Kategoria: LEHENAGOKOAK

Posted on

Hizkuntzaren historiak II – Errefrauak

Borja Ariztimuño Lopez

Azken idazkian hizkuntzaren berreraiketaz aritu nintzen, baina egiazki hitz eta morfemenaz bakarrik. Sintaxiaren eta morfo-sintaxiaren alorrean ere egin daiteke lan hori, baina, gaurkoan, esamoldeez eta are egitura semantiko abstraktuagoez ere hitz egin nahi nuke. Adibide erraz batekin hasteko, Lazarragak gauaz-egunaz idatzi zuen XVI. mendearen amaieran edo XVII.aren hasieran, eta Materre gure lehen idazle euskaldunberriak gauaz eta egunaz 1617an, egun askok (gehienok?) gauez eta egunez esango genukeenaren lekuan. Halaxe izango zen, beraz, euskara komun hipotetiko hartan ere?

Errefrauetan luzaro, hiztunen gainerako jardunetan baino luzaroago, gorde ohi dira hizkuntzaren ezaugarri zaharrak, hitzak nahiz egiturak, eta horregatik proposatuko dizuet orain, Oihenarten atsotitzen eta Bizkaiko 1596ko bildumako errefrauen arteko konparaziotik abiaturik, euskara zaharreneko lekukotasun horiek araka ditzagun, euskara komuneko (hots, hartan mintzo zen euskal erkidegoaren) adierazpideak eta, nolabait, pentsamolde edo ideiak azaleratzeko. Egiari zor, dagoena biltzea eta ale batzuk bistaratzea da nire xede xumea (Patxi Altuna eta Jose Antonio Mujikaren ediziotik atera ditut datuak); jakin-gose denak jo beza ni baino arituago eta paremiologian adituago direnen lanetara, bereziki Koldo Mitxelena & Julio Urquijo (1967) eta Patxi Altuna & Jose Antonio Mujika (2003).

Lehenik eta behin, esan beharra dut Oihenarti bidegabeki egotzi izan zaiola ele-asmatzen zale izatea. Neurtitzetarik kanpo, hots, atsotitzetan, ageri den hitz edo forma aurretiaz ezezagun oro asmakizuntzat hartzea ez da prozedura egokia, ene ustez.

Bestalde, Refranes y Sentencias ezagunarekin gertatu bezala, Oihenarten bilduman erdaretatiko itzulpenak ugariak direla ere esan izan da, nahiz eta, 1596an Iruñean argitaraturiko Bizkaiko bildumari dagokionez, kalko edo itzulpenen kopurua uste izan dena baino txikiagoa dela erakutsi zuen Joseba Lakarrak (1996). Kasu honetan ere, erdaretako atsotitzen antzekoak edota ia hitzez hitzekoak badiren arren, ez dugu pentsatu behar Oihenart bere bilduma puzte aldera puztuz ibili zenik, jendeak ongi asko ezagutuko baitzituen eta bere hizkuntzara egokituko, inguruan erabiltzen zirenak. Askotan errefrau berbera aurkitzen dugu gaztelaniaz, frantsesez, alemanez eta abarrez, eta hori ez da gertatu norbaitek liburu batean herriak ahoan ez zerabilen errefrau baten itzulpena paratzeagatik.

Azkenik, bi hizkuntzatako errefrauen arteko antzekotasunak, halabeharrak halabehar, nondik etor daitezkeen erraz igar daiteke: hiztunen arteko hartu-emanek eragiten dituzte, dela kalko edo itzulpen bidez (elebiduntasuna, muga-herrietan, egun baino hedatuago eta sakonagoa izaten zen), dela antzekotasun kulturalen ondorioz (bizimodu, ezagutza eta ohitura motak partekatzearen ondorioz, azken batean; hori harremanik gabe ere gerta zitekeen, noski); pentsa liteke dialektoen artean ere gauza bera gerta zitekeela, eta, horrez gain, Bizkaitar batek gaztelaniatik eta Zuberotar batek frantsesetik edo gaskoieratik har zitzaketen errefrauak ere elkarren antza izan zezaketela, jatorrizko hizkuntzetakoek bezalaxe.

Honenbestez, hiru multzo lausotan banatuko ditut errefrau baliokideak: berdin-berdinak dira batzuk, antzekoxeak bestetzuk, eta badira mamiz edo esanahiz berdintsu baina itxuraz ezberdinak ere. Atzekoz aurrera egingo dut.[1]

  1. Mamiz berdintsu:

Ahalgegabeak bitu epher erreak. Zer ahalgorrak? Ogi-mokorrak. (Oih. 9)
Lotsaga nindin, ogiz ase nindin. (RS 263)
Lotsabageac erria bere. (RS 66)
Lotsa bageak, mundua bere. (Gar. 66)

Amak irin balu, opil balaidi. (Oih. 20)
Balizko oleak burdiaric ez. (RS 15)
Balizco oleak, burniarik egin eztaroa. (Gar. A 36)

Amaizuna, erradan “no”; ez, “nahi duna?”. (Oih. 23)
Ama onak ez dio “nazu?”. (RS 113)
Naiago dot to bat, ze amabi emon deiat. (RS 40)
Amaizuna, eztizkoa ere, ezta huna. (Oih. 24)
Errana [‘erraina’] ezta gozoa, bada bere eztizkoa. (RS 460)

  1. Antzeko:

Aharra ziten alxoñak, ager ziten gazna ohoñak. (Oih. 10)
Aharra ziten artzainak, ager ziten gaznak. (Zalg. 99)
Arzaiak aserra zitezen, gastak agiri zitezen. (Gar. 11)
Arzaiok arri zitea(n), gaztaeok agir zitea(n). (RS 386)
Unaiok arri zitean, gastaeok agir zitean. (RS 52)
Unaiak aserra zitean, gaztak ager zitean (Is. 81)

Aharrausi usua, gose- edo lo-mezua. (Oih. 11)
Arrausi luzea, loa edo gosea. (RS 276; cf. Bostezo luengo, hambre o sueño)

Alaba ezkont ezak nahi denean; semea, ordu denean. (Oih. 16)
Ezkon ezak semea nai doanean ta alabea al dagianean. (RS 382)

Anhitz jana eta anhiz edana da hontara nakarrana. (Oih. 26)
Lar janak eta edanak gitxitara nenkarre(n). (RS 438)

Arakina, erhak behia eta indak kornado baten biria. (Oih. 30)
Idiak eta beiak il eza(z)uz ta loben baten biriak inda(z)uz. (RS 429)

Atorrak hunkiten, bana aragia etxekiten. (Oih. 53)
Athorra hurran, bana larrüa hurranago. (Zalg. 61)
Atorren baxen urrago narrua. (RS 281)

Kanpoan urzo, etxean bele. (Oih. 107)
Atean uso etxean otso (…) (RS 133)

Erroiak beleari burubelz. (Oih. 151)
Erroiak mikeari uzpelza. (RS 464)
Cf. Zozoak beleari ipurbeltz.

Erroia haz ezak, begiak dedetzak. (Oih. 152)
Az ezak erroia, diratan begia (…) (RS 136)

Geroa, alferraren leloa. (Oih. 189)
1. multzoan sartzekoa litzateke hau, baina, Oihenartena kenduta, besteek elkarren antz handiagoa dute:
Gero dionak bego dio. (Is. 43)
Geroak, bego: (…) (Zalg. 47)
Cf. halaber Axularren Geroko «(…) gero dioenak bego dioela (…)».

