Kategoria: Karlos del Olmo

Karlos del Olmo

Gogoak espainieraz, euskaraz*, hungarieraz edo finlandieraz hausnar egin dezake; arimak, berriz, hizkuntzarik gabeko berbeta batean
gogoetatzen du, hura eskuragarri baita haren misterioak miatzera datorkeen ezein ezkutuko munstro jakinguratsurentzat.
Robert Silverberg, Dying Inside
*(Beltz etzana neuk jarria)

Betidanik, elipsiaren kontzeptua oztopo izan da gramatikaz gogoeta egitean, agerian jartzen baititu hizketaren eta hizkuntzaren arteko kontrakarra, datuen eta teorien arteko ezberdintasuna. Arazoa nabarmenagoa da itzulpen teorian eta praktikan, elipsiak berdin ez diharduelako hizkuntza guztietan (ba ote unibertsalik elipsiari dagokionez?).

Ferdinand de Saussureren arabera, “elipsia soberakin balioa besterik ez da”. Bestela esanda, ezer ezin da, berez, elipsia izan, hizkuntz zeinu guztiak beti izaten direlako egokiak azaltzen dutena adierazteko —ez daude soberan, hortaz—, nahiz eta onartu beharra dagoen hitz edo esamolde batek uste baino gehiago ere adieraz dezakeela; baina, bestalde, elipsirik gabe berba bakar batek ere ez luke zentzurik, hortaz, zertan hitz egin elipsiaz? Hala bada, ba ote dago elipsian zer joan daitekeen arautzen duen legerik? Eta zein da lege hori euskaraz, halakorik izanez gero?

Gramatika sortzailea sortu zen une beretik, ideia bat jorratu du behin eta berriro, atergabe: hizkuntza naturalak ezabaturikoa berreskuratzearen legearen mendean daudelakoa; haren arabera, zeingura osagai isilean utz daiteke barruan daroan informazioa, zelan edo halan, berreskuragarri bada testuinguru linguistikoan.

Gramatika joera horren arabera, osagai eliptikoa eta haren aurrekaria identitate erlazioan daude; baina horrek, berehala, bi arazo sortzen ditu: lehena, identitate harreman hori beti zehatza ez izatea, hau da, identitate partziala (ere) gertatu hala izatea; bigarrena, “lizentziamenduaren arazoa” deritzona, alegia, elipsiaren eragina jasaten duen elementuaren gaineko egiturazko murrizketa, horrek arloa alderdi sintaktikora badaroa ere, hizkuntza guztiek ez dutelako berdin onartzen kategoria mota jakin bat ezabatuta joatea.

Identitatea, gramatikalari sortzaileen arabera, ez da inoiz izaten baldintza beharrezkoa eta nahikoa azaltzeko zergatik ez diren zilegi elipsi mota batzuk zenbait hizkuntzatan, nahiz eta aurrekariaren eta elidituaren artean identitatea egon.

Elipsiaren teoria batek langai erabili behar lituzke bi galdetzaile: “noiz” eta “nola” ez diren agertzen (ala bai) sintaxiak munduratzen dituen objektuak.

Bestalde, anafora dugu elipsiaren gaineko edozein azterlanaren mamian, dena dela abiaburuko hizkuntz teoria; azken buruan, elipsia dugu gramatika kategoria jakin bati atxikitako eduki lexikoaren anafora, berbaldunak kategoria hori hutsunetzat jotzen duelarik kanonikotzat onarturiko eraketa sintaktikoaren aldean.

Elementu absenteari eta hori berreskuratzeko irizpideei gagozkiela, elipsia gramatikala ala testuinguruzkoa izan daiteke. Testuingurukoaren araberakoari funtzional edo diskurtsibo ere esan diezaiokegu, eta erabileran diharduen aldetik, horren gaineko interpretazioak ez dituzte gobernatzen gramatika arauek; hortaz, diskurtsoaren gramatika batek aztertu beharko ditu, egoera eta kateatze frastikoa (esaldizkoa) lanabestzat. Esaldien harantzagoko funtzionamendu hori sano garrantzitsua da diskurtso literarioa interpretatzeko orduan, eta, zertan esanik ez, halako testua itzultzean.

Elipsia egoteko, hortaz, beharrezko ditugu kategoria eliditu bat eta kategoria horri eman beharreko balio lexikoa zehazten duen aurrekari bat. Aurrekaria ezker badoa, anafora genuke, eskuin agertuz gero, katafora; jakina, azken horri, aurrekari baino, atzekari generitzoke.

Itzulpengintzari dagokionez, elipsia noranzko bikoa da: lehen noranzkoan, jatorrizko testuko elipsi bat xede testu itzulian esplizitaturik agertuko da, ezinbestean ala aukeran: bueltako noranzkoan, itzultzaileak elipsira joko du berez esplizitu den osagairen bat emateko, jatorrizko gramatikak bortxatuta ala itzultzaileak gurata.

Bietan, enuntziatua behar bezala interpretatzea bermatuko dute elementu lexiko-semantikoek, eta sintaktikoek egiturak arautuko dituzte, oinarrizko arau sintaktikoetatik ez urruntzeko. Itzulpengintzan, horrelako jokamoduetan interferentziaren unibertsalarekin egingo dugu topo: itzultzailearen senezko joera desitxuratu dezake jatorrizko testuaren formak; hortaz, jo bide automatikoak baino, itzultzaileak baliabide analitikoak erabili beharko ditu lagungarri. Bestela, elipsiak emaitza anomaloak izan ditzake xede testuan, batez ere interferentziaren ondorioz (maila sintaktikoan zein diskurtsiboan).

Jarrai dezagun, hortaz, aurreko atalean hasitako bilduma osatzen, irizpide analitikoetarako harroinak lortuko baititugu (aurreko sailean bezala, jatorrizko laneko puntuazioa ukitu gabe doa):

1.- Perpaus disjuntiboak

• “Pedro edo Antonio joango da; bata joan edo bestea” (“berdin da” elipsian).
• “Elizkizuna zortzietan akituko da; akitu zortzietan, akitu bederatzietan berdin”.
• “Ez naiz gozatzen hau egin hura egin”.
• “Gure eriari eman botika hau, eman hura, eman beste hura berdin da”.

2.- Perpaus distributiboak

• “Uda bada, negua bada, beti gure etxean lana”.
• “Izan pobrea, izan aberatsa, izan aginte handia denek hil behar dugu”.
• “Hau dela, hura dela, bestea dela, beti gizatxar”.
• “Hasi Altzotik, hasi Tolosatik, nonahi gaizta”.
• “Nahiz belarrean, nahiz jorran, beti izerdian nekazaria”.
• “Hau etorri, atzera bestea, atzera beste bat, arratsalde guztia etxean”.
• “Non Lekarozen, non Elizondon, beti bera gertatzen da”.
• “Ekaitza izan da, trumoia eta, tximista eta”.
• “Aunitz ibiltzen naiz aziendatara eta, ikatzetara eta; beti ibili”.

3.- Perpaus adbertsatiboak

3.1.- Perifrastikoak, partikularik atxiki gabe

• “Hona etorri nahi luke; ezin du” (“baina” edo beste zerbait elipsian).
• “Elkarrekin aginduak ginen etortzeko; ni etorri; hura ez zen agertu”.
• “Jo dut; ez diot minik eman”.
• “Txistua hartu nuen, haize eta haize ez nuen asmatzen” (“egin” eta “baina” elipsian).

