Argitalpenak

Posted on

“Garrantzi”-ren garrantziaz

Aiora Jaka Irizar

Ez dakit zenbateko garrantzia duen kontuak, baina blog honek eskaintzen didan aukera baliatu nahiko nuke gaurkoan azkenaldian behin eta berriro hiztegiak kontsultatzera eraman nauen hitz baten gainean aritzeko: “garrantzi” hitza halaxe erabili izan dut nik beti, -a itsatsirik gabe, baina azken aldian barra-barra entzuten ari naiz “horrek garrantzia handia du”, “horrek ez du garrantziarik”, “zer garrantzia duen” eta antzeko esamoldeak. Hiztegietara jo, eta denetan “garrantzi”, -a itsatsirik gabe. Ez nenbilen oker, beraz. Eta, halere, konturatzen naiz “garrantziA” gora eta “garrantziA” behera jarraitzen duela euskaraz oso ondo idazten eta hitz egiten duen jende askok eta askok. Horren erakusle dira Ereduzko Prosa Dinamikoan egin ditudan bilaketak:

garrantzirik                 357 esaldi
garrantziarik               13 esaldi

zer garrantzi               24 esaldi
zer garrantzia             12 esaldi

garrantzi handiko       83 esaldi
garrantzia handiko      7 esaldi

garrantzi handia          206 esaldi
garrantzia handia        24 esaldi (guztira 26, baina bi esalditan “garrantzia” eta “handia” sintagma desberdinei dagozkie; ez dira, beraz, multzo honetan sartzekoak).

“Garrantzi” gehiagotan ageri den arren, “garrantzia” ere ez da gutxitan erabiltzen. Zeri zor ote zaio, beraz, hitz horri -a itsasteko joera zabaldu samar hori? Hiztegiak xehekiago aztertuta, konturatu naiz -a itsatsidun formak ere erabili izan direla tradizioan, zabalkunde nabarmen txikiagoa izan duten arren. Hauxe dio, esaterako, Orotariko Euskal Hiztegiak:

garrantzi (V-gip, G-azp, S ap. Gte Erd 130), garransia (det.; Lar), garrantzia, garrantsia (det.; H), garraintsia.

♦”Importancia” Lar. “Momento, importancia”, “monta, valor, estimación” Ib. “Orrek badu garrantzia (V-gip, G-azp), horrek badu garrantzirik (inportantzirik) (S)” Gte Erd 130. •Tr. A pesar de que figura ya en el dicc. de Larramendi, no se documenta en los textos hasta principios del s. XX, y a partir de mediados de dicho siglo se encuentra abundantemente en autores meridionales, en la forma garrantzi principalmente. Al Norte hay algún ej. aislado de garrantzia en E. Larre (in Xa Odol 13) y Lafitte. Hay garrantsia en un ej. de EEs (el primer testimonio), garrantsi en Villasante (Jaink 155, junto con garrantzi) y garraintsia en Mirande (HaurB 92), que emplea tbn. garrantzi (Pr 42). En DFrec hay 244 ejs. de garrantzi.

Oni dagokion garrantsia (importancia). EEs 1913, 162. Garrantzia edo inportantzia gutxitzen. Inza Azalp 136. Garrantzi andiko gauzaren bat. Otx 48 (v. tbn. garrantzi handi en Zink Crit 6, Or Tormes 99, Eguzk GizAuz 38). Garrantzia or ez zegon. JAIraz Bizia 8. Senar-emazte arteko batasunaren garrantziaz. Etxde JJ 216. Garrantzi aundia du berri onek guretzat. Vill Jaink 22. Gaurko jolasetan garrantzirik aundienetakoa duna zinea dala. MAtx Gazt 59. Festak garrantzi geiago izan zezaten. Salav 101. Garrantzi gabeko galderatxo bat. NEtx LBB 114. [Uskeri batzuk] garrantzi gutxikoak. Berron Kijote 112. [Bereizkuntza] guztiak pisu eta garrantzia berdina ez zutenez. MEIG VI 131 (IV 53 garrantzi).

v. tbn. JBDei 1919, 259. Goen Y 1934, 182. Bilbao IpuiB 268. Alzola Atalak 136. Ibiñ Virgil 22.

Egungo Euskararen Hiztegiak ere, forma nagusi bezala “garrantzi” proposatu arren, “garrantzia” ere badakar, “gutxi erabilia” oharrarekin. Hiztegi Batuak, aldiz, “garrantzi” onartzen du soilik, eta ez dirudi, gainera, -a itsatsiaren kontuak eztabaidarik sortu zuenik Euskaltzaindian, Hiztegi Batu Oinarridunaren arabera “lantaldeak besterik gabe onartu” baitzuen.

Beraz, berriro egiten dut hasierako galdera: nolatan darabil hainbeste jendek hain tradizio gutxiko forma, are hiztegi gehienek onartzen ez dutenean?

Baliteke hizkera jakin batzuek (batez ere Iparraldekoek, esango nuke, Orotarikoko eta Ereduzko Prosako adibideak ikusita) -a itsatsidun formaren tradizioari eutsi izana, baina nire susmoa da Hegoaldeko hiztun gehienen kasuan “inportantzia” hitzarekin nahastu izan dela “garrantzi” hitza. Sinonimoak izaki, eta —bukaerako -a gorabehera— amaiera berdina dutenez, arau berbera aplikatu izan zaie bi hitzei. Euskalki askotan egon da gaztelaniazko –cia atzizkidun hitzak euskaratzean bukaerako -a hori jateko ohitura: importancia > inportantzi, provincia > probintzi, experiencia > esperientzi, conciencia > kontzientzi, ciencia > zientzi… eta lanak izan ditugu euskaldun askok hitz horiek guztiek euskaraz ere -a itsatsia daramatela buruan sartzen (oraindik ere mingaina trabatzen zait niri zientziAlari esaten ahalegintzen naizen bakoitzean…). Pentsatzen dut “garrantzi” ere zaku horretan sartu duela jende askok, eta beren buruak “garrantziA” esatera behartu, ustez-eta “garrantzi” lagunarteko hizkeran soilik erabiltzekoa dela… Susmoa besterik ez da, dena den…

Posted on

Politika eta itzulpena (1)