Hire gaitza eztuk net gaitza, hire auzoaren beharrira ezpadaitsa. (Oih. 239)
Ire auzoak eztekian gatxa ona da. (RS 431)

Jaiki zedin nagia suaren pitzera, ezar zezan etxea erratzera. (Oih. 257)
Jaki zidin nagia, erra zizan uria. (Gar. A 2)
Jaigi zidi(n) nagia, erra zizan uria. (RS 294)

Seroretara zautan gogoa, ezteietara aizeak naroa. (Oih. 530)
Perrau [‘ermitau’] neuen gogoa, axeak bestera naroa. (RS 419)

Gure horak buztanaz daki balaku egiten, eta ahoaz ausikiten. (Oih. 616)
Leusindu buztanaz ta esugi ahoaz. (RS 372)

  1. Berdin(-berdin):

Ardia ahunzari ile eske. (Oih. 31 = Zalg. 13)
Ardia aunzari ule eske. (RS 498)

Eneko, atxeka hi hartzari, nik demadan ihesari. (Oih. 139)
Autso, Txordon, artz orri, ta nik iñes daida(n). (RS 422)
Autso, Perutxo, urdeorri, eta neuk ies dagidan. (Gar. A 26)

Gibel egiok ekaitzari. (Oih. 192)
Kibel egiok ekatxari. (RS 466)
Cf. halaber Kibel ekatxari, bular aldi onari. (RS 239)

Hotzak maiatza hil zezan, eta ni ase nenzan. (Oih. 253)
Otzak il egia(n) maiatza, ta ni ase nenza(n). (RS 535)

Idiak erasi beharrean, gurdiak. (Oih. 273)
Idiak erausi bearrean, gurdiak iño. (Is. 49)
Idiak oñon bidean, gurdiak. (RS 305)

Bere zorigaitzean inhurriari hegalak sortu zitzaizkan. (Oih. 278)
Bere gatxean inurriari egoak jaio jakaza(n). (RS 526)

Itsua da baheti eztakusana. (Oih. 288)
Itsua da baeti ez dakusena. (RS 426)

Odolak su gabe diraki. (Oih. 342)
Odolak su baga diraki. (RS 146)

Ogi gogorrari, hagin zorrotza. (Oih. 348)
Ogi gogorrari, agin zorrotza. (RS 539)

Otorde dabila maiatza su eske. (Oih. 381)
Otorde dabil maiatza su eske. (RS 534)

Otsoa senar duenak, oihanera beha. (Oih. 386)
Otsoa senar dagianak, beti oianera begira. (RS 338)

Zura berago, harra barnago. (Oih. 442)
Zura beraago, arra barrenago. (Is. 22)
Lurra bigunago, haarra barrenago. (RS 400)

Zurginaren etxea zotzez, zotzez ere motzez. (Oih. 444)
Arotzaren etsea zotzes, zotzez bere gaitxes. (RS 417)

Xazko epaslea, aurtengoen urkazalea. (Oih. 478)
Xazko ohoina, aurthengoen urkhazale. (Zalg. 41)
Igazko lapurrok, aurtengoen urkatzalla. (RS 80)
Cf. halaber Peru Abarcako «Igazko txakurra [lapurra?], aurtenguaren urkatzalle».

Ezta zaharra duena zaldarra. (Oih. 596)
Ezta zarra dauena zaldarra. (RS 503)

Oihal ona kutxan dagoela sal daite. (Oih. 658)
Oial ona hutxan saldu doa. (RS 541)

Bere burua ezagutea, da jakitea. (Oih. 684)
Bere burua ezautea, da jakitea. (RS 554)

Eskerrak iztadan, zeren neure haziendari on daritzadan. (Oih. 690)
Eskerrak inda(z)uz, ze on derexta(n) ene gauzari. (RS 556)

Neure behiti ezne, guri eta gazna athera nezan, eta neure xahala gal nezan. (Oih. 701)
Ezne, guri eta gazna neure behitik athera nezan, eta neure xahala gal nezan. (Oih. esk. 366)
Eznea, guria ta odola errorean atera neban, ta ezer irabazi ez nezan, ta ene beitxua gal nezan. (RS 513)

Hiru multzoetan aurkitzen ahal ditugu paralelo interesgarri eta harrigarriak. Badakigu Oihenartek Refranes y Sentencias bilduma ondo ezagutu zuela; izan ere, bere bilduman eta eskuizkribuan berrogei bat inguru eman zituen bizkaieraz, aldaketarik gabe (zubererazko gehienak ez bezala, “lapurtartu” baitzituen). Horrek pentsarazten dit ezen hemen idorotako antzekotasunak ez direla kopiatzearen ondorio, zeren Oihenart ez zen herabe ageriki hala egitera.

Hortaz, amarauneko txoko txiki goxo honetatik, dei egiten dut inork nahi izan lezan ildo honetatik jarraitu, eta Euskara Batu Zaharrerantz egin, hitz solte eta morfema zatikatuez haratago.

[1]    Laburdurak: Oih. ‘Oihenart; RS ‘Refranes y Sentencias’; Gar. ‘Garibai’; Zalg. ‘Zalgize’; Is. ‘Isasti’.

Posted on

Wang Wei itzulezina?

Maialen Marin Lacarta

Ariketa polita izaten da klasean Wang Weiren olerki baten itzulpenei begiratu eta taldeka bertsio ezberdinen inguruan eztabaidatzea. Gainera, horretarako liburu bikaina daukagu eskura: Eliot Weinberg eta Octavio Pazek bildu eta iruzkindutako Nineteen ways of looking at Wang Wei: how a Chinese poem is translated (1987)[i]. Liburu hau irakurtzeko ez da txineraz jakin behar, eta Tang poesia gustuko baldin baduzue, edo poesia itzultzea interesatzen bazaizue, benetan gomendatzen dizuet. Izenburuak dioen bezala, liburu honek Wang Weiren olerki baten hemeretzi itzulpen biltzen ditu, ingelesez batik bat, baina baita frantsesez eta gaztelaniaz ere. Ez da oso luzea; liburu bat baino gehiago, artikulu bat dela esan genezake.

Klasean proposatzea gustatzen zaidan ariketaren helburua ez da hainbeste itzulpen onena zein den erabakitzea izaten, baizik eta itzultzeko zailtasunak identifikatu eta itzultzaile bakoitzak hartutako erabakiak aztertzea. Baina joko bat bezala planteatu ohi dut, eta bakoitzak gehien gustatu zaion itzulpena defendatu behar izaten du. Klaseko eztabaidan, Burton Watson eta Gary Snyderren itzulpenak atera ohi dira garaile, eta eztabaida bizia izaten da. Baina lehengo astean, talde bateko kideak oso isilik ikusi nituen, serio samar. Gerturatu eta zertaz ari ziren galdetu nienean, batek erantzun zidan Tang poesia itzulezina dela. Txinatar karaktere bakoitzak esanahi ugari dituela, historia luzea duela eta ezinezkoa dela hori itzultzea. Harri eta zur gelditu nintzen. Hemeretzi itzulpen begi aurrean izanda ere, olerki hori itzulezina dela zioen nire ikasleak. Eta ez hori bakarrik, haren ustez Tang dinastiako poesia guztia zen itzulezina. Gainera, olerki hori itzultzeko zailtasun zehatzak aipatu beharrean, txinatar karaktereen historia eta txinatar hizkuntza klasikoaren polisemia aipatu zituen. Egia da nik klasean aipatuak nituela bi zailtasun horiek, baina oztopo gaindiezinak bezala ikusi beharrean, kontuan hartu beharreko zailtasunak ziren nire ustez, bai itzultzailearentzat, bai edozein irakurlerentzat. Orduan, talde hartako kideak olerkiaren karaktereak kontatu eta egitura sintaktikoari edo hitzen ordenari begira zeudela konturatu nintzen. Une hartatik aurrera, eztabaida are interesgarriago jarri zen: zer da itzulpen bat? Eta olerki baten itzulpena? Jatorrizkoaren berdina izan behar al du? Zer mailatan? Sintaxi mailan? Hitz kopuruaren mailan? Jatorrizkoa eta itzulpen ezberdinak aztertzen jarraitu genuen, pixkanaka gai hauen inguruko eztabaida luzatuz. Erokeria dirudi, baina jatorrizko testuari bueltaka eta bueltaka hasiz gero, ahaztu egiten zaizkigu galdera garrantzitsu hauek. Gainera, hemeretzi itzulpen horiek galdera hauentzat erantzun ezberdinak daudela frogatzen digute eta, aldi berean, itzulpen bakoitzak jatorrizko olerkiari buruz zerbait erakusten digu.