3.2.- Sintetikoak

3.2.1.- Partikularik atxiki gabe

• “Batzuetan lanak egiten ditut, bestetan utzi”.
• “Etxetik zerbait hartu nuen; guti izan”.
• “Gaitzak etorri egiten dira; joanik ez”.
• “Osasun ona? Zahartu, zahartu”.

3.2.2.- Bai aditzaren ostean

• “Gogoa bai, erran ez” (“izan” elipsian).
• “Jaunartze gutxi izan da; jendea etorri bai”.
• “Atzo ez ginen ongi ibili; eguraldia bai ederra”.

3.2.3.- Baino gehituta

• “Erran nuen, baino ez berezi”.
• “Oihu egin nion; aditu eta sor, aditu eta sor, baino azkenean…” (“egin” elipsian).
• “Osaba hil da; lehenago galdu behar zen, baino bere burua zaindu-zaindu…” .
• “Eskatuko diot, baino ez emango”.

3.2.4.- Berriz, aldiz… gehituta

• “Nik diru guzia eman nion amari; anaiak berriz bat ere ez”.
• “Nik baietz erran nuen, bertzeak aldiz ezetz”.

3.3.- -T(Z)EA aditz forma substantiboak

• “Sukaldean aritzen naiz; bakarra, lan handia sukaldean” (“izatea” elidituta).
• “Hau toki polita da; nik ikusten dudan txarra urik ezta” (“izatea” elipsian).
• “Nekazari aritzen naiz; nekazari hutsa gutxi da” (“aritzea” elidituta).
• “Bi automobilak onak ziren; bat luzea izatea” (osagai bat baino gehiago ezabatuta).
• “Ondo nago, ohean egotea” (osagai bat baino gehiago ezabatuta).

3.4.- -T(Z)EN aditz forma substantiboak

• “Gizon batzuek hartu ninduten, nik alde egin, nik alde egin; haiek ez uzten”.
• “Deitu dut, baino ez etortzen”.
• “Alde egin zuen; nik keinu eta keinu, baino ez aditzen”.
• “Arraina nahi nuen eta arrainik hemen ez izaten”.
• “Udan arraina botatzen; neguan ez dugu” (“ibili” elipsian).

3.5.- -T(Z)ERA aditz forma substantiboak

• “Txarkeriaren gogoa etorri zitzaidan; nik kentzera”.

3.6.- Aditz jokatua +-(e)la

• “Barometroa gora dago; lainoak atera direla”.
• “Olioa badugu; asko behar dela”.
• “Hemen ari naiz lanean, lur gutxi dugula; hemen arbia, hemen leka, dena hemendik”.
• —“Egin dituzu lanak?” —“Gela garbitu ez dudala”.
• “Neska horiek panpoxak dira; amak berak hazi dituela luxuan”.
• “Lurrak ematen du; deskuidatu behar ez dela lanean”.
• “Bidea ona dago; ura” (“dela” elipsian).
• “Hornitu da; aurpegi meharra” (“duela” elipsian).
• —“Herri polita da” —“Maldak bai ederrak” (“dituela” elidituta).

3.7.- Aditz jokatua +-(e)lako

• “Organista ona da; Zugarramurdin bizi delako” (urrun bizi dela adierazi guran).

3.8.- Aditz jokatua +-(e)n

• “Pozik egon da; orain joan behar duena” (“baina kontua da” edo antzeko osagaiak elipsian).
• “Haragiak hezurrekin jateko gutxi du; salda ematen duena”
• “Medikua etorri da; orain afaldu behar genuena”.
• “Ongi ibili naiz; erori naizen”.

Adibide hauek (eta hurrengo batean aurkeztuko ditugun beste batzuek ere) argi eta garbi erakusten elipsia inpaktu handiko kohesio osagaia den arren, informazio argia oztopa dezakeen elementu ere bihur litekeela, batez ere testu itzulietan. Zertan esanik ez, zenbat eta ahozkotasun “simulatutik” hurbilago dagoen testua (antzerkia, gidoiak, ikus-entzunezkoak, publizitatea, komikia…), orduan eta baliabide aberatsago eta kementsuago gertatuko da.

Karlos del Olmo

Maiztasun handi samarreko baliabidea da elipsia ahozko erabileran; idatzizkoan, berriz, ez ei da hainbeste maneiatzen —itzultzerakoan askoz ere gutxiago—, oso adierazpen baliabide indartsua den arren. Ez da harritzekoa itzulpenetan gutxiagotan agertzea, esplizitatzea izan ohi duelako joera nagusitzat itzulpengintzak, itzultzaileak hartzailea izaten baitu gogo-gogoan, baina agerrarazteko joera horrek testua astundu dezakeenez gero, komenigarria dirudi ahozkoan agertu elipsi modu batzuk aztertzeak, eguneroko itzulpen lanerako balio ote dezaketen erabaki ahal izateko. Adituek azterturiko estrategia, teknika eta prozeduren artean berezko lekua du elipsiak (“ez esate”, “ez aipatze”, “omisio”, “murrizte”, “trinkotze” eta beste izendapen batzuez jantzirik), hortaz, ondorioztatu beharrean geundeke ondo hautemandako itzulpen gertaera dela. Baina itzultzearen aldetik, garrantzizkoena litzateke argitzea elipsietan zein diren euskararen sistemak behartuak (halakoetan itzultzaileak ezin du aukeratu, nahitaez utzi behar ditu esan gabe) eta zeintzuk itzultzaileak aukeratu ditzakeen borondatezko “informazio aldaketak”, Andrew Chesterman-ek 1997an plazaraturiko terminologia erabilita. Elipsi batzuek badute aukeratu beharretik eta gramatika beharkizunetik harago doan beste adar bat ere: baliabide hori ezinbestekoa gertatzen da itzulpen arazoren bat konpondu ahal izateko murrizketa formala edo funtzionala erabili beste biderik ez duenean itzultzaileak edo interpreteak (esaterako, metafora bat elementu ez-metaforiko batez ordeztean). Elipsiaren auzia muntaduna da, batez ere, ikus-entzunezkoak, poesia eta antzezlanak euskaratzean, jatorrizko testuak ezinbestean sasi-ahozkotasun bat sortu behar duelako.

Teoriari gagozkiola, argi apur bat egingo digu Sareko Euskal Gramatikak:

“Eskas den informazioa testuinguruari esker berreskuratzen dugunean, elipsi kontestuala dela esaten da. Hauen interpretazioa bideratzeko, aurreko esaldia (galdera bat nahiz baieztapen bat) kontuan hartzea aski da. Horrela jokatzen dugu geure eguneroko elkarrizketetan. Mekanismo gramatikalei esker berreskuratzen badugu, berriz, elipsi gramatikala izango da. Honako hauetan, adibidez, perpaus oso gisa interpretatzeko, ez dugu testuingurura jo beharrik:

(15)

a) Lotsagarria!
b) Zer? Egonean?
c) Nolako anabasa!

