Argitalpenak

Posted on

Bi berba…

…herriko berbetan belaunaldi batetik besterako urratsean galtzen ari direnak

Oskar Arana Ibabe

Batek ez daki zergatik, baina beharrezkoak eta arruntak diruditen hitzek ere desagertzera egiten dute, are hizkuntza egunero-egunero lantzen dugunon artean ere, eta beharrezkoa izaten dugu aurreko belaunaldiko norbaitekin jardunean ibiltzea, berriro gure burmuinera agertuko badira, hain arruntak izanik ere. Bitik bat: edo erdarazko beste berbaren batek hartu du haien lekua, eta hartara txirotu egin da gure lexikoa, edo beste euskalki batzuetan erabiliagoak diren beste hitz batzuek hartu dute haien lekua, eta, hartara euskalkia bera (eta euskara bera ere bai, hitz horiek ez baitzeukaten inongo debekurik euskara estandarrera igotzeko) txirotu da. Edo, hirugarrena, ez bata eta ez bestea, euskararen hitz arruntagoek hartu dute haien lekua, behar ez zirelakoan, edo berezitasunik ekartzen ez zutelakoan. Noizbait, ordea, izan zuten berezitasunen bat, ez baitziren ondoren haien lekua hartu zutenen sinonimo bete-beteak, baizik eta adiera berezituagoetarako hitzak.

Bada berba bat misteriotsua, niri hala iruditzen zait, ez ingurukoen artean galdetuta ez hiztegietan begiratuta arrasto handirik bilatu ezin izan diodana. Jakin, ez dakit ezta, aditza izanik, aditz-oina zein duen ere. «IRAN = subir», dio Mujikaren hiztegiak. Baina, adieraz, hori baino zabalagoa du Aramaioko euskaran. «Halako basotik egurrek iraten ibiltzea» egurrok baso hartatik ekartzea da, garraiatzea; edo «patatak kamarara iratea» patatak kamarara jasotzea da. «Bedarrak iraten ibiltzea» ere, halaxe, belarrak kamarara jasotzen ibiltzea… eta, gaur egungo jarduera arruntagoren batekin lotuta, «maletak autora iraten ibiltzea»… Baina, zalantzan nago, ez dut beste inon aurkitu aditz-oin hori jasota. Labayru hiztegian, ordea, adiera hori, bigarrena izan arren, bete-betean dagokion aditz bat dator:

irago (bizk.) 2 dau transportar, acarrear. Bedarra etxera iragoten emon dogu goiz osoa.

Beste arrastorik ez… ezin jakin, idatzian, zein forma dagokion, eta galdu egingo da, beste hitz asko baino merezimendu handiagoarekin galdu ere, agian, baina beste asko baino merezimendu gutxiagorekin, seguru…

Eta, beste berba bat, adjektiboa orain, gure inguruetan oso erabilia, arrunta, ez nahitaez erregistro jasokoa, baina, neurtzera jarrita, gure belaunaldian oharkabean galtzen dabilena, adinekoagoen berbetan bizi-bizirik egon dena: erako. Jasoa dute hiztegiek, baina egunotan suertatu zait niri hitz hori emakume baten ahotan entzutea, eta, pentsatzea, zenbat denbora ez nuela berba hori entzuten, eta are gutxiago erabiltzen… Jakina, nire adineko eskolatuen artean, egoki adjektiboak hartu du berba horren lekua, baina ito eta desagerrarazteraino ia. Eta altzari baten gainean galdetu niolako erabili zuen hitza, fruta gordetzeko armairu txiki bat ikusi niola balkoian, eta ideia ona bururatu zitzaidala, ea nondik zuzendua ote zuen. Halako dendatan, bila eta bila aritu ondoren, «hauxe da erakoa», pentsatu zuela. Lankide bati esan eta hitz horren oparoaz ibili gara, «erara eduki», «era batean bizi»… eta zenbat eta zenbat esapidetan ez ote den erabiltzen. Ahalegina egin beharra orain ez asko hain arruntak eta egunerokoak ziren berbei eusteko, edo erabiltzeko parada izateko. Horixe.

