Objxedeak eta beste…

Oskar Arana Ibabe

Abiatu naiz ikertzera ea zein den egokiena objeto del contrato emateko baliatu izan ditugun kontratuaren xede, kontratuaren gai, kontratuaren helburu eta kontratuaren objektu ordainen artean, ustez eta inkoherentziaz jokatzen genuela.

Eta ondorioa atera dut polisemia bitxi baten aurrean gaudela.

Hara zergatik:

Kontratuen teoriara jotzen badugu, eta kontratuaren objektua zer den definitu behar badugu, Deustuko Unibertsitatearen Betebehar eta kontratuei buruzko zuzenbidea [1] liburuan aipamen hau aurkituko dugu.

«Kontratuaren objektuaz ari dira KZren 1271 eta 1273. artikuluak. Horien arabera, gauzak eta zerbitzuak izan daitezke kontratuaren objektu. Horrek berez ekartzen digu gogora aurreko gaietan prestazioaren objektuari buruz azaldutakoa. KZren 1261. art.aren arabera, materiazko errealitateak eta errealitate juridikoak kontratuaren objektutzat har daitezke, baldin eta errealitate horien gainekoak badira kontratua bera eta horrek alderdiei eratxikitzen dizkien betebeharrak. Horrela definituz gero, kontratuaren objektua eta prestazioaren objektua (hau da, betebeharren muina) bat datoz.»

Horiekin bat letorke frantsesezko definizio hauetako lehena[2]:

«Objet du contrat:

a) En un sens matériel, la chose relativement à laquelle le contrat est conclu (en ce sens la vente et le bail d’un immeuble on le même objet).

b) En un sens technique, l’ensemble des droits et des obligations que le contrat est destiné à faire naître (en ce sens, la vente a pour objet de transférer al propriété d’un bien moyennant le paiement du prix convenu, le bail de conférer l’usage d’un bien moyennant le versement d’un loyer).»

Lehenbiziko definizioari, objektu legokioke. Bigarrenari, xede ez legokioke gaizki.

Eta, hala, bai objektu bai xede izango genituzke ordain egokiak, zein mailatan ari garen.

Sektore publiko Kontratuen Legea itzuli genuenean, lehen maila horri zegozkion aipamen gehienak:

Artículo 26. Contenido mínimo del contrato. 26. artikulua. Kontratuaren gutxieneko edukia.
1. Salvo que ya se encuentren recogidas en los pliegos, los contratos que celebren los entes, organismos y entidades del sector público deben incluir, necesariamente, las siguientes menciones: 1. Sektore publikoko ente, organismo eta erakundeek egiten dituzten kontratuek aipamen hauek jaso behar dituzte nahitaez, pleguetan azaltzen ez badira:
a) La identificación de las partes. a) Alderdien identifikazioa.
b) La acreditación de la capacidad de los firmantes para suscribir el contrato. b) Alderdiek kontratua izenpetzeko duten gaitasunaren egiaztapena.
c) Definición del objeto del contrato. c) Kontratuaren objektuaren definizioa.
d) Referencia a la legislación aplicable al contrato. d) Kontratuari aplikatzekoa zaion legediaren aipamena egitea.
e) La enumeración de los documentos que integran el contrato. e) Kontratua osatzen duten dokumentuen zerrenda zenbakitua.
Si así se expresa en el contrato, esta enumeración podrá estar jerarquizada, ordenándose según el orden de prioridad acordado por las partes, en cuyo supuesto, y salvo caso de error manifiesto, el orden pactado se utilizará para determinar la prevalencia respectiva, en caso de que existan contradicciones entre diversos documentos. Kontratuan hala adieraziz gero, adierazpen hori hierarkizatua izan daiteke, alderdiek erabakitako lehentasun-hurrenkeraren arabera; horrelakoetan, ageriko akatsik ezean, hitzartutako hurrenkera erabiliko da dokumentuen artean kontraesanak daudenean bakoitzari dagokion prebalentzia zehazteko.
Objeto, precio y cuantía del contrato. Kontratuaren objektua, prezioa eta zenbatekoa.
En el caso de que una parte de la prestación objeto del contrato tenga que ser realizada por empresas especializadas que cuenten con una determinada habilitación o autorización profesional, la clasificación en el grupo correspondiente a esa especialización, en caso de ser exigida, podrá suplirse por el compromiso del empresario de subcontratar la ejecución de esta porción con otros empresarios que dispongan de la habilitación y, en su caso, clasificación necesarias, siempre que el importe de la parte que debe ser ejecutada por éstos no exceda del 50 por 100 del precio del contrato. Kontratuaren objektu den prestazioaren zati bat gaikuntza edo lanbide-baimen jakin bat behar duten enpresa espezializatuek egin behar badute eta sailkapena eskatzen bada, espezializazio horri dagokion taldean sailkatuta egon ordez, enpresaburuak konpromisoa har dezake zati hori azpikontratatzeko eta, beraz, beharrezko gaikuntza eta, hala badagokio, sailkapena duten beste enpresaburu batzuen esku uzteko, baina enpresaburu horiek gauzatu beharreko zatiak kontratuaren prezioaren 100eko 50 gainditzen ez badu bakar-bakarrik.
Artículo 86. Objeto del contrato. 86. artikulua. Kontratuaren objektua.
1. El objeto de los contratos del sector público deberá ser determinado. 1. Sektore publikoko kontratuen objektuak zehatza izan behar du.
2. No podrá fraccionarse un contrato con la finalidad de disminuir la cuantía del mismo y eludir así los requisitos de publicidad o los relativos al procedimiento de adjudicación que correspondan. 2. Ezin dira kontratuak zatitu beren zenbatekoa gutxitzeko, publizitate-baldintzak edota esleipen-prozedurari dagozkionak saihestearren.
3. Cuando el objeto del contrato admita fraccionamiento y así se justifique debidamente en el expediente, podrá preverse la realización independiente de cada una de sus partes mediante su división en lotes, siempre que éstos sean susceptibles de utilización o aprovechamiento separado y constituyan una unidad funcional, o así lo exija la naturaleza del objeto. 3. Kontratuaren objektua zatitu ahal denean, eta espedientean behar bezala justifikatzen bada, zati bakoitza banan-banan gauzatzea aurreikus daiteke, kontratua lotetan zatituz, betiere loteok bereiz erabili edo aprobetxatzeko modukoak badira eta unitate funtzionala osatzen badute, edo objektuaren ezaugarriek hala egitea eskatzen badute.