Oraingoan, printzipio gramatikalek laguntzen dute ‘hutsunea’ osatzen, nolabait. Ez dute aldez aurretik esandako edo ulertutzat emandako testuingurua eskatzen:

(16) – Lotsagarria! = (Hori) lotsagarria (da)

Nolako anabasa! modukoak (5c) egitura sintaktiko defektiboak dira (Hernanz: 61). Ez dira, ez, osoak, ez eta ere testuinguruari esker berreskura daitekeen zati eliptiko bat dutenak. Baina esanahi ongi zehaztua dute. Holakoak elipsi gramatikaltzat hartzen badira, horren arrazoia da nolako anabasa predikatu bat dela eta, horrenbestez, beti da posible subjektu bat berreskuratzea. Bestalde, aditz kopulatiboak aditz ‘hutsak’ dira eta, horrenbestez, erraz utz daitezke albora eta berreskuratu ere aise berreskuratzen ahal dira, ‘hutsak’ direlako, hain zuzen. Elipsi gramatikala, hein handi batean, ageri deneko testuingurutik askea da. Goiko (17a), adibidez, edozein esaldiren aurrean eman daitekeen erantzuna izan daiteke:

(17) – Presidentea berea ez denaz jabetu da.
– Lotsagarria!

(18)        – Zer iruditu zaizu epailearen ateraldia?
– Lotsagarria.

Lehenbiziko kasuan elipsi gramatikala dugu, baina bigarrenean, elipsi kontestuala, galdera baten erantzuna baita”.

Ekarritxo honen helbururako, gipuzkera eta goi nafarrera oinarritzat Diego J. de Alzok 1961ean plazaraturiko Estudio sobre el euskera hablado liburutik adibide batzuk hartuko ditugu, gogo eta ariketa eragile.

Adibideak euskara batura aldatuta doaz (jatorrizko puntuazioa aldatu gabe):

1.- Perpaus koordinatuak

1.1.- Izan iragangaitza elipsian

—“Ea nola gabiltzan? Plater handi bat ekarri eta orain falta”.
—“Gure etxean bada patata; hemen berantago noski? Hemen hotzago”.
—“Hara joateko ginen eta euria”.
—“Meza eman dut; jende gutxi”.
—“Nola zaudete jantziz? Hanka gorri nahiko gure etxean”.

1.2.- Izan iragankorra elipsian

—“Elizan izan naiz; han burua bestetan”.
—“Gaztean bertzelakoa nintzen; gaztean nik afizioa dantzara”.
—“Gizon hori bakarrik bizi da; gizonak bakarrik ez otordu, ez garbitasun”.
—“Lehen janak hartzen nituen; orain denak debekatuak”.
—“Ogi gutxi duzu? Gutxi, ogia”.

 1.3.- Izan beti elipsian “ari izan, behar izan, beldur izan, ezin izan, gogo izan, maite izan, min izan, pena izan, uste izan, zor izan” lokuzioetan

—“Anaia non da?; Lanean ari”.
—“Lanean ariko da”
—“Ez zen etorri eta nik joan behar”.
—“Hemen ez da plateretan jana banatzen; bakoitzak ontzitik hartu behar”.
—“Uraldeak, hala behar edo, dena hondatu zuen”.
—“Etorri zen. Beharko”.
—“Ez zen joan; hara joateko beldur”.
—“Ez dute atera irekiko. Beldur”
—“Ez nion eskribitu; huts egin ote nuen beldur(ra)”
—“Tiroa bota nuen; beldurra kalte egin nuela”.
—“Laguntzen hasi zen eta ezin”.
—“Patata erein dut; orain indibaba gogo” (erein ere elipsian).
—“Ez dio joaten utzi nahi; asko maite”.
—“Nere alaba andre harengana joan da; maiteko du”.
—“Iloba joan zaigu; amatxik pena handiago berak baino”.
—“Lagun ona zen; hura uztea pena”.
—“Zer duzu?; elizan elizkizun ederra eta pena handia ezin joana”.
—“Etortzeko esan nion; berak ez nahi”.
—“Etorri nahiko du”.
—“Etxean egon nahiagoko du”.
—“Elizan izan zara?, nik arrosarioaren poza eta ezin joan esatera”.
—“Meza laguntzen noiz nola atzendu nintzen; behartuko ez nintzala uste”.
—“Zerura joanen zara. Hala uste; ikusi behar handia”.
—“Galdu duzu; nik ustea irabaziko zenuela”.
—“Anaia ez da etorri; aitak usteko du etorri dela”.
—“Pobreak ginen, lau mila pezeta zor, ez eskola pixka bat; Ameriketara joan nintzen”.

1.4.- Beste batzuk

—“Askoko du”.
—“Askiko du”.
—“Hobeko du”.
—“Nondik duzu bost pezetako hori? Bilatu egina”.
—“Zer izan duzu?” Hanka-min egona”.
—“Mutil ona da; hala behar du”.
—“Etxe handia dugu; handiago behar luke”.
—“Goizean beste batera joango naiz; elizkizuna arratsaldeko seietan beharko da”.
—“Bat edo batek etorri behar du eta etortzekotan apaiza beharko da”.
—“Tomate egosia ez dut nahi; freskoa, tomatea” (izan eta behar elidituta).
—“Baratzera joaten naiz eta beti atea, beti atea… Ezta gelditzen” (ari izan osorik elidituta, itxuraz).

1.5.- Egin elipsian

—“Hasi zen artzanora, bati kosk, besteari atzeman, halako hura zauritu”.
—“Lan gogorra eman diozu; hori ezin du”.
—“Ongi nabil; jaietan ez etxetik atera, ez lanik”

1.6.- Eman elipsian

—“Ez zuen behin ere dotrina uzten; hark beti dotrina”.

1.7.- Egon elipsian

—“Gaizki zegoen, eztul eta karkaxa”.
—“Amari dirua hartu eta anaiari eman nion; ondo egin ote nuen kezka”.

1.7.- Esan elipsian

—“Galdetu zidan joanen nintzen; nik baietz”.
—“Aitak etxea zuen; guk saltzeko; berak ezetz, urtea ia bere horretan”.

1.8.- Hartu edo irabazi elipsian

—“Urri bizi gara; batetik hau, bestetik hura; ondo osatzen gara”.

1.9.- Ekarri elipsian

—“Bakailaorik ez dute ekarri, legatza eta lupina eta”

1.10.- -tzen aditz izena, laguntzailea elipsian

—“Etxea egiten hasi eta lur txarra atera da; ezin zimendurik egin; behera joan eta behera joan, lurrik aurkitzen ez”.
—“Mutila ohatzean aurkitu nuen, ez iruditzen hil behar zuenik”.
—“Mutikoa ere mutiko bizkorra da; orain tokatzen kintak”.
—“Itsasoak kalteak egiten ditu; lehen puska bat kendu zioten eta itsasoak kentzen zaiona berriz harrapatzen”

Hurrengo batean beste elipsi batzuk aurkeztu behar ditugun arren, dagoeneko gogoeta egiten hasteko moduan gaude elipsiaren ondorio sintaktiko-gramatikal, semantiko eta pragmatikoez; azken buruan, itzultzean kontua delako, Chestermanen terminologia erabilita, jatorrizkoaren osagairen “aldatzea”; bestela esanda, “aldaketa” datza teknika eta prozedura guztien oinarrian. Eta non du muga mudatu behar horrek? Zerk behartzen du itzultzailea arestiko zerrendan agertzen diren moduko elipsiak ez egitera? Bestalde, zein prozesu kognitibo abiatzen da itzultzailearen, interpretearen edo zuzentzailearen baitan elipsiaren alde ala aurka egitean? Eta, zertan esanik ez, beste kontu garrantziko bat: zenbateraino jo dezake harrera kritikoak akastzat elipsia? Mamitsua eta goxoa, gogoetagaia.

