Kategoria: LEHENAGOKOAK

Posted on

Muin erreduziezina

Xabier Aristegieta Okiñena

Joan den urtarrilaren 13an, Patxi Petrirenak argitze-ahalegin eskergarri bat plazaratu zuen blog honetan bertan, “Ezaz” izenburupean. Laburbilduz, xede zuen aztertzea ea “eza” “gabezia” esanahiko izen bezala erabiltzen denean, izen horrek -a itsatsia duen ala ez; hots, “eza” ala “ez” ote den. Ikusirik, besteak beste, Hiztegi Batuan “-ik eza” gisa jasota agertzen dela, eta ez “-ik ez” gisa.

Patxi Petrirenak gaiari heltzeko hartu zuen ikuspegia izan zen, nik ulertu nionez, informazio kontrajarriak eskaintzen dituzten iturriak erabiltzean zirt edo zart egitearen korapiloarena.

Oraingoan, ordea, gai hori beste ikuspegi batetik landu nahi nuke, sumatu uste dudan gertakari baten testuinguruan kokatuz.

Planteatzen dudan ideia da zenbait erregulartasun hautsi egiten ditugula euskaraz, automatismo ez makalez, erregulartasun horiek azken bururaino eramateak ulergarritasunari egingo liokeen kaltea saihesteko; eta esango nuke jokabide hori inspiragarri gerta dakigukeela hizkuntzaren beste bazter batzuetan ere (aipaturiko eza/ez zalantza, esate baterako), dena delako erabakia hartzerakoan beti ulergarritasunaren aldera lerratzeko.

Esandako hori funtsatzeko, aditzoinari buruzkoak diren adibide hauek jarri nahi nituzke gaurkoan:

1. adibidea: “Etsi”ren taldea. Hiztegi Batuan honako informazioa eskaintzen zaigu zerrendaturiko aditzei buruz:

askietsi, askiets, askiesten. du ad.

balioetsi, balioets, balioesten. du ad.

ederretsi, ederrets, ederresten. 1 du ad. Ipar. ‘onartu’ 2 dio ad. ‘eder iritzi’

handietsi, handiets, handiesten. du ad.

“Etsi”ri dagokionez, ordea, honako hau jasotzen da:

etsi 1, etsitzen. du ad.

“Etsi, etsitzen”. Alegia, ez “etsi, esten”.

2. adibidea: “Hezi”. Hiztegi Batuak jasotzen du:

hezi, hez, hezten. du ad.

Aditzoina “hez” da, Hiztegi Batuaren arabera. Hortik sortzen da, adibidez, “hezle” izena, Hiztegi Batuan jasoa, nahiz eta ezin esan oso erabilia denik, “hezitzaile”ren aldean (hori ere Hiztegi Batuan jasoa). Zergatik erabiltzen da gehien “hezitzaile”, logikoena edo –lehen erabili dudan hitzari eustearren– erregularrena “hezle” litzatekeenean?

Era berean, “aztertu”ko “azter”ek “azterketa” ematen duen bezalaxe, “hezi”ko “hez”ek “hezketa” eman beharko luke. Baina ez da halakorik esaten, ezta Hiztegi Batuan jasotzen ere.

Eta, “sartu”ko “sar”ek “sarbide” ematen duen bezala, “hezi”ko “hez”ek “hezbide” eta, hortik, “hezpide”ra eraman beharko gintuzke… ustez. Baina ez: “hezibide” ematen du, eta halaxe jasotzen du Hiztegi Batuak.

Eta ez du “hezkarri” ematen, baizik eta “hezigarri”.

3. adibidea: “Heldu”. Hiztegi Batuak hauxe jasotzen du:

heldu 1, hel, heltzen

Baina “jarri”ko “jar”ek “jarleku” ematen duen ez bezala, “heldu”ko “hel”ek “helduleku” ematen du; ez “heleku”.

Goiko adibideek erakusten dute, nire interpretazioaren arabera, aditzoinaren identifikagarritasun-problema bat gertatzen dela. Eta horren eskutik, ulergarritasun-problema bat.

“Esten”en nekez identifikatzen dugu “etsi” aditza. “Balioesten”en bai, baina ez “-esten” bukaeragatik, baizik eta “balioesten“ horrek “balioetsi” bloke osoa identifikatzeko adina material, grafiko nahiz fonetiko, eskaintzen digulako. Baina “esten” laburregia da, eta, beste ezein elementurekin uztartuta joan gabe, ez digu bertan “etsi” argiro atzitu ahal izateko modurik ematen. Hortaz, ezin dugu ulermenari kalterik egin gabe “etsi” erreduzitu.

“Hezi”ko aditzoina “hez” dela ikusi dugu. Alabaina, eta batez ere ahozko (entzunezko) diskurtsoari dagokionez, esango nuke “hezi” hori ezin dela ulermenaren kalterik gabe erreduzitu, non eta hatxe hori hasperendun egiten hasten ez garen, ezen arriskua dago aditz nagusi gisa ez baizik eta aditz laguntzailearen ezeztapen gisa interpretatua izateko. Adibidez, norbaitek “hez dezagun astakilo hau” bezalako zerbait esaten badu (“esan”, diot; ez “idatzi”), askoz ere nekezago ulertuko zaio “hezi dezagun” esanda baino. Ezezko aditz gisa ulertuko genioke askok… eta aditz nagusiaren esperoan geratuko ginateke: “ez dezagun… zer?”.

“Hezitzaile”k ere, iruditzen zait askoz samurrago egiten duela ulermena “hezle” gordin batek baino (esan bezala, bai “hezitzaile” bai “hezle” Hiztegi Batuan jasota ageri dira).

Horrenbestez, “heziketa” esanahi-familiaren muin erreduziezina, ahozko diskurtsorako behintzat, “hezi” litzateke.

“Hel gaitezke” problemarik gabe ulertzen da. Baina “heldu” ezin dugu erreduzitu, “leku”ri uztartuta badoa.

******

Aurreko horren guztiaren argitan behatuko nioke nik ez/eza aferari. Horretarako, Patxi Petrirenak Ereduzko Prosa Gaur-tik aterata eskaintzen dizkigun adibide batzuei heldu nahi nieke; zehazki, berari bitxiak egiten zaizkion batzuei:

Segurtasun-eza hori
Segurtasun eza handia
Ahalmen eza honen iturburuak
Xarmarik eza hura
Segida eza batzuk
Arrazoimen-eza politikoa
Bortxakeriarik eza aktiboa

Pentsatzen dut “eza” -a itsatsidun bezala agertu izana dela bitxi iruditze horren arrazoia. Baina nik uste dut –a itsatsi horrek baduela logikarik: “segurtasun ez handia” esango bagenu, ez al litzateke oso sintagma ekibokoa izango? Entzulearen edo irakurlearen ulermenari ez al litzaioke gailenduko segurtasuna “ez handia” izatearen ideia? Edo arrazoimen “ez politikoa” izatearena, beste adibide bati heltzearren? Egia da “eza”ren aurreko izena partitiboan egoteak ulermen egokirako bidea ematen digula; baina duda dut zantzu eskas samarra ez ote den. Alegia, eta beste adibide bat jartzearren: “agintariekiko begirunerik ez larria” esatean kolpe batean ulertzen al da “begirunerik eza”z ari dela, eta ez “ez larriaz”? Ez naiz galdetzen ari partitiboa behar adinako pista izan “beharko” litzatekeen ala ez, baizik eta ea egiazki, praktikan, halakotzat funtzionatzen duen euskaldun gehienentzat ala ez. Eta, horren arabera, ez/eza substantiboaren muin erreduziezina “ez” den ala “eza” den.

Posted on

Oi, gu hemen, bidean galduak… (eta II)

Alfontso Mujika Etxeberria

Honela bukatu nuen joan den hileko idazkitxoa:

«(…) harrigarri baino harrigarriagoa iruditzen zait Euskaltzaindiak, batetik, amankomun, abarrots eta ainitz baztertzekoak direla esatea, eta, bestetik, amankomun nahiz komun, abarrots nahiz harrabots eta anitz nahiz ainitz idatz dezakegula esatea.»

Badakit gerora Euskaltzaindiaren Jagonet zerbitzuan galdetu dutela ea ainitz eta amankomun hitzen grafia zuzena zen, eta, Euskaltzaindiaren hiztegian onartuak zirela erantzun kriptiko-aseptikoa jaso ondoren, galdetu zutela ea ulertu beharrekoa zen, ondorioz, Hiztegi Batua —grafiak erabakitzeko egindako hiztegia— gaizki zegoela. Orduan, erantzun hau jaso zuten:

«Bai, Hiztegi Batua zaharragoa da Euskaltzaindiaren Hiztegia. Adierak eta adibideak delakoaren aldean, eta azkeneko horrek dakarrenak agintzen du.»

