

Lehenbiziko orrialdeko balizko horiek alde batera utzita, errepara diezaiogun nobelatxoaren bukaerari:

The old man was dreaming about the lions. (Ernest Hemingway)
El viejo soñaba con los leones marinos. (Lino Novás)
Agureak leoiak zitun amets-gai. (Gotzon Goenaga)

Euskarara, orain arte, bi aldiz ekarri da. Lehenbizikoz Gotzon Goenaga jesuitak ekarri zuen, Itxaropena argitaldariaren Kuliska Sortan, eta nahi duenak José de Artecheren hitzaurrean ikus dezake egile-eskubideak lortzeko argitaratzaileek egin behar izan zituzten gestioen berri. Bigarrenean Joxemari Iturralde izan zen itzultzailea. Ez dut une honetan itzulpena eskura. Beraz, ez daukat ezer esaterik horretaz.

Ikusten denez, lehen euskaratzaileak ere Cabrera Infantek bezala ikusten zuen kontua. Lino Novásek, nobelan zehar lehoiak hondartzan ageri zirenez, pentsatu zuen itsas lehoiak izan behar zutela eta «zehaztapen» hori egitera ausartu zen, arrazoi funtsezkorik gabe, nire ustez. Hemingwayk Afrikan egindako ehizaldiei buruz pixka bat informatuta egonda, ez zeukan horrelako interpretazio arriskutsurik egin beharrik. Kontua da geroztik, zuzentzeko aukera izan bada ere, horrelaxe argitaratzen jarraitzen duela, eta Agurea eta itsasoaren gaztelaniazko itzulpenik ezagunena, onerako edo txarrerako, horixe dela, eta are oraingo argitaratzaileek –nik hor jaso dudana 1989an Mexiko argitaratutako liburu batean aurkitu dut, bereziki saiatu gabe– horixe argitaratzen dutela. Horrek itzulpenen argitaratu ondoko zuzenketaren gaira garamatza, baina hori beste baterako utziko dut.