Karlos del Olmo

Badirudi linguistek oraindik ere eztabaidagai darabiltela hizkuntzek zenbateraino erabakitzen eta mugatzen duten berbaldunek mundua hauteman eta ulertzeko duten modua. Amerikako Estatu Batuetan duela gutxi John McWorther-ek plazaraturiko The Hoax. Why the World Looks the Same in Any Language liburuak manifestu halako bat egin gura du, haren bidez 1930.etik aurrera zenbait unibertsitate adituren artean ospe handi samarra lortu duen teoria bati aurka egiteko, alegia, Sapir-Whorf tesi ospetsuari, bestela esanda, hizkuntza bakoitzak hiztunei munduaren gaineko ikuskera bat ematen dielako usteari. Tesi horren arabera, are gure erabaki estetiko eta moralek ere komunikatzeko darabilgun hizkuntzaren eragina jasotzen dute, alegia, berbetak betaurreko moduko batzuk eratuko lituzke munduari begiratzeko orduan.

Eta zer dio John McWortherek horren gainean? Ez dela egia, liburura bildutako datu enpirikoek —esaterako, hopi indiarrek denboraren joanaren gainean dituzten nozioak edo koloreak izendatzeko (ala ez izendatzeko) hizkuntzek munduan barna dituzten baliabideak— ez dutela berresten Sapir-Whorfen tesia, kolore bat edo gauza bat izendatzeko hitzik edo kategoriarik izan ez arren norberaren hizkuntzan, gizaki guztiak kolore edo gauza horiek ikusi, ukitu eta deskribatzeko gauza garela. Itzulpengintzan dihardugunok egia horren berri «intuitibo, praktiko eta are (aspaldion) teorikoa (ere)» izan ohi dugu, bai eta «geure» datu enpirikoak ere, batez ere Biblia munduko hizkuntzetara itzuli behar izan dituztenei esker, kultur jauzi handia zekarten edukiak zelan edo halan ematea lortzen dutelako, hizkuntza bakoitza gorabehera.

John McWortheren arabera, zergatik lortu du halako arrakasta Sapir-Whorfen tesiak? Kontzientzia txarraren ondorioz, bateko, Estatu Batuetan hango hizkuntza eta kultura ofizialak hegemonikotzat jota, teorialari batzuek gurago izan dutelako aldeak, ezberdintasunak nabarmendu, eta, besteko, munduko hainbat txokotan Alemaniako Erromantizismotik gaur arte heldu den hizkuntzaren erabilera identitario eta politikoa izan duelako tesiak (nazionalismo batzuek hizkuntza bera pertsonen ezaugarri komunen gainetik ere jartzera jo ohi dutelako).

Japonierak termino bakarraz izendatzen ditu berdea eta urdina. Errusiarrek termino beregainak dituzte urdin iluna eta argia izendatzeko. Patziku Perurenak 1992an idatzitako Koloreak euskal usarioan saioan euskarazko sistema eta auzo hizkuntzetakoak guztiz bat ez datozela agertzen du. The Hoax. Why the World Looks the Same in Any Language liburuan egileak aurkezturiko datuen arabera, horrek ez du esan nahi koloreak ezberdin ikusten dituztenik edo kolore batzuei dagokienez itsu direnik, ezta hizkuntzak gure pentsaera kontrolatu eta mugatzen duenik ere.

McWortheren ustez, hizkuntzak kultura eta mundu ikuskera islatu besterik ez du egiten: mintzaera batek berba bakarraz jatea, edatea eta erretzea izendatu arren, hiztunek argi asko prozesatzen dituzte hiru ekintza horien arteko aldeak, eta bi kolore ezberdin ele berberaz esaten dituen pertsonak bi-biok biziro bereizten ditu, hau da, zentzumenen arabera ezberdinak direlako segurantzian dago. Zenbaki sisteman bat etorri ez arren (are, itxuraz, halakorik gabe), gizaki guztiok egin ditzakegu matematikak. Bai eta letrazko alfabetorik barik idatzi ere. Autoa eta gidatzeko araudia ezagutu ez dituzten eta, hortaz, horiek izendatzeko hitzen jabe ez diren pertsonek «ezin» dute benetan gidatu?

Liburuak agerian jartzen du atxikimendu handia diogula hizkuntzak betaurreko mugatzaile moduko batzuk jartzen dizkigun ustel itxurako uste horri. Zergatik? Irrika bizi-bizia dugulako aniztasuna aldarrikatzea, guk legez pentsatzen ez duten pertsonen eta herrien nahiz hizkuntzen balioa aitortzea. Eta asmo on-ona da, ezbairik ez, baina infernua desira onez betea omen dago, eta baliteke horrek oztopatzea pertsonen zerizana hobeto ulertzea, are goraipatu nahi ditugun pertsonak bestela baitakoan gutxiestea ere, azken buruan.

Errealitateak —pertsona guztiak entendimentuz berdinak garela datu zientifikoez frogatzea— bide hobea ematen digu pertsona guztiei adimen gaitasuna aitortzeko, hizkuntza, azken buruan, ez delako munarri zedarritzaile hutsa munduaren eta kosmosaren aurrean.

Karlos del Olmo

Eskarmentuaren Lehenengo Legea

Behar adinako esperientzia lortzen duzunerako, lanbidetik erretiratzeko unea izango da.

Eskarmentuaren Bigarren Legea

Itxurazko esaldi edo testu errazarekin eskarmenta hartutako laguna edozein hitz, esaldi edo testurekin beti mesfidati.

Iritzi Nagusiaren Legea

Itzultzaileen zerrendan edo foroan gehiengo batek termino edo esaldi baten gainean adieraziek eta idatziek ez dute ezertan zuzenak izanik, kopurua gorabehera.

Adituaren Legea

Itzultzaile, zuzentzaile edo interprete aditua alor jakin batean egin daitezkeen eta ezin daitezkeen oker eta huts guztiak (edo ia guztiak) eginiko laguna da; hortaz, guztiz fidagarria gertatzen da: ezin du bestelako okerrik egin.

Itzultzaile Jakitunaren Legea

Itzultzailea, interpretea edo zuzentzailea benetan jakintsua edo bikain-bikaina balitz alor tekniko edo zientifikoren batean, ez luke jardungo itzulpengintzan, dirutza benetan beste edozein langintzatan irabazten delako.

Itzultzaile Jakitunaren Korolarioa

Aurreko legea gorabehera, itzultzaile, interprete eta zuzentzaile jakintsu eta bikain batzuk masokistak dira.

Tarifen Axioma

Tarifak igotzeaz batera konturatuko zara zerga gehiago ordaintzeko besterik ez duela balio izan gehikuntzak, nahitaez beti igarotzen zarelako beste modulu batera.

Merezimenduaren Legea

Bikain eginiko lanaren merezia edo ospea beti besterena.

Buxaduraren Legea

Kontzeptu, termino, hitz, esaldi edo pasarte bat katramilatzen bazaizu, konpontzeko saio guztiek korapiloa okertu besterik ez dute lortuko.

Termino Egokiaren Legea

Termino bat behar bezain maiz oker itzuliz gero, azkenean guztiz zuzena izango da nahiz zuretzat nahiz bezeroarentzat.

Egokitasunaren Korolarioa

Terminoa oker itzultzen ari izan zarela konturatu eta ordain egokia ematen hastean, bezeroak edo hartzaileak akatsa dela pentsatuko du, gura eta gura ez.

Terminologiaren Legea

Behar adina adituri itaun egin eta beste hainbeste iturritan begiratu ondoren, termino baterako edozein itzulpen ontzat eman daiteke.