Jagonet zerbitzuaren erantzun azkarra izan zen, eta ez zen noski inongo batzorde-bilera edo batzarrik egin hori erabakitzeko. Ez dakit, beraz, zenbateraino den erantzun hori erabaki ofizial baten ondorioa. Nolanahi ere, marka da gero: Euskaltzaindiak grafiak erabakitzeko hiztegi bat egin du, eta hiztegi horixe da Euskaltzaindiaren webgunean kontsulta daitekeen bakarra. Han debekatzen diren grafia batzuk, gero, ontzat eman dira beste hiztegi batean, hiztegi ofiziala izanagatik Euskaltzaindiaren webgunean kontsultatu ezin den hiztegi batean. Zenbat eta zein dira hitz horiek? Ezin jakin. A letran, hiru aurkitu ditut nik. Gaur, B letrako adibide bat utziko dut hemen:

Hiztegi Batua:

                biper* e. piper

Euskaltzaindiaren hiztegia:

                biper iz. Ipar. Piperra.

Tira, ez nuke nahi gai honekin gogaikarri gertatu. Bego horretan. Beste alde batetik jarri nahi ditut aurrez aurre Hiztegi Batua eta Euskaltzaindiaren hiztegia, erakusteko ez dela bigarrena lehenengoaren hiztegi osoa bakarrik, Euskaltzaindiak berak hala zela esan bazuen ere liburuaren aurkezpen-hitzetan.

A letran bakarrik, 19 azpisarrera berri aurkitu ditut, Hiztegi Batuan falta direnak. Hiztegi osora estrapolatuz, 200 inguru izan litezke guztira. Hona hemen A letrako azpisarrera berriak:

SARRERA AZPISARRERA BERRIA
abere abere beltz Txerriaren motako aberea. Lokatzetan, abere beltza bezala
absolutu balio absolutu Mat. Zenbaki erreal batek plus/minus ikurra kontuan hartu gabe duen balioa.
adeitasun adeitasunezko izlag. Adeitasunezko trataera. Adeitasunezko agurra.
afari afaritako Afaltzeko. Afaritako lekua. Afaritako ez zela falta arraina saltsan.
agur agur t’erdi Agur egiteko erabiltzen den adeitasun esapidea. Agur t’ erdi, ongi etorri jauna. Agur, Jon Arrospide, agur, agur t’ erdi, zeru goienetan, atsedendu bedi.
ahamen ahamen bat ere ez izan Ezer ez izan. Ahamen bat ere ez dut.
ahantzi ezin ahantzi(zko) Ezin ahaztuzkoa. Ezin ahantzizko amesgaizto bato Hemen iragan minutu ezin ahantzizkoak. Ezin ahantzia da amaren hegala.
ahots ahots korda, ahots-korda Zintzurreko mintzezko tolesturetako bakoitza, dardaratzean ahotsa sortzen duena. Ahots kordak urratuta zituen. Ahots korda bat moztu behar izan dizugu.
aitaren aitaren egin orduko Aitaren batean. Aitaren egin orduko ezkutatu zitzaidan.
aitor aitor oneko Esker onekoa. Zaldun hau aitor anekoa da Jainkoarekin.
akuilu akuiluaren kontra ostiko egin Norbait bere buruaren kaltean ari izan.
alde aldetiko izlag. (-en atzizkiaren eskuinean). Mamiaren eta formaren aldetiko ikerketak.
aldi aldian-aldian Noizean behin. Gozokiak jan eta jan ari zara, aldian-aldian lagunari ere eskainiz.
alokairu alokairuan adlag. Errentan. Etxebizitza asko jarriko dituzte alokairuan. Alokairuan hartu dituzte lurrak.
anaiarte anaiarteko 1 izlag. Anaitasunezkoa. Anaiarteko bazkaria. Anaiarteko giroan. 2 izlag. Senideen artekoa. Anaiarteko gerra, borroka, gorrotoa.
arma arma zuri Burdinazko edo altzairuzko xafla duen arma ebakitzailea.
arte arte galeria, arte-galeria Artelanak erakusten edota saltzen diren aretoa.
arrautza arrautza(k) egin Arrautzak kanporatu. Ik. errun. “Jonasek gorde dezala” esaten da oiloak arrautza egiten duenean.
aurrez aurrez ikusi Aurrez ikusi ezin ditugun aldaketak gerta daitezke. Aurrez ikusia zegoena aspaldi-aspaldidanik, heldu da azkenerako patuaren izenean. Erantzunak aurrez ikusi.

Badira tartean esamoldeak (agur t’erdi, ahamen bat ere ez izan, aitaren egin orduko, akuiluaren kontra ostiko egin), badira izenlagunak (aldetiko, adeitasunezko anaiarteko), adizlagunak (alokairuan) eta bestelakoak. Eta badira terminoak ere. Batez ere, terminoek eman didate atentzioa. Zeren arabera erabaki ote da haiek sartzea eta beste batzuk ez sartzea? Erabilera-maiztasuna ez da izan irizpidea, ziur naiz.

Zergatik sartu da ahots-korda eta ez, adibidez, ahots-talde, ahots-musika, ahots zuri…?

Zergatik sartu arma zuri bai eta ez, adibidez, arma labur, arma astun, arma nuklear…?

Zergatik sartu da arte-galeria eta ez, adibidez, arte abstraktu, arte klasiko, arte-eskola, arte-ondare edo labar-arte? Zertarako sartu arte-galeria azpisarrera, gero, galeria sarreran, adiera hau dagoenean:

galeria 4 iz. Artelanak, batez ere margo eta eskultura lanak, erakusten eta saltzen diren tokia. Kaiua galerian Cristina Zelich-en argazkiak ikusi ahal izango dira. Arte-galeria 1968ko otsailean ireki zuten.

Eta zer axola dio? esango duzu, beharbada. Arrazoi duzu, nori dio axola? Ez da inolako arazoa azpisarrera horiek hor egotea, jakina, ez dut hori kritikatzen. Inon adierazi gabe eta ezkutuan bezala horrelakoak sartzea gertatzen zait harrigarria. Eta zergatik gertatzen zait harrigarria? Hiztegi batean (jakina) aurkitu dut erantzuna:

Déformation professionnelle is a French phrase, meaning a tendency to look at things from the point of view of one’s own profession rather than from a broader perspective. The implication is that professional training, and its related socialization, often result in a distortion of the way one views the world.

Eta zu, itzultzaile, libre zaude horrelako deformaziotik?

Posted on

Ikus-entzunezko fikzioa euskaraz

Iñaki Iñurrieta Labaien

Lehenago ere agertu da hemen euskarazko bikoizketaren auzia, horretaz nik baino gehiago pentsatu duen jendearen eskutik agertu ere, baina azkenaldian gai horri buruz aritzeko parada izan dudanez[1], berriro ekarriko ditut hona han-hemen irakurritako zenbait ideia eta arrazoi, gaiak buelta gehiago ematea merezi duelakoan.

Euskarazko bikoizketa arkeologia izango da laster, zioen Asier Larrinagak hemen duela urtebete. Nonbait, goi-mailan hartutako erabakia da hogeita hamar urtean egindako bideari amaia ematea. Eta larria sortzen dit horrek, larria sortzen dit pentsatzeak erabaki horrekin batera hemendik aurrera filmek, telesailek, ez dutela euskaraz egingo, hemen sortutako bakan batzuk izan ezik.

Gogoan dut nola, aspaldi batean, euskal telebistarik ez zegoenean, lagun batek galdetu izan zidan inoiz ea nola egiten nuen ametsetan, euskaraz ala erdaraz, “¿Tú sueñas en euskera o en castellano?”, horrela neurtu nahian-edo zenbateraino nintzen euskaldun.

Euskara ametsetarako, hau da, imajinatzeko balio duen hizkuntza izan dadin, ikus-entzunezkoetatik datozkigun mezu eta historiak ere euskaraz jaso beharko ditugu. Esan nahi dut: euskaraz ere izan beharko dugu aukera mundu zabalean kontatzen direnak ikus-entzuteko; lurralde miresgarri zein izugarrietan, iragan amestuetan edo etorkizun zientzia-fikziozkoetan ere gertatzen direnak. Hala ez bada, irudimena euskaraz ere bazkatzen ez badugu, erdara are gehiago jabetuko da gure ametsez, eta euskarak gero eta etorkizun mehar, motzagoa izango du. Nahikoa arrazoi izan behar luke horrek dagokionak auzi estrategikotzat har dezan lehen mailan jartzea euskarazko fikzioa. Euskaraz sortua eta euskarara ekarria.