Karlos del Olmo Serna

Igarri-igarria da aspaldi honetan behin baino gehiagotan heltzen ari direla hedabideetara itzultzaileak eta politika uztartzen dituzten albisteak: interpreteak gerra ekintza edo gatazketan atxilotu, zauritu edo hiltzea; nazioarteko erakunde politikoetan itzulpengintzak eta interpretazioak gero eta garrantzi handiagoa izatea; itzulpen edo interpretazio «okerren» ala txarto ulerturen batek hedabideetan zarata ateratzea; zerbitzu sekretuek eta bestelako erakundeek itzultzaile eta interpreteak erabiltzea; goi mailako politikagintzari atxikitako filtrazioetan itzultzaileak ere partedun izatea…

Bestalde, XX. mendearen erdialdetik XXI. mendeko lehen hamarkada bitarteko aldian, zio sozial eta politikoen ondorioz, itzulpengintzak gorakada handia izan du, inoiz ez bezalakoa. Eta itzulpena bera sendotzeaz batera, haren inguruko ikerketak, berriak diren neurrian, iker metodo eta gaiak beregain zedarritzeko eta aukeratzeko modua izaten ari dira, jakintzagai klasikoen zirrikituen eta mugakizunen artetik.

Itzulgarritasunaren edo itzulezintasunaren gainean eztabaidatzetik igarotzen ari dira itzulpengintzan eta itzultzaileengan eragiten duten ideologia eta kultur eragileen gainean hausnartzera.

Kultura eta hizkuntza txikiagoetan, nazioa eta kultura eraikitzean, itzulpen aukera politikoek eragin handia izan ohi dute (aski da behakotxo bat egitea mendea joan mendea etorri euskarara ekarritako liburuen zerrendari, edo aspalditxo honetan euskaratik beste hizkuntzetara zer heltzen ari den itzulita aztertzea).

XIX. mendean jaio ziren nazio berrien bilakabidean itzulpengintzak garrantzi handi-handia izan zuen (kultura eta hizkuntza nazionalen elikagai), eta egun, globalizaziora zabaltzen ari diren nazioetan —Txinan, esaterako—, itzulpengintza loreak udaberrian nola zabaltzen ari da. Katalunian eta Euskal Herrian nazio independentea izatea aldarrikatzen duten mugimendu politikoek noraezean definitu beharko dute haien kultur politiketan itzulpenak eta interpretazioak zein eginkizun izango duten.

Hizkuntza nagusi baten eta txikiago (edo zokoratuago) beste baten arteko itzulpen elkartrukeek argi handia egiten dute sistema kultural eta politiko bakoitzaren bilakabidearen gainean —zein genero, egile, testu itzultzen dioten elkarri—. Suertatzez, ingelesezko harrera sistemak oso uzkurrak izaten dira itzulpen askoren aurrean, baina sano ondo hartu ohi dituzte beste batzuk; besteak beste, literaturatik harantzago, Hitler, Lenin, Mao eta Trotskiren idazkien eragina itzulpen bidezkoa izan da mundu zabalean.

Definizioz, politika boterea lortzeko borrokari lotuta dago, baina hori bezain errefusaezina da, bestalde, politikari atxikitako elkarrekintzek eduki linguistiko handia dutela, berbaldi motekin zerikusia izanik, askotan jarrera politikoen arteko desadostasunen oinarrian elkarren berbaldiak ondo ez ulertzea edo txarto aditzea dago eta.

Ezbairik gabe, politika eta hizkuntza elkarri estu lotuta daude (zenbateraino eta sarritan itzulpenik edo interpretaziorik gabe ondo ezin gauzatzera heltzeraino). Bestela adierazita: errealitate politikoa eta haren irudikapen sinbolikoa ia bat egiteraino heltzen dira, batez ere egintza politikoak azaltzeko eta beste kulturei eta herriei itzulita aditzera ematean.

Ikerketan etengabe ari da hedatzen diziplinartekotasunaren gaia, eta artekotasun hori beste inon baino nabarmenago gertatzen da itzulpena politikaren testuinguruan analizatzean.

Hizkuntzaren eta politikaren arteko harremanak gero eta interes handiagoa piztu du azken bi hamarraldietan, batez ere linguistikaren ikergune edo jakintza alor berezi batzuk aintzat hartuz gero: linguistika kritikoa, berbaldiaren azterketa kritikoa eta berbaldi politikoaren analisia. Eta alboko jakintzak ere ez dira ahaztu beharrekoak: erretorika, filosofia, soziologia… eta duela gutxi jaiotako politologia.

Testu politikoen harrera bera ere metodo zientifikoen bidezko aztergai gorabidekoa da: berbaldietan dautzan botere ikuspegiak eta zama semantiko eta ideologikoak argitu beharrean egoten dira ikertzaileak. Eta egungo mundu globalizatuan, berbaldi politiko ez gutxik ia sortu ahala itzuli beharra ekarri ohi dute, bestelako harrera sistema berriak kultura hartzaileetan antolarazi bitartean. Bestela esanda, gaurko munduan testu sorrera eta harrera ez daude hizkuntza, kultura eta sistema politiko bakarrera mugatuta.

Zelan ez arduratu, hortaz, politikaren eta itzulpengintzaren arteko harremanez? Berbaldi politikoak gero eta unibertsalagoak izatearen ondorioz, kulturen arteko harremanak ere aldatu egiten dira, eta horren ondorenak itzulpengintzan ere idoro daitezke.

Eta zer ez dugu esango komunitate politiko berean bi hizkuntza ofizial direnean, edo bat (frantsesa) ofiziala denean eta bestea (euskara) erakunde politiko guztietatik at uzten dutenean? Zer ez da gertatuko hizkuntza erkidego bakoitzaren errealitate politikoa beste hizkuntzara itzultzean?

Azken batean, hizkuntza bakoitzak mundua ikusteko eta ulertzeko modu bat badakar bidaide, hiztun (subjektu politiko) elebidunek etengabeko itzultze politiko batean jardun behar izaten dutelako hipotesia plazara dezakegu (eta hor, psikolinguistikak ere, beste zientzia batzuez gain, izango du zer esan eta zer azaldu).

Komunikazio politikoak, munduan barna, itzulpena eta interpretazioa ditu harroin, ageriki. Hala bada, zergatik izan dugu orain arte halako atzenduta eginkizun hori itzulpengintzaren gainean gogoeta egiterakoan gure herrian? Ez da gure arazoa bakar-bakarrik: sarean «berbaldi politikoaren itzulpena» eta antzeko terminoak erabilita xerka jardunez gero, edozein dela gako hizkuntza, ez dugu lan monografiko edo luze asko topatuko. Ugariagoak dira itzulpengintza eta interpretazioa ekintza politiko moduan aztertu dituzten ikerlanak, ordea.