Baina, beste testu batzuetan, ez zen horrela itzuli:

Período exacto durante el cual podrá ejercerse el derecho objeto del contrato y, si es necesario, su duración: Kontratuaren xede den eskubidea baliatu ahal izango den denbora‑tarte zehatza, eta beharrezkoa izanez gero, haren iraupena:

Lege horretan bertan, finalidad del contrato eman beharra ere suertatu zen, kontratuaren objektuaz besteko kontzeptu gisa.

Descripción de la finalidad del contrato. Kontratuaren xedearen deskribapena.

Baina, gero, lege horiek aplikatuz egiten diren kontratuetan, objeto del contrato ematen dugunean, kontratuaren xede ematen dugu maiz, frantsesezko hiztegi horretako bigarren definizioaren arabera.

b) En un sens technique, l’ensemble des droits et des obligations que le contrat est destiné à faire naître (en ce sens, la vente a pour objet de transférer al propriété d’un bien moyennant le paiement du prix convenu, le bail de conférer l’usage d’un bien moyennant le versement d’un loyer).

Ez dakit polisemia deitu behar ote zaion horri, estu hartuta bai agian, baina oso gertu dauden adierak dira. Horregatik, ahalegin ttiki hori egitera abiaturik, ondorio ttiki hau atera dut, alegia, bereizi egin behar dugula «objeto del contrato» darabilgunean zein mailatan darabilgun, ez xede ez objektu ez direlarik baztertu beharreko ordainak. Ezingo genuke kontratuen teoriako definizio horren araberako kontzeptua xederekin eman; bestaldera, aldiz, frantsesezko bigarren definizio horren araberako kontzeptua ezingo genuke euskaraz objekturekin eman, eta horregatik behar dugu xede.

Testu juridikoak eta administratiboak itzultzen ari naizeneko zalantza bat argitzeko ahalegintxoa besterik ez duzue hau.


[1] VALPUESTA FERNÁNDEZ, M.ª R.. Betebehar eta kontratuei buruzko zuzenbidea. (2. argitaraldia). Bilbo: Deustuko Unibertsitatea, 1996.

[2] CORNU, GÉRARD. Vocabulaire Juridique. (Troisième édition revue et augmentée). Paris: Presses Universitaires de France, 1997.

Beti itsusi?

Eneko Bidegain

Badu jadanik zenbait urte ez naizela Baionan ari lanean, eta Baionara joaten naizen aldietan, nire berri galdetzen dutenek horrela galdetu ohi didate:

– Beti Arrasaten?

Eta nik erantzunen nieke: «ez, ez naiz sekula egoten Arrasaten; Aretxabaletan egoten naiz, eta ez beti, batzuetan Eskoriatzara joaten naiz. Eta dena den, ez naiz beti han egoten, arratsetan eta asteburuetan ez naiz lantokian egoten».

Bistan da: badakit ez didatela galdetzen ea beti edo denbora guztian Arrasaten egoten naizen, baizik eta ea han jarraitzen dudan lanean. Hori adierazteko «beti» hitza erabiltzea egokia ote da? Iparraldean gaizki erabiltzen dugula entzun izan dut, frantsesezko «toujours»-en kalko gisa erabiltzen dugula. Zer erabili beharko genuke, beraz? «Oraino» edo «oraindik»? Horrek ere ez nau, alta, osoki konbentzitzen. «Oraino/oraindik Arrasaten?». Lerroen artetik erran nahi luke pentsatzen dela egoera hori behin behinekoa dela, eta luzatzen ari dela. Beste testuinguru batean: «Oraino hor? Ez zara aspertu?». Beste aukera bat izan daiteke: «Arrasaten segitzen duzu?». Baina hori ez dea gazteleraren kalko bat? Orotariko Euskal Hiztegian ez dut aurkitu horren baliokide perfekturik, segitu aditzarekin eraikitako esaldiak beste gisakoak baitira. Adibide hurbilena hauxe:

Apaiz segitzen al du edo utzi al zuen?

Jarraiki edo jarraitu aditzarekin ere berdintsu. Inesiboarekin, adibide bat dago aski hurbil interesatzen zaigun kasutik: «Lan berean jarraitu zuten.»

Baina ez dut aurkitu horrelako adibiderik toki batekin loturik. Dena den, malgutasun gehiagorekin har dezagun esaldia: Arrasaten jarraitzen duzu [lanean]?

Baina, itzul gaitezen hastapeneko gaira. «Beti» gaizki da? Segur izateko, OEHn ibili naiz bila, berriz ere. Eta bi adibide hauek aurkitu ditut:

Aur naiz baiña, beti bizi dut aita, ni gisaz iagoteko
Beti birjina zelarik, / Maria zen amatu, / eta aren sabeletik / salbatzailea sortu.
Eta horra hor «beti», ez «siempre» edo «toujours» errateko, baizik eta «todavía» edo «encore». Eta zer dio, bada, Elhuyarren hiztegiak?