Bikoizketaren kontra, bi argudio erabili ohi dira nagusiki: bat, ez da lortu bikoizketan erabilitako euskara sinesgarri egitea; bestea, bikoizketa garestia da.

Lehen argudioaren arabera, orain arte erabili den euskarak ez digu askorik balio irudimena garatzeko. Egia da gauzak hobeto egin daitezkeela. Euskara sinpleagoa, errealagoa, ulergarriagoa behar dugu, zioen Fermin Etxegoienek, eta estetika aldarrikatzen zuen etikaren gainetik. Arrazoi du, ziur asko, baina, berak emandako adibidea erabiliz, ez dut ulertzen zertan den estetikoagoa «kokodrilo», «krokodilo» baino. Dagoeneko normaltzat jotzen dugu krokodilo idaztea, baita esatea ere askok. Astebetean dozena bat aldiz entzunez gero, laster normaldu liteke edozein hitz, belarrian lehenik, ahoan gero; nahikoa da orain darabilgun hiztegia eta duela hogeita hamar urtekoa konparatzea, ikusteko zenbat hitz orduan berri arruntak zaizkigun gaur.

Gauzak hobeto egin daitezke, bai, baina euskara sinpleago, errealago, ulergarriago horrekin batera, nahitaez joan beharko dute ale berriek, gauza asko ditugu-eta esan gabe euskaraz; baita sinpleak diruditenak ere. Has zaitez euskara naturalean esaten «A sus órdenes, mi capitán», berehala etorriko zaizu norbait esanez hori ez dela erreala (baina norbait horrek gero ez du auzitan jarriko «¡Señor, sí, señor!» esaldi irrigarria, ondo janda dauka marine estatubatuarrek horrelaxe hitz egiten dutela).

Ohiturak sortzea da kontua, hots, ikus-entzunezkoetan betiere elementu berriak aurkitze hori ere ohitura bihurtzea da kontua. Euskarari ere, elur-bolari elur berria nola, ale berriak itsatsiko zaizkio ibili ahala, eta laster geratuko dira barneratuta –normalduta–, bolak handitzen jarraitzen badu.

Bigarren argudioak, ekonomikoak, dio bikoizketa garestia dela; film bat bikoizteko behar den diruaz lauzpabost film azpidatz daitezkeela. Baina horri beste konparazio hau jar dakioke parean: Goenkaleko kapitulu bat egiteko behar den diruaz, lau film bikoitz daitezke. Jakina, behar-beharrezkoa dugu geure soziologian, geure paisaia naturalean oinarritutako fikzioa, baina plantea daiteke beste hau ere: euskaraz irudimen-beharrak asetzeko, Goenkale saila bezain interesgarria litzateke Filmografia Unibertsala bilduma bat (Asier Larrinagak lehenago hemen bertan botatako ideia), filmak nahierara –bikoiztuta eta azpidatzita– ikusteko aukerarekin.

90eko urteetan, EITBk hamar bat urte zituenean, egoera soziolinguistikoan izandako eragina aipatzen zuten adituek[2]: hizkuntza-eredu estandarra hedatzen eta finkatzen, euskal aho-belarriak forma berrietara ohitzen izandako eragina; eta aurrera begira hori areagotu egingo zela uste zen, telebistak funtsezko eginkizuna izango zuela euskararen normalizazioan.

Ikus-entzunezkoen paisaia erabat aldatu da ordutik hona; orain, euskarazko telebista aukeratxo bat da beste ehunen artean. Horrexegatik komeni zaigu ditugun baliabideak –tartean, bikoizketa– hobeto erabiltzea. ETBko filmak tokiko telebistetara iristea, Zinema Euskaraz bideoklubetara, Filmografia Unibertsala bilduma izatea… Urtzi Urrutikoetxeak aipatzen zuen eredua –Europako beste zenbait herrialdetakoa: filmak-eta jatorrizkoan eta azpidatzita ikustea– motz geratuko litzaiguke guri; bikoiztutakoak ere behar ditugu: han bertako hizkuntza askoz egoera normalagoan bizi da, arnasgune gehiago ditu.

[1] UEUk eta EHUk antolaturiko Itzulpengintza eta Teknologia graduondokoan.

[2] Etxebarria, I. (1994): “Doblaje y subtitulación en Euskal Telebista”, in Eguíluz, F. et al. (arg.), Trasvases culturales: literatura, cine, traducción, EHU, Argitalpen Zerbitzua.

Posted on

Euskaraholic nago gaur

Koldo Biguri Otxoa de Eribe

Euskararen inguruan pizten diren eztabaidetatik tiraka, gure psikologia linguistiko kolektiboari buruzko hausnarbide interesgarriak atera daitezke batzuetan. Itzul posta-zerrendatik aterako dut oraingoan adibidea.

Arestian, norbaitek eztabaidaren plazara atera du nola eman daitekeen euskaraz halako hitz bat –nahiko ohikoa edo arrunta erdaraz ari garenean, baina ez dut esango zein den, irakurlearen arreta ez desbideratzeko–, eta beste norbaitek euskal ordain bat proposatu du. Hirugarren batek, ordea, euskaraz hitz hori ez dela existitzen dio geroago, eta laugarren batek, aldiz, aurrekoari arrapostu dio hitz horrek 16.000 sarreratik gora dituela Googlen eta, beraz, ezin dela esan existitzen ez denik. Eztabaida berehala lerratu da, ez hasierako esaldiaren itzulpena eskaintzera, ezpada proposatutako hitz horren onargarritasun edo onartezintasunera: batzuentzat, euskal hiztegi arauemaileetan edo historikoetan jasota ez dagoenez, ez da onargarria; besteentzat, existitzen eta erabiltzen denez, ea zergatik ezin den onartu galdetu dute; eta beste batzuk eztabaidan hasi dira ea hitza ondo eratuta dagoen ala ez, eta ondo eratuta ez dagoela diotenek ebatzi dute ezin dela onartu, erdararekiko morrontzatik ateratako kalko txar bat delakoan. Azkenik, beste batzuek hitz proposatua erabilia dela onartu arren, erabilera hori okerra eta baztertzekoa dela ebatzi dute, badela euskara jatorrean bestelako hitz edo ordain zuzenagorik.

Askorentzat, baita bizitzaren beste alor batzuentzat txit anarkoagoak diren askorentzat ere, elite linguistikoak (hizkuntzalari, itzultzaile, zuzentzaile eta irakasleek) erabakitzen eta finkatzen dituen hizkuntza-arauak guztiz zurrunak dira, ezinbestez bete beharrekoak, trafiko-arauak baino zorrotzago. Nire ustez, hizkuntzaren beraren berezko izaeraren kontra doa hori: hizkuntza guztietan, baita gurean ere, beti erabili dira eta kanonera igaro dira hainbat prozedura lehenago existitzen ez zirenak, baita aurretiazko arauen eta kanonen kontra sartutakoak ere; erabileran baitago gakoa. Euskaraz hain zorrotz diren askok arazorik ez dute gaztelaniaz (edo ingelesez), familia monoparental esateko, «parent» horrek gaztelaniaz sustrai zuzenik ez badu ere, zuzenean ingelesetik baitator; edo externalizar erabiltzeko, gaizki osatuta badago ere, gaztelaniaz «external» hitza existitzen ez baita. Eta makina bat adibide ipin litezke, baina ez daukat lekurik hemen. Une batetik aurrera, arazo gehiegirik gabe hasten dira hitz eta esamolde horiek zabaltzen eta, gaztelaniazko elite linguistikoaren ahaleginak ahalegin, bolo-bolo erabiltzen, baita hiztegietan azkenik onartuak izateraino ere –normalean urte batzuk igaro ondoren–. Ingelesez inork ez du arazorik selfie edo workaholic bezalako hitz «gaizki eratuak» erabiltzeko, eta hitz horiek esportatu ere egiten ditu ingelesak, askoz ere dinamikoagoa eta askeagoa baita.

Honelako eztabaidetan ez naiz sartzen esaten nork duen arrazoia nire ustez, ez baitut uste inork duenik arrazoia eta, batez ere, beti jasotzen duzulako masaileko mordo bat ezker-eskuin, alde batera edo bestera makurtzen bazara; batez ere, ez da puntu hori orain interesatzen zaidana, eta bai, berriz, eztabaidan erabilitako argudioek gure psikologia linguistikoaz bistarazten dutena.