Gogoeta hauei bukaera emateko, olerki honen euskal itzulpenak biltzea gustatuko litzaidake, baina Hong Kongen aurkitzea ezinezkoa denez, datorren udan Euskal Herrira itzultzen naizenean bilatu beharko ditut. Aiora Jakak eta biok duela gutxi Uztaro aldizkarirako idatzitako artikulurako egindako ikerketei esker, olerki hau ziur asko Rafa Egigurenek itzuliko zuela uste dut, eta liburu hauetako batean topatzea espero dut: Mandarin Dotore: VIII. mendeko olerkiak (2003)[ii] edota Gauza guztiak (2011)[iii]. Bitartean, joko txiki bat proposatzen dizuet. Hor doa Wang Weiren olerkia hitzez hitz, ea norbait itzulpen bat proposatzera animatzen den:

鹿柴

Orainaren/oreinen barrutia

空山不見人

Hutsik mendia(k) ez ikusi jendea/pertsona

但聞人語響

Baina/bakarrik entzun jendea/pertsona hitza(k) oihartzuna

返景入深林

Itzuli argia sartu sakona basoa

復照青苔上

Berriro argitu berdea goroldioa gainean

Pista bat emango dizuet “itzuli argia” horrentzat: ilunabarreko argiaz ari da, argia itzuli egiten baita; goizean alde batetik sartuko da basoan eta iluntzean beste alde batetik, horregatik esaten du “berriro” azken lerroan.

[i] Weinberg, Eliot eta Octavio Paz. Nineteen ways of looking at Wang Wei: how a Chinese poem is translated. Kingston, R.I.: Asphodel Press, 1987. Gaztelaniara itzulia dago: Eliot Weinberger, Diecinueve maneras de ver a Wang Wei: cómo se traduce un poema chino, itzul. Ulalume González de León, Vuelta, 91 (8), 1984ko ekaina, Mexiko: 18-25.

[ii] Du Fu, Wang Wei, Li Bai. Mandarin Dotore: VIII. mendeko olerkiak, itzul. Rafa Egiguren. Soraluze: Gaztelupeko Hotsak, 2003.

[iii] Egiguren, Rafa. Gauza guztiak. Iruñea: Pamiela, 2011.

Posted on

Itzultzaile, zuzentzaile eta interprete onaren testa

Karlos del Olmo

Eman item bakoitzari 0 eta 5 puntu bitartean.
  1. Liburu itzuli bat hartu eta berehala begiratzen duzu kredituen orrian nork itzulia den?
  2. Itzarri ote zara inoiz buruan bueltaka darabilzula itzuli, interpretatu edo zuzentzean egindako (alegiazko ala benetako) okerren bat?
  3. Damutu ote zara itzulpena bidali edo zerbait interpretatu eta berehala, behar bezain ondo ez zegoelakoan?
  4. Kosta egiten zaizu etxetik ateratzea, batez ere oporretara, liburu (itzuli)rik aldean ez daroazula?
  5. Saio interpretatuetan, areago erreparatzen diozu interpretearen lanari mezuari berari baino?
  6. Lagunartean zaudela, zure jarduna ezinbestean joan ohi izaten da zeure lanbidearekin erlazionaturiko auturen batera?
  7. Egonean edo zain egonez gero, berehala jotzen duzu zer edo zer irakurtzera?
  8. Sumintzen zara hizlari, idazle edo kazetariek errua itzultzaileari edo interpreteari leporatzen diotenean beraien akatsak estaltzeko?
  9. Txarto itzulitako / interpretatutako zerbait topatuz gero, itzultzailearen balizko lan baldintzak etortzen zaizkizu berehala burura edo mingainera?
  10. Etxez aldatzeak lokamutsak sortzen dizkizu zure liburu kutunak apalategietatik kendu, kaxetan sartu eta garraiatu behar izateak?
  11. Zer edo zer opari egitean, batez ere liburu itzuliak edo jatorrizko hizkuntzakoak erregalatzen dituzu, berdin dizula bildua zabaltzean oparia hartzen duenaren aurpegiak?
  12. Nekez ezkutatzen duzu dezepzioa oparia zabaldu eta liburu (itzuli)rik topatzen ez duzunean?
  13. Film on bat ikustean itzulpen akatsen bat hautemateak gozamena zapuzten dizu?
  14. Idazki batean hautemandako hutsak gainerako eduki guztia ozpintzen dizu, orokorrean irakurgaia oso ona bada ere?
  15. Txarto deritzozu hizlariek interpreteei begirunea eta esker ona ez erakusteari?
  16. Irudipena duzu inoiz ez dizutela nahikoa denbora ematen behar bezala itzultzeko edo zuzentzeko?
  17. Idazleen eta itzultzaileen biografiak nahiz entziklopediako sarrerak oso irakurgai gustuko dituzu, gizartean barra-barra dabiltzan gainerako autuak baino areago.
  18. Hizkuntz akademien eta erakundeen erabaki eta gomendioa beste berri eta albisteen gainetik jartzen dituzu.
  19. Hegazkinean zer eraman erabakitzeko orduan, aukeran, liburuak hobesten dituzu enparauen aldean?
  20. Pentsatu duzu inoiz bezeroa edo hizlaria itzulgaian edo hitzaldian azaltzen ari dena baino gehiago dakizula edo oker dagoela?
  21. Iruditzen zaizu itzuli, zuzendu edo interpretatu beharreko gaiak direla gutxien gustatzen zaizkizunak eta gustukoenak diru gutxien ematen dizutenak direla?
  22. Haserretzen zara hizlariak zuk interpretatu eta berehala aurreko berbaldi bera xede hizkuntzan errepikatzen duenean, zure interpretazioa haren erretolika baino hobea ala parekoa izan bada ere?
  23. Oso iritzi argia duzu liburu elektronikoaren eta paperezkoaren arteko alde ikaragarriaz. Dena dela, baduzu irakurgailu elektroniko bat ere.
  24. Tamalgarria iruditzen zaizu Wikipedian eta antzekoetan itzultzaile, interprete eta zuzentzaileen gainean halako informazio gutxi eta eskasa agertzea.
  25. Perfume gutxi liburu zahar baten usaina baino goxoagokorik.
  26. Zuretzako egun ideala: lasai jesarri, musika piztuta dagoela, edariren edo mokaduren bat eskura… eta liburu on bat aldean.
  27. Liburu lodiak itzultzeak edo irakurtzeak badu balio erantsi bat: besoak sasoian jartzeko ere balio izatea.
  28. Interprete baten saioa entzun eta berehala sentitzen zara solidario hark zailtasunen bat izanez gero?
  29. Entzungailuak belarrietan dituzula ikusita, lagunen baten berak ere entzuteko eskatu eta harrituta geratu zaizu audio liburu bat dela aditzean.
  30. Inoren etxera bazoaz, nahigabe ere epaitzen duzu pertsona hori duen liburutegiaren arabera.
  31. “Baina zerekin dibertitzen zara?” galdetzen dizute, beste behin, irakurtzea, idaztea ala itzultzailea oso gustuko duzula entzun ondoren.
  32. Liburuei dagokienez, Diogenes Sindrometik gertu zaudela esan dizute noiz edo noiz.
  33. Film azpiidatzietan ez duzu oso ondo pasatzen, etengabe aritzen zarelako idatzizkoa aztertzen eta ahozkoarekin alderatzen.

(¿utabnez okaratreZ .ebag kiraztnalaz, araz ano eliaztnezuz / eterpretni / eliaztluti, uzudab irrukari onianoH)

Posted on

Lau irri

Maialen Berasategi

Bati baino gehiagori aditu izan diogu euskaldunon problema nagusia zera dela: serioegi hartzen dugula geure burua. Irria falta, ilunkeria sobra; halaxe diote batzuek.

Egia da umorea behar dugula; eta barreari, ahal den heinean, gorazarre. Dena den, ez ote ditugu batzuetan errazegi nahasten irria eta umorea?… Kontua da azkenaldian jakin-mina piztu didatela, klik, hizkuntz erabilera jakin batzuek jendeari piztutako irri-txinpartek.