2 adb. aún, todavía. Herria beti bizi den seinale: señal de que el pueblo vive todavía.

Frantsesez, horrela:

2 adb. encore. Herria beti bizi den seinale: c’est signe que le peuple est encore vivant.

Hots, nahiz eta Hegoaldean bitxi iruditzen zaien Iparraldekoen «beti»-ren erabilera hori, ez dugu gaizki erabiltzen. Besterik da, komunikazio ekintza batean, ulermen arazoak sortzen baditu. Zer egin? Erabilera horri uko egin? Zergatik egin behar genioke, bada, uko? «Beti»-rena, adibide bat baizik ez da, zorigaitzez.

Ariketak I

miel a. elustondo

Pierre Menard, Kixoteren egilea
(Jorge Luis Borgesen ipuinaren ataltxoa)

No quería componer otro Quijote —lo cual es fácil— sino el Quijote. Inútil agregar que no encaró nunca una transcripción mecánica del original; no se proponía copiarlo. Su admirable ambición era producir unas páginas que coincidieran ­palabra por palabra y línea por línea­ con las de Miguel de Cervantes.

“Mi propósito es meramente asombroso”, me escribió el 30 de septiembre de 1934 desde Bayonne. “El término final de una demostración teológica o metafísica —el mundo externo, Dios, la causalidad, las formas universales— no es menos anterior y común que mi divulgada novela. La sola diferencia es que los filósofos publican en agradables volúmenes las etapas intermediarias de su labor y que yo he resuelto perderlas.” En efecto, no queda un solo borrador que atestigüe ese trabajo de años.

* * *

Ez zuen beste Kixote bat egin nahi –erraza baita hori–, Kixotea baizik. Alferretan esango da inoiz ez ziola aurre egin jatorrizkoaren transkribapen mekanikoari; ez zuen kopiatzeko asmorik. Haren anbizio miragarria zen Migel de Cervantesenekin hitzez hitz eta lerroz lerro bat egingo zuten orrialdeak osatzea.

“Nire asmoa ez da harrigarria besterik”, idatzi zidan 1934ko irailaren 30etik Baionatik. “Frogapen teologiko edo metafisiko baten azken terminoa –kanpoko mundua, Jainkoa, kausalitatea, unibertsoko formak–, ez da nire nobela ongi dibulgatuaren gutxiago lehenagokoa eta komuna. Ezberdintasun bakarra da filosofoek liburuki atseginetan argitaratzen dituztela beren lanen tartekako aldiak, eta nik haiek galtzea erabaki dudala’. Halaxe da, ez dago zirriborro bat bera ere urteetan egindako lanaren lekuko”.

Ariketa egin ondoren, Juan Garziaren itzulpena: Ipuin hautatuak, Jorge Luis Borges / Juan Garzia. Ibaizabal, 1998.

Ez zuen nahi beste Kixote bat konposatu —aski gauza erraza—, «Kixotea» baizik. Ez dago esan beharrik ez ziola sekula jatorrizkoaren transkribapen mekaniko bati ekin; ez zen kopiatzea noski haren asmoa. Miguel de Cervantes-enekin —hitzez hitz eta lerrorik lerro— bat etor zitezen orrialde batzuk sortzea zen Menard-en gutizia miresgarria.

«Nire asmoa harrigarri hutsa da», idatzi zidan 1934ko irailaren 30ean Bayonne-tik. «Frogabide teologiko edo metafisiko baten azken jomuga —kanpoko mundua, Jainkoa, halabeharra, forma unibertsalak— apenas den nire nobela jende artean hain zabaldu hori baino antzinakotasun eta arruntasun gutxiagokoa. Alde bakarra da filosofoek liburuki atseginetan argitaratzen dituztela beren lanaren tarteko urratsak, eta nik, berriz, haiek galtzea erabaki dudala.» Hain zuzen ere, ez dago zirriborro bakarrik ere urtetako lan horren testigantza eman lezakeenik.

Berbak eremuka itzultzea: Musika aldarteak

Iratxe Goikoetxea Langarika

Kanta bat deskribatu nahi dugunean, hainbat bidetatik jo dezakegu. Frank Sinatraren klasiko hau entzun, eta esan dezakegu balada bat dela, swing eta jazz ukitukoa. Eta horri gehitu diezazkiokegu sortzen dizkigun emozioak ere: atsegina, amultsua, erromantikoa, kitzikagarria, dotorea… Edo musikari eta hitzei dagozkien ezaugarri teknikoagoak.

Ingelesez, musikaz diharduten irrati eta webguneetan, nahiko finkatuta daude kantak deskribatzeko aldarteak. Allmusic atarian, esaterako, zerrenda luzea darabilte kanten eta diskoen gaineko informazioa emateko.

Gure irrati esatariek horren beharrizana bazutela jakitun, EITBko Euskara Zerbitzuan lanean ekin genion. Oinarria, ingeleseko 285 berba. Asko eta asko, sinonimoak. Edo eremu semantiko berekoak. Gehienak, adjektiboak.

Hitz hutsak ez ezik, musika bera ere bageneukan, kontzeptu bakoitzarekin zer adierazi behar zen zehazteko. Baina berehala konturatu ginen, kontzeptuak apur bat antolatu ezean, galduta geundela. Alde batetik, ezinezkoa zen ingeleseko zerrendako berba guztietarako oso-osoko sinonimoak topatzea. Eta bestetik, euskarazko ordain askok ingeleseko hainbat kontzeptutarako balio zuten. Beraz, berbak banaka barik multzoka aurkeztea pentsatu genuen.