Izan ere, bereziki interesgarria iruditzen zait proposatutako euskal ordaina existitzen ez zela zioenaren erantzuna, psikologikoki duen esanahiagatik, eta gure hizkuntzarentzat dituen ondorioengatik. Izan ere, barne-muineraino sartua dugu euskararen arauketa, arauketa etengabea, hipernormatibismoa deituko nukeen puntu bateraino: euskararen elite linguistikoak erabaki edo adostutako arauetan onartuta ez dagoena ez da existitzen eta, okerrago dena, ezin da existitu (urrun dago euskal esaera zaharrak dioena, «izena duenak izana du»; horren ordez, «arauek onartzen dutenak du izana» dugu orain iparrorratz). Eta pase foralak ez du balio hemen.

Ez dut ukatuko, noski, euskarak, beste edozein hizkuntzak bezalaxe, arauketarik behar duenik, trafikoak ere behar duen bezala; baina hipernormatibismoan erortzeak dituen ondorioez ere hausnartu beharko genuke. Eta horrexetara nator: 31 eskutik honetan bertan arestian norbaitek ateratako beste kezka batekin lotuz, ondo egingo genuke pentsatzen jarriko bagina ea euskarari gainera leporatu diogun arauketa ugari horrek ez ote digun nolabaiteko indar-atorra estu bat soineratzen, ez ote dion erabiltzaileari muga eta betebehar zorrotz gehiegi ezartzen; erabiltzeko deserosotasuna eta nekea, alegia. Hizlari arruntari segurtasunik eza eragiten dio: erabili ote dezaket ala ez hitz hau? Ondo ala gaizki dago? Euskaraz hala da ala ez? Eta, okerrago dena, honelakoetan adostasuna erraza eta automatikoa ez denez, denetariko iritziak iritsiko zaizkio, bazterrak areago nahasteko.

Gero, kexatzen gara, gazte euskaldun askok erdarara jotzen dutelako; baina, pentsatzen jarri ote gara erdaran ez ote duten aurkitzen gazte horiek euskaran aurkitzen ez duten erabilera-askatasuna, hizkuntza patxadaz eta lasai erabiltzeko erosotasuna, sorbalda gainean euskaltzain deabrutxo bat izan gabe esanez «132. araua hautsi duzu, txo!», «hori gaizki esanda zagok euskaraz, hi», «ergatiboa ahaztu zaizu, neska!» edo «aizan, hitz hori ez dun existitzen!».

Asko kexatzen gara gure gizarteak berak, erakunde publikoek eta beti besteek euskaldunoi euskaraz bizi ahal izateko jartzen dizkiguten edo kentzen ez dizkiguten oztopoengatik, eta oztopo horiek ukaezinak dira, existitzen dira; baina euskararen barruan ere, euskalgintzaren barruan bertan ere badira, nire ustez, jokamolde edo joera batzuk askoz gutxiagotan aipatzen direnak euskararen erabilera urriari buruzko azalpenetan, eta, zinez uste dut, ikertu behintzat egin beharko lirateke, honako galderaren bidetik: euskara gustura erabiltzeko askatasuna gehiegi mugatzen duen barne-faktorerik ere ez ote dago? Euskarari jartzen dizkiogun etengabeko arau eta pedigri-baldintza horiek ez al dira inoiz hiztun euskaldunarentzat astunegiak, euskararen beraren kalterako?

Ezin baita ahaztu, gero, ustezko hipernormatibismo horrek psikologikoaz haraindiko ondorioak ere badituela: arauak betetzen direla ziurtatzen duen epaile-gudaloste oso bat daukagu gainera, gaitasun-agiriak eman edo ukatzeko, arauak betetzen ez dituenari txartel gorria ateratzeko; hiritar euskaldunarentzat oztopo-lasterketa bat da euskara ikastea eta euskaldun agiriduna izatea, eta beste oztopo-lasterketa amaigabe bat da euskara «ondo» erabiltzea. Kaiola baten itxura gehiegi ez al du horrek edozein gazterentzat? Guk geuk hobe beharrez egiten dugun zerbaitek ez al du albo-ondorio kaltegarririk ere euskararen beraren bilakabidean, haren «normalizazioan», haren erabileran?

Barka hainbeste galdera ekartzeagatik: apur bat euskaraholic nago gaur!

Posted on

Edo edo edo

Bakartxo Arrizabalaga Labrousse

«Entzuten diet, hargatik. Hargatik edo hargatik? Hargatik, hargatik edo hargatik, hargatik edo hargatik ere! Edo, edo, hori beste baterako…»

Horra aurreko nire artikulotxoaren amaiera. Eta hona ni berriz hemen, orduan agindurikoa betetzera jarririk.

Bertsolari txapelketan bilduriko «hargatik» hitzaren zentzu bakarreko erabilera aipatu nuen hartan, eta orain festa beretik hartu beste datu bat nahi dut aipatu, zeina baita «edo» moldeak «ala» moldearen lekua erabat hartu izana.

Txapelketa saio oro harturik eta hauta zentzuzko juntagailuren bat erabili zuen bertsolari orori begiraturik, «edo» erabili zuten beti eta «ala» inoiz ez. Eskapatuko ahal zitzaidan, beharbada, bakarren bat, baina, edonola ere, nabarmen egin zitzaidan «ala» juntagailuaren erabateko ohiltzea eta bestearen erabateko nagusitasuna.

Ez dezala inork pentsa bertsolarien euskara maila zalantzan jartzera natorrenik honekin edo haiekin halako tema hartu dudanik, ez baita, inolaz ere, hala; euskararen egoeraren adierazle onak iruditzen zaizkit, aldiz, gaur egun euskaradunon kidegoan gertatzen diren fenomenoen isla, baina baita bide egile eta erakusle ere. Hain zuzen ere, horregatik harritu –eta kezkatu ere zertxobait– nau bi adibide horiek haiengandik horren nabarmen entzuteak, neure inguruan ez baititut hala entzuten; «hargatik», aipatu nuen lehen, batez ere zentzu kontzesiboan entzun ohi dut, eta «edo» bi eratara, bai juntagailu hautakari gisa, bai eta hautakari gabe, berdintasuna adierazten, baina «ala» ere normal-normal ageri delarik.

Oraingo arrazoia ezin izan liteke, noski, bestearentzat Alfontso Mujikak jalgi ideiatik tiraka, silaben kopurua, berdin baitira horretan, ez eta LA errimako hitz aski badutela eta DO, berriz, faltan dutela, ez baitzen beti, ez eta gehienetan ere, puntu gisa balaiatua. «Ala» juntagailua galbidean dugula pentsatu behar da hortik? Neure inguruan ez dut hala entzuten, baina kontuan harturik bi kasuetan nabarmentzen diren moldeak gaztelaniazko moldeekin bat datozela eta aldera utzirikoak, aldiz, ez, nagusigo erabateko horrek pentsatzera ematen dit harako bidean ez ote goazen.

Posted on

Nominalizazio-eskala eta hiztegiak

Igone Zabala Unzalu

Gure hiztegirik erabilienek baliabide sintaktikoak diren aditz-izenak erakutsi ohi dituzte maiz baliabide lexikoak diren aditzetiko izenen ondoan, eta erabiltzaileak baliabide horiek egokiro baliatzeko funtsezkoa izan daitekeen bereizketa garrantzitsu hori gehiegi nabarmendu gabe. Adibide bat ematearren, ikus dezagun nola ageri den kodifikatuta propagación sarrera Zehazki hiztegian:

Zehazki hiztegia
propagación
1 f (reproducción) ugaltze, ugalketa: la propagación de la especie, espeziea ugaltzea.
2 (extensión) zabaltze, hedatze, zabalkunde, hedapen: la propagación del cristianismo, kristautasuna hedatzea, kristautasunaren zabalkundea.
3 (de la luz, el sonido etc) hedatze, hedapen: velocidad de propagación de una onda, uhin baten hedatze lastertasuna.

Elhuyar hiztegietan ere, gaztelaniatik sartuz gero, bi kategoria horiek zehaztuta ageri dira, baina balibide lexikoak euskarazko sarrerekin lotuta badaude ere, aditz-izen hutsak direnek ez dute halako loturarik, hiztegietan normalean kodifikatzen ez diren baliabide sintaktikoak baitira. Elementu horiek bakarrik ageri dira elementu lexikotzat har daitezkeen sarreretan (hedatze-uhin, ugaltze-aparatu, barreiatze-bonba). Bestalde, Fisikako erregistro espezializatuetan finkatutzat ematen den hedapen sarreraren kasuan, hiztegiak ez du zehazten aditz-izenik.