Posted on

Retolazaren garaia, Retolaza eta Retolaza bezalakoak

Juan Luis Zabala

Jose Antonio Retolaza zenari egindako elkarrizketa baten zatiak entzun nituen duela hamar bat egun Euskadi Irratian, haren heriotzaren albistearekin lotuta. Kili-kili komiki-pertsonaia eta izen bereko aldizkaria sortu zituen Retolazak 60ko hamarkadan, frankismo betean, umeen artean euskara zabaltzea beste helburu eta ametsik gabe, eta gero mila gorabeherari egin behar izan zien aurre, bere pertsonaiaren eta bere aldizkariaren defentsan.

«Zenbat horrelako lehen, orain eta beti, euskararen inguruan!», pentsatu nuen neure artean. Ramon Saizarbitoriaren Aberriaren alde (eta kontra) saiakerako pasarte bat ekarri zidaten gogora Retolaza zenari entzundakoek (Alberdania, 1991, 63. orrialdea):

«Ni neu konbentziturik nago txiki jaio ez banintz –Koldo Izagirreren zentzuan, eta ez da txistea–, ez nuela nobelarik idatzi izango, eta are gutxiago argitaratuko; eta Augustin Zubikarai ez zen goizero lauretan ohetik jaikiko, kontserba-fabrikan lanean sartu aurretik, bi edo hiru orduz idazteko; eta Martin Irizarrek, beste gizon apal baten izena aipatzearren, zeinaren lankide izateaz harro sentitzen naizen, ez zuen txoriei buruzko bere liburua idatziko, edo Larraundiko sendia nobela».

Jose Antonio Retolaza, Augustin Zubikarai, Martin Irizar… Izen-abizen asko aipa liteke horien ondoan. Izen-abizenik ikasi ez diogun beste jende asko ere bai.

Gaur egun, Retolazaren garaian ez bezala, teknikari eta profesional ugari dago euskararen zerbitzurako; edo banpiro ugari euskarari odola xurgatzeko, Xabier Silveiraren ikuspegi dudarik gabe diskutigarri baina ez horregatik baztertu eta ahaztu beharrekoan. Ez genituzke, ordea, euskararen teknikari, profesional eta banpirook Retolazaren garaia, Retolaza eta Retolaza bezalakoak ahaztu behar.

Posted on

Deurmekaar

Gotzon Egia Goienetxea

Munduaren beste muturrean ez izatera, berripaperetan maizago izango genuen haren aipu. Kasu berezia da berea, hemimeliaren gaitza zekarren jaiotzetik, umetan bi zangoak moztu behar izan zizkioten belaunetik behera, protesi ikusgarriekin lehiatzera behartu zen, lasterka. Ohore neurriz gaindikoa lortzera iritsi zen Oscar Pistorius hegoafrikarra: 2011ko Olinpiar Jokoetan atleta normalekin lehiatu zen, zilarrezko domina bat paparreratzera heldu zen, 400 m txandakako hegoafrikar taldearen partaide.

Hedabideen ospeak apartuta, beltzen nagusigoan zuri gutxi batzuentzat erreserbatutako bizitza zeraman Pretorian: Reeva Steenkamp modelo ezagunarekin bizi zen, gated community esklusibo batean, elkarrizketa, ekintza karitatetsu eta festa dotoreen gurpilean. Dena eten zen arte, 2013ko otsailaren 14eko gauean, Pistoriusek tiroz hil zuenean Steenkamp. Lapurren bat somatu zuela komunean, atea ireki gabe tiro egin zuela… gauza ziur bakarra hilotza.

Epaiketara auzoak deitu dituzte lekuko, gau hartan entzun zutenaz deklaratzera. Beltzik ez dago horien artean, segurki, bai ordea herbeheretar kolonoen oinordeko afrikaans hitz egiten duten zuri aberatsak. Epaiketan interpreteak ezarri dituzte, denek ingelesez jakin arren bakoitzak bere ama hizkuntzan mintzatzerik izan dezan. Hasi da deklaratzen Michelle Burger afrikaansez, etenka, irudiz interpretearen jardunagatik. Hitz batean trabatu dira gauzak. Tiroak entzun ziren gau hartan, deurmekaar zegoela esan du Burgerrek; confused itzuli du ingelesez. Pistoriusen abokatuak horri heldu dio, benetan nahasirik ote zegoen, entzun zuena ongi identifikatzeko gai ote zen une hartan. Ez, nahasirik ez, artega, kezkaturik, goganbehartuta; interpretearen akatsa, ñabardura ongi ez bereiztea.