Hiru multzo handitan sartu ditugu: aldarte positibokoak (alaia, lasaia, delikatua…), aldarte negatibokoak (iluna, zaila, lehorra…) eta bestelako ikuspegia dutenak (erritmoa, soinua, asmoa eta mezua). Eta multzo handi bakoitzaren barruan, poltsa txikitxoagoetan batu ditugu hurreko esangurakoak. Zerrenda osoa hementxe duzue ikusgai.

Ingelesetik euskarara ekartze horretan, hiru arazo nagusi topatu ditugu:

  1. Ingeleseko ugaritasun horretarako behar adina ordain ez dago hiztegietan. Kasurako, ingelesez perky, jolly, animated, cheerful, joyous, sunny, merry eta gleeful eduki, eta euskarazko ordainetan alaia, animatua eta bizia baino ez jasotzea.
  2. Kasu askotan, euskarazko hitza beste sinonimo batekin «hartuta» geneukan, eta eskura genituen bitartekoekin bete ditugu hutsuneak, erabateko sinonimoak izan ez arren. Esaterako: eztia / gentle; goxoa / warm; sosegatua / mellow; lasaia / calm; leuna / smooth.
  3. Zerrendako hitz guztiak euskaraz adjektibo bidez ematea ezinezkoa zen. Zelan konpondu arazoa? Aditz batzuk adjektibo bihurtu ditugu: urratua / heartbreak; atsekabetua / regretful… Beste hainbatetan, aditz edo izenari –(z)ko erantsita eraiki ditugu izenlagunak: pentsatzekoa / pensive; garaipenezkoa / triumphant; gomutazkoa / wistful; haur-ukitukoa / child-like; astindu handikoa / shacking; adore ematekoa / encouraging… Eta lotsa barik mailegatu ditugu baten batzuk: kapritxosoa, errebeldea, fluitua

Banaka beharbada ez, baina multzoka bederen bete egin ditugu eremu guztiak, eta irrati esatariek eskertu egin dute eskura eman diegun tresna. Eta guk geuk ere, buruhausteak buruhauste, jolas polita daukagu harrezkero entzuten ditugun kantak sailkatzen.

Jatorria, iraupena, harrimenak

Iñaki Segurola

Mitxelenaren esaldi bat dabilela edo dagoela esan didate kulturaren tenpluren batean. (Mitxelena jainkotuarena, zehazkiago esanda; nik Mitxelena irakasle, ikertzaile eta gizonarekin izan nuen tratua, ez beste Izaki horrekin.) Esaldiak omen dio euskarak duen egiazko misterio edo gauza harrigarriena ez dagoela bere jatorrian, baizik-eta iraupenean.

Egia da jatorrian ez duela euskarak aparteko edo beste hizkuntzek ez bezalako misteriorik, ez baitago sekula iristerik hizkuntza baten edo hizkuntza familia baten jatorri absoluturaino. Ez dago iristerik, eta ez dago irudikatzerik ere. Ehundik gora kontatzen dira munduan hizkuntza ustez ahaidegabeak, eta hirurehundik gora, berriz, hizkuntza familia ezagunak. Bakartzat jotako hizkuntzak ez dauka ahaide ezagunik eta jatorri absoluturik, baina orobat esan daiteke edozein hizkuntza familiak ere, bere osoan, ez daukala ez ahaide ezagunik eta ez jatorri absoluturik. Jatorria, beraz, beti da misterioa, ezezaguna edo iritsi ezina hizkuntzetan (eta giza hizkuntzan berean!), eta euskararena beste guztien misterio edo ezin berbera da.

Euskararen iraupena omen da harrigarria. Nik uste dut bati erakutsi egiten diotela zerk harritu behar duen eta zerk ez, eta moduren batean aukeratu egiten duela harritu behar duen hori. Historiara jotzen baldin bada harrimen bila, eta Historia «norabidedunean» sinesten bada, orduan harrigarritzat har daiteke euskarak gaurdaino bizirik iraun izana, eta normaltzat jo, berriz, inguruan noizbait zituzkeen beste hizkuntza batzuk galdu izana. Esango bagenu bezala: «beste batzuei gertatu zitzaien; zergatik ez euskarari?» Baina Historia alde batera utzi eta hizkuntza bere hartan edo «barrutik» sentitu ezkero, non dago harrimena?; non dago aparteko harrimena?; zergatik galdu eta ixildu behar zuen euskarak?… Eta ez dut inon erantzunik aurkitzen, Historiak agintzen duen idatzizko sasi-harrimen horretatik kanpora. Neri iruditzen zaidana da bat berdin-berdin harritu eta zurtu dezakeela beste hizkuntza horien desagertze edo heriotzak: zergatik ez zuten iraun?; zergatik ez zioten eutsi?; zergatik ez zioten entzungor egin Historiaren zaratari? Esango bagenu bezala: «euskarari ez zitzaion (osoki) gertatu; zergatik besteei bai?» Hor dago neretzat benetako harrimena eta harrimina, «normala da, esplikatua dago, kausak daude» dioen Historiaren kontrako harrimen buru-bihotzetakoa.

Mitxelenaren itzal ez-jainkotuari mintzo natzaio: euskararen jatorriak ez du aparteko misteriorik, baina iraupenak ere ez.

Edonori mintzo natzaio: giza hizkuntza gauza harrigarria da, baina hizkuntza jakin bat ez. Euskarak ez du harritzekorik deus ere.

——————–

Luzagarritxoa-1. Nolanahi ere, harrimen bat aukeratzekotan, nik erdararen harrimena aukeratzen dut. Oraingoxea eta noiznahikoa da nere harrimen hori; belarria ez zait sekula jarri erdararen indar hazkor harrigarrira, eta ez dut uste egundo jarriko zaidanik. «Sozio-historikoki» pentsatu ezkero beharbada ez, baina bihotz-belarri hutsez ume-umetatik egin zait harrigarria ikustea zeinen aise dabilen hemengo erdara ahotik belarrira.