Elhuyar hiztegiak
propagación  es > eu
1  s.f. zabaltze, zabalkunde; hedatze, hedapen; barreiatze, barreiaketa la propagación del incendio: sutea zabaltzea
2  s.f. ugaltze, ugalketa la propagación de la especie: espeziea ugaltzea
3  s.f. (Fís.) hedapen velocidad de propagación de una onda: uhin baten hedapen-abiadura

Suposatzekoa da aditz-izenak aditzetiko izenen ondoan eta horien aurretik zehazteko hiztegigileen estrategia horren helburua dela erabiltzaileak ohartaraztea gaztelaniaz aditzetiko izena erabiltzen den guzti-guztietan ez dela izena baliabiderik egokiena euskaraz. Nolanahi ere, nire ustez, Euskal hiztegietan zabaldutako estrategia horrek ez dio laguntzen baliabide lexikoen finkapenari, eta nahasgarria ere gerta daiteke hiztegira baliabide lexikoen bila jotzen duen hiztunarentzat, aditz-izena eta izena maiz ez baitira baliokide semantiko-pragmatikoak. Ideia hori oinarritzen saiatuko naiz gaurkoan.

Nominalizazio deritzen fenomenoak oso konplexuak dira eta hizkuntzaren azterketa maila guztietan aurkitzen ditugu horien aztarnak: morfologian, sintaxian, semantikan, pragmatikan, diskurtsoan. Maila horiek guztiak konektatuta daude, gainera. Diskurtsoaren analisiaren ikuspegitik, nominalizazioa lotuta dago diskurtsoaren eraikuntza-prozesuekin: motibazio semantiko-pragmatikoen edo estilistikoen arabera, hizkuntzak eskaintzen dizkigun hiztegi-elementuen eta egitura sintaktikoen artean ezaugarri nominal jakin batzuk dituztenak edo ez dituztenak aukeratzen ditugu. Diskurtsoa eraikitzeko erabiltzen ditugun baliabide nominalak bi eratakoak izan daitezke: diskurtsoaren baliabideak edo sistemaren baliabideak.

Izan ere, ezaugarri nominaleko baliabideren bat eskatzen duen diskurtso-eskaera bati erantzuteko, ad hoc sor dezakegu baliabide nominal bat diskurtso-eragiketa baten bitartez.

(1) Hizkuntza bat ‘salbu’ bide dago, baldin eta hizkuntza hori hitz egingo duten umeak egongo direla kalkulatzen bada, baldin eta estatuak bultzatzen badu, edota baldin eta milioika lagunek egindakoa bada. Baldin asko gauza onerako.

(2) Miresgarria da itsasoaren handia.

Diskurtsoaren baliabideak diskurtsoa garatzen goazen neurrian sortzen ditugu, eta gerta daiteke hizketa-ekintza bukatzearekin batera suntsitzea, baina gerta daiteke baita hizkuntza-sistemaren parte izatera heltzea ere. Goiko adibideetan, esate baterako, edozein irakurlek esleitzen die izen-kategoria baldin asko eta handia elementuei, testuinguru diskurtsiboak gidatuta. Hala ere, diskurtso-egoera jakin batekin lotutako erabilera bakan batzuk ez dira nahiko izen-kategoriako baldin eta handi euskararen sistemaren osagai lexikotzat hartzeko. Ildo honetatik, ohiko hiztegietara jotzen badugu, ez dugu aurkituko izen-kategoriako azpisarrerarik aipatu sarrera horietan. Elementu horiek hizkuntza-sistemaren osagai izatera heltzeko, diskurtso-komunitate batek bere egin behar ditu eta erruz erabili modu partekatu batean.

Beste kasu askotan, aldiz, sistemaren baliabideak erabiltzen ditugu diskurtsoaren garapenean: nominaltasun maila bateko edo besteko baliabideak aukeratzen ditugu diskurtsoaren garapenaren mesedetan. Adibidez, 3 eta 4 adibideetan, izen kategoriako zenbait baliabide lexiko (igoera, istripu) erabili dira, baina baita zenbait ezaugarri nominal dituzten baliabide sintaktikoak ere (igotzea, igotzeko arrazoia):

(3) Euriborra % 2, 29 igo da. Adituen arabera, litekeena da ekainean interes tasak igotzea, eta hori izan da, beraz, euriborra igotzeko arrazoia. Interes tasen igoera horren ondorioz, familien zorpentzea ere «modu kezkagarrian» handituko dela aurreikusten da.

(4) Kamioi batek bi tona erregai askatu ditu bart. Istripua A8 errepidean gertatu da Zornotza parean.

Baliabide sintaktikoek erabateko emankortasuna dute. Alegia, igo aditzetik abiatuta, igotzea eta igotzeko arrazoia sortzeko erabilitako arau bera erabiliz, antzeko egiturak sor daitezke edozein aditz hartuta, diskurtsoak hala eskatzen badu: apurtzea, sinestea, konprometitzea, hedatzea, komunikatzea, irakastea, estaltzea… Sortutako aditz-izen horiek guztiek, gainera, antzeko semantika izango dute eta antzeko testuinguru sintaktikoetan erabili ahal izango dira. Hori dela eta, ez dira printzipioz hiztegietan jasotzeko hautagaiak. Aditzetiko izenak, aldiz, elementu lexikoak dira, eta horietako bakoitza mundu bat izaten da maiz morfologiari eta semantikari dagokienez: apurketa, sinesmen, konpromiso, hedapen, komunikazio, irakaskuntza, estaldura…

Nominalizazio-eskala batez hitz egin ohi da 3 adibidean ageri direnen modukoak deskribatzeko: igo > igotzea > igotzeko arrazoia > igoera. Aditzetik izenera doan eskala horren erdian, aditz kategoriakoak izanda ere zenbait ezaugarri nominal dituzten aditz-izenak daude, baliabide sintaktikotzat har daitezkeenak eta, eskalaren muturrean, aldiz, izen kategoriako elementu lexikoak. Hala ere, aditzetiko izenek aurrera egin dezakete oraindik ere nominalizazio-eskalan, semantika-aldaketaren bitartez. Sobera ezaguna den adibidea emateagatik, sarrera izenak sartzearen ekintza adieraz dezake (ikasleen sarrera zaratatsua), baina baita sartzeko lekua (ikastegiko sarrera) edota nonbait sartzeko eskubidea ematen digun objektua ere (kontzerturako sarrerak). Euskarak hitz-elkarketaren bidea ere badu aditzetik abiatuta askotariko esanahidun izenak sortzeko (egongela, egonaldi, abiaburu, adierazpide, eserleku, irakurgai, pentsamolde, ikerlan, ugal-aparatu…) baita aditz-izenetik abiatuta ere (jaiotze-data, alfabetatze-kanpaina, hedatze-uhin, ugaltze-aparatu).

Nominalizazio-estrategietara jotzen dute hiztunek diskurtso-beharrei erantzuteko, eta izen kategoriako elementu lexikoak diskurtsoan erabilitako nominalizazio-estrategien kristalizazioa baino ez dira. Izenak baino sortzen ez dituzten hamar bat atzizki ditu euskarak (-dura, -era, -keta, -kunde, -kuntza, -men, -mendu, -pen, -tza eta -zio), eta Ø atzizkiaren bidez ere sortu dira zenbait izen (eduki, abaki). Horietaz gain, –tze atzizkia ere badugu, aditz-izenak sortzen dituen atzizki flexiboa izateaz gain, zenbaitetan aditzetiko izenak ere sortzen dituena (berritze, etxegabetze…). Nolanahi ere, behin aditzetiko izen bat sistema lexikoan ondo finkatuta dagoenean, –tze daramatenak aditz-izentzat hartu ohi ditugu, eta baztertuta geratzen zaizkigu izenak behar dituzten testuinguruetatik.

(5) Behartsuen egoera (*egotea) aztertzeari ekin dio Frantziako Gobernuak.

(6) Euskararen eta euskarazko irakaskuntza (*irakastea) sustatzeko lanabes berriak.

(7) Batuketa (*batzea) egiten hasi, huts egin, ezabatu, eta berriz hasi.

(8) Egunean, batez beste, zortzi etxegabetze egiten dira aurten Hego Euskal Herrian.