Mailegu Gordinaren Legea

Lasai asko aldeztu dezakegu termino tekniko samar bat euskaraz ere ingelesez bezala erabiltzen dela: aurka egiten diguna ezjakin hutsa da.

Web Arakatzailearen Lehenengo Legea

Edozein termino edo termino eraketa bilatuz gero, arakatzaileak ia-ia beti topatuko du, besterik ezean, zure itzulgaian agertu bezala. Horrek, dena dela, ez du inolako bermerik eskaintzen: berba akastunak ere ugari baino ugariago agertzen dira.

Web Arakatzailearen Bigarren Legea

Termino baten xerka jardun ostean, arakatzaileak erakusten dituen lehen emaitzak publizitate hutsa izango dira; hurrengoak iturri ez oso fidagarritik etorriko bide dira; segituan, horien kopia edo plagio huts eta hutsalak agertuko dira; azken emaitzetan, bilaturikoa han eta hemen sakabanatuta agertuko da. Hortaz, beste bilaketa batzuk egitera behartuta egongo zara auzia argituko baduzu.

Datu Galeraren Legea

Zenbat eta denbora luzeagoa igaro azken segurtasun kopia egin zenuenetik, orduan eta errazago ordenagailua apurtzea eta lan guztiak galtzea. Gorde beharreko itzulgaia luzea bada (liburu bat, esaterako), ordenagailua matxuratzeko gertagarritasuna esponentzialki haziko da.

Erantsitako Artxibo Galduaren Legea

Hamaika eta bost ahal egin ostean itzulpena amaitu eta bezeroari mezu elektronikoz garaiz bidaltzea lortu arren, artxibo erantsia inoiz ez da agertzen hartzailearen sarrera erretiluan.

Erantsitako Artxibo Desagertuaren Korolarioa

Posta bidalketa arruntetan gogaikarri izaterainoko oharrak ematen badizkigu ere posta bezeroak, mezuari ezer erantsi ez diogulakoak, inoiz ez digu aditzen emango itzulpena eranstea atzendu zaigula. Edo okerreko helbide batera bidali dugula.

Adimen Artifizialaren Legea

Ordenagailuek eta zerbitzu informatikoz hornitzen gaituzten enpresak adimendunak dira: beti jakiten dute noiz gabiltzan presatuta, une hori horixe aukeratzen dutelako matxuratzeko edo moteltzeko.

Azpisugearen Legea

Zure aurrekontuak edo tarifak oso doituta egon arren, beti agertuko da eskaintza merkeagoa aurkeztuko duen baten bat, dirua galdu arren.

Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interprete Autonomoen Axiomak

• Mandatu ondo ordaindu eta lasaiak beti heltzen dira txarrago ordainduriko lan presazko bat onartu eta atoan.
• Lan presazko guztiak egun berean entregatzekoak izango dira, ezinbestean.
• Bidaian edo oporretan irten beharko duzu presazko lanak entregatu edo kabina jardun beharreko egunean bertan.
• Ezin atzeratuzko lan ezin presazkoago hura garaiz bidali arren, hartzaileak ez du itzulpena daraman mezua zabalduko pare bat egun igaro arte.

Administrazioko Itzultzaile eta Zuzentzaileen Legea

Arduradun politikoak zerbitzuburuari bost eguneko epea emango dio testu bat itzuli edo zuzentzeko. Zerbitzuburu horrek lana lau eguneko epean egin behar dela esango dio lanak bidaltzeaz arduratzen den teknikariari. Teknikariak itzulpen atalaren buruari itzulgaia egiteko bi egun dituztela adieraziko dio. Itzultzaileen arduradunak egun bakarra edo ordu batzuk besterik ez die emango itzultzaileei testua jorratzeko, arduradun politikoaren aurrean itxuraz agertzeko. Arduradun politikoak sei edo zazpi egunen buruan testua patxada ederrean irakurritakoan, zirkuitua abian jarriko du ostera ere, aurreko testua zirriborro hutsa zela adierazi eta apur bat aldaturiko itzulgai “ez hain presazko” moduan bidaliaz.

Esker Onaren Legea

Bezeroak “Eskerrik asko” lehor eta huts batez erantzunez gero itzulpena zuk garaiz bidali ondoren, seguru asko besteren bat aginduko dizu, ezbairik gabe zurekin pozik dagoelako. “Gure eskerrik beroenak” edo antzeko esamolde sutsuren batez erantzunez gero, hobe duzu hartaz ahaztea, ez dizulako berriro itzulgairik bidaliko, munduan beste itzultzailerik ez balego ere.

Malgutasunaren Lege Zurruna

Bezeroak ez du ordutegi edo jaiegun mugarik izan ohi lanak agindu eta bidaltzeko orduan, eta beti malgu izateko eskatzen dio itzultzaileari, zuzentzaileari edo interpreteari. Lan itzulia jasotzeari edo zalantzei erantzuteari nahiz arazo teknikoak konpontzeari dagokienez, oso estu eta zurruna izaten da, batez ere “bere” lan ordutegiaren eta egutegiaren aldetik.

Bezero Kaparraren Legea

Bezeroak lana agintzen dio itzultzaileari bera ez delako gauza hura egiteko. Halere, profesionalaren lana oztopatuko du atertu gabe iradokizunak eta iruzkinak emanez.

Atzerapenaren Paradoxa

Presaren jatorria atzerapena da; atzerapenaren zioa, presa.

Barruko Erlojuaren Lana

Itzultzaileak edo zuzentzaileak ezin du ganoraz lan egin ostiraleko eta larunbateko 15:00etatik aurrera. Igandeetan, ezelako ordutan ere ez. Interpreteak, ordea, arazorik gabe lan egin dezake noizgura, harentzat jai edo atseden egunak lanik gabeko guztiak baitira.

Irabazien Legea

Bezeroen % 10i esker lortuko duzu irabazien % 90.

Espazio-denbora Kurbatuaren Legea

Zenbat eta arinago eta gogotsuago ahalegindu itzulpena edo zuzenketa bidaltzen ala interpretazio saiotik bizirik irteten, orduan eta beranduago ahaztuko zelako txarto joan den lana.

Itzulpen Teknikoen Lehen Legea

Ez utzi inoiz bezeroei konturatzen haiek baino gehiago dakizula gai espezifiko baten gainean.

Prokrastinazioaren Urrezko Araua

Inoiz ez duzu izango honako hau baino une egokiagorik egin gura ez duzun lana atzeratzeko.

Karlos del Olmo Serna

«Traduttore, traditore» salaketa aurrenekoz erabili ei zuten Danteren Divina Commedia frantsesera eroandako itzultzaileen lana epaitzean, jatorrizkoari leial ez izatearen ondorioz literatur lan handi-handi bat txikitu bide zutelako. Harrezkero, itzulpengintzaren gainean diharduen edonork bere buruari aski eta eskubide osoko juje deritzo lanbidea nahiz edozein itzultzaile judikatu eta damnatzeko, aipabide hori berbara ekartze hutsaren indarrez edo lizentziaz.

Gregory Rabassa itzultzaile omentsuak argi ebatzi du esaera horren gainean: «itzultzea traizioa bada, traizio egin dezagun ahalik eta ondoen». Eta ondo baino hobeto ei daki zertaz ari den, boomeko idazle latinoamerikarren lanak ingelesezko merkatuetan aditzera eman baitzituen eta ospetsu bihurtu: Jorge Amado, M.A. Asturias, Julio Cortázar, García Márquez, Vargas Llosa… Haren gainean García Márquezek esana du Rabassa ingelesezko idazle latinoamerikarrik onena dela. Itzultzailea eta irakaslea ez eze, poeta ere delako Gregory Rabassa (1922) jatorri kubatarreko amerikarra.