Thokozile Masipa epaileak arazorik ote duen galdetuta, interpretearen gainetik jartzeko zalantzarik ez du izan:

She is interpreting what I am saying. Some of the words are not what I am saying and then I am correcting in English

Erabaki dezala erantzun dio emakume epaile beltzak: nahi badu, ingelesez egin dezala. Afrikaansez jarraitzea erabaki du Burguerrek.

Interpretearen akatsa haizatu dute Hegoafrikako hedabide ingeles guztiek, aho batez, enegarrengo lost in translation atal bat osatu nahirik.

Hizkuntza aniztasunaren errespetuzko ikuspen eder bat, esango nuke, 11 hizkuntza ofizial dituen Hegoafrika berrian.

Posted on

Udal hauteskundeak

Bakartxo Arrizabalaga Labrousse

Egun batzuk direla irakurri nion, blog honetan, Maite Imazi, «zuzentarau» hitzaren inguruan ari, hitz aski errotua zela. Niri ere eguneroko hitza zait eta pentsatzen dut blog honetan gabiltzan gehienontzat ere hala izanen dela, administrazioen beharrei loturiko testuekin ibili ohi baikara. Ados naiz, hartara, Maite Imazen ustearekin, nahiz eta, pentsatzen hasita, nire inguruko jende gehienak ez dakien hitz horren berri.

Zuzentarau baino are arruntago eginen zaizkizue, oraindik ere, nik goiburuan emanikoak, segurki. Ez fida, haatik.

Hauteskunde garaia heldu zaigu udaberriarekin batera Hendaiara, eta inguruan ditudan bertako euskaldunen buruetan, horrelako garaietako (udaberria eta hauteskundeak, bi biak zorabio iturri) zorabioaz gain, hitzari berari loturiko zorabioa ere dabilkie gogorki. Prentsan irakurtzen dute halako hitza eta haiek ere, beti ikasteko prest, eman nahian tematzen dira, beti leku berean trabatuz, hau da, hautes partearekin ez dute arazorik, hautesle eta hautetsi erran ohi dutenez; «hor ez da problemik» diote… baina horren ondorengoaren bila hiruzpalau aldiz hautes…, hautes…, hautes… entzutearekin …kundeak proposatzen diet, azkenean, nora heldu ez duela, ur ilunetatik ito gabe jalgi nahirik etsi-etsian dabilenari nola, osatzen diet, beraz, hautes…kundeak; hauteskundeak, hauteskundeak pare bat aldiz ahozkatu, buruko txokoren batean atxiki nahian hausnartuz, eta hurrengoan, berriz trabatuko dira leku berean. Bigarren parte hori ez dute batere gogoko, argi da, baina tematzen direnez, segur laster bere egina duten.

Gainera, oraingo hauteskunde horiek udal hauteskundeak ditugu. Besterik ez genuen behar! Udal, momentuz, ez eta entzun ere ez dute egiten; gehitxo zaie kolpe bakar baterako. Bai, guretzat horren eguneroko, horren arrunt, horren duda gabe zaigun hori ez da haienean, orain artean, existitu. Hemen bozak zituzten, herriko bozak; gero haiek bazter utzi eta élections municipales besterik ez zitzaien geratu; orain hirugarren hau sartu zaie aukeran, eta hori bereganatzen saiatzen ari dira su eta ke. Eta kea bada, bai, haien buruetan.

Dagoeneko, zuetako batek baino gehiagok pentsatuko zuen, hara, zergatik ez ote dituzten, beste horren beharrik gabe, herriko bozak jokatzen, halako katramilatan sartu gabe; zentzuzkoa lirudike, bai, horixe, ez balitz haiek élections municipales egiten zituzten bitartean jokalekua aldatu dela eta ekipoa eskas zaiela orain horrelako partida jokatzeko. Inguruan hauteskundeak gora, hauteskundeak behera gabiltza besteok, eta bozak ematen zituzten haiek bozik gabe dira jadanik.

Lehengo batean, foro honetan bertan, euskara batuaren eta euskalkien arteko lehiaren inguruko eztabaidatxo bat ere bazebilen, ez dakit orain zein karitara. Hendaiarrei argi zaie herriko bozak eskas zaizkiela eta beste zelaian ere behar dutela jokatu; hartara jarriak dira, etortzen zaienari zabal besoak; sentituko ote dugu geuk ere, estandarizatu ordez batu beharra?