Ondo finkatutako izen horiekin arazo gutxi ditugu hiztunok, baina, azken hamarkadetan euskara alor berri asko eta askotan erabiltzen ari garelarik, askotariko aditzetiko izenak erabiltzeko beharra sortu zaigu. Euskarak aditzetiko izenak sortzeko oso-oso sistema aberatsa duelarik, bereizketa morfopragmatikoak garatzen dira maiz aditz beretik sortutako izenen artean: itzulpen / itzulpengintza; batuketa / batura; haziera / hazkunde / hazkuntza; sorrera / sorkuntza / sormen… Hori da espero daitekeena, gainera, oso morfologia aberatsa duen euskara bezalako hizkuntza eranskari batetik. Nolanahi ere, bereizketa horiek euskararen sistemaren partetzat hartu ahal izateko, diskurtso-komunitate batek partekatuak behar dute izan, eta batzuetan ez da erraza hiztegi-ezagutza partekatu horretara heltzea. Esaten ari naizenaren adibide ona da duela egun batzuk Estitxu Garaik blog honetan idatzitako Itzulsortzen artikuluaren inguruan sortutako eztabaida.

Hiztegiek berebiziko garrantzia dute erabileran sortzen doazen aditzetiko izenak eta horien arteko bereizketa morfopragmatikoak finkatzen laguntzeko. Finkapen horretan laguntzeko, nire iritziz, hiztegigileek ondo bereizi beharko lituzkete baliabide lexikoak eta baliabide sintaktikoak. Eta, bestalde, abenduko Hiztegi espezializatua eta morfopragmatika artikuluan aldarrikatzen nuen bezala, hizkuntzaren erabileraren berri ematen diguten corpusak ikuspegi morfopragmatiko eta dinamiko batetik aztertu beharko lituzkete, erabiltzaileei gero eta informazio esangarriagoa eskaintze aldera.

Posted on

Itzulsortzen

Estitxu Garai Artetxe

Gaur egun ia ezinezkoa da publizitateaz hitz egitea bi hitzez behin ingelesezko bat erabili gabe, hain da handia hizkuntza horretatik hartu ditugun maileguen zerrenda: «marketin(g)», «(e)slogan», «feed-back», «briefing» (abiapuntuko txostena), «copy» (publizitate-testua), «publicity» (albiste bidez doako publizitatea lortzea), eta abar. Beste hainbat alorretan ere halaxe gertatzen da, baina publizitatearenean bereziki harrigarria dela esango nuke. Publizistek sekulako joera eta dohain aparta dute hizkuntzarekin jolas egiteko, eta artistak dira, halaber, hitzak asmatzen edo betiko hitzei esanahi berria ematen. Euren ogibideari dagokion lexikoa ingelesez erabiltzen badute, beraz, ez da izango ingelesezko hitzon ordaina sortzeko gauza ez direlako behintzat.

Egia da, hala ere, zenbait hitzek badutela euskaraz ordain jatorra, esaterako «branding»-en partez «markagintza» erabiltzea dago, «naming»-en ordez «izengintza» edo «target» gabe «xede-taldea». Nolanahi ere, erabilerak ez die oraindik merezi besteko oihartzunik eman, aditu eta jakintsuago ei gara ingelesezko hitz potolo horiek ahotan hartuta. Iñigo Fernandez Ostolazak bere blogean idatzi zuen termino horiek erabiltzean sortzen zaizkion duda-mudei buruz.

Kontuak kontu, ingelesezko hitz ustez modernoak bolo-bolo darabiltzagu, eta, geldiezineko hedapena dutelarik, alfer lana litzateke horiei euskarazko parekoa topatzen hastea. Zer egin, alabaina, hain erabiliak ez direnekin? Ingelesetik datorrena bere horretan hartu? Euskarara moldatu? Noizetik noizera, egoera horri aurre egin behar izaten diot doktorego-tesiaren idazketan. Erabakia aspaldi hartu nuen: ahal dela, euskaratu. Hurrengo batean inork kontzeptu bera hizpide hartuko balu, izan dezala behintzat nondik abiatu.

Itzuli gabe ditugun hitzen artean, bada bat bereziki txunditu nauena: «transcreation». «Translation» (itzulpena) eta «creation» (sorkuntza) elkartuz sortutako terminoa da, eta marketin eta publizitatean dabiltzan profesionalek publizitate-itzulpena izendatzeko baliatzen dute. Gure inguruko erdarek, gaztelaniak eta frantsesak, hala moduzko baliokidea eman diote: «transcreación» eta «transcréation», hurrenez hurren. Gurean, berriz, euskaratik eta euskaraz, honako ordaina eman diot: itzulsorpen(a). Berdintsu egin dut izan ditzakeen eratorpen guztiekin:

transcreation = itzulsorpen, itzulsortze; transcreator = itzulsortzaile; to transcreate = itzulsor(tu); transcreating = itzulsortzen,  itzulsortuz…

Itzulsortzea, hortaz, publizitate-mezuak edo marka-balioak hizkuntza batetik bestera moldatzea da, baina ez edonola. Jatorrizko mezua sortu duen publizistak adina informazio behar du itzulsortzaileak, hau da, honako hauek jakin behar ditu: markaren egoera, merkatuan duen kokapena, lehiakideekiko abantailak, unean uneko komunikazio-estrategia eta mezuaren bidez zer eragin lortu nahi den xede-jendearengan. Horiek guztiak kontutan hartzeaz gain, jatorrizko testuak darabiltzan argudiatze-bideei, baliabide estilistikoei eta hizkerari eusten saiatu beharko da.

Horrenbestez, ganorazko itzulsorpena erdiesteko itzulsortzaileak hizkuntza bietan trebea behar du izan, eta, hori gutxi balitz, publizitate-idazkera ondo baino hobeto ezagutu behar du. Zelan dago euskal merkatua itzulsortzaileei dagokienez? Galdera horren erantzuna (oraingoz) zuen esku utziko dut.

Lehenengo post honen xedea terminoa proposatu eta parajeotan zabiltzatenon iritzi eta iruzkinak entzutea besterik ez da. Zer deritzozue? Eskertuko nuke guztion artean adostu eta, haizeak eraman beharrean, adierazlea eta adierazia lau haizetara zabalduko bagenu.

Sorgin lurrina darion atsotitza okerra ez bada, «izena duena, bada». Bada, izan bedi.

Posted on

Erreka aldean

Mikel Taberna Irazoki

Blog honetan berean berriki Karlos Zidek idatzi zuena aitzakia gisara baliatzea gogoratu zait, herrien izen ofizialak direla-eta gure Nafarroako erkidego santu honetako kontu batzuk zerttobait argitzeko. Hasieran, luze eta zabalago aritzeko asmoa nuen, baina, zalantza-putzu edo lintzura batzuetan plisti-plasta ibili ondotik, nerau nahasteko arriskua ikusi eta deliberatu dut hobe nuela xede apalagoa hautatu. Beraz, bederatzi puntuko bertso luze txarrik ez, kopla kaxkar batekin (eta haren oihartzun batzuekin) konformatu beharko duzue.

1) Zeruan eder izarra / Erreka aldean…Lizarra

Honela zioen Karlosek aipatu testu hartan: “…euskal eta erdal izenak barra batez bereizita ageri direneko formula, hala nola Donostia / San Sebastián edo Pamplona / Iruña. Zoritxarrez, badira udalak kontrako bidea egin dutenak. Esaterako, Lizarrakoak Estella/Lizarra baztertu eta Estella-Lizarra lehenetsi zuen…”.

Lizarrakoa izan gabe (barkatuko didate atrebentzia), saiatuko naiz argitzera zergatik hartu zuen jarrera hori Lizarrako Udalak:

Lizarrako Udalak eskaturik, Nafarroako Gobernuak 1991n erabaki zuen, dekretu bidez, herri horren izen ofizialak Estella eta Lizarra zirela.

Nafarroako Gobernuak berebat, urte hartan berean eman zuen bertze dekretu baten bidez, halako kasuetan (herri batek bi izen) zeuden herrien izen ofizialak testu idatzietan nola erabili behar ziren arautu zuen: zein hizkuntzatan idatzita dagoen administrazio-testua… “bi izen ofizialetatik hizkuntz horri dagokiona izanen da erabili beharrekoa”.

Beraz, herriaren euskarazko izen ofizialak bedeinkatzeko araua etorri zen, alde batetik, eta, bertzetik, izen ofizial horiek nola erabili behar ziren zehazteko manua.

Baina, horietaz gainera, bertzelako aginduak ere eman zituen Gobernuak (edo kasuko gobernu-organoak); konparazio batera, erran zuen Nafarroako “eremu misto”ko eta “erdal eremu”ko errepideetan herrien izenak gaztelaniaz idatzi behar zirela bakarrik. Agindu horrek “Lizarra” eta “Estella” izen ofizialak zituen herriari eragiten zion, Ega bazterreko populazio hori, Nafarroako hizkuntz zonifikazioaren arabera, “misto” deritzan eremuan dagoelako (“misto” deituta, nola harritu inoiz sutzen badira?).