If This Be Treason: Translation and Its Dyscontents, A Memoir liburuan, besteak beste, traizioaz eta traizio moduez dihardu. Izenburuan omenaldi egiten dio liburu portadatxoko aipuetako bati, (bestea italierazko esaldi ospetsu hura da) Virginiako lehen gobernari izandako Patrick Henry politikariaren esanari: «If this be treason, make the most of it», pentsaeraz Ingalaterratik independente izatearen alde agertzeagatik traidore izatea aurpegiratu ziotenean arrapostu hori bota zuelako. Bestalde, izenburuak badu beste joko bat: dyscontent horrela idaztean, kontenturik eza eta disfuntzioaren kontzeptua berba bakarrera ekarri gura ditu Gregoryk, Freudek Das Unbehagen in der Kultur liburuan jorratutako bakartasunaren esanguraz bat.

Aurreneko kapituluan itzultzailearen metafora bikain-bikaina eskaintzen du, Calderónen La vida es sueño laneko pasarte bat erabilita: «ez baitut traidorerik nahi / amaiturik traizioa». Izan ere, halaxe jazotzen da gizartean: traizioa egin ostean, nork du gogoan traidorea? Ez ote du gizarteak itzultzailea gurago ziega ilun batean giltzapetu, edo, bederen, hala balitz legez jokatzen?

Gregoryk dioenez, itzultzaileak saldukeria egin diezaioke hitzari, lehenik eta behin. Eta elea tradituz gero, hizkuntzari egiten diogu traizio, hitza delako berbetaren muina, ikusi, sentitu eta irudikatzen ditugun gauza guztien metafora. Bigarrenik, berbari eta, hortaz, mintzoari etoikeria eginez gero, abiaburuko nahiz helmugako kulturei ere traidorekeria egingo diegu, hizkuntza kultura jakin baten ekoizkina delako.

Tradituen beste sail bati gagozkiola, traizio egin diezaieke itzultzaileak itzulpengintzaren inguruan dabiltzan gizaki guztiei ere. Aurreneko biktima, zertan esanik ez, egilea bera da. Eta egilea traditzean, irakurleei nahiz geure buruari egingo die jukutria.

Harri, stone, pierre, piedra… berbek objektu bera irudikatzen (omen) dute, dena dela, elkartrukagarri dira horregatik, besterik gabe? Soinu aldetik, esaterako, elkarren erabat ezberdinak dira. Flaubertek pierre idaztean buruan zuena ez dute inoiz emango harri, stone edo piedra berbek den-dentxoan. Traizioa, hortaz. Kontua da Flauberten garaiko irakurle frantsesak ere ez zuela buruan izango idazlearen irudi bera inondik inora (ezinezkoa delako, izatez). Azken buruan idazlea compendium bat da, osagai askoren multzoa: hizkuntza, kultura eta hitz pertsonal-pertsonalak, eta alderdi horietako batzuk helezinak gerta dakizkioke itzultzaileari.

Guztiarekin ere, itzultzailearentzat traiziorik tristeena da bere buruari egiten diona, itzultzailea ere idazle eta irakurle delako. Idazle ideala esan geniezaiokeela dio Rabassak. Eta irakurlea ere badenez —gogoan izanda irakurle bakoitzak jatorrizkoaren irakurketa berezi eta ezberdin bat egiten duela—, itzultzaile-idazle-irakurlea testu itzuliaren irakurleen irakurraldien bideratzailea izango da, eta horrek irakurleen jainko ahalguztidun bihurtzen du, noiz apetatsu noiz zintzo.

Itzultzaileak, hortaz, traizioa ezinbestekoa dela ikusita, alebosia hori ahal denik eta ondoen egiten saiatu beharko du, jakitun ere jakitun dagoela itzultzea inoiz amaitzen ez den prozesu edo ariketa dela, urte batzuk igarota testuari berriro oratzeko aukera izanez gero noraezean aldaketak egingo dizkiola, alegia, traizioa bikaintzen ahaleginduko dela, noraezean.

Traiziorik «onena», hau da, itzulpenik taxuzkoena, «oinarri-oinarrian, irakurketa egoki bat» besterik ez delako Rabassaren aburuz: «Itzulpengintza hurbiltze bat da. Birkreatzea ezinezkoa da. Itzulia egiaren beste bertsio bat da».

Bibliografia

RABASSA, Gregory. If This Be Treason: Translation and Its Dyscontents, A Memoir. New York: New Directions Books, 2005.

Karlos del Olmo

Oinarrizko Lehenengo Legea

– Itzultzen edo zuzentzen hasi aurretik irudituz gero itzulgaian edo testuan hiruzpalau zailtasun besterik ez dela agertuko, itzultzen edo zuzentzen ekindakoan haiek baino askoz ere zailagoak diren beste hamaikatxo agertuko dira, hastapenean hala ematen ez bazuten ere.

Oinarrizko Bigarren Legea

– Itzultzen, zuzentzen edo interpretatzen hasten zaren unean bertan hasiko zaizkizu heltzen nahitaez erantzun beharreko mezu elektronikoak, telefono deiak eta aurrekontu eskeak.

Oinarrizko Hirugarren Legea

– Itzulpena edo zuzenketa hasi eta buka ondo badoa eta beharrean luzaro ez badiharduzu seguru asko izango da hasieran uste izan zenuelako dena ezin txarrago joango zela; lan hura entregatu eta berehala konturatuko zara lehen ikusi ez dituzun akatsez.

Koherentziaren Legea

– Koherentzia beti aldetzen da errazago zehaztasuna baino.

Terminoaren Legea

– Zure testuan edo mintzaldian agerturiko termino aurkitu ezin hori ez da inongo glosario edo hiztegitan agertuko, zeure testukoa edo hitzaldikoa delako terminoaren lehen agerpena.

Itzultzaile / Zuzentzaile Lantsuaren Dilema

– Itzultzen edo zuzentzen ez dena beti izaten da garrantzikoagoa zuzentzen edo itzultzen ari dena baino…

Bezero Tematiaren Legea

– … eskaera egin duen bezero tematiarentzat.

Espezializazioaren Legea

– Itzultzailea, interpretea edo zuzentzailea, azkenean, gutxien menderatzen duen alorrean espezializatu ohi da.

Euskaltzaindiaren Lehenengo Legea

– Atzo arratsaldea arte ondo zenekien Hiztegi Batuko zerrenda gaur eguneratuta eta aldatuta aurkituko duzu.

Marraren Legea

– Bezeroak beti eskatuko dizu hitz elkartuetan marra zeure ohituraren aurka erabiltzeko.

Marraren Legeko Lehen Xedapen Iragankorra

– Zalantza baduzu elkarketa batean marra jartzea aukerakoa ote den, berba bikote hori ez da agertuko Hiztegi Batuan.

Itzulpen Memoriaren Lehen Legea

– Zenbat eta presatuago ibili, orduan eta sarriago indexatzen hasiko da eta astiroago ibiliko programa.

Itzulpen Memoriaren Bigarren Legea

– Ordenagailuak inoiz ez dizu eskainiko lehen aukeratzat behar duzun itzulpen unitatea.