Posted on

Basastoa

Eneko Bidegain

Duela zenbait aste nire lankide eta lagun Joxe Aranzabalek galdera zehatz bat egin zidan. Monsieur Lazhar filmaren euskarazko azpitituluak egiten ari zen, eta une batez Balzac-en liburu bat aipatzen zen: La peau de chagrin. Erantzuna ez nekien, baina Joxeri erantzun nahi niolako batetik, eta galderak jakin-mina piztu zidalako bestetik, bilatu nuen.

«Peau de chagrin» esaera baten zatia da frantsesez: «se rétrécir comme une peau de chagrin» esaerak erran nahi du zerbait pixkanaka desegitea, erabat suntsitu arte, adibidez, langileen eskubideak. Nola itzuli esaera bera euskarara? Hori bertzerik da (zergatik ez «izotz zati bat bezala urtu»?), baina has gaitezen hastapenetik.

Zorionez, itxura guztien arabera, esaera Balzac-en liburuaren izenburutik dator, eta ez alderantziz. Beraz lasai bila dezakegu liburuaren itzulpena, esaerari kasu handirik egin gabe. Zailtasuna ez dator «peau» hitzaren itzulpenetik, «larru» erran nahi baitu, dudarik gabe. «Chagrin», ordea «pena» edo «bihotzmina» da euskaraz, eta hori diote hiztegiek. Baina «peau de chagrin» ez daiteke izan «pena larrua»… Beste zerbait erran nahi du.

Trésor de la Langue Française webgunera jo nuen «chagrin» hitzaren beste adiera baten bila, eta «larrugintza» atalean azaltzen du mando, asto edo zaldi larruazalarekin egiten den larru pikortsu bat dela, askotan luxuzko moltsak-eta egiteko erabiltzen dena. «Une peau de chagrin» erraten zaio larru latz bati ere, baina hiztegi honen arabera, Balzac-en liburuaren izena asto larruaren ideiatik dator. Baina larru mota horren ezaugarria da erraz desegiten dela, eta hortik dator hasieran aipatutako esaera bera ere.

Erabaki bat hartu baino lehen, eleberri hori beste hizkuntzetan nola den begiratu nuen. Espainolezko bertsioak «larru latz» hautatzera bultzatuko gintuzke, La piel de zapa izenburuko «zapa» hitzak «f. Piel áspera de algunos peces selacios, como la lija», erran nahi baitu. Ingelesez bi aukera daude: The Magic Skin eta The Wild Ass’s Skin. «Larru magikoa» hautatuz, guztiz beste bide batetik joango ginateke. Bigarrenak, ordea, «asto basaren larrua» erran nahi du, eta hor hurbiltzen gara jatorrira.

Ideiak garbiago edukitzeko asmoz, nolaerran.org hiztegiaren egileengana jo nuen. Beñat Oihartzabalen argibideak heldu zitzaizkidan: «chagrin» hitza turkieratik omen dator, eta «basasto» erran nahi du. Gomendio horiei segituz, Joxe Aranzabalek Balzac-en liburuari Basasto larrua izenburua eman dio.

Posted on

Blas de Oterok Gabriel Arestiren heriotzean

m. a. elustondo

Gizaldi eta
gizaldietan defenditu zenuen etxea,
gure aberri txikia
belar eta odolezkoa,
anaia eta maisua,
begira Meliri malenkoniazko ilargi baten antza hartzen
entzun
Nerea
Guria
Andere Bihotzen kriskitina,
Gabriel, euskal poesiaren iraultza,
isildu, isildu beraren hilobi ondoan,
zelatan dabil norbait zuk baztertu zenuen gurutze bat hartuta,
gure gizaldietako etxeak bizirik iraungo du zure berban,
gure etxean segitzen duzu.

(Blas de Otero, Madril, 1975eko iraila)

Posted on

Iritziz aldatu da? Iritziz aldatu du? Iritzia aldatu du?