Hori ikusirik, Lizarrako Udalak (UPNk ez gainerako alderdi guziek) erabaki zuen Nafarroako Gobernuari eskatzea izen bikoitza izan nahi zuela. Hain justu ere, euskarazko izena ikusarazteko, gorde nahi zutenen/ikusi nahi ez zutenen begiak mintzeko. Gobernuak ez zion eskaera hori onartu, eta udalak auzitara jo behar izan zuen. Azkenean, epaitegiek arrazoia eman zioten Lizarrako Udalari. Horrexegatik du gaur egun izen bikoitza.

*Eranskina: Nafarroako eremu mistoko eta erdal eremuko herriak

Eremu mistoan edo erdal eremuan egonagatik, Nafarroako herri gehienek (hagitz anitzek, bederen, bai) euskal izena dute (nahiz erdal grafiarekin idazten diren jeneralean) edo euskal izena ere badute. Eta Euskaltzaindiak emana du nola den horietako bakoitzaren euskal era arautua.

Lizarrako Udalak 1991n egin zuen bezala, herriaren euskal izena ofizialdu nahi duten bi eremu horietako udalek Nafarroako Gobernuari espres eskatu behar diote urrats hori egin dezan.

Eta, gisa horretan, dagoeneko mordoxka batek lortu du bere euskal izena ere ofiziala izatea. Horietako batzuk aipatuko ditut hemen, inoiz inork erabili behar baditu, araututako era zein den jakiteko. Ikusiko duzue zenbait kasutan ez direla bi izen, bi eratara idatziriko izen bera baizik, baina horrelaxekoa da gure egoera. Hona hemen: Aibar<>Oibar, Aoiz<>Agoitz, Burgui<>Burgi, Burlada<>Burlata, Cirauqui<>Zirauki, Ezcároz<>Ezkaroze, Huarte<>Uharte, Lizoáin<>Lizoain, Monreal<>Elo, Mutilva<>Mutiloa, Ochagavía<>Otsagabia (kasu honetan oroitu “–a” dela), Olite<>Erriberri, Peralta<>Azkoien, Puente la Reina<>Gares, Roncal<>Erronkari, Sangüesa<>Zangoza, Tajonar<>Taxoare, Villava<>Atarrabia, Yerri<>Deierri…

Orbaibarko (ez Valdorbako) herri hauek ere bai: Leoz<> Leotz, Unzue<> Untzue, Oloriz<> Oloritz…

Pamplona<>Iruña ere bai, jakina (bertako udalak eskatu beharrik izan gabe; Gobernuak berak erabaki zuen erkidegoaren hiriburuaren izena zehaztu behar zela). Kasu honetan, kontuan hartuz Euskaltzaindiaren proposamena “Iruñea, –a” dela, Gobernuak erabaki eta administrazioetan aritzen garenoi behartu diguten “Iruña” izenarekin ere “-a” egiten dugu (Iruña, Iruñak… Iruñean, Iruñetik, Iruñeko, Iruñera).

2) … Lizarrerria onartu arte / ez zuten kendu bizarra!

Lizarra inguruan, eskualde mordoxka biltzen duen lurraldeari gaztelaniaz “Tierra Estella” erraten zaio. Ez dakit bete-betean bat heldu den “Lizarrako merindadea” deritzotenarekin (Nafarroa Garaiko bortz merindadeetako bat), baina nonbait hor izanen da. Nolanahi ere, izen hori euskaraz, Euskaltzaindiak dioenez, “Estellerria (-a)” da, aspaldiko tradizioa kontuan hartuz.

Bertako euskaltzale anitzek, ordea, ez dute gogo onez hartu erabaki hori. “Lizarra” izena defenditu behar izan baldin badute “Estella” bertzerik gabe nahi zutenen aurka, orain nola onartu “Estellerria”? Horiek horrela, “Lizarrerria (-a)” proposatu eta bultzatu dute, eta arrakasta izan dute. Izan ere, proposamenari harrera ona egin zaio eta izena dezente zabaldu da. Euskaltzaindiak berak aipatzen du, bertzeak bertze, 143. arauan: “Lizarrerria: Estellerria-ren neotoponimoa”. Hortaz, neotoponimoa, Durangerria, Enkarterria, Tafallerria eta Zangozerria bezalaxe (ikus aipatutako araua), baina normal samar erabiltzen dena.

Zergatik ekarri dudan lerro hauetara? Lizarrako kiroldegiari “Pabellon deportivo Tierra Estella-Lizarrerria” izena paratu ziotelako orain dela urte batzuk, baina kiroldegi horretan berean “LizarreRia” ikusiko dugulako zenbait tokitan idatzirik (eta prentsan eta karteletan; erratariak –eskerrik asko, Iñaki– baditu milaka aurpegi), eta komunikabideetako esatariei ere ez dakit ez ote zaien behin baino gehiagotan “eskapatu” (ez hartu gaizki, dabilenari gertatzen zaio) behin baino gehiagotan: “LizarreRia kiroldegian arituko da gaur arratsaldean Itxako eskubaloi taldea”. Badakit, “erre” sobera, “egge” erraten dutenentzat sufrikarioa, baina…

3) Koplaren oihartzunak ekarrita, ohar pare bat

3.1 Inork jakin nahi badu toponimiari buruz Nafarroan zer erabaki hartu diren Euskararen Legea 1986an ezarri zenetik, hemen aurkituko duzue arauen bilduma eguneratu bat (eta gauza gehiago ere bai):

http://www.navarra.es/home_eu/Navarra/Derecho+navarro/lexnavarra/Toponimia/

3.2 Nire sarrera honetarako akuilu izan den artikuluan, iruzkingileekiko mezu-trukean, Karlos Zidek baieztapen niretzat harrigarri hau egin zuen: “Bide batez esanda, Amezketakoei, espainieraz, “amezcoanos” esaten zaie”.

“Amezcoano” erraten dute, nik dakidala, “Amescoano” erran nahi dutenek, Estellerriko/Lizarrerriko ameskoarrak aipatzeko. Zenbait herri biltzen dituzten bi ibar ditugu hor, Ameskoabarrena (-a) eta Ameskoagoiena (-a), Urbasa mendiaren magalean eta Urederra ibaia sortzen den paraje ikusgarrian.

Ameskoarrak erdal eremuan apartatu zituen Nafarroako Gobernuak. Herri horietako bizilagunek behin eta berriz eskatu diote Iruñeko Gobernuari eremu “misto”an bederen sar ditzaten, hango ikastetxe publiko bakarrean D ereduko lerroa ireki ahal izateko (erdal eremuan, ikastetxe publikoetan, ezin da D ereduko lerrorik izan gaur egungo legeriarekin).

Posted on

Kixotekeria?

Karlos Cid Abasolo

Leku- edo pertsona-izenetatik eponimoak deritzen hitz berriak (izenak, adjektiboak, aditzak…) sortzeko, besteak beste, atzizkibidea baliatu ohi dute hainbat hizkuntzak. Atzizki horiek hizkuntza bakoitzaren baitakoak izan daitezke, edo maileguak. Euskarari dagokiolarik, diglosia-egoeran bizi denez, hizkuntzaren baitakoak bazter utzi eta erdal atzizkiak lehenesteko joera izaten da. Eta agian bada garaia egoera iraultzekoa, idatzizko euskaran behinik behin. Aurreko testu batean, herritar-izenez jardun nuen. Oraingoan, ordea, pertsona-izenetatik sortutako adjektiboak ekarriko ditut hizpidera, Egungo Testuen Corpusean oinarriturik. Honatx adibide batzuk, zeinetan ikusiko den zein den nire proposamen ezin sinpleagoa, hots, jatorrizko izena errespetatzea eta euskal atzizki bat erabiltzea (-(t)ar jatorri-atzizkia, hain zuzen), erdal atzizkietara jo ordez:

  • cervantino (2 agerpen). Nire proposamena: cervantestar (2 agerpen –aupa! –).
  • dantesko (gehienetan, «espantuzkoa» adieraz erabilia): 40 agerpen. Nire proposamena: dantetar (0 agerpen. Tamala).
  • edipiko (31 agerpen). Elhuyar hiztegian ere ageri da. Nire proposamena: edipo(t)ar. Ez du agerpenik ETCn, baina adibide bat aurkitu dut (Ur Apalategi, Fikzioaren izterrak, Susa, 142. orrialdea). Aupa, Ur!
  • kafkiano (36 agerpen). Nire proposamena: kafkatar.
  • kixotesko (2 agerpen). Nire proposamena: kixote(t)ar.
  • makiaveliko (54 agerpen). Nire proposamena: machiavellotar (0 agerpen ETCn). Ingelesez, «machiavellian».
  • sardoniko (18 agerpen). Dirudienez, irriari aplikatu ohi zaion adjektibo hori Sardiniako sardonia belarraren izenetik eratorria da. Nire proposamena: sardoniar.