Itzulpen Memoriaren Bigarren Legea

– Behar duzun unitatea eskaintzen badizu, hura ez da egongo Euskaltzaindiaren azken erabakien arabera eguneraturik.

Zoriontzearen Legea

– Beti zorionduko zaituzte gutxien gustatu eta halako pozik utzi ez zaituen lanagatik.

Ospearen Legea

– Itzultzailea, interpretea edo zuzentzailea beti izango da ezagunagoa munta txikikoa izateagatik haren ospean eraginik izango ez omen zuten itzulpen, zuzenketa edo interpretazio saio makalagoengatik.

Ospearen Legeko Korolarioa

– Inork ez da ohartuko zuzentzailea, interpretea edo itzultzailea hain gustura eta bikain egindako lan txalogarriaz.

Ospearen Lege Berregina

– Lan bat behingo-behingoan egiteak badu arazo bat: inor ez konturatzea benetan zein zaila den.

Itzulgai Zailaren Legea

– Zail-zaila da itzulgai txar bat erraz ulertzeko moduan interpretatu, zuzendu edo itzultzea, eta ez halako gaitza alderantziz gertatzea.

ItzuLen Lehen Legea

– Zalantza edo galdera batzuk bizidun ugalkor eta tematiak dira, etengabe agertzen baitira, itxura goiti-behiti, urtaro edo aldi jakin batzuetan zerrendara, aurreko aldian betiko ebatzita geratu omen baziren ere.

ItzuLen Bigarren Legea

– Laguntza eske larri bat bidaltzen duzunean, zerrendako inork ez dizu erantzungo edo lagunduko; jakingura hutsez eta premiarik gabe itaunduz gero, erresponda zaparrada bat jasoko duzu berehalako batean, zein baino zein sakonago, zentzudunago eta biziago.

Hizlari Elebidunaren Legea (Interpretearena)

– Ezinago zail gertatu zaizun interpretazioa amaitu eta segituan, hizlaria halabeharrez lehengo gauza bera esaten hasiko da beste hizkuntzan (dena dela, beharbada, ez zuk bezain ondo).

Zuzentzaile Arduratsuaren Legea

– Zure zuzenketa sistema eta protokoloa sano kostatuta finkatu eta testua orrazten lan eskerga egin ostean, edo egilea ez da zure zuzenketekin bat etorriko edo emaitza ez da argitaratzailearen gustukoa izango. Hortaz, berriro hasi beharko duzu sistema aldatzen eta lana zuzentzen.

Karlos del Olmo Serna

Igarri-igarria da aspaldi honetan behin baino gehiagotan heltzen ari direla hedabideetara itzultzaileak eta politika uztartzen dituzten albisteak: interpreteak gerra ekintza edo gatazketan atxilotu, zauritu edo hiltzea; nazioarteko erakunde politikoetan itzulpengintzak eta interpretazioak gero eta garrantzi handiagoa izatea; itzulpen edo interpretazio «okerren» ala txarto ulerturen batek hedabideetan zarata ateratzea; zerbitzu sekretuek eta bestelako erakundeek itzultzaile eta interpreteak erabiltzea; goi mailako politikagintzari atxikitako filtrazioetan itzultzaileak ere partedun izatea…

Bestalde, XX. mendearen erdialdetik XXI. mendeko lehen hamarkada bitarteko aldian, zio sozial eta politikoen ondorioz, itzulpengintzak gorakada handia izan du, inoiz ez bezalakoa. Eta itzulpena bera sendotzeaz batera, haren inguruko ikerketak, berriak diren neurrian, iker metodo eta gaiak beregain zedarritzeko eta aukeratzeko modua izaten ari dira, jakintzagai klasikoen zirrikituen eta mugakizunen artetik.

Itzulgarritasunaren edo itzulezintasunaren gainean eztabaidatzetik igarotzen ari dira itzulpengintzan eta itzultzaileengan eragiten duten ideologia eta kultur eragileen gainean hausnartzera.

Kultura eta hizkuntza txikiagoetan, nazioa eta kultura eraikitzean, itzulpen aukera politikoek eragin handia izan ohi dute (aski da behakotxo bat egitea mendea joan mendea etorri euskarara ekarritako liburuen zerrendari, edo aspalditxo honetan euskaratik beste hizkuntzetara zer heltzen ari den itzulita aztertzea).

XIX. mendean jaio ziren nazio berrien bilakabidean itzulpengintzak garrantzi handi-handia izan zuen (kultura eta hizkuntza nazionalen elikagai), eta egun, globalizaziora zabaltzen ari diren nazioetan —Txinan, esaterako—, itzulpengintza loreak udaberrian nola zabaltzen ari da. Katalunian eta Euskal Herrian nazio independentea izatea aldarrikatzen duten mugimendu politikoek noraezean definitu beharko dute haien kultur politiketan itzulpenak eta interpretazioak zein eginkizun izango duten.

Hizkuntza nagusi baten eta txikiago (edo zokoratuago) beste baten arteko itzulpen elkartrukeek argi handia egiten dute sistema kultural eta politiko bakoitzaren bilakabidearen gainean —zein genero, egile, testu itzultzen dioten elkarri—. Suertatzez, ingelesezko harrera sistemak oso uzkurrak izaten dira itzulpen askoren aurrean, baina sano ondo hartu ohi dituzte beste batzuk; besteak beste, literaturatik harantzago, Hitler, Lenin, Mao eta Trotskiren idazkien eragina itzulpen bidezkoa izan da mundu zabalean.

Definizioz, politika boterea lortzeko borrokari lotuta dago, baina hori bezain errefusaezina da, bestalde, politikari atxikitako elkarrekintzek eduki linguistiko handia dutela, berbaldi motekin zerikusia izanik, askotan jarrera politikoen arteko desadostasunen oinarrian elkarren berbaldiak ondo ez ulertzea edo txarto aditzea dago eta.

Ezbairik gabe, politika eta hizkuntza elkarri estu lotuta daude (zenbateraino eta sarritan itzulpenik edo interpretaziorik gabe ondo ezin gauzatzera heltzeraino). Bestela adierazita: errealitate politikoa eta haren irudikapen sinbolikoa ia bat egiteraino heltzen dira, batez ere egintza politikoak azaltzeko eta beste kulturei eta herriei itzulita aditzera ematean.

Ikerketan etengabe ari da hedatzen diziplinartekotasunaren gaia, eta artekotasun hori beste inon baino nabarmenago gertatzen da itzulpena politikaren testuinguruan analizatzean.

Hizkuntzaren eta politikaren arteko harremanak gero eta interes handiagoa piztu du azken bi hamarraldietan, batez ere linguistikaren ikergune edo jakintza alor berezi batzuk aintzat hartuz gero: linguistika kritikoa, berbaldiaren azterketa kritikoa eta berbaldi politikoaren analisia. Eta alboko jakintzak ere ez dira ahaztu beharrekoak: erretorika, filosofia, soziologia… eta duela gutxi jaiotako politologia.

Testu politikoen harrera bera ere metodo zientifikoen bidezko aztergai gorabidekoa da: berbaldietan dautzan botere ikuspegiak eta zama semantiko eta ideologikoak argitu beharrean egoten dira ikertzaileak. Eta egungo mundu globalizatuan, berbaldi politiko ez gutxik ia sortu ahala itzuli beharra ekarri ohi dute, bestelako harrera sistema berriak kultura hartzaileetan antolarazi bitartean. Bestela esanda, gaurko munduan testu sorrera eta harrera ez daude hizkuntza, kultura eta sistema politiko bakarrera mugatuta.