Aiora Jaka Irizar

Aspalditik izan dut zalantza hori, nola demontre eman behar den euskaraz gaztelaniazko «ha cambiado de opinión». Azken asteetan prentsan eta bestelako irakurgaietan aurkitu ditudan antzeko hiru adibidek behingoz gaiari heltzera eta ikerketatxo bat egitera bultzatu naute:

Bi lagun horietako bat gandorrarekin orrazten zen, larruzko txupa beltzaz janzten zuen, eta lider bat zen institutuan. (Idurre Eskisabel, Berria 2014-03-12)

Beraz, aipatu eleberri humoretsuan liburuen bidez protagonista guztiak eraldatzen dute izaeraz eta aldartez (idazleak bere misoginia gainditzen du, haren arrebak etxeko giro itogarria garaitzen du eta aurkitzen duen maitaleak, liburuak saltzeaz aparte, literatura idaztera pasatzea deliberatzen du…). (Fito Rodriguez, Irakurketa dela-eta, Erroteta, 2012)

Joana Ocaña aktoreak Erikarena egiten du; sexuz aldatu den emakumea da (Adrian Garcia, Berria 2014-03-09)

Lehenengo bi adibideek belarriko mina eragin zidaten, nik txupa beltzaz janzten zen edo txupa beltza janzten zuen esango bainuke inolako zalantzarik gabe lehenengoan, eta izaeraz eta aldartez eraldatzen dira bigarrenean.

Iritziz aldatu esamoldearekin, baina, gauzak ez ditut hain argi. Badakit «aldatu» aditza iragankorra nahiz iragangaitza izan daitekeela, baina hau bezala instrumentalez osatutako egitura batean, modu iragankorrean ala iragangaitzean jokatu behar da? Ala ez du instrumentalik behar, absolutiboa baizik, osagarri zuzen moduan? Susmoa dut iritziz aldatu du ez ote zaigun gaztelaniazko egituraren kalko bidez sartu: ha cambiado de opinión > iritziz aldatu du, BAINA (se) ha cambiado de casa > etxez aldatu da.

Ereduzko Prosa Gaur corpusera jo dut bilaketa bat egitera, ea gure ereduek zer darabilten ikustera, eta denetatik topatu dut; adibide batzuk baino ez ditut emango hemen:

IRITZIZ ALDATU DU

Sethe buruz behera jartzen hasi baina iritziz aldatu zuen. (Maitea, Toni Morrison / Anton Garikano, Alberdania, 2004)

Baina litekeena da hemendik zortzi egunera idaztea, iritziz aldatu duela eta beste baterako uzteko. (Goragalea, Jean Paul Sartre / Monika Etxebarria, Alberdania-Elkar, 2003)

Kopetan muxu eman zidan, eta iritziz aldatzen banuen bera han egongo zela esan. (Eta handik gutxira gaur, Eider Rodriguez, Susa, 2004)

IRITZIZ ALDATU DA

Eta esaten badiot iritziz aldatu naizela berriro? (Brooklyngo erokeriak, Paul Auster / Oskar Arana, Alberdania, 2006)

-Orain hori erraiten duk, baina neure bizitza kontatuko banik, iritziz aldatuko hintzateke, beharbada… (Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien, Elkar, 2000)

Ziztu bizian errepidea berriro zeharkatu, bulegora presaka igo, inorentzat ez zegoela oihuka esan idazkariari, telefonoa hartu eta etxeko zenbaki osoa ia markatua zuenean, iritziz aldatu zen. (Harry Potter eta Azkabango presoa, J.K. Rowling / Iñaki Mendiguren, Elkar, 2002)

IRITZIA ALDATU DU

Ez zuen iritzia aldatuko, ezta? (Eraztunen Jauna III, J.R.R. Tolkien / Agustin Otsoa, Txalaparta, 2004)

Lehen akigarria iruditzen nintzaion, eta bera ere bai niri; orain nik iritzia aldatu dut, baina aldatu ote du berak ere? (Anne Franken egunkaria, Anne Frank / Josu Zabaleta, Erein, 2004)

Jontxuk bazekien, ustez, eta azken orduan iritzia aldatu zuen. (Errautsen distira, Xabier Mendiguren Elizegi, Elkar, 2002)

Bilaketa horrek ezer gutxi argitu dit erabili beharreko formaren inguruan. Beraz, halakoetan sarritan egin ohi dudanez, Patxi Petrirenaren Morfosintaxiaren inguruko zalantza eta argibideak liburura jo dut, eta hantxe topatu dut azalpen labur bezain zehatza (184. or.):

«Arropak aldatu ditut» ez ezik, «arropaz aldatu naiz» ere esaten da. Honako hauetan, ordea, oso zalantzakoa da instrumentala; absolutiboa, berriz, segurua:

(1.001)     a. *Bidasoa taldeak atezainez aldatu beharko du.

              b. Bidasoa taldeak atezaina aldatu beharko du.