Eta abar, eta abar, eta abar…

Zenbait hitzetan, zorionez, -(t)ar atzizkia erabiltzeko joera izaten da, baina ez beti modu egokian. Esaterako, drakoniar adjektiboak 17 agerpen ditu ETCn. Bada, ez dirudien arren, hor ere espainieraren eragina dago, i bokalaren agerpenean, hain zuzen. Gogora dezagun Atenasko legegile hura Drakon zela izenez. Hortaz, euskal eponimo egokia drakondar da.

Esan gabe doa, adjektiboak sortzeko -(t)ar atzizkia dugun bezalaxe, izen abstraktuak sortzeko -tasun eta -keria atzizkiak dauzkagula (cervantestasun, macchiavellokeria, kixotekeria, etab.). Erdal -ismo atzizkiaren beharrik ez daukagu, beraz. Makiavelismo hitzak 12 agerpen ditu ETCn. Makiavelikotasun hitzak, ordea, bakar bat. Eta macchiavellokeriak bat ere ez. Dena den, beste kasu batzuetan hobeto daude gauzak: kixotismoak bi agerpen ditu ETCn; kixotekeriak, ordea, lau. Proposatzen dudana hain kixotetarra ez delako seinale.

Posted on

Eragin, erasan… eta ukitu (?)

Oskar Arana Ibabe

Hiru aditz horiek antzeko adiera-esparruan, antzeko esaldietan, agertzen zaizkigu sarri zuzenbideko eta administrazioko testuetan. Ez nuke jakingo hiruren artean graduaziorik edo bereizketarik egiten, ez nuke jakingo esaten zergatik hobetsi behar den bat edo bestea elkarren antzeko egituretan, kideko esanahiko esaldietan. Batzuetan ohiturak, bestetan belarria ezin egitura jakin batekin ohitzeak, baten edo bestearen aldeko hautua egitera eramaten nau. Hemen bina adibide, zuzenbide corpusetik hartuak:

Eragin:

Hiri-antolamenduko planak eta hirigintza- eta desjabetze-jarduketak eta, oro har, administrazioak jabetza pribatuan esku hartzea dakarten jarduketak aurkaratzen direnean, plan eta jarduketa horien eraginpeko higiezinak dauden barrutiko jurisdikzio-organoari dagokio eskumena (Administrazioarekiko Auzien Jurisdikzioaren Legea, UPV/EHU, 2006)

Epaitegi edo auzitegi eskudunari zuzenduriko demanda bidez hasiko da prozesua; demanda horretan jasoko dira, betekizun orokorrez gain, gatazkaren eraginpeko langile eta enpresen izendapen orokorra, eta uziaren oinarri juridikoen aipamen laburra. (Lan Arloko Prozeduraren Legea, UPV/EHU, 2006)

Aditz-forma sintetikoarekin:

AGINDUA, 1993ko uztailaren 21ekoa, Hirigintza, Etxebizitza eta Ingurugiro Sailburuarena, «Santurtziko udalerrian sistema orokorretarako 2.445 m.2» egitasmoa burutzeak daragien ondasun eta eskubideez jabetu aurretiko agiriak egiteko egunak finkatzen dituena. (EHAA – 1993ko irailak 15, asteazkena, 176 zk.)

Erasan:

Horiek aztertuta ondoriozta daitekeenez, agiri horren arabera harrobiek izan ditzaketen 131 kokalekuen artetik hamarka dira babestutako naturguneekin bat datozenak, eta horietan zuzenean erasango litzateke. (Euskal Herriko Natura Babesteko Legearen aldaketa, (Eusko Legebiltzarra, 2010)

Antolamendu juridikoan aurreikusitako errekurtsoak baliatzeari utzi gabe, eskubide edo interes zilegiren bat daukaten pertsona fisiko nahiz juridikoek, bai eta erasanak diren edo eskubide eta interes zilegi kolektiboak defendatzeko legez gaituta dauden korporazio, elkarte, sindikatu eta talde eta erakundeek ere, eskatu ahal izango dute berehala bertan behera utz edo zuzen daitezela lege honetan jasotako debekuren bat hausten duten kanpainak, 4 eta 5. artikuluetan ezarritakoa urratu delako. (Euskadiko Publizitate eta Komunikazio Instituzionalari buruzko Legea, Eusko Legebiltzarra, 2010)

Ukitu:

Kontraten kasuan langileak informatzeko eginbeharra, Langileen Estatutuaren 42.3 artikuluan aipatzen dena, ez betetzea, eta baita enpresa-ondorengotza batek ukitutako langileak informatzeko eginbeharra, lege-testu bereko… (Lan eremuko hainbat lege, UPV/EHU, 2012)

Norbanako batek deuseztasun- edo txertaezintasun-deklarazioa eskatzeko akzioa baliatzen badu eta hala irekitako prozesuan baiespen-epaia ematen bada, ukitutako klausula orokorrak deusez edo txertaezin deklaratuko ditu epai horrek, eta kontratuaren eraginkortasuna norainokoa den argituko du, 10. artikuluak dioenaren arabera; bestela, deusez deklaratuko du kontratua, klausulen deuseztasunak edo txertaezintasunak kontratuan funtsezkoa den elementuren bati eragiten badio, Kode Zibilaren 1261. artikuluak dioenaren arabera. (Kontsumitzaileei eta erabiltzaileei buruzko legeria, UPV/EHU, 2010).

Adibide horietan guztietan, lehen aitortu dudan bezala, ez nuke jakingo hiru aukera horien arteko graduaziorik egiten, noiz zein dagokion ebazte aldera; adibide guztietan dira, nire iritzirako, eragin eta erasan erabiltzeko modukoak, ez ordea ukitu. Baina aitortu behar dut, halaber, ukitu ere erabili izan dudan arren, eragozpen handiagoa dudala beraren aldera beste bien aldera baino. Ukituren lehenbiziko adibidean, esaterako, ez nuke erabiliko, hedapen semantiko bitxi iritzita-edo.

Poza hartu dut ikusirik, bestalde, erasan nik uste baino gehiago erabilia izan dela corpus juridikoan. Pentsa liteke eraginen aldean baduela konnotazio negatibo bat, adiera bortitzago bat, eta eragin neutroa izanik batzuetan, ez dela zertan erabili. Baina eragin bakar-bakarrik utzi gabe, ugari dira, hala ere, erasan erabiltzeko moduko testuinguruak. Kasuok ikusirik, neuk ere maizago erabiliko dudalakoan nago.

Bestalde, daragien bezalako forma trinkoen adibideak askoz urriagoak dira, eta, dirudienez, baztertu egiten da denbora-aspektuaren aldetik eskain dezakeen abantaila, araugintzako testu asko aditz performatiboz ematekoak izanik. Erabiltzeko apustua egingo nuke nik ere.

Horrez gain, erregimenaren aldetik, uste dut beldurrez ibiltzen garela eragin aditzarekin, objektu zuzen esplizitatu baten beharra duelakoan beti. Ezezkoan nago, ordea, eta, alde horretatik, erasanen erregimen bera duela esango nuke bere adieretako batean: beroak erasanik esaten dugun bezala esan dezakegu beroak eraginik, edo horrek eragin egiten dit («zer» eragiten didan esplizitatu beharrik gabe), eta, hartara, forma trinkoaren baliabidea ere galdu egiten dugula. Plan honek eragiten dien lursailak esan ordez Plan honen eraginpeko lursailak esanez zer irabazten dugun ez dut oso argi ikusten. Ezta ere Plan honek eragindako lursailak esanez; eragiten dienetik eragindakora galdu egiten da datiboaren marka, eta horregatik jotzen dugu eraginpeko forma garatuagora, lotsaturik bezala. Hartara, nahiago nuke Plan honek daragien lursailak erabiltzea.

Horra, batzuetan erabat gogobetetzen ez nauten hiru baliabide, eta bakoitzarekiko ene txera eta eragozpenak azaldurik.

Gauza argirik ebatzi gabe, baina…