Zelan ez arduratu, hortaz, politikaren eta itzulpengintzaren arteko harremanez? Berbaldi politikoak gero eta unibertsalagoak izatearen ondorioz, kulturen arteko harremanak ere aldatu egiten dira, eta horren ondorenak itzulpengintzan ere idoro daitezke.

Eta zer ez dugu esango komunitate politiko berean bi hizkuntza ofizial direnean, edo bat (frantsesa) ofiziala denean eta bestea (euskara) erakunde politiko guztietatik at uzten dutenean? Zer ez da gertatuko hizkuntza erkidego bakoitzaren errealitate politikoa beste hizkuntzara itzultzean?

Azken batean, hizkuntza bakoitzak mundua ikusteko eta ulertzeko modu bat badakar bidaide, hiztun (subjektu politiko) elebidunek etengabeko itzultze politiko batean jardun behar izaten dutelako hipotesia plazara dezakegu (eta hor, psikolinguistikak ere, beste zientzia batzuez gain, izango du zer esan eta zer azaldu).

Komunikazio politikoak, munduan barna, itzulpena eta interpretazioa ditu harroin, ageriki. Hala bada, zergatik izan dugu orain arte halako atzenduta eginkizun hori itzulpengintzaren gainean gogoeta egiterakoan gure herrian? Ez da gure arazoa bakar-bakarrik: sarean «berbaldi politikoaren itzulpena» eta antzeko terminoak erabilita xerka jardunez gero, edozein dela gako hizkuntza, ez dugu lan monografiko edo luze asko topatuko. Ugariagoak dira itzulpengintza eta interpretazioa ekintza politiko moduan aztertu dituzten ikerlanak, ordea.

Etikaren gaineko beste sarrera batean aipatu nuenez, botereak itzulpengintza ere erabili ohi du tresna moduan, batez ere beste kultura edo hizkuntza bat kolonizatu nahi izaten duenean. Begi bistan dago, gainera, zer eta nola itzuli, sarri ere sarri, erabaki politikoen ondorio izaten dela (Literatura Unibertsala bilduma xedapen politiko baten ondorioz jaio zen eta halaxe dirau bizirik, eta garai berean Legebiltzarrak onartutako beste akordio politiko bat oraindik ez gauzatzearen ondorenez, entsegu bilduma itzuli unibertsalik ez dute abiarazi erakunde eskudunek).

Ostera ere egin dugu ideologiarekin topo. Nork erabakitzen du zer testu itzuli behar den? Zein hizkuntzatatik zein hizkuntzatara? Non ekoizten dira itzulpenak? Zer harreman dago itzulpengintzan eragile pribatu eta publikoen artean? Zein faktorek baldintzatzen du itzultzailearen jokabidea? Zeren bitartez? Zer harrera du testu edo berbaldi itzuliak kultura hartzailean? Nolako estatusa dute itzulpenek, itzulpengintzak berak eta itzultzaileek kulturan eta sisteman? Nork aukeratzen eta trebatzen ditu itzultzaileak? Zeren arabera? Zein hizkuntz bikotetarako? Zein diru baliabide erabilita? Zein zama du itzulpenak kultur sistema osoan? Barne produktu gordinean?

Hurrengo sarrera batek ikergai honek daroatzan hiru osagai nagusiak xehatuko ditu: itzulpen politikak, testu / berbaldi politikoak itzuli / interpretatzea eta itzulpen ikerlanen politizazioa.

Hizkuntz erabilera (politiko) berezi batzuek zama ideologiko handia dute, eta botere harremanek hori dena azpimarratu besterik ez dute egiten. Itzultzaile, interprete eta zuzentzaileak botere mekanismo politiko horretan zati gero eta esanguratsuago gara, nahitaez, gustatu eta gustatu ez, onartu eta onartu ez.

Bibliografia

Schaffner, C (2007) Politics and Translation. In P. Kuhiwczak eta K. Littau (ed.) A Companion to Translation Studies, Bristol: Multilingual Matters Ltd

Karlos del Olmo Serna

Euskal administrazioen hizkera dugu, hezkuntzakoaz eta kazetarikoaz batera, herritar hiztun eta idazle arruntarengan eraginik handiena duenetako bat (zuzeneko eragina izateaz gain, zeharrekoa ere baduelako politikariek, kazetariek, politologoek eta hedabideetako solaskideek teknolekto hori lau haizeetara zabaltzearen ondorioz). Zertan aipaturik ez dago, auzo hizkuntzen ondorena gehienik jasotzen duenetako bat ere bada. Euskal Herriak legegintzako eskuduntza mugatu-mugatuak ditu, eta garatzen dituen apurrak, goragoko lege ordenamendu baten araberakoak izan ohi direnez gero, Espainiako legegintzako eta justiziako hizkera (kalko eta guzti) euskal administrazioen idazkietara erraz heltzen da (Europatik datozen zuzentarau eta enparauak gaztelaniazko itzultzaileen eta legegileen negoziazioen ondorio dira, hizkuntza aldetik); hortaz, lantzean-lantzean begiratutxo bat hari egitea komeni zaigu, zer ginen eta non gauden argitzearren.

Duela zenbait urte, 1999an, Senez aldizkariak «Oratoria, akatsak, itzulpengintza eta kalkoak» artikulua argitaratu zidan. Hartan, besteak beste, hainbat hilabetean euskal irratietan kazetariek eta politikariek, batez ere, esandakoak jaso nituen eta gaztelaniaz kalko edo erabilera okertzat jota zeuden termino edo esapideekin alderatu. Horietako batzuk (zerrendari begiratu besterik ez dago), gaur eguneko hizkeratik desagertu dira. Beste batzuek osasun ezin hobean diraute, ordea. Eta horietako baten gainean jardun gura dut gaurko ekarpen honetan.

Muina, gaztelaniazko testu legal eta juridikoetan agertzen den «contemplar» terminoaren erabilera barbaroa da. Ingelesez to contemplate aditzak ondoko esangurak ditu: «zerbaiti erreparatzea, zer edo zer kontsideratu (hausnartu adieran zilegi litzateke aditz hori erabiltzea euskaraz?), kontuan izan edo aurreikustea». Eta hortik dator lege testuetan gaztelaniaz sortutako barbarismoa «la ley contempla», «en este plan se contempla la construcción de 500 viviendas», «las enmiendas no contemplan», «contemplar los problemas urbanísticos» eta beste erabilera batzuk. Gauza da gaztelaniazko contemplar aditzaren esanahiak ez datozela bat ingelesezkoekin (gaztelaniaz, aditzak subjektu biziduna behar duelako, frantsesez bezalaxe), dena dela, gaztelaniak eremu horretan baditu beste aditz batzuk ere, lege kontuetan luzaro korriturikoak: atender, considerar, prever, tener en cuenta, tomar en consideración… Guztiarekin ere, zer datza horretan guztian? Azaletik, behintzat, elkarrengandik hurbil-hurbil dauden bi eduki semantikoren nahas-mahasa: «xedatzea / ebaztea / erabakitzea» eta «(aurrez) ikustea».

Bestela esanda, edozein legek edo arauk, zer egiten du, xedatu ala aurrez ikusi zerbait gerta daitekeela? Kontua da arauak, berez, ez duela ezer ikusten edo aurrez ikusten, egiten baitu xedatu, erabaki, agindu. Bestela esanda, ez du aurreikusten lege batean xedaturikoetakoren bat herritarrak hausterik (baten edo