Hiru adibidetxo baino ez:

  • Perurena eta kolesterolaren kontrako edabea. ETB2ko iragarkiaz ari naiz, bai –uste dut ETB1ekoak (euskarazkoak) ez digula hainbesteko graziarik egin–. Publizistek, ezin uka, asmatu dute ikus-entzuleen arreta –eta irria– pizten; iragarkiak, beraz, funtzionatu du.
  • “Botila bat sagardo” jaietako txosnetan. Halaxe aditu nion neska gazte bati uda honetan, ordu txikitan: “Botila bat sagardo, faborez”. Eta haren lagunek, hori entzunda, irri eta txantxa, euskara-irakasleren baten begi-belarri zorrotzen pean balego bezala eskatu omen zuelako neskak edaria, normal eskatu ordez, hots, “sagardo-botila bat”.
  • Zinegotzi gaditanoa euskaraz. Euskal-cadiztar ezkontza batera joatea egokitu zitzaidan orain gutxi, Vejer de la Frontera herri ederrera, eta, ezkongaiek hala eskatuta, euskaraz irakurri zituen zinegotzi vejertar petoak zenbait pasarte. Pentsatzekoa den bezala, ez zitzaion erraz-erraza egin “hirurogeita zortzigarren artikulua” eta halakoak irakurtzea, baina, beharbada hain pentsatzekoa ez den bezala, primeran aritu zen azkenean –hemengo zinegotzi ustez euskaldun asko baino hobeto–. Gonbidatu cadiztar zenbaitek ezin izan zioten irriari eutsi; bitxia egin zitzaien, antza, herrikide hura euskaraz txor-txor aditzea. Euskal gonbidatuok, berriz, irria bai, baina bestelakoa oso: ahoa bete hortz denok, miretsita, poz-pozik.

Hortxe, bada, lau irri, desberdinak denak –desberdinak izaki bakoitzaren motiboak ere–. Aterako ditu nork bere ondorioak. Ez irririk eta ez umorerik galdu gabe, ahal dela.

Posted on

Isileko lan ezinbestekoak – Eva Forest

Bego Montorio Uribarren

Zazpi atedun Tebas hura, nork eraiki zuen?(…) Erregeek garraiatu ote zituzten harritzar handiok?… Halako galderak sortu omen zitzaizkion Bertold Brecht-i (edo, hobe esanda, historia liburua irakurtzen ari zen langile bati), eta ez dira galdera alferrekoak, jende askoren lana, esfortzua, ekina… behar baitira gero historia liburuetan agertuko diren gutxi horiek posible egiteko. Bai, ezinbestekoa da lagun asko eta askoren lana, sarritxo ahazteko joera badugu ere.

Hala gertatzen da letra larriz idazten dugun Historia horretan, eta hala gainerako historia txikiagoetan ere, euskal kultura eta euskal itzulpengintzaren historian bezalaxe: ez ikusteaz gain, ahaztu egiten dugu pertsona eta data seinalatu horien atzetik, azpitik, itzalean, beste jende multzo handi baten lan isila dagoela. Isila bezain nahitaezkoa.

Horregatik erreibindikatu nahi dut gaurkoan Eva Foresten figura euskal kultura eta itzulpengintzan: gure historia txikian toki bat merezi duelako, eta begirunea eta esker ona agertu nahi diedalako, bere bitartez, aurrera egiten lagundu duten langile (gehienontzat) anonimo horiei guztiei.

Proiektu eta ekimen ugari bultzatu zituen Eva Forestek, eta horietako bat Hiru argitaletxea da –salbuespenen bat gorabehera gaztelaniaz publikatzen duen argitaletxea, baina euskal kulturari eta itzulpengintzari ekarpen aipagarria egin diona. Hiru 1990. urtean sortu zen, eta 1991n ekin zion euskal idazleak gaztelaniaz argitaratzeari, “Milia Lasturko” bilduman; zeregin horretarako diru laguntzarik ez zegoen garaian, euskal idazleak gure hizkuntzaren mugetatik kanpo orain baino are ikusezinagoak zirenean.

Ilusioz eta indarrez ekin zion Evak proiektuari –eta harekin batera Marilena, Eva alaba, …–, han-hemenka galdetuz, zer obrek merezi zuten bilatuz eta banaketa-sare nagusietatik kanpoko bideak jorratuz, idazle ezagunekin batera hasberriei leku eginez… Hamalau liburu argitaratu ziren “Milia Lasturko” bilduman, eta han erdaratu ziren lehen aldiz Joseba Sarrionandia, Edorta Jimenez, Itxaro Borda, Juan Luis Zabala… Gero, “Ficciones” sailaren barruan jarraitu zuen euskal idazleak erdaraz argitaratzen: Harkaitz Cano, Jon Alonso, Pablo Sastre…

Zenbakitan, ez dira kopuru handiak, baina gurea zenbaki txikien mundua da; adibidez, 1990 eta 1995 bitartean, helduen narratibako 16 liburu argitaratu ziren gaztelaniara itzulirik, eta horien laurdena Hiruk plazaratu zituen.

Gaur egun egoera ez da orduko berdina –zorionez!; apur bat aurrera egin dugula esango nuke–, baina orduan egindako urratsik gabe, nekez helduko ginatekeen gauden tokira. Horregatik nire esker ona Evari eta aipatu gabe geratu diren gainerako guztiei.

Eta eskerrik asko handi eta berezia Evari, itzulpenak eta itzultzaileak begirunez tratatzen zituen editorea izateagatik. Lan duina, baldintza duinetan; hori eskaintzen zuen, hori eskatzen zuen Eva Forest editoreak.

Ez naiz orain Bretchek egindako sailkapen hartan sartuko (badira egun batez borrokatzen direnak, eta horiek onak dira; beste batzuk urtebetez borrokatzen dira, eta horiek hobeak dira…), ez dut horrelakorik behar Eva Foresten ekarpena aldarrikatzeko.

Posted on

Adierazpenak eta erantzuleak

Igone Zabala Unzalu

Artikulu honetan erantzule izenaren zenbait erabilera zuzenez eta okerrez, eta horien diagnosia egiteko arrazoibideez arituko gara. Izan ere, erantzule izenaren eta antzeko beste batzuen erabilerak zalantzagarritzat jotzeko arrazoibideek askotariko gogoetak uztartzea eskatzen digute.

Jakina da diskurtso espezializatuaren garapenak hiztegi-baliabide zehatz eta sistematikoagoak baliatzea eskatzen digula eta behar hori hiztegi-elementu berriak sortzeko motibazio indartsua dela. Hain zuzen ere, hiztegi-elementu espezializatuak sortzeko motibazioak eta bideak izan genituen hizpide “Hiztegi espezializatua eta morfopragmatika” artikuluan. Ezaguna da, halaber, arrazonamendu metaforikoak garrantzi handia duela diskurtso espezializatuen garapenean. Arrazonamendu metaforiko horren ondorioetako batzuk dira hizkuntza-sistemaren baliabide lexikoen erabilera berriak eta zabalkuntza semantikoa. Arrazonamendu metaforiko termino-sortzailea, blog honetako ekarpenei hasiera emateko plazaratu genuen artikuluan (“Geneen adierazpen-askatasuna”) ere izan genuen hizpide, baina orduan ezkutatuta eta guztiz garatu gabe geratu ziren, artikuluaren iruzkin eta eztabaidetan, erabilera berriek eta zabalkuntza semantikoak hiztegi-elementuen interpretazioan, semantikan eta sintaxian dituzten zenbait ondorio.