(1.002)     a. *Jarreraz aldatzen badu, lortuko du.

              b. Jarrera aldatzen badu, lortuko du.

(1.003)     a. ▪ Iritziz aldatu da. («*Iritziz aldatu du», okerra)

              b. Iritzia aldatu du.

Orotariko Euskal Hiztegian ere argi ikusten da «aldatu» aditza instrumentalarekin erabiltzean iragangaitzean jokatu izan dela tradizioan:

(Con instr.). Cambiar(se) (de). “Changer de robe ou de lieu. Lekuz aldatu zara” SP (v. lekualdatu, tokialdatu). “Eskuz aldatu (Sal), mudar de dueño” A EY III 257 (v. eskualdatu). “Etxez aldatu dira (V-gip, G-azp, AN-gip, B, BN-arb), bizitzez kanbitu dire (AN-5vill), lekuz aldatu ziren (BN-lab), artzainak bazkatokiz aldatu ziren (BN-ciz)” Gte Erd 10.

Aurrerago ematen diren adibideen artean ere, iragangaitzean daude ia denak. «Iritziz aldatu» esamoldea ere ageri da adibideen artean, iragangaitzean hau ere:

Ez bait naiz gehiegi gai honetan iritziz aldatu. MEIG VIII 53.

Argitu ditut, beraz, hasierako zalantzak: iritziz aldatu naiz esango dut hemendik aurrera (eta etxez aldatu naiz, arropaz aldatu naiz, sexuz aldatu naiz, izaeraz aldatu naiz…), eta ez iritziz aldatu dut (bigarren aukera hori osagarri zuzena dagoen kasuetarako gordeko nuke: amak iritziz aldatu (aldarazi) zuen alaba); edota, instrumentala alde batera utzita, iritzia aldatu dut, besterik gabe.

Posted on

Hiztegiz hiztegi…

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

…ibiltzen naiz sarritan hitz edo esamolde jakin baten euskal ordain taxuzkoena aurkitu ezinik. Baita buruan dudan ordaina egiazki taxuzkoena —edo bederen zuzena— ote den argitu nahirik ere. Hiztegiz hiztegi, corpusetik corpusera, ereduzko prosatik ereduzko prosara. Hainbeste eta hainbestetan ibiltzen naiz han-hemenka kontsultan non iruditzen baitzait anitzez ere denbora gehiago iragaten dudala kontsulta etengabeko horietan ezen ez itzulpenak eskatzen dituen bestelako eragiketa mentaletan.

Egia da, egia denez, hiztegietarako joan-etorri horietan ibili bidenabar burua estutzen aritzen naizela maiz, gogoan alderrai dabilzkidan aukeren-maukeren gainean hauta-lanetan. Baina egia da, baita ere, nahiago ditudala ez zenbatu kontsulta-lanetan pasatzen ditudan denbora-tarte horiek, beldur bainaiz ileak lazteko moduko kontuak aterako litzaizkidakeela.

Nago ez ote den segurtasun falta ikaragarrizko baten seinale. Edo izan liteke estuegi lotzen natzaiola Itzulpengintza Masterreko irakasle haren aholkuari: hitzen batekin duda izpirik izanez gero, hiztegietara jotzeko beti (hala ez jokatzearen ondoriozko itzulpen trakets eta xelebreen antologia polit eta irri-emangarri batekin hornitu zigularik aholkua, jakina). Inoiz pentsatu dut Interneten errua ere badela, hain delako erraza eta erosoa, baita —batzuetan— entretenigarria ere, leihoz leiho jauzika orduak ematea.