Luzagarritxoa-2. «Hemengo erdara» atera zait ustekabean. Mitxelena jainkotuak botea omen da «Erdara ere hemengoa da» esaldi sonatua. Zatarki eta baldarki botea; etsia hartutako gaixoari «minbizia ere geurea da» esatea adinakoa.

Luzagarritxoa-3. «Maisuaren kontra» ariko naiz zenbaitentzat. Nik uste dut guri dagokigula Mitxelena tratatzea hark berak Azkuerekin egin zuen bezala, edo Azkuek Larramendirekin, edo Larramendik…

Mitxelenazaleak ezin jainkotu dezake inor, eta are gutxiago Mitxelena bera.

Entsalada berezia

Koro Garmendia Iartza

«Pues, benetan, ni superragobiatuta atera naiz etxetik. Nere ama denbora guztia esaten euritakoa hartzeko, que si me voy a mojar, que si voy a pillar un catarro… Jun dadilla pikutara! Baño ze usteu, que sigo teniendo diez años o qué?».

«Qué fuerte gaurko azterketa! O sea, se ha pasau! Nik uste det aprobatuko detela, baño por los pelos, e?».

«Ba, atzo, festetan, superondo. Hasieran pixkat flojo, poco movimiento, baño gero, pixkanaka, gero eta jende geyo, ta azkeneako superguay. Eztakizula zein etorri zan? Me lo cuentan y no me lo creo, chaval».

Segur aski, entzungo zenuten halako hizkera. Barra-barra erabiltzen da; gazteen artean, bereziki. Nahi baino gehiagotan izaten naiz tankera horretako solasaldien lekuko. Nola definitu mintzaira hori, ordea? Esaldi bakar bat euskara txukunean hasi eta bukatzen ez dutenean, eta gaztelaniaz beste horrenbeste, zein sorburu-hizkuntzan ari direla esango genuke? Euskaraz? Gaztelaniaz? Galdera hori bera esaldien sortzaileei luzatuz gero, euskaraz ari direla erantzungo digute, seguruenera. Nolanahi ere, entsalada hori euskara dela esatea ez al da atrebentzia handi samarra? Haatik, gaztelania dela ere ezin esan…

Inoiz edo behin, halako esaldiak dituen testuren bat itzuli beharra egokituz gero, beste galdera bat sor dakiguke: nola itzuli? Kale-hizkeran itzultzea nahikoa al da? Formari dagokionez, zer-nolako tasunez hornitu beharko genuke xede-hizkuntza? Ba al da halako esaldien zertzeladak islatzerik? Nola itzuli, halakorik egin badaiteke behintzat, autobusetako gazteen esaldiak?

Gaur, urruti: izarretan

Alfontso Mujika Etxeberria

Lurretik ikusita, Eguzkiak gure inguruan bira bat egiten du egunero. Beste izar asko, berriz, beti geldirik ikusten ditugu, toki berean gauero. Baina Eguzkiaren edo Ilargiaren ibilbidearen inguruan dauden izar-multzoak ez ditugu beti toki berean ikusten: gaueko zeruan lekualdatuz joaten dira urtean zehar —gradu bat egunean—. Urtebete igarotakoan, 365 egun lehenagoko toki berean agertzen dira. Eguzkiaren eta Ilargiaren ibilbidea —ekliptika— barnean hartzen duen zeru-esferako banda bat definituz gero, hamahiru konstelazio «ofizial» sartzen dira, baina, lehengo astronomiarentzat eta bai astrologiarentzat ere, hamabi dira, eta hamabi horien multzoari zodiako deritzo.

Honaino irakurri baduzu, eskerrik asko. Eta lasai. Aurreko paragrafoan bukatu da zientzia.

Orain, hizkuntza. Latinezko zodiacus hitzetik ateratzen da zodiako hitza. Eta latinak grekotik hartu zuen: zoidiakos kuklos («animalien zirkulua») esaten zioten, hamabi konstelazioak adierazteko zeinuen erdiak animaliak baitziren zodiako greko klasikoan.

1571n argitaratu zituen Joanes Leizarragak Kalendrera egutegia, eta latinez eman zodiakoko 12 konstelazioen izenak: Iguzquia Aquariussen, Iguzquia Piscesean, Iguzquia Ariesean, Iguzquia Taurusean, Iguzquia Geminean, Iguzquia Cancerean, Iguzquia Leoean, Iguzquia Virgoan, Iguzquia Libran, Iguzquia Scorpiusean, Iguzquia Sagittariusean  eta Iguzquia Capricornusean.

Geroago, beste idazle batzuek (Larramendi, lehenengo; geroago, 1896an, Arana Goiri eta Berazadi; Ibiñagabeitia), latinezko izen horiek euskarara itzuli-edo egin zituzten:

Aquarius: Urjario (Larramendi), Uriario (Ibiñagabeitia), Ugeta (Berazadi, Arana Goiri).

Aries: Ariizar (Larramendi), Aritoaga (Berazadi, Arana Goiri), Ari (Orixe), Auntz (Ibiñagabeitia).

Cancer: Zamar-izar (Urte), Argiamar (Larramendi), Karramarroaga (Berazadi, Arana Goiri), Karramarro (Uriarte).

Capricornus: Akelargi (Larramendi), Akerraga (Berazadi, Arana Goiri).

Gemini: Biritxi (Larramendi), Bikieta (Arana Goiri).

Leo: Izar leoia (Larramendi).

Libra: Izar libra (Larramendi), Haztaga (Berazadi, Arana Goiri, Ibiñagabeitia).

Pisces: Arrain (Ibiñagabeitia), Arrañeta (Berazadi, Arana Goiri).