Etikaren gaineko beste sarrera batean aipatu nuenez, botereak itzulpengintza ere erabili ohi du tresna moduan, batez ere beste kultura edo hizkuntza bat kolonizatu nahi izaten duenean. Begi bistan dago, gainera, zer eta nola itzuli, sarri ere sarri, erabaki politikoen ondorio izaten dela (Literatura Unibertsala bilduma xedapen politiko baten ondorioz jaio zen eta halaxe dirau bizirik, eta garai berean Legebiltzarrak onartutako beste akordio politiko bat oraindik ez gauzatzearen ondorenez, entsegu bilduma itzuli unibertsalik ez dute abiarazi erakunde eskudunek).

Ostera ere egin dugu ideologiarekin topo. Nork erabakitzen du zer testu itzuli behar den? Zein hizkuntzatatik zein hizkuntzatara? Non ekoizten dira itzulpenak? Zer harreman dago itzulpengintzan eragile pribatu eta publikoen artean? Zein faktorek baldintzatzen du itzultzailearen jokabidea? Zeren bitartez? Zer harrera du testu edo berbaldi itzuliak kultura hartzailean? Nolako estatusa dute itzulpenek, itzulpengintzak berak eta itzultzaileek kulturan eta sisteman? Nork aukeratzen eta trebatzen ditu itzultzaileak? Zeren arabera? Zein hizkuntz bikotetarako? Zein diru baliabide erabilita? Zein zama du itzulpenak kultur sistema osoan? Barne produktu gordinean?

Hurrengo sarrera batek ikergai honek daroatzan hiru osagai nagusiak xehatuko ditu: itzulpen politikak, testu / berbaldi politikoak itzuli / interpretatzea eta itzulpen ikerlanen politizazioa.

Hizkuntz erabilera (politiko) berezi batzuek zama ideologiko handia dute, eta botere harremanek hori dena azpimarratu besterik ez dute egiten. Itzultzaile, interprete eta zuzentzaileak botere mekanismo politiko horretan zati gero eta esanguratsuago gara, nahitaez, gustatu eta gustatu ez, onartu eta onartu ez.

Bibliografia

Schaffner, C (2007) Politics and Translation. In P. Kuhiwczak eta K. Littau (ed.) A Companion to Translation Studies, Bristol: Multilingual Matters Ltd

Posted on

Herri kirolaz

Iratxe Goikoetxea Langarika

Gizarteko eta kiroleko beste arlo askotan bezala, hainbat aldaketa gertatu dira herri kiroletan azken hamarkadetan, materialetatik hasi eta arauetara. Eta guztiotatik bat aipatu nahi dut hemen: emakumeen parte hartzeak hizkeran eragindakoa.

Gizon proba edo gizon dema entzunda, berehala ulertzen dugu denok zer den: probarriari tiraka, gizasemeak indarrak neurtzeko proba. Harri jasotzea ere izan liteke gizon proba berez, baina ez: gizon proba vs idi proba, hortik datorkio izena. Gerri proba ere esaten zaio bakarkako gizon probari, gerri kolpeka eramaten baita harria narras. Nik dakidala, bakarkako saioetan oraindik ez da emakumezkorik plazaratu; bai, ordea, taldeka, eta horrek probaren izena aldatu beharra ekarri du. Neskek neskei jokatzen dietenetan, arazorik ez: emakume proba. Talde edo proba mistoak direnetan, zer? Garbi dago izen tradizionalak ez digula balio; beraz, eman diezaiogun izen argiago bat.

Giza proba? Hori zabaldu da bazterretan, eta sarrera ere badu Wikipedian. Egokia ote da?

Harri proba? Harri jasotzaileena ere bada harri proba.

Harri tiratze? Abereekin egiten dena ere bada harri tiratzea. Halere, argia eta erabilgarria dela deritzot, honelakoetan erabiltzeko: emakumeak gizonen kontra harri tiratze desafioan. Eta izendapen horren alde egitea aholkatu diegu herri kiroletan diharduten kazetariei.

Harri, barkatu, hari horri tiraka, ETBko herri kirolen emanaldietako esatari, aditu eta kirolariei entzundakoak jaso, Ahotsak eta Bizkaieraren ataria webguneetako lekukotasunak batu, eta zerrenda honetan antolatu ditugu, denen erabilgarri. Aizkora arloa kanpoan utzi genuen, luze eta zabal jorratuta baitago EHUk 2012an argitaratutako Aizkora hiztegian[1].

Lehenago ere landu izan ditugu antzeko hiztegiak kiroletako kazetariekin (futbola, errugbia, saskibaloia, atletismoa, automobilismoa…), baina honek badu berezitasun bat: abiapuntua. Aurreko glosarioetan, erdarazko hitzei ordaina eman behar genien. Oraingoan, euskarazkoak batu, sailkatu eta azaldu ditugu, emanaldietako beharrizanak kontuan hartuta. Segan, esate baterako, ekintzak, tresnak, belarra, lehia eta lantaldea dira eremuak. Eta euskarazko berbaren ondoan, gaztelaniazkoa eman dugu, ez buruko min gutxirekin. Esaterako, idi probetan, itzainei carretero esaten zaie normalean. Eta emakume direnean? Carretera? 😉

[1] Bidez batez, inork jakin-minik balu, jakizue erdi-lanak egin eta lan-erdiak egin, biak jasota daudela aizkora hiztegi horretan, sinonimo moduan.

Posted on

Haur psikiatra bat

Fernando Rey Escalera

Maiz mila tokitan esandako eta idatzitako gai bat ekarri behar dut blogera. Ez da, beraz, oso gauza jakingarria, baina, lehengo egunean gure lantokian aditutako esaldi batek berriz kontua berrituta, hemen aipatzea merezi zuela iruditu zitzaidan, adibidea aski adierazgarria delakoan.

«Haur psikiatra bat» aipatu zuen batek, eta salto moduko zerbait sentitu nuen bularrean. Badakit logika erabiliz gero ez dagoela nahasbiderik. Gizarte honetan adoleszentzia izugarri luzatzen ari den arren, haurtzaroa laburtzen ari den arren, badakit pixka bat pentsatuta ongi ulertu beharko nukeela, baina susmoa dut ez ote den gertatzen hark esan zuena: «beharrik badakidan erdaraz; bestela ez nuke zure euskara ulertuko».