Anitzetan galdetu diot neure buruari nola eginen nukeen baliabide horiek guztiak gabe, nola moldatuko nintzatekeen Internet gabe edo eskura hiztegirik bakar bat ere izan ezean. Uf! Izerdi eta guzti sumatzen dut bizkarrezurrean beheiti! Eta hara non aurreko batean Xabier Olarrak hausnarketa aski jakingarri hau bidali zidan mezu batean, hark itzulitako Historiarik goibelena irakurri ondoren igorri nion laudorio mezuari erantzuteko:

«Eta Historiarik goibelena, bai, niri ere liburu bikaina iruditu zait beti. Nik atxikimendu berezia diot, lehenbiziko ehun orriak papera eta lapitzarekin eta hiztegirik gabe egin nituelako Nepaleko trekin batean (zati bat) eta Kathmandun beste zati handi bat, han ere papera eta lapitzarekin (eta Internetik gabe). Gero, noski, hona iritsi nintzenean behar ziren hiztegi guztiekin bukatu nuen. […] Bestalde, uste dut norberak barruan dituen baliabide soilekin lan egin izanak —liburuetara, hiztegietara eta abar gehiegi jo gabe— nolabaiteko naturaltasuna ematen diola lanari (eta irakurketa erraztu ere bai agian). Hori da behintzat X-k esan zidana Durangon: historia ez zitzaiola batere interesatu, baizik eta testua bera, idazkera, eta abar, eta horrek euskaraz hartzen zuen taxua. Esplikatu nion nola egin nuen aspaldi hartan, eta beharbada horren ondorio izango zela […]».

Ni, nolanahi ere den, saiatu ere ez![1]

[1]Bide batez, bihoakie hemendik nire miresmenik handiena Internet gabeko antzinaroko itzultzaile guztiei!

Posted on

Hau traizioa bada

Karlos del Olmo Serna

«Traduttore, traditore» salaketa aurrenekoz erabili ei zuten Danteren Divina Commedia frantsesera eroandako itzultzaileen lana epaitzean, jatorrizkoari leial ez izatearen ondorioz literatur lan handi-handi bat txikitu bide zutelako. Harrezkero, itzulpengintzaren gainean diharduen edonork bere buruari aski eta eskubide osoko juje deritzo lanbidea nahiz edozein itzultzaile judikatu eta damnatzeko, aipabide hori berbara ekartze hutsaren indarrez edo lizentziaz.

Gregory Rabassa itzultzaile omentsuak argi ebatzi du esaera horren gainean: «itzultzea traizioa bada, traizio egin dezagun ahalik eta ondoen». Eta ondo baino hobeto ei daki zertaz ari den, boomeko idazle latinoamerikarren lanak ingelesezko merkatuetan aditzera eman baitzituen eta ospetsu bihurtu: Jorge Amado, M.A. Asturias, Julio Cortázar, García Márquez, Vargas Llosa… Haren gainean García Márquezek esana du Rabassa ingelesezko idazle latinoamerikarrik onena dela. Itzultzailea eta irakaslea ez eze, poeta ere delako Gregory Rabassa (1922) jatorri kubatarreko amerikarra.

If This Be Treason: Translation and Its Dyscontents, A Memoir liburuan, besteak beste, traizioaz eta traizio moduez dihardu. Izenburuan omenaldi egiten dio liburu portadatxoko aipuetako bati, (bestea italierazko esaldi ospetsu hura da) Virginiako lehen gobernari izandako Patrick Henry politikariaren esanari: «If this be treason, make the most of it», pentsaeraz Ingalaterratik independente izatearen alde agertzeagatik traidore izatea aurpegiratu ziotenean arrapostu hori bota zuelako. Bestalde, izenburuak badu beste joko bat: dyscontent horrela idaztean, kontenturik eza eta disfuntzioaren kontzeptua berba bakarrera ekarri gura ditu Gregoryk, Freudek Das Unbehagen in der Kultur liburuan jorratutako bakartasunaren esanguraz bat.

Aurreneko kapituluan itzultzailearen metafora bikain-bikaina eskaintzen du, Calderónen La vida es sueño laneko pasarte bat erabilita: «ez baitut traidorerik nahi / amaiturik traizioa». Izan ere, halaxe jazotzen da gizartean: traizioa egin ostean, nork du gogoan traidorea? Ez ote du gizarteak itzultzailea gurago ziega ilun batean giltzapetu, edo, bederen, hala balitz legez jokatzen?

Gregoryk dioenez, itzultzaileak saldukeria egin diezaioke hitzari, lehenik eta behin. Eta elea tradituz gero, hizkuntzari egiten diogu traizio, hitza delako berbetaren muina, ikusi, sentitu eta irudikatzen ditugun gauza guztien metafora. Bigarrenik, berbari eta, hortaz, mintzoari etoikeria eginez gero, abiaburuko nahiz helmugako kulturei ere traidorekeria egingo diegu, hizkuntza kultura jakin baten ekoizkina delako.