Hasteko, euskal hiztegiek aditzek eraman ohi dituzten laguntzaileen berri ematen digute, baita adiera edo interpretazio desberdinetara eramaten dituzten aditz horien definizioak edota adibideak ere. Nolanahi ere, hiztegietako informazioa maiz ez da nahikoa erabilera berrien interpretazioa eta diagnostikoa egiteko. Adibidez, hiztegietan adierazi aditzak edun laguntzailea hartzen duela irakur dezakegu, baina izan laguntzailea daramaten (5) eta (6) adibideak ere zuzentzat hartu behar dira. Izan ere, gure diskurtsoaren gaia aldatzen denean, aldatu egiten dira aditzen subjektuen tasun semantikoak, eta subjektuaren ezaugarri semantikoek isla dute sintaxian. Geneek proteinen sintesia gidatzeko (daramaten informazioa adierazteko) berezko kasualitatea dute, Jaungoikoak adierazteko berezko kausalitatea duen bezala, eta berezko kausalitatea duten subjektuek izan laguntzaile iragangaitza eskatu ohi dute (zuhaitza loratu da, txoria lumatu da…): aditz inakusatiboak dira.[i] Gainera, aditz iragankorraren forma pertsonala (1-3) edo inpertsonala (4) daramaten adibideetako bakoitzean desberdin interpretatzen dugu adierazi aditza, subjektu mota desberdinekin (egilea, baliabidea, seinalea) konbinatzen denean esanahi konposizional desberdinak lortzen baitira.

(1) Medikuek adierazi dute gaixoaren osasun-egoera larria dela.
(2) Seinale horrek adierazten du arrisku biologikoa dagoela.
(3) Gaixoaren sukar altuak adierazten du infekzioren batek jota dagoela.
(4) Multzo hau Z/3Z moduan adierazten da.
(5) Adierazten diren DNAren sekuentziei exon deritze.
(6) Jainkoa bereala adierazo zan. [Lard 95.][ii]

Aditzetiko izenek haien oinarri den aditzaren eta haren argumentuen semantika heredatu, xurgatu edo blokeatu egiten dute. Hartara, (1-6) adibideen semantika konposizionalaren arabera interpretatuko ditugu medikuen adierazpena (=esandakoa), DNAren adierazpena (=proteinen sintesia), Jainkoaren adierazpena (=agerpena) eta Z/3Z adierazpena (=idazteko modua), konbinatutako aditzaren eta argumentuen semantika konposizionala heredatuko baitute. Sukar altua infekzioaren adierazlea da esaldian, aldiz, adierazle izenak sukar altuak subjektuaren semantika xurgatu duela esan daiteke.

Ildo horretatik, ikus dezagun zer harreman dagoen erantzun aditzaren adiera-erabileren eta hizpide dugun erantzule izenaren artean. Euskaltzaindiaren Hiztegiak erantzun aditzaren hiru adiera jasotzen ditu.

erantzun, erantzun, erantzuten 1 du/dio ad. Galde, oihu edo keinu bat egiten duenari, bere galde, oihu edo keinuari dagozkion hitzak edo egiteak zuzendu. (dio ad. denean, nor osagarririk gabea da). Ik. ihardetsi. Norbaiti zerbait erantzun. Galdetu nion baina ez zidan erantzun…Galdera bati erantzun. Norbaiten agurrari erantzun… Tiroka erantzun zuten. Desafioari erantzun. 2 dio ad. (nor osagarririk gabe). Mesede, ondasun, maitasun edo kidekoez mintzatuz, jasotakoaren arabera bihurtu. Haren eskutik hartutako mesedeei ondo erantzuteko. Indarrari indarraren bidez erantzun…3 dio ad. (nor osagarririk gabe). Zorrez, betebeharrez, premiez eta kidekoez mintzatuz, kitatu, bete, lagundu. Eskabideei erantzun. Egungo premiei erantzuteko… Eginbideei erantzun. Zorrari erantzuteko.

Ikus daitekeen bezala, Euskaltzaindiaren Hiztegian jasotako adiera eta adibide guztietan [+gizaki] tasun semantikoa duten subjektuak ageri dira eta, gainera, aditzaren ekintzaren gaineko kontrola edo intentzionalitatea dutenak. Euskaltzaindiaren Hiztegian ageri ez diren (7) bezalako esaldietan ere, [+gizaki] tasuna du subjektuak.

(7) Hiltzen saiatzeko eta eraso egiteko delituengatik ere erantzun beharko du epailearen aurrean.

Nolanahi ere, ez da zaila erantzun aditza [-gizaki] tasuna duten subjektuekin konbinatuta aurkitzea (8-10),

(8) Material honek oso ondo erantzuten du tenperatura-aldaketen aurrean.
(9) Auto honek nire premiei erantzuten die.
(10) Hasieran gorputzak ondo erantzun zion tratamenduari, baina okerrera jo du berriki.

Gainera, [+gizaki] tasuna duten subjektu guztiak ere ez dira berdinak. Izan ere, Euskaltzaindiaren Hiztegiko adibide guztietan, aditzak adierazten duen ekintzaren gaineko kontrola du subjektuak eta, (11) adibidean aldiz, subjektuak ez du ekintzaren gaineko kontrolik.

(11) Gaixoen % 80k bakarrik erantzuten diote tratamenduari.

Aditzaren ekintzaren gaineko kontrola sintaxian eragin handia duen tasun semantikoa da. Galdera bati, desafio bati, agur bati edo zor bati erantzuteko, ekintzaren gaineko kontrola eduki behar du subjektuak. Azken lau adibideen kasuan, aldiz, subjektua ez da ekintzaren kontrolatzailea, eta horrek isla du helburuzko perpausekin konbinatzekorakoan (12-14 vs 15-16) edota kontrol-egiturak onartzeko edo ez onartzeko orduan (17-18 vs 19).

(12) Galdera guztiak erantzun ditu, gertaerak argitzearren.
(13) Zorrari erantzun dio, etxean jarraitu ahal izateko.
(14) Bere delituengatik erantzun beharko du, gizartearekin duen zorra kitatzeko.
(15) Materialak ondo erantzuten du tenperatura-aldaketen aurrean, #arkitektoa pozik egon dadin.
(16) Gaixoek tratamenduari erantzun diote, #medikua lasaitzeko.
(17) Akusatua behartuta dago epailearen galdera guztiei erantzuten.
(18) Delitugileek beren delituengatik erantzun behar dute.
(19) # Organismoa behartuta dago tratamenduari erantzuten.

Ekintzaren gaineko kontrolaren tasun semantikoa heredatu egiten du erantzun izenak (20 vs 21-22).

(20) Mikelen erantzun azkarra / egokia / behartua
(21) Organismoaren erantzun azkarra / egokia / #behartua
(22) Materialaren erantzun #azkarra / egokia / #behartua

Azpimarratu beharrekoa da (18) bezalako esaldien semantika ezin duela heredatu erantzun izenak, (23) esaldiaren interpretazioak agerian uzten duen bezala:

(23) Delitugileen erantzuna (= ihardespena)

Baina zer nolako semantika du –le/-tzaile atzizkiaren bidez eratorritako erantzule izenak? Espero zitekeen bezala, adiera desberdinetako erantzun aditzaren subjektuen semantika xurgatzen du erantzule izenak. Euskaltzaindiak jasotako lehen adierak (12) adibidearen antzeko esaldiekin du harremana eta, bigarren adierak, aldiz, (7) adibidearen modukoekin.

erantzule 1 iz. Erantzuten duen pertsona. Erantzulea bortxatu gabe bai ala ez esatera. Inkestaren erantzuleetatik erdiak gazteak dira. 2 iz. Zerbaitek eragindako ondorioak bere gain hartu behar dituen pertsona. Hilketaren erantzulea. Aldizkari honetan argitaratzen diren lanen erantzulea egilea da.

Ez da zaila Euskaltzaindiaren definizioekin ondo uztartzen diren adibideak aurkitzea corpusetan:

(24) Erantzulea ez dago derrigortua galdegilearen presuposizio joko bera  onartzera, nahiz bai, kooperazio printzipioz, galderari erantzun pertinente bat ematera.
(25) Ingurumenaz arduratzea gizarteko alor guztiei dagokie, eta guztiak dira erantzule (administrazioa, gobernuz kanpoko erakundeak, finantza-erakundeak, enpresak eta, jakina, biztanle oro).
(26) Nafarroako Gobernuko lehendakaria eta kontseilariak erantzule solidarioak dira Nafarroako Parlamentuaren aurrean beren kudeaketa politikoa dela-eta.
(27) Komunikabideetan norbera da sinatzen duen albistearen, iritziaren edo sormenlanaren erantzule bakarra; baina askotan horien barruan beste protagonistek emandako azalpenak, iritziak, kontakizunak eta abar jasotzen dira.

Bestalde, Euskaltzaindiak jasotako adierekin bat ez datozen, baina erabat zuzentzat har daitezkeen adibideak ere aurki daitezke. Esate baterako (28) adibidea (10) eta (11) adibideetako adierekin lotutako adibideak dira: immunizazioei erantzuten dieten eta erantzuten ez dieten anduiak.

(28) Peptido konkretuekin egindako immunizazioetan, andui erantzuleak eta ez-erantzuleak aurkitu dira.

Nolanahi ere, oso maiz aurkitzen dira zuzenak ez diren adibideak ere, askotariko jakintza-alorretan koka daitezkeen testu espezializatuetan. Kasu gehienetan eragile (zerbait eragiten duena) beharko litzateke erantzule ageri den tokian. Izan ere, (29-37) adibideetan adierazi nahi dena ez da zerbaiti erantzuten diona edo zerbaitegatik erantzun behar duena, zerbait eragiten duena baizik.

(29) Anomalia magnetikoen #erantzule diren mineralen orientazioa lurrazal ozeanikoaren azaleko 2 kilometrotara mugatuta dago.
(30) Lehenengo grafikoak erakusten digun bezala, ekoizpenaren hazkundea izugarria izan zen, eta arma-motak azterturik, argi dago, errebolberra izan zela salmentetan izandako arrakastaren #erantzule
(31) Teknologia informatikoak lagundutako jarrera-aldaketa hori da, beraz, mapagintzan izan den iraultzarik handienaren #erantzule.
(32) Distantzia handitzean indar nuklear ahula agudo txikitzen da ( 10 -17 m ); elektroien, protoien eta neutroien desintegrazio erradiaktiboan beta erradiazioa sortzearen #erantzulea da indar hori (prozesu erradiaktiboen #erantzule).
(33) Hirugarren Munduko lurzoruaren narriaduraren #erantzule nabarmenen artean hiru faktore aipa daitezke: deforestazioa eta landaretza naturalaren ezabapena, abereen gehiegizko larratzea, eta uztekin erlazionatutako nekazaritzako gain-ustiakuntza.
(34) Konposatu hori da lurraren usain bereizgarriaren #erantzulea.
(35) Bakterioen zelula-horman bada geruza zurrun bat, hasiera batean haren gogortasunaren #erantzulea
(36) Gaitz askoren (baina ez guztien) #erantzule direnez, oso interesgarriak dira birusak ikerketarako.
(37) Nolabait, aldagai askea diferentzien #erantzulea dela esan dezakegu, tratamendua diferentzien sorburua delakoan edo.

[i] Subjektuen ezaugarri semantikoek sintaxian duten islari buruz, ikus artikulu hau: Zabala, Igone (2003) “Causation and semantic control. Diagnosis of incorrect uses in minorized languages”. ASJU 46, 255-283
Ikus baita blog honetako “Geneen adierazpen-askatasuna” artikuluarekin lotutako eztabaida.

[ii] Ikus Orotariko Euskal Hiztegian adierazi sarreraren 6. adiera (Manifestarse, pronunciarse).

Posted on

Atea ez ukitzeko?

Koro Garmendia Iartza

Ba bai, atea ez ukitzeko. Horixe zioen atean jarrita zegoen orriak: «Mesedez, ez ukitu atea».

Non dago arazoa? Garbi adierazita dago, ezta? Atea ez ukitzeko, mesedez. Ez ukitzeko. Erakusketa batera joatean, ikusgai dauden artelanak mesedez ez ukitzeko eskatzen digutenean bezalaxe.

Mesedez, ez ukitu atea.

Atea erradioaktiboa zelakoan bazaudete, hotz-hotz.

Kokatuko zaituztet. Osasun-etxe arrunt bateko ate arrunt bateko orri zuri arrunt batean zegoen esaldia. Xinple-xinple esanda: atearen alde batean, sendagilea eta erizaina; beste aldean, gaixoak. Tartean, atea. Ukiezina.

Ez ukitu atea.

Hots, ez jarri gainean ez eskurik, ez hatzik, ez ezer. Mesedez.

Orain, bigarren zatia dator. Aurreneko zatia beste era batera ulertzeko bidea ematen duena, zehazki hau baitzioen orriak: «Mesedez, ez ukitu atea, eta ez ireki».

Pentsatzen dut ulertu duzuela kontua. Ate hori goitik behera zen ukigarria.

«Por favor, no toquen ni abran la puerta».

Mesedez, ez jo atea.

Mesedez, adarrik ez jo.

Posted on

Alemanezko ispiluan

Iñaki Segurola

Ispilu edo begiratokitzat hautatu dudan alemanezko testua, euskarara itzulia dakart hona (gaztelaniatik, ai!, halabeharrez).

Nietzsche, On-gaitzez haruztik, 246-247 puskak:

Hirugarren belarri baten jabe denarentzat, alemanezko liburuak irakurtzea izugarrizko tortura da. Holako gizaki batek zer higuin ez du sentituko gelditzen delarik harmoniarik gabeko eta dantzatu ezineko ritmodun hotsek geldoki izurtutako istil baten bazterrean?, horixe baita alemanek “liburua” deitzen duten gauza. Eta liburuak irakurtzen dituen alemanari buruz, nork zer erranen du? Zeinen nagiki, desgogara eta gaizki irakurtzen dituen! Alemanen artean zeinen urri diren dakitenak eta harrotzen direnak jakiteaz badagoela esaldi orotan arte bat, harrapatu beharrekoa den arte bat, esaldi bat ulertu beharrekoa den gisa berean! Esaldi baten ritmoa ez harrapatzea asko da, adibidez, esaldia ulertu gabe gelditzeko. (…) Zein aleman irakurle dago prest eginkizun eta eskakizun hauek bere gain hartzeko eta erreparatzeko hizkuntzak berekin duen arte guztiari eta asmo guztiei? Egia esanda, jendeak ez dauka “horretarako belarririk”. (…)

Gure musikorik onenek hain gaizki idazteak erakusten du zeinen lotura eskasa daukan estilo alemanak harmoniarekin eta entzutearekin. Alemanak ez du ozenki irakurtzen; ez du irakurtzen belarriarentzat, baizik-eta begi hutsekin: belarriak estalita irakurtzen du. Lehengoek, irakurtzen zutenean –oso bakan gertatzen zen gauza–, beren buruentzat errezitatzen zuten eta, jakina, ozenki egiten zuten. Harritzeko gauza zen norbait ixilik irakurtzen sumatzea, eta jendeak bere artean egiten zuen zergatik eta nolaz zitekeen hori. Ozenki irakurtzeak esan nahi zuen ahotsa zabaltzea, goiti-beheitika aritzea eta tonu-ritmoak aldatzea, antzinako publikoaren hagitz gogoko gauzak baitziren. Garai horretan, idatzizko estiloaren legeak eta ahozkoarenak berberak ziren, eta horiek ziren, alde batetik, entzumenak eta eztarriak iritsitako garapen eta fintasun harrigarriaren heinekoak eta, bestetik, antzinako biriken indar, iraupen eta ahalmenaren araberakoak. Antzinakoen iritzian, esaldia batasun fisiologiko bat da ororen buru, eta arnasaldi bakarrari dagokio. (…) Baina guk, modernoek, arnasa motzekoak izanik hitzaren adiera guztietan, ez daukagu inolako eskubiderik esaldi luzeak errezitatzeko. Lehengoak, aldiz, oratoriako artearen zaleak ziren; adituak ziren hartan eta, beraz, kritikoak, eta horrek zituen behartzen hizlariak beren ahalmenak bururaino eramatera. (…) Alemanian –oraintsu arte, zeren orain hasi baita apur bat agertzen, beldurki eta baldarki, oratoria politiko moduko bat– ez da izan, azken buruan, artearen arauak gutxigorabehera segitzen dituen ageriko oratoria bat besterik: pulpituan praktikatzen zena. Alemanian sermolari batek bakarrik zekien zer pisu duen silaba batek, hitz batek (…), zeren ez baita arrazoirik falta adierazteko nekez iristen dela aleman bat hizlari ona izatera eta denbora luzea behar izaten duela horraino heltzeko. Horrek esplikatzen du alemanezko prosako maisulan bikainena zergatik den sermolari hoberenarena. Bibliaz ari naiz, jakina, hura baita gaurdainoko alemanezko liburuetan hoberena. Luteroren Bibliaren aldean, ia gainerako guztia “literatura” da, baina halakorik ez da sortu Alemanian, edo ez da zuztartu eta ez da zuztartzen alemanen bihotzetan Biblia zuztartu den tamainan.

Honako sermolari zapuztu honi ere Biblia euskarazkoa, Duvoisin kapitainarena, iruditzen zaio gure hizkuntzan egin den liburuetan onenetakoa.

Senideok: geldi gaitezen hango hitz zuhurrak eta ederrak aditzen:

Hastapenean, Jainkoak ezdeusetarik egin izan zituen zerua eta lurra.
Eta lurra zen moldegabea eta buluza, eta…

Posted on

Galtza beltzak ala gona gorria

Esti Lizaso

Kontsumitzaileen produktuen interfazeak eta laguntza-dokumentazioa itzultzeko lan-fluxuak baditu berezitasun batzuk, hizkuntza askotara itzultzen diren produktuez ari bagara, batik bat.

Nagusienetako bat testuaren aldakortasuna da. Liburuak, artikuluak, agiriak etab. itzultzen direnean, edukia finkatuta egoten da itzultzailearen eskuetara iristen denerako: badakigu testua non hasten eta non bukatzen den, zer esango duen eta zenbat hitz izango dituen. Aldaketarik bada, xehetasun txikiren bat izango da.

Fabrikatzaile handien kasuan, aldiz, produktuaren garapenak eta itzulpenak prozesu paraleloak jarraitzen dituzte normalean. Hortaz, itzultzen hasterakoan, oraindik ez da jakiten produktuak bukaturik dagoenean zer esango duen, hitzak eta espresioak zenbat aldiz edo nola erabiliko diren, edo itzultzeko bidali duten aplikazio, programa edo dena delako horrek zer itxura izango duen.

Horrez gain, fabrikatzaile handiek multinazional handien esku utzi ohi dute itzulpenen kudeaketa, erosoagoa eta merkeagoa suertatzen zaielako. Eta multinazionalek nahiago izaten dute hizkuntza bakoitzeko agentzia edo itzultzaile bat baino gehiago eduki: ohiko itzultzaileak lana egin ezin badu edo ohi baino lan gehiago iristen bada ere, bezeroaren eskakizunei erantzuteko gai izango direla bermatzeko.

Lan-estrategia hau da gisa honetako itzulpenetan nagusitu dena, fabrikatzaile eta multinazionalentzako bizkorrena, merkeena edo eraginkorrena omen delako.

Baina era horretan lan egiteak itzultzaileen lan egiteko modua baldintzatzen du, eta itzulpenen kalitatea bermatzea zailtzen da, koherentzia aldetik batez ere.

Hau da, gauza bera jende askoren artean, zatika eta desordenatuta itzultzen denez, ezinbestekoa da fabrikatzaileak estilo-gida behar bezala zehaztuta eta glosarioak ongi osatuta izatea; produktua merkaturatzen denean guztiz bateratua gera dadin, pertsona bakarrak idatzi duela eman dezan.

Horrelako lanetan diharduen itzultzaileak argi izan behar du berezitasun hori. Hau da, bere lana ez da itzulpen on bat emate hutsa izango, sortzen duen itzulpenak bezeroaren eskakizun guztiak gordetzen dituela ere ziurtatu egin beharko baitu.

Alor honetan aritzen ez direnei inoiz horrelako lanak egitea egokitzen bazaie, harrigarria iruditzen zaie “bukatu” ezin dutela erabili eta “amaitu” esan behar dutela entzutea. Edo “esteka” hitz itsusia eta ulergaitza iruditzen zaielako “lotura” jarri dutela-eta bezeroaren kexak jasotzea, asmo onenean eta ongi argudiatuta egin baitute hautua.

Kasu larriagoak ere izan daitezke: demagun tableta bat merkatuan dagoela dagoeneko, eta funtzio berri bat gehitu dutela datorren eguneratzerako. Tabletan “helbide-liburua” terminoa erabili da orain arte kontaktuak gordetzen diren tokia izendatzeko, baina eguneratzea itzuli duenak ez du aurrez zer egin den begiratu eta “jendea” edo “agenda” deitu dio atalari. Tableta horren erabiltzaileek eguneratzea deskargatu eta instalatzen badute, eta pantaila berri batean “agenda” atalera joateko eskatzen bazaie, zertaz ari zaizkien ez dakiela gera liteke bat baino gehiago.

Koherentzia mantentzea ezinbestekoa da, beraz, bai produktuen erabilerraztasuna ziurtatzeko, bai hizkuntzaren egokitasuna ziurtatzeko, bai markaren tonua, hizkera eta identitatea finkatzeko ere. Senari jarraitzea ez da nahikoa izango mota honetako lanetan, eginbeharra bikoitza izaten da: jatorrizkoaren esanahia islatzea eta bezeroak eskatutako hitz eta moldez ematea; beste norbaitek egina dela ez nabaritzeko eta ekarpen berria gainerako edukian inongo arazorik gabe bateratzeko.

Bestela esanda, baldintza horiek ez betetzea itzultzaile beharrean jostunak bagina, eta bezero bat galtza beltz batzuen eske etorriko balitzaigu, guk gona gorri bat egitea bezala litzateke. Baliteke guk gona gorria hobe beharrez egin izatea, gona gorriak bezeroaren begien kolorearekin askoz hobeto ematen duelako edo moda-modan dagoelako. Baina bezeroak uniforme baterako eskatu badigu galtza beltza, eta agerraldi publiko bat badu, ez du piura makala izango galtza beltzez jositako agertokian gona gorria soinean duela agertzen denean.

Eta bezeroa galtzak jasotzera etorri eta gona erakusten diogunean, munduko gonarik ederrena delako eta ondoen josia dagoelako, eta hura egiten ordu asko pasa ditugulako, ordaintzeko eskatu nahiko diogu gainera…

Bada, itzulpenekin gauza bera gertatzen da. Bezeroak eskatu digu lana eta bezeroak ordainduko digu. Beraz, gustatu ala ez, gure lana izango da itzulpenean hark eskatutakoa egitea. Zerbaitekin ados ez bagaude edo zerbait aldatzeko gomendioren bat egin nahiko bagenu, beste bide bat erabili beharko dugu horretarako, baina sekula ez testua zuzenean aldatu. Izan ere, ia inoiz ez da jakiten itzulpen hauek noiz, non eta nola agertuko diren, eta gona gorriren bat ager lekiguke gutxien espero dugun pantailan…

Posted on

Haurrak irakasle

Gorka Lekaroz Mazizior

Hainbat lekutan galdu den berezko euskararen antzinako arrastoak ezagutu nahi dituenak ez du sarritan erabateko pozik hartuko; argiak baino gehiago izan daitezke ilunak eta ariketak halako masokismo-ukitu bat ere baduela pentsa liteke. Saiatu arren tokiren bateko euskararen behinolako bizitasunari buruzko idatzizko frogarik ez aurkitzeak dezepzioa sorrarazten du; frogak badirenean, bestalde, mintzoren baten galerari buruzko albisteak, albiste tristeak dira; eta han edo hemen aspaldi batean euskara sasoiko zebilela erakusten duten pasadizoek irakurtzeaz batera poza ematen badute ere, denboraren joanean sendo zirudiena desagertu izanari darion kutsu mingotsa nagusitzen dela uste dut.

Mingostasun-arrasto hori ez ezik, bestelako gogoeta ere eragin didate hemen aipatuko ditudan bi lekukotasunek.

XVII. mendean erdalduna zen Lerin, Lizarraz hegoaldera dagoen herri nafarra. Hantxe jaio zen 1600 baino lehen Miguel Gómez izeneko bat, urteak igarota konderriko handiki bihurtu eta espetxeko alkaide izatera heldu zena. Ez zegokion berez euskaraz jakitea; erdaldunak ziren garai hartan aztarna utzi zuten arellanoar, sesmar eta eskualdeko gainerako seme-alabak. Gómezek, ordea, bazekien euskaraz, neurri batean behintzat. Ez herrian jasota; zekiena umetan Iruñean hazi zelako ikasi zuela deklaratu zuen 1648an. Ez zuen Iruñeko eskoletan ikasiko, karriketan baizik; hiriko jendearekin, eta adin berekoekin batez ere, gora eta behera ibiltzearen ondorioz.

Mende eta erdi beranduago Agoitzera eraman zituzten hamar bat urteko lau gaztetxo zangozar. Euskalduna zen artean Agoitz; zeharo erdalduna ordea Zangoza, eta baita haur haiek ere, herriratu zirenean behintzat. 1790ean Francisco Arano izeneko benefiziadu batek jakitera eman zuenez bizileku berrira heldu eta bi urtera primeran hitz egiten zuten lau zangozarrek euskaraz, ‘bitarteko eta eskola bakarra adinkideekin ibiltzea izan delarik’.

Aldez edo moldez, umeak eta ikaste-prozesua dituzte hizpide bi adibideok. XVII-XVIII. mendeetan Nafarroako erdialdean nagusi zen euskarak ez zuen lekurik eskolan —gaurkoa baino hagitzez apalagoa zen eskola hartan—, baina ez zuen irakaskuntzaren beharrik belaunez belauneko jarraipena bermatzeko; aitzitik, kalea bera zen ikasleku, eta adiskideak zituzketen derrigorrezko maisu Lerindik edo Zangozatik bertaratutako haur erdaldunek. Jolasteko, hartu-emana biribila izateko, euskara ikasi behar. Haurrak irakasle.

XXI. mendean gaude eta gibelka egin du ordutik euskarak eskualde askotan; baita hizkuntzaren gotorlekutzat hartutako zenbaitetan ere. XVII eta XVIII. mendeetan karrikak jolastoki eta euskara jolas-hizkuntza zituzten haur iruindar eta agoiztarrek ez jaiolekua, ez beharbada egungo herrikide gehienen mintzoa bera ere ez lituzkete ezagutuko. Joan zen leku askotatik euskara (ordu hartan hainbatek oraindik arrotz zuten eskola tarteko, besteak beste) eta laguntzaile berriak bilatu behar izan ditu hizkuntza gutxituak, egungo gizartean bizirik iraungo badu. Irakaskuntza bera izan da horietako bat: eskolan jarri du euskarak itxaropena, halabeharrez, eremu batzuetan. Erantzuten ari al zaio itxaropen horri?

Ni hiri-giroko auzo aski erdaldunduan bizi naiz, eta guraso erdaldun kopuru hazia duen ikastetxe batean egiten dut lan; horren araberakoa da ezinbestean hemen agertuko dudan pertzepzioa.

Haur-hezkuntza etxe ondoko eskolatxoan hasi zuenean, euskara berezkoa zuen haur bakarra zen nire seme zaharrena gelakoen artean, eta etxetik gaztelania baino euskara gehiago eraman arren laster ikasi zuen haur eta erdaldun kontzeptuak identifikatzen. Berez etorri zitzaion, inork irakatsi gabe. Nahiz eta nirekin dena euskaraz egin gaztelania hartu zuten naturaltasun osoz nire semeek beste haurrekiko harremanetan. Egun ere, ingurune euskaldunagoetako adinkideekin ari direla, erdara-emaileago dira besteen euskara-hartzaile baino. Euskaraz ongi asko dakite, baina automatismoa gaztelaniaz dator.

D ereduan ari dira biak, eta ni ere D zein B ereduetan ibili ohi naiz eskolako lanean; A eredua desagertu egin da gurean, ofizialki behintzat (errealitatea, ordea, legea baino setatsuagoa delakoan nago). Batean zein bestean nire ikasle askotxorentzat euskara ikasketa-lanerako tresna hutsa da, beste aukerarik ez dagoelako eta ahal den moduan —tirriki-tarraka, maiz— erabili eta kudeatu behar dena baina gelako lanetik kanpo ibilbiderik (ia) ez duena. Nabarmenago B ereduan, baina D ereduan ere ez gutxitan; ereduak eredu, pentsatu ohi dut nekez aldaraz dezakeela aise letra batek familia askoren edo inguruaren nondik norakoa. Etxean euskara ematen duten ikasleek ere gaztelania berenganatu ohi dute eskolako harreman-hizkuntza gisa. Zenbait gaztek (hizkuntza etxean errotuago dakartenek ia beti, eta DBH ostean, eskuarki) euskara gehiago erabiltzeko ahalegin kontzientea egiten dute batzuetan; oso gutxi izan ohi dira, nik uste. D ereduan bertan gaztetxoenak entzun izan ditut sarriago euskaraz lehen hezkuntzan; hauetako asko hazi eta erreferentzia nagusi adinkideak —ez maisu-andereñoak— bihurtu ahala, ingurukoen mintzoa jarraibide bilakatu eta olatuak eraman ohi du halakoen sustrai sendorik gabeko euskarazko jarduna. Kideek erakusten dute bidea. Haurrak irakasle, beti ere.

Ideia hauek buruan, errealitatea aldatzea luzea eta nekeza dela pentsatu ohi dut, eta ezkutatzea, aldiz, denbora galtzea. Zenbait diskurtso ofizialentzat baztertu nahi den egia ezatsegina izan arren, behinolako erdialde nafar hura, Iruñea, Agoitz eta beste, euskalduna zen; erdaldunek ere egokituko baziren kaleko hizkuntza ikasi behar izateraino euskaldun. Egia ezkutatzeak ez du inondik ere desagerrarazten. Gaur, nire inguru hurbilean bederen, errealitatea oso bestelakoa da, baina hura bezain tematia hau ere. Irakaskuntzak hedatu egin du euskara hiriguneetan; egin beharrekoa zen. Errotzea besterik da, ordea.

Baliagarri sentitzen duguna erabiltzen dugu. Zentzuzkoa da, gainera. Nire ikasle askok euskara ikasi bai, baina horixe egiten dute, ikasi. Ez dute erabili beharrik sentitzen, aukera izan arren; baliorik ikusten ez dioten seinale? Ez guk nahiko genukeen balioa, agian.

Ingurua da beti hezibide. Irakaskuntzak urrats garrantzitsuak eman ditu (eta ematen ari da) bestela inola ere euskaraz jabetuko ez liratekeen gazte asko hizkuntzara hurbiltzea bermatuz. Goia jo ote du hainbat eremutan benetako erabilpena sustatzeari dagokionez? Nire errealitateak baietz esaten dit.

Zein da euskararen etorkizuna hizkuntza bizi gisa, hemen aipatutakoa bezalako giroetan batez ere? Izango al dira egungo ikasle hiritarren bilobak, haien jolasetan, Iruñeko haur haien antzekoak? Ez dakit, baina mezuak ez du derrigorrez guztiz ezkorra izan behar. Gauza asko egin dira; sinestezina izango zen ikastetxe askotan duela hogei urte D eredua nagusi izango zela entzute hutsa. Errealitatea burugogorra da hala ere, lehen bezala orain: haur eta gaztetxoek elkarri zer irakasten dioten eta zertan egiten duten, haiek ari zaizkigu apal eta tolesgabe beraien gaurko lehentasunak erakusten; eta gure erronkak agerian jartzen ere bai. Errealitate hori ahaztu gabe eta den bezala onartuz, egunero ereiten jarraitu beharra dago, euskararen irudi baikor eta baliagarria egunez egun sortzen eta helarazten, euskaldun hazterik izan ez duten gazteei bidean laguntzen, aurrera begira. Azken batean, artxibo-lanean bezala irakaskuntzan, aspaldi galdutakoaren nostalgian trabatuta geratzea masokismotik hurbil dagoen ariketa hutsala iruditzen zait.