Infantil adjektiboa agertzen den aldiro izen-elkarketaz eta haur hitzaz baliatzeko joera badagoela jakin ezean, ez da berehalakoan harrapatzen; ez nik, behinik behin.

Eta esan diot neure buruari: «bazeudek beste batzuk aise barneratu dituanak. Haurtzain, aurzaia erdaraz ere erabiltzen ditek Nafarroako herri erdaldunetan, atera kontuak». Bai, bai, baina kostatzen zait. Kostatzen zaidan bezala, adibidez, «haur parke bat» irenstea.

Ohitura eta erabilera kontua da segur aski, bi hitzek sortzen duten elkarketa noiz dagoen fosilizatua, bi hitzak noiz dauden oso bat eginak.

Automatismo batzuk lagungarriak izaten dira, baina beste batzuek, jakina, kalte egiten dute. Bitartean nik –eta gehienok nik uste– nahiago dut deklinabide-atzizkiez baliatu. Naturalagoa egiten zait. «Haurrentzako parkea, haurren parkea», edo «haurren psikiatra, psikiatra pediatrikoa…».

Gogoan dut orain dela urte mordoa nola harritu nintzen Euskadi Irratian «kirol berriak» adituta. «Eta, orain, kirol berriak». Zinetan, aldi hartan, azken urteetan sortutako kirolez hitz egin behar zutela uste nuen. Ohitu naiz orain. Beharbada nire buru-zurruntasunak ere badu zerikusia, baina, tira. Nik, oraingoz, nahiago «kiroleko berriak».

Zailtasuna are handiagoa da hitz elkartuetako azkena adjektibo zein izen izan daitekeenean. Hor dugu betiko adibide hori: «Haur saltzaile bat» (‘saltzen lan egiten duen haurra’ / ‘haurrak saltzen dituen pertsona’). Haur saltzailea / haur-saltzailea.

Bakarren batek esaten zidan hori aise konpontzen dela marra erabilita (kirol-berriak, haur-psikiatra), baina elkarketa horiekin ohitu bitartean edo ditxosozko marra hori ahoskatzeko moduren bat asmatu bitartean, ni beste bideren bat bilatzen saiatuko naiz.

Posted on

Uste okerrak zuzentzen

Koro Garmendia Iartza

Zenbatek eta zenbatek uste dute, oraindik ere, bi hizkuntza erabiltzen dituen ia edonor izan daitekeela itzultzaile. Gure eremuetara etorrita, euskaraz eta gaztelaniaz edota euskaraz eta frantsesez moldatzen den ia edozein aritu daitekeela itzulpenak egiten. Lan txukunak egiten, alegia. Pentsatzen dut lanbidean dabilenak ez duela azalpen gehiegiren beharrik izango uste horren ustelaz konturatzeko; are gutxiago itzulpengintzan urteak daramatzanak, hamaika ikusiko baitzituen denbora horretan, gozoak nahiz gaziak.

Zer esan geniezaieke itzulpengintzaren inguruan halako ikuspegia dutenei? Lehenik eta behin, itzulpenak egiten jakiteak itzulpenak ondo egiten jakitea esan nahi duela. Litekeena da azal-azaletik ikusita gure egitekoak misterio handiegirik ez izatea, baina azalaz bestalde mundu bat dagoela konturatzeko ere ez da ahalegin handiegirik egin behar. Astebete gurekin ematera gonbidatuko bagenitu, bigarren egunerako, iritzia bestelakotuta izango lukete. Dena den, ondora ekarri beharrik izan gabe ere, badugu hainbat argudioren, irudiren eta adibideren bidez buruan duten irudiaren okerra ikusarazteko modurik.

Argudio nagusia, indartsuena, honako hau dela esango nuke: hitzen esanahia ezagutzea ez da nahikoa itzulpenak ondo egiteko. Askotan, hortxe egoten da koska, hitz solte bakoitzaren ordaina ondo jasotzeak ez baitu beti sortzen den esaldia ondo dagoela bermatzen. Hitzak, ordainak eta esanahiak ondo josten jakin behar da. Muina ondo jasotzea eta ondo ematen asmatzea zaila izaten da askotan, baina ezinbestekoa. Eta hortxe ditugu, beti gogoan, joskera, erregistroa, ulergarritasuna, hitzen ordena, galdegaia…

Baten bat konturatuko zen, dena den, «hitz bakoitzaren ordaina ondo jasotzea» horretara iristerako, asko eta askotan, makina bat zalantza eta buruhauste gainditu behar izaten dela bidean…

Posted on

Ezaz

Patxi Petrirena Altzuguren

Gaurko hizpidea aste honetako zalantza batek eman dit. Erantzun bat badut, ustez, baina datu batek lanbroa egin dit bidean, eta horixe nahi nuke zuekin argitu, tartean beste zertzeladaren bat erantsiz, beste batzuentzat ere argigarri izango delakoan.

Haste-hastetik, beraz, hona zalantza eta nire erantzuna: «ausardia eza bera» ikusi dut testu batean, eta pentsatu: aukeran, «ausardiarik eza» seguruagoa da, eta, bera adjektiboa gehitzekotan, artikulurik gabe joan beharko du ez izenak «ausardiarik ez bera» (ez badugu, jakina, «ausardia falta bera» idatzi nahi).

Baina, hara: Hiztegi Batuan, ez sarreraren azpisarreretako bat (azkena) -ik eza dugu, horrelaxe. Horrek informazio argi bat eskaintzen digu, alde batetik: aurreko izena partitiboan joan ohi da egitura horretan; hots, ohikoagoa da «ausardiarik eza» «ausardia eza» baino. Bestetik, ordea, -ik eza azpisarrera horrela ikusita, balirudike -a hori itsatsia edo dela; ez ote luke, bestela, -ik ez agertu behar?

Euskaltzaindiaren Hiztegi oraindik berriak ez digu asko laguntzen, hauxe ageri baitzaigu, azpisarrera guztietan azkena: «-ik eza (Mugatua). Bere agortasun edo haurrik eza aurpegian emanaz. Lanik eza, gauza tristea. Zaldunaren jaramonik eza. Beldurrik ezak salbatu zuen. Euskararen batasunaz edo batasunik ezaz mintzatu beharko dut». Adibide horiek ongi daude, bistan da, baina ez digute batere argitzen zalantza. Zer esan nahi du hiztegi horrek «mugatua» dioenean: beti eza agertu behar duela, ala eza agertzen denean ingurumari sintaktikoak mugatua dela (eta berez ez dela)?