Tradituen beste sail bati gagozkiola, traizio egin diezaieke itzultzaileak itzulpengintzaren inguruan dabiltzan gizaki guztiei ere. Aurreneko biktima, zertan esanik ez, egilea bera da. Eta egilea traditzean, irakurleei nahiz geure buruari egingo die jukutria.

Harri, stone, pierre, piedra… berbek objektu bera irudikatzen (omen) dute, dena dela, elkartrukagarri dira horregatik, besterik gabe? Soinu aldetik, esaterako, elkarren erabat ezberdinak dira. Flaubertek pierre idaztean buruan zuena ez dute inoiz emango harri, stone edo piedra berbek den-dentxoan. Traizioa, hortaz. Kontua da Flauberten garaiko irakurle frantsesak ere ez zuela buruan izango idazlearen irudi bera inondik inora (ezinezkoa delako, izatez). Azken buruan idazlea compendium bat da, osagai askoren multzoa: hizkuntza, kultura eta hitz pertsonal-pertsonalak, eta alderdi horietako batzuk helezinak gerta dakizkioke itzultzaileari.

Guztiarekin ere, itzultzailearentzat traiziorik tristeena da bere buruari egiten diona, itzultzailea ere idazle eta irakurle delako. Idazle ideala esan geniezaiokeela dio Rabassak. Eta irakurlea ere badenez —gogoan izanda irakurle bakoitzak jatorrizkoaren irakurketa berezi eta ezberdin bat egiten duela—, itzultzaile-idazle-irakurlea testu itzuliaren irakurleen irakurraldien bideratzailea izango da, eta horrek irakurleen jainko ahalguztidun bihurtzen du, noiz apetatsu noiz zintzo.

Itzultzaileak, hortaz, traizioa ezinbestekoa dela ikusita, alebosia hori ahal denik eta ondoen egiten saiatu beharko du, jakitun ere jakitun dagoela itzultzea inoiz amaitzen ez den prozesu edo ariketa dela, urte batzuk igarota testuari berriro oratzeko aukera izanez gero noraezean aldaketak egingo dizkiola, alegia, traizioa bikaintzen ahaleginduko dela, noraezean.

Traiziorik «onena», hau da, itzulpenik taxuzkoena, «oinarri-oinarrian, irakurketa egoki bat» besterik ez delako Rabassaren aburuz: «Itzulpengintza hurbiltze bat da. Birkreatzea ezinezkoa da. Itzulia egiaren beste bertsio bat da».

Bibliografia

RABASSA, Gregory. If This Be Treason: Translation and Its Dyscontents, A Memoir. New York: New Directions Books, 2005.

Posted on

Maiteminduta

Koro Garmendia Iartza

Beti gurekin izan ditugun hitzek, batzuetan, ezustekoak ematen dizkigute mamian pixka bat arakatzera ausartzean edo gogoetan gehixeago sakontzeko pausoa ematean. Halaxe gertatu zait niri maitemindu aditzarekin. Aski hitz arrunta da, ezta? Misterio handirik gabea, itxuraz. Baina ondo al dakigu zer adierazten nahi duen? Neurri batean, bai; baina neurriaren beste zatian ez, beharbada.

Aditzaren esanahietako batera mugatzeko joera daukagu; segur aski, besteaz jabetu ere egin ez garelako. Adiera zabalduenarekin identifikatzen dugu aditza; enamoratzearekin, alegia. «Irakaslea maitemindu egin da. Autobus-gidaria gustatzen zaio. Eta nola, gainera!». Bikain. Oso ondo erabilita dago. Baina bada besterik. Hain zuzen ere, maitasunak sarri askotan izaten duen beste alderdiarekin lotuta dagoena: minarekin. Hots, maitatu bai, baina trukean nahi edo desio den maitasuna jasotzen ez denean izaten den nahigabearekin (mal d’amour, mal de amores). Oinaze horrek ere maitemina du izena: «maiteminez zauritu da», «maiteminak jo dio bihotza»…

Beraz, hitz batek berak maitasunaren zirrara eta maitasunaren samina adierazten dizkigu euskaraz. Ez al da berezia? Arbasoak konturatuta zeuden, nonbait, maitemintzeak, askotan, maitatzea ez ezik, mintzea ere badakarrela, eta biak hitz bakarrean biltzea erabaki zuten. Haien jakintza!