Sagittarius: Saietizar (Larramendi), Azkondunaga (Berazadi, Arana Goiri).

Scorpius: Eskorpio (Eusebio Azkue), Arrubia (Ibiñagabeitia), Lupu-izar (Tournier-Lafitte), Lupu-izarti (Larramendi), Lupuaga (Berazadi, Arana Goiri).

Taurus: Zezenizar (Larramendi), Zezenaga (Berazadi), Zezen (Ibiñagabeitia).

Virgo: Birjinizar (Larramendi), Erigon (Ibiñagabeitia), Neskaga (Berazadi, Arana Goiri).

Azken urteotan, hiztegi, entziklopedia eta komunikabideetan adostasun handi samarra lortu da, baina ez osoa: Pisces/Piscis, Sagitarius/Sagittarius

Euskaltzaindiak, astroen izenak arautzeko lan zabalago baten barnean, zodiakoko konstelazioen izenak aztertu, eta otsailaren 22an arautzea erabaki zuen. Araua ez da oraindik argitaratu, astroen izenak atalka lantzen eta arautzen ari baita, eta oraindik hiruzpalau hilabete beharko baitira arau osoa argitaratzerako. 31eskutik bloga ematen ari da, beraz, oraindik beste inon argitaratu ez den berria: zodiakoko konstelazioen izenak, Euskaltzaindiak arautu berriak:

Nazioarteko izena

Euskara Gaztelania Frantsesa
Aquarius Akuarioa Acuario Verseau
Aries Aharia Aries Bélier
Cancer Karramarroa Cáncer Cancer
Capricornus Kaprikornioa Capricornio Capricorne
Gemini Bikiak Géminis Gémeaux
Leo Lehoia Leo Lion
Libra Balantza Libra Balance
Pisces Arrainak Piscis Poissons
Sagittarius Sagitarioa Sagitario Sagittaire
Scorpius Eskorpioia Escorpio Scorpion
Taurus Zezena Tauro Taureau
Virgo Birjina Virgo Vierge

Latinezko izena nazioarteko izena da, eta euskaraz, gaztelaniaz nahiz frantsesez erabil daiteke, eta erabili egiten da. Batez ere, astronomiaren eremuan eta testu teknikoetan erabiltzen da. Besteak, azalpen-izenak dira. Baina, adi!, Euskaltzaindiak ez du arautu astrologian zer erabili behar den, nazioarteko izena, euskarazko azalpena edo bien arteko zerbait. Euskaltzaindiak konstelazioen izenak arautu ditu, eta ez astrologiako zeinuen izenak.

Frantsesez, «Je suis taureau et mon ami est gémeaux; ma mère est poissons, mon père est vierge» esaten da; gaztelaniaz, «Yo soy Tauro, y mi amigo es Géminis; mi madre es Piscis, y mi padre es Virgo».

Euskaraz? Edozertara jartzen gara, baina  «Ni naiz Zezena, eta nire laguna da Bikiak (edo beste ordena, nahi izanez gero: ni Zezena naiz, eta nire laguna Bikiak da); gure ama da Arrainak, eta gure aita da Birjina» moldeari ez diot arrakastarako aukera handirik ikusten (ez Hego Euskal Herrian, behintzat), eta bai txantxarako bidea.

Bai, badago makulua erabiltzeko aukera, jakina. Hiztegiek ere badakarte. Elhuyar hiztegi elebidunak aukera moduan [Aries (zeinuko). Martín es Aries: Martin Aries da]. Zehazki hiztegiak, berriz, aukera bakar gisa [ser Aries, Ahari ikurrekoa izan].

Gaztelaniaz eta frantsesez (eta ingelesez) ia beti makulurik gabe erabiltzen delarik, benetan uste du inork euskaldunok beti makulua hartuta ibiliko garela? Ez, ekonomiaren lege unibertsalaren kontra baitoa hori.

Beraz, non eta ez dugun beste molderen bat aurkitzen (ez zait bururatzen: ni Arieskoa naiz?; ni Aharikoa naiz??; ni Arrainakekoa naiz???; ni Arrainetakoa naiz????; ni ariestarra naiz?; ni birjinarra naiz?), beste bideren bat adostu beharko dugu. Hiru aukera teoriko ikusten ditut: erabat nazioartekoa, erabat azalpen-izenen bidezkoa (soziologikoki ia ezinezkoa iruditzen zait) edo molde misto bat (gaztelaniaz eta ingelesez, molde mistoa erabiltzen da). Adibidez: Akuario, Aries, Cancer, Kaprikornio, Gemini, Leo, Libra, Pisces (eta ez *Piscis), Sagitario, Scorpius (eta ez *Eskorpio; bestela, Eskorpioi), Taurus eta Virgo.

Hizkuntzen bizipena

Bego Montorio Uribarren

Nork, berea. Halakoa dugu hizkuntzekiko harremana. Nork, berea, eta hizkuntza bakoitzarekin desberdina.

Nahikoa da inguru hurbilenera begiratzea konturatzeko zenbait hizkuntza bizi ditugula denok, egunero zein aldizka. Badugu ama hizkuntza bat, eta, gaur egun, gutako gehienok badugu guztiz geureganatu dugun beste hizkuntzaren bat, eta oso posiblea da beste hizkuntza bat edo batzuk nola hala jakitea, baita zer edo zer ulertzeko gai garen besteren bat egotea… Gertueneko jendea bakarrik hartuta ere, konbinazio posible ugari sortuko zaizkigu sailkapen horren arabera; eta hori, ezagutzari baino ez gagozkiola.

Erabileraren aldagaia eransten badugu, hau da, hizkuntza bakoitza noiz-norekin-zertarako erabiltzen dugun, konbinazioen kopurua  biderkatu egiten da, halako moduz non zaila den perfil bereko pertsona bi topatzea. Zuen etxeko auzokideei erreparatu, eta hasi kontuak ateratzen. Bada bat euskalduna, bikotekide erdalduna duena; seme-alabek euskaraz ikasi zuten, baina erdaraz jarduten dute denek etxean. Ondokoak euskaraz mintzo dira gehienbat, gurasoetako bat euskaldun berria bada ere; azken garaian, ingelesa ere entzun izan da haienean, atzerrian ikasten ari den semeak hango laguna ekartzen baitu oporretan. Horien aldamenekoek, berriz, belaunaldien  araberakoa dute hizkuntzen banaketa: amamarekin arabieraz egiten dute denek, gurasoek nahastu egiten dituzte arabiera eta gaztelania euren artekoetan eta umeek gaztelania dute nagusi, noizean behin arabiera (amamarekin bakarrik) edo euskara (eskolan batez ere) tartekatuz. Hiru bizitoki, bost hizkuntza… Esana dut lehenago: zaila da bi egoera berdin topatzea.

Har dezagun kontuan bakoitzak hizkuntza horietako bakoitzarekin zer nolako atxikimendua duen, nola bizi duen, eta zaila zena ezinezko bilakatuko zaigu. Besteak beste, ez dakizkigun hizkuntzak ere sartzen direlako tartean, tutik ulertu ez arren erakargarriak baitzaizkigu batzuk, eta beste batzuk, ordea, baztergarriak. Lehengo etxe horretakoekin jarraituz, laugarrenekoa gauza da frantsesez moldatzeko, urtetan neskame ibili zelako familia frantses batenean, baina sekula ez du hitzik esaten hizkuntza horretan, ezta Landetara oporretan doanean ere. Honelako zerbait aditu nion behin: «Nik ulertzen zienat, bai, eta horrekin nahikoa dinat ziria sartzen ez didatela segurtatzeko. Besterik ez geninan behar, nik haiei gauzak erraz jartzea; baita zera ere!». Bigarrenean, berriz, bada hizkuntza eskolan frantsesa ikasten hasi den etxeko andre bat; oraindik ez dut jakin zerk hartaratua.

Antzeko zerbait gertatzen da lantokietan. Batek ama hizkuntza du lanean darabilena; beste batentzat hizkuntza nagusia da, jaiotzekoa ez izan arren, eta harako hark, ordea, lankideekin ikasitako hitz eta esaldi eginak baino ez dakizki hizkuntza horretan.

Hizkuntzak langai ditugunok ere, euskara lan tresna dugunok barne, nork bere hizkuntz ibilbideak ditugu. Nerabezaroan markatu gintuen liburu hura batzuek euskaraz, beste batzuek frantsesez, gaztelaniaz, ingelesez… irakurri genuen, eta batzuentzat hizkuntza hori ama hizkuntza zen, edo ez… eta horregatik diogu atxikimendu berezia, edo ez…

Bada, ez dakit zenbateraino, ez dakit nola, baina azaldutako horrek gure iritzi, joera eta jokamoldeetan eragina baduelakoan nago. Adibide hutsala jarriko dut, lekuz kanpokoa izan daitekeen jardunari amaiera emateko: hiztegietan galiziar eta galego sinonimo modura agertu arren, niretzat ez dira, galiziar horren neutrotasunak ezin baititu bildu galego hitzaren musika, usaina… Neure txorakeria? Bai, jakina; nork, berea.

Contradictio in terminis

Asier Larrinaga Larrazabal

Asko gustatu zaizkit beti latinismoak, eta nire kutunetako bat contradictio in terminis da. Esakunean hitzen arteko kontraesana gertatzen dela esan nahi du. Ez da pentsatu behar, horregatik, esakunea zentzunbakoa denik, euskarazko adibide ezagun honetan egiazta daitekeenez.

– Zer berri?
Zaharrak berri.

Gaztelaniaz, azkenaldian, asko zabaldu da beste bat, oso barregarria dena: «un besito muy grande». Mila bider entzungo zenuten telebistan.

Pertsona-izenetan ere gerta daiteke terminoen arteko kontraesana: «Ekaitz Barea», «Itxaso Mendia», «Andrea Apezarena»…

Orain dela gutxi, Sustraia saioaren gidoian, contradictio in terminis bat aurkitu nuen, oso bitxia. Lapuebla de Labarcako upategietan ate irekiko jaia egin berria zela kontatu behar zen aurtengo otsailaren 23ko programan, eta «epizentro» hitzaz baliatu ziren.

Jakingo duzue «epizentro» zer den, kazetariek ad nauseam erabiltzen baitute, batik bat gaztelaniazko medioetan, baina gogorarazi egingo dizuet ―Harluxet hiztegi entziklopedikoko definizioa aldatuz―, testuan aurkitu nuen kontraesanaren efektua areagotzeko.

epizentro iz. GEOL. Lurrikararen hipozentrotik hurbilen dagoen lurrazaleko puntua eta honegatik, intentsitate handienekoa.

Hona, bada, Sustraiako testua.

Baina sarrera libreko jardunaldi bat izanik, jaiaren epizentroa lurpean zegoen, noski. Lur azpian denborak eta lasaitasunak…

Ez zitzaidan gustatu efektua, eta «epizentro» zioen tokian «foku» ipini nuen.

Sin perjuicio de

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Behin baino gehiagotan eta batek baino gehiagok aipatu dute jada: denok ditugu gure maniak eta blog honek horretarako ere balio dezake -balio du-, nork bere maniak azaleratzeko. Gero, noski, gerta liteke besteen ikuspuntuek gure ezinikusi horiek baretzea edo are sendatzea; edo, aitzitik, norberari iruditzea bere mania blogean plazaratuta oker edo trabagarri edo gehiegizko begitantzen zaion erabilera horren kontrako gurutzadan aurrera egiteko adorea bildu duela.

Gaur aspalditik begitan hartua dudan lokuzio bat ekarri nahi nuke honat: sin perjuicio de. Hobeki esan, gaztelaniazko lokuzioa baino, itzulpen administratibo eta juridikoetan baliatzen ditugun euskal ordain batzuk dira begitan hartuak ditudanak: -en kaltetan gabe, –en kalterik gabe, (ezertan) galarazi gabe. Gaztelaniazko adberbiozko lokuzio horren ordain ilun samarrak iruditzen zaizkit, eta ez direla kalterik gabeko kalko ez dakit zuzen edo oker hutsak, baizik gaztelaniazko hizkera juridiko-administratiboak gure testuetan uzten dituen alferreko lorratzen adibide ez oso txukunak.

Jatorrizko lokuzioaren esanahia argitzearren, Espainiako Errege Akademiara jo nuen aurrekoan. Hauxe erantzuna:

En el Diccionario de la Real Academia Española figura la locución adverbial sin perjuicio definida del siguiente modo: ‘Dejando a salvo’. En estos mismos términos, o muy semejantes, la definen otros diccionarios –‘dejando aparte, dejando al margen’–, con lo que se refleja el uso auténtico.     

Gure hiztegi erabilienak kontsultatu nituen gero, lokuzioari zein ordain ematen dioten egiaztatzearren:

Elhuyar: -i kalterik egin gabe; -i utzi gabe.

Labayru:  -(r)i kalte egin barik/-(r)i kalte(rik) egin gabe, -(r)i gatx egin barik/-(r)i gaitz(ik) egin gabe, -(r)i damu emon barik/-(r)i damu(rik) eman gabe.

Zehazki: lit alde batera utzirik.

Eta, gero, nola ez, Interneten galdezka hasi nintzen, ordain horiek zenbat eta nola erabiltzen ditugun ikusteko eta, horretan ari nintzela, Itzulisten aspaldi (2001ean) emandako erantzun hau aurkitu nuen, zeinak erakusten baitu euskal ordain automatiko horiei buruzko kezka aspaldikoa dela gure artean:

Aspaldian ez zait egokitu «sin perjuicio de» hori itzultzea, baina inoiz horrela itzuli dudala uste dut: Horrek ez du esan nahi udal arauek ezarritakoa bete behar ez denik, edo horrez gain, udal arauek ezarritakoa ere bete beharko da. Behintzat hobeto ulertzen da, ezta? Ze gazteleraz «sin perjuicio de» hori zer den jakin gabe, ezin da euskarazko «kalterik gabe» hori ulertu. Lide Azkue.

Hango eta hemengo testuak irakurrita, ematen du garai batean baino ausartago jokatzen dugula itzultzaileok honetan ere eta, Lide Azkuek proposatu ildotik, esanahiari erreparatu eta kasuan kasurako itzulpen argia egiten saiatzen garela, nahiz eta oraindik ere askotan jotzen dugun ordain automatiko horietara. Hona hemen Lan Arloko Prozeduraren Legetik eta Administrazioarekiko Auzien Jurisdikzioaren Legetik hartutako adibide hauek, euskaraz erabil ditzakegun baliabideetako batzuen erakusgarri:

  1. «…sin perjuicio de que sea costeada por el recurrente…».>«nahiz eta errekurritzaileak ordaindu…».
  2.  «…sin perjuicio de la facultad otorgada por el apartado 5…». >«horrek ez du eragotziko artikulu honen 5. zenbakian emandako ahalmena».
  3. «…sin perjuicio de que para supuestos determinados….». > «baina horrek ez du eragozten kasu jakin batzuetan…».
  4. «No obstante y sin perjuicio de lo dispuesto en los artículos 32 y 33…». > «…Hala ere, eta alde batera utzi gabe lege honen 32. eta 33. artikuluetan xedaturikoa…».
  5. «…sin perjuicio de la redacción posterior de la sentencia dentro del plazo y en la forma legalmente previstos». > «nahiz gero epaia erredaktatu, legeak aurreikusitako epe eta moduan».
  6. «…sin perjuicio del que en su día pueda interponerse contra la sentencia». > «horrek ez dakar, hala ere, bere garaian epaiaren kontra ezin aurkeztu izatea».
  7. «…sin perjuicio de lo establecido en el artículo…». > «…57. artikuluak ezarritakoaren kalterik gabe».
  8. «…sin perjuicio de las especialidades que se enuncian en los artículos siguientes». > «… ondorengo artikuluetan azalduriko berezitasunekin».

Lege horietako adibideetan joera (sistema?) bat hauteman daitekeela iruditu zait: «kalterik gabe» erabiltzekoa beti legeren batek ezarri edo xedatutakoari lotutako esaldietan eta gainerako kasuetan, berriz, bestelako ordainak bilatzekoa. Nik halako esaldietatik ere kenduko nituzke «kalterik gabe» horiek, garbi ez dudan arren zein izan litekeen holakoetarako ordain automatiko aproposena.

Hala ere, zalantzak zalantza, eta kontuan hartuta Espainiako Errege Akademiaren erantzuna, goiko adibide horiek irakurri arte ez zitzaidan guztiz baztertzekoa iruditzen Zehazkik proposatutako «alde batera utzirik» hori; adibideok irakurri arte diot, zeren konturatu bainaiz 4.ean itzultzaileak «alde batera utzi gabe» erabili duela. Tira, azkenean, uste dut hobe nukeela amore eman, beste inoren iritzia jaso aurretik ere hasi zaidala nire mania baretzen…

…dena den, badaezpada, galdetzera ausartuko naiz: inork beste proposamenik bai?