Hurrengo kontsulta, jakina, Orotariko Euskal Hiztegira. Orotarikoan, adierarik ohikoenen ondoren, ez hitzaren izen-balioa ageri da (horixe baita esku artean duguna: ez izena). Izen balioari dagokionez, hiru azpimultzo egiten ditu OEHk:

1. Negativa, rechazo; negación: Lehenbiziko ezean, au premier refus. Bada ez bada, eskatu deixogun; eza beti daukagu.

2. (Precedido de sust. en caso partitivo). Falta de. Bildurrik eza (V, G, AN), la falta de miedo. Bere agortasun edo aurrik-ezean ez geldituaz damu zuen. Batasunik eza.  Erdal itzulpenik ez hori. (Gero, aurreko izena partitiborik gabe ageri den adibide banaka batzuk ageri dira: adibidez, Bere irmetasun eta bildur eza.)

3. Partizipioaren ondoren: Damu dot zure lege santua gorde eza.

Garbi ikusten da ingurumari sintaktikoaren arabera agertuko dela, edo ez, -a artikulua: eza, ezak, ezean, ez hori… Sailik ohikoenean sar daitezkeen adibideak dira «haurrik ezean» eta «itzulpenik ez hori». Hori horrela bada, ez da erraz esplikatzen Hiztegi Batuan eta Euskaltzaindiaren Hiztegian -ik eza izatea azpisarrera, eta ilun gertatzen da bigarren horetako «-ik eza (mugatua)» azalpena. Baliteke niri ihes egin didan zerbait izatea tartean, edo nik ez egoki interpretatu izatea datuak (horregatik diot «hori horrela bada»).

Testuetan, aurkitzen dira, egiazki, zalantzaren erakusgarriak. Ereduzko Prosa Gaur-en (hor ibili naiz bila gehienik, nahiz bilaketa ez den oso erraza kasu honetan), baditugu bi eratako adibideak. Lehenbiziko sail batean, niretzat espero izateko direnak ezarri ditut; bigarrenean, niri bitxi gertatzen zaizkidanak:

  • «jarraitasun-ez berari buruz», «iraun-nahi-ez hori», «bizitzeko gogorik ez hori», «ezertarako gogo-ez hura»…
  • «segurtasun-eza hori», «segurtasun eza handia», «ziurtasun-eza honi», «ahalmen eza honen iturburuak», «xarmarik eza hura», «atxikitasun eza hori», «segida eza batzuk», «arrazoimen-eza politikoa», «bortxakeriarik eza aktiboa»…

Uste dut, betiere, ez izena erabiltzen dugunean aurrekoari partitiboa eranstea dela arruntena eta seguruena, hala erakusten baitute Orotariko Euskal Hiztegiko adibide-kopuruak eta Hiztegi Batuan nahiz Euskaltzaindiaren Hiztegian azpisarrera -ik eza izateak (-a hori zernahi dela ere).

Posted on

Eratorpen bitxia: ezingabetasuna

Bego Montorio Uribarren

Oraintsu arte, inoiz entzun edo irakurri gabe nengoen hitz hori –ezingabetasuna–, eta, lehendabizikoan, ikaratu egin nintzen; latza egin zitzaidan ezina eta gabezia horrela uztarturik ikustea, non eta fibromialgiaz eta Neke Kronikoko Sindromeaz hitz egiterakoan.

Halako gaixotasun bat dutenek, baita haien gertukoek ere, ondo dakite zer garrantzia izan dezakeen izendapen batek –hainbestekoa non balizko sendabidearen ateak itxi edo zabal ditzakeen–, eta horrexek bultzatu nau ezingabetasunaren kontu horri buelta pare bat ematera, bestela, seguruen, txarto eratorritako asmamentzat jo eta ahaztu egingo bainuen. Bestela esanda, izendapen faltan zegoen errealitate bat izendatzeko eratorpen bitxi baina beharrezkoa ote zen jakin nahi izan dut.

Hasteko, bururatu zait ezingabetasuna baldin badago ezingabeak ere egongo direla; alabaina, euskaraz, ez dut pertsona ezingabe-rik topatu, ez hiztegietan ez beste inon.

Gure Irratiak “Baiona eta ura, lotura ezingabea…” izenburua jarri zion Luzien Etxezarretaren azalpen bati. Etxezarretak ez zuen halako esamolderik ibili, baina, bere esanak entzunik, argi geratzen da Baionaren eta uraren arteko lotura ezinbestekoa, erabatekoa dela.

Hortaz, ezingabea = ezinbestekoa? Behin pertsona batek hala erabili izana ez zait nahikoa argudio sendoa iruditzen hori ondorioztatzeko. Ez hori, ez eta Lehen Hezkuntzako 5. eta 6. mailako ikasleen blog banatan topatutako bi adibide hauek ere: «Kalzioa hezurretan dago,eta yerroa ezingabea da hemoglobinan», eta «Ala ere gerrari dagokionez, erregearen autoritatea ezingabea zen eta erregea herriko erlijioaren ,jaun eta jabe ere bazen».

Bitxia iruditu zait Oiongo eta Idiazabalgo eskolaume batzuek eta Lapurdiko esatari batek «ezin» eta «gabe» esanahi horrekin uztartu izana, baina bitxikeriaz beterik dago mundua. Urrunago joan gabe, xhoseraz –Afrikako hizkuntza niretzat guztiz ezezagun horretan– bada «ezingabe» hitza; sarean ikusi dut, hizkuntza horretako testuetan idatzita, baina ideiarik ere ez dut zer esan nahi duen.

Euskarara bueltatuz, ezingabetasuna hitza bilatu eta hiru aipamen baino ez ditut aurkitu, eta, hiruretan, esanahia urrun dago ezinbestekotasunetik.

Kasuetako bat itzulpena da, eta argi dago «incapacidad» esanahiaren ordaintzat erabiltzen dela.:

 «[las mujeres partidarias de la participación tratan] de disimular alguna confusa astronomía de incapacidades y complejos» (Luis Lago, Diario Vasco 1996-4-26)

«Emakumearen parte-hartzearen aldarrikapenaren atzean ezingabetasun eta konplexuak ezkutatzen dira». Luis Lago, Diario Vasco, 1996. urteko apirilaren 26a. (Bidasoako Alardeak: Herria versus Hiria. Gorka Moreno Márquez-Xabier Kerexeta Erro. UEU 2005)

Bigarren aipamena Ekintza zuzena aldizkariko 37. zenbakian aurkitu dut, eta, hor ere, ezintasunaren sinonimo gisa erabili dela esango nuke: «Eta logika komunitarioa kultura politiko zaharrean laukitzeko ezingabetasun hura lazgarriki hedatzen da ezkerra zenaren hondarren artean» .

Azkenerako utzi dut artikulutxo honen abiapuntu izan dudan esaldia; Gipuzkoako Fibromialgia eta Neke Kroniko Sindromearen Elkarteko webgunean irakur daiteke, baita horrekin lotutako bestelako idatzizko material batzuetan ere, erraturik ez banago.

Hona esamoldea, bere testuinguruan:

Neke Kronikoko Sindromea (NKS)
Zer da?
NKS-a gaixotasun organiko fisiopatologiko eta multisistemikoa da. Noizbehinka edo epidemikoa bezala adierazten da. Neke lehergarri eta baliogabetzailea, beste gorabehera batzueei lotuta doazena.
Sintomak
Bere bereizgarri nagusia, atsedenarekin hobetzen ez den ahultasun eta neke hebaingarria da. Ezingabetasun funtzional egoerak sor ditzake. Febrikulak, min orokorra, arazo kognitiboak, lo arazoak, zefaleak eta depresio eta antsietate arazoak dira, besteak beste, bere sintomak.

Horren pareko gaztelaniazko guneak, honela dio:

Síndrome de Fatiga Crónica (SFC)
¿Qué es?
EM/SFC es una enfermedad orgánica fisiopatológica multi-sistémica adquirida que existe tanto en forma esporádica, como epidémica. Fatiga extenuante e invalidante que, además se acompaña de otros trastornos.
Síntomas
La principal característica es el agotamiento y la debilidad extenuante que no cede con el descanso y empeora con la actividad. Acompañado de dolor generalizado, trastornos de concentración y memoria, febrículas, adenopatías múltiples, trastornos del sueño, ansiedad, depresión, etc.

Eta horren ondoren, zer? Bada, ni, ezingabeturik ez, ez dakidalako oraindik zer den, baina ezinean sentitzen naiz. Barruko zerbaitek bultzatzen nau esatera txarto eratorritako asmamena dela, ezertarako behar ez dugun xelebrekeria; baina barruko beste zerbaitek gogoratzen dit nik beharra ez ikusteak hori baino ez duela esan nahi, neuk ez dudala ikusten.

Honaino helduta alferreko bidaia izan dela uste duzuenok, barkatu; behar bada, konjuru bat baino ez da izan, ezina + gabeziaren nolakotasuna inoiz izendatu behar ez izateko.

Posted on

Hobe beharrez

Iñaki Segurola

Izugarri harritzen nau hobe beharrez ari den jendeak. Sen onaren gainetik sen hobearen eta hoberenaren esanera dabiltzan adimen goitarrak ditut gogoan. Halakoak «herri xehearen» gainetik hegaldatzen dira eta ausardia ederra da hori. Hizkuntzari buruz ari naiz, jakina, zeren adimen goitarrak hortxe nabarmentzen baitira gehienik, hots, herri ezjakinaren inbentua den hizkuntza ontzen eta hobetzen, eta haren jabe egiten.

Hartzen dugu, konparazio batera, Euskaltzaindiaren Hiztegia, begiratzen dugu astelehen hitza, eta ikusiko dugu zein den hitz horren definizioa: «asteko bigarren eguna». Bai, jaun-andereak. Zer uste zenuten ba? Lehena lehena zela? Ez ba: lehena bigarrena da. Ez gure moduko ezjakinentzat, baina bai adimen goitarrentzat eta geure hizkuntzako hitzak berak ezin ozenkiago dioskun hori «gainditzeko» gai eta trebe direnentzat. (Astearteak eta bereziki asteazkenak ere bazituzten beren arazotxoak. Hizkuntza askotan dituzte egun-izenek beren arazotxoak, zeren goietatik ezarritako gauza baita astearen egitura, eta hartara jarri edo moldatu beharrak dakartza arazotxo horiek. Astelehenari segunda-feira esaten diotenek ere etsi egin behar izan dute eta asteko lehen egunaren izentzat irentsi. Zeren astelehenaren lehentasunaren alde ez baitago euskara bakarrik; gure mundu edo errealitate garaikidea bera ere halaxe moldatua dago, eta horixe dago josia hiztunen gogoan edo gogapean ere. Hargatik da ezin miresgarriagoa hobe beharrezko adimen goitarren balentria hau.)

Ez naiz kontutxo historiko-kultural aspergarrietan sartuko. Aski izan bekigu katalanezko Wikipediaren esplikazio xuhurra: El dilluns és el primer dia de la setmana. (…) En alguns països es considera el segon dia de la setmana ja que el principal i primer és el diumenge, per la tradició del cristianisme (euskarazkoarentzat astelehena asteko lehen eguna da eta kito; ofizialki eta akademikoki gezurra dio, beraz). Esanda bezala, hemen eta beste leku askotan, astelehena da asteko lehen eguna edozein ezjakinentzat, jakintsu askorentzat eta euskararentzat berarentzat, baina ez euskarazko lehena izatez bigarrena dela maisukiro erakutsi nahi digutenentzat. Eskertzen dugu haiengandik datorkigun argi infrazuria. Estimatzen dugu hiztun arrunten sentieraren gainetik hegatzeko duten dohain inbidiagarria.

Beste adibide bat ere badakart gaur. Aspaldian Euskal Telebista deritzan katean lotua egotea tokatu ohi zait igande arratsalde batzuetan, eta gertatzen zaidana da nazkatua nagoela erratari batzuen ahotik lan-erdiak aditzen, deus esaten eta esan nahi ez duen lan-erdiak hori aditzen. (Besterik litzateke lanen erdiak, baina ez da kasua.) Aizkoran ebaki beharrekoen erdiak ebakitzen direlarik esan izan dugu beti erdi-lanak eginak dituela aizkolariak, edo erdi-lanetan dagoela edo dabilela. (Halaxe ikasi nuen mutikotan Azpeitiko zezen-plazan ikusten nituen aizkora-apustuetan.) Bai: erdi-lanak esan izan dugu beti hiztun ezjakinok, erdi-prezioan esan izan dugun bezalaxe. (Euskaltzaindiaren Hiztegi Batua-n badator erdi-lanak egin adibide gisa; Euskaltzaindiaren Hiztegia-n desagertu egin da, oker ez banago.) Etorri zaizkigu, beraz, kate horretako erratariak, gauzak ikaragarri zuzen erraten dituzten erratariak, eta aizkoran ez ezik, pilotan ere hasi zaizkigu lan-erdiak zatar hori erraten. Erratari horiek norbaitek argitu ditu edo beren buruak argitu dituzte, gu betiko ilunpean gelditu garelarik. Erratari horiek ere nik bezalaxe aditu izango dute beti erdi-lanak erraten, zeren, begira nola diren gauzak, erratari horiek neure herritarrak baitira, baina erratari xuxenek ederki dakite beren buruei gogor egiten, eta hizkuntza naturala goragoko «logikaren» baten arabera errendiarazten eta bortxatzen, hobe beharrez betiere. Dohain inbidiagarria da hori ere, ia astelehenaren kasuan baino haundiagokoa, nik erran behar banu.

Zorionekoak hobe beharrez ari diren adimen goitarrak. Zorigaitzekoak gure begi-belarriak.

***

Goiko purrustadatxoa idatzi eta gero jakin dut, Euskaltzaindiaren Hiztegia egiten ari den lantaldeko kideen ahotik, hiztegi horren hurrengo argitaraldian (1) gauza ia segurua dela astelehen hitzaren definizioa ‘asteko lehen eguna’ izango dela, eta (2) orobat dela gauza ia segurua erdi-lanak agertuko dela, baina ez lan-erdiak, edo, agertzekotan, ez dela hobestekotzat emango, zeren, egia izanik ere gaurko euskara idatzizko eta erratarizkoan gehiagotan agertzen dela erdi-lanak baino, ez da gutxiago egia erabilera hori kontsignapeko edo agindupekoa dela nagusiki, hots, «hobe beharrezkoa».

Eta hau hementxe idatzirik gelditzen da jakin dezaten erratari xuxenek eta haien gaineko zuzentzaile eta debekatzaile orojakitunek nondik nora dabilen haizea goi-geruzetan.

Posted on

Ez ohitzen

Irantzu Epelde Zendoia

Euskaraz eta erdaraz, batera, etortzen diren testu idatzi arrunten euskarazko bertsioek emango didate gaurko sarrerarako hizpidea. Berdin da jatetxe bateko menua, iragarkiren bat, gutun-abisuren bat edo edozein eratako oharra izan. Beti edo ia beti izaten diot halako beldur moduko bat euskarazkoari…

Adibidekoa, esate baterako, gaztelania hutsezko gidaliburua da, nire egoeran dauden (edo egon diren) milaka emakumek goitik behera eta arretaz irakurri dutena, eta, bide batez, guztiz praktikoa eta erabilerraza.

Lastima: sarrerakoa bakarrik dator bi hizkuntzetan.

***

Ama maitea,

Haurdun dagoen emakumea urteetan zaindu dugulako, uste dugu zuen beharrak eta zalantzak ezagutzen ditugula. Aldi hau da agian, zuen bizitzako garrantzitsuena, eta bete-betean gozatu ahal izateko, beharrezkoa da zuen kezka eta estutasun naturalak baretuko dituen informazio on bat izatea.

Gure taldeak, 10 profesional baino gehiagok osatua (ginekologo, emagin, pediatra eta biologoak barne), gida hau landu du zuen ardurak asetzeko.

Ez dago dena hemen. Zaintzen zaituen gure taldeko medikuak jakingo du nola bete geratzen diren hutsuneak.

Gure erlazioak elkarrenganako konfiantza du oinarri. Ez beldurrik izan kezkatzen zaituen edozein zalantza galdetzeko.

Haurdunaldia ez da gaixotasun bat. Presta zaitez beraz gozatzeko eta zure bikoteak zure gutizietan atsegin eman diezazun.

Zure mediku taldea.

***

Apreciada mamá,

A través de muchos años de experiencia en la atención de la mujer embarazada creemos conocer vuestras dudas y necesidades de conocimiento. Esta etapa en vuestra vida es quizás la más importante y para poder gozarla en plenitud, es necesaria una buena información que apacigüe vuestras naturales preocupaciones y angustias.

Nuestro equipo formado por más de diez ginecólogos, matronas, pediatras y biólogas ha elaborado esta guía para satisfacer la mayoría de vuestras inquietudes.

No está todo aquí, el médico de nuestro equipo que te atiende sabrá cubrir los vacíos que naturalmente existen. Nuestra relación se basa en la mutua confianza, no dudes en consultarnos todo aquello que te preocupa.

El embarazo no es una enfermedad, prepárate para disfrutarlo y que tu pareja te complazca en todos tus “antojos”.

Tu equipo médico.

***

Bukaeraz, no comment. Eta… asmatu baietz zein den zeinen itzulpena?

Posted on

Akatsak Zuritzen I: Leku kanpozkoak

Borja Ariztimuño Lopez

Badira ia hiru urte Asier Larrinagak -zko atzizkiaren defentsa egin zuela EIZIEren webgunean, zehazki hitz elkartuetako lehen osagaia sintaktikoki «askatzeko» bide emankortzat. Idazkitxo honen muinera baino lehen, dasadan[1] artikulu hura guztiz interesgarria gertatu zitzaidala, eta hainbat galdera eta hausnarketa eragin zizkidala. Beste atzizki batzuetara (-ren, -ko, -z) ere zabaldu liteke eztabaida hori (amaraunean zehar ugariak dira halakoak), eta esango nuke -zko baino jatorragoa dela -ko hutsa hainbatetan (edota -ren, batzuetan), esaterako Asier Larrinagak dakartzan Mitxelenaren «fonetikazko lege» edo «linguistikazko teoria» bezalakoen kasuan.

Harira joanez, garbi dago -zko bi atzizki batzetik datorrena (erdietsi duen gramatikalizazio-maila altua gorabehera), eta batek (instrumentalak) ematen diola «esanahia», eta besteak (erlazio-atzizkiak[2]) kategoria sintaktikoa aldarazten eta beregainago egiten. Adiera ezberdinak (oinezko, ustezko, urrezko…), hain zuzen ere, instrumentalaren beraren balio edo erabilera ezberdinei lotuak daude, oro har.

Gaur egun berdin esan dezakegu badut egurrez egina den jostailu bat edo, mendeko aditza isildurik, badut egurrezko jostailu bat, baina ez badut jostailu bat egurrez. Testu zaharrenetan, ordea, oraindik -zko erabat gramatikalizatu gabeko etsenpluak aurki ditzakegu, zeinetan, aditza isilduta ere, ez den -ko atzizkiaren beharrik (grafia gaurkotuaz ematen ditut):[3]

«Sandailia» testu zaharrean:

Sandailiak ateak ditu zirarrez, / nola zirarrez da ala zendalez (‘zilarrezkoak’, ‘zendalezkoak’).

Refranes y Sentencias errefrau bilduman:

Arotzaren etsea zotzes (‘zotzezkoa’), zotzes bere gaitxes. / La casa del carpintero de palillos, y los palillos también los peores.

Lazarragaren eskuizkribuan:

Askotan, zu bazina pedernala, eta ni banintz atxez! (‘haitzezkoa’).

Mahaira datorrenean, barriz, baba zigorrez saldea (‘baba txigorrezko’).

Esku batean nekarrela kaltzaidu utsez errodela (‘altzairu hutsezko’).

Oihenarten atsotitzetan:

Eztoela latsara, gatzez duena oinzolara (‘gatzezkoa’). / N’aille à laver la lessive qui a les pieds faits de sel. / Que no vaya al lavadero quien de sal tiene la planta del pie.

Horien ondoan, Lazarragak, esaterako, badakartza orobat arkaan barriz erraz dafinket / malla finezko kotea (‘arkan berriz ipiniko dut, ziurrenik, sare-begi finezko kota’) bezalakoak, non instrumentalak ez duen aditz nagusiarekin zerikusirik.[4] Azken batean, gainerako kasuei -ko eransteko baldintza berberaren aurrean gaude; adibidez: opari bat norbaitentzat erosi edo ekar daiteke, baina ez norbaitentzat galdu, eta horrexegatik esan dezakegu, ñabardurak ñabardura, opari bat erosi dut Mikelentzat nahiz Mikelentzako oparia erosi dut, opari bat nekarren zuretzat nahiz zuretzako oparia nekarren, baina ez **opari bat galdu dut Mikelentzat, eta bai, ordea, Mikelentzako (den) oparia galdu dut (isilean beste aditz «egoki» bat badelako, izan adibide horretan).

Esan bezala, baina, zerezko aski gramatikalizatua dago egun. Arrazoi bat erabilera-maiztasuna dateke (absolutua zein erlatiboa; ez dut neurtu, dena den), horrek eragin handia izaten baitu halako prozesuetan.

Baina, zertako kontu linguistiko (edo linguistikazko kontu) horiek guztiak? Bada, aurrekoan, telebistako saio batean honako hau entzun nuelako:

Perejil egindazko krema (to eta no!)

Esaldia ulerterraza, akatsa kasik ulertzekoa. Batetik, pentsa liteke lehengai adierako instrumentala egin edo eremu semantiko horretako aditz batekin agertzen dela gehienetan, eta horrek ekar lezake nolabait [X-z egin] osagai bakar bereizezintzat hartua izatea, gutxi gorabehera hitz egin, antzeman eta abarren modura. Jakina da, bestetik, euskaraz kasu-atzizkia sintagma osoaren atzealdeari itsasten diogula, eta, horrez gain, -zko atzizki konposatuaren beraren arrakastaren eraginaz, perejilezko banatu behar izatekotan -zko oso-osorik erauzi eta atzera eramatea ez bide da hain harrigarria,[5] perejil-egindazko moduko munstro maitagarri bat sortuz.[6]

Areago, badugu euskaran bertan horren antzeko (tira, axaletik bada ere) beste aldaketa historiko bat: norbait-en moldeko izenordain zehaztugabeen garapena.[7] Jatorrian bi elementuz osatuak ziren eta lehendabizikoa deklinatzen zen beti (nork bait, nori bait, zertaz bait…), euskara batuan leku-denborazko oinarrizko kasuek gordetzen duten egitura bera (nonbait, norabait, noizbait…). Behin osagai biak bakarrean gramatikalizaturik, kasua kanporatu egin zen, batzuetan bikoiztuta, gehienetan oinarrizko forma utziz lehendabiziko zatian: nor-bait-ek, nor-bait-i (lekukotua dago noribaiti ere), zer-bait-etaz, alde batetik, eta nonbaiten, norabaitera/nonbaitera eta abar, bestetik.[8] Hortaz, zer pentsatu zukeen norkbait zioen euskaldun hark gazte axolagabe baten ahotik norbaitek bezalako itxuragabekeria bat entzutean?

[1] Aizue, esan esaten badut, zergatik esan behar dut derradan? Cf. Lazarragaren «oi, lenaengo abantajea / dasadan, zaoz exilik».

[2] J. I. Hualde eta J. Ortiz de Urbinaren A Grammar of Basque liburuko terminologian, relational.

[3] Lazarragaren eskuizkribuaren ediziotik hartutakoak dira adibideok.

Joseba A. Lakarrak gogorarazi dit Azkuek bildutako «Aldaztorrearen balada»n ere badela halako adibide pare bat, «Sandailia»koak gogorarazten dituena: Aldaztorreak ateak ditu letuez, / ango plater-pitxeruak zidarrez.

[4] Gainerakoetan (salbu eta Lazarragaren eskuizkribuko azken adibidean) aditz nagusia, agerian nahiz ezkutuan, izan edo ukan da (eta, akaso, egin): zilarrez ukan, zotzez [izan], haitzez izan, baba txigorrez [ukan/egin?], gatzez ukan.

[5] Googlen bilatuz egindazko ez ezik, eginizko, osatutazko eta betetazko ere agertzen dira, esate baterako; ez da halabeharrez aditz horiekin gertatzen akats hau, aipatutako zio semantiko eta maiztasunezkoak kontuan hartuta.

[6] Cf. partizipio mota beraren gainean eratu ohi diren bestelako bidutziak, hala nola inon irakurritako «Matutano kakahuete labean egindak», «galderak aurreko prozesuetatik ateratak izan direla», eta abarren abarra.

[7] Horien jatorriaz ikus Ricardo Etxepareren artikulua.

[8] Adibide gehiagoko azterketa sakonago bat Javier Etxagibelen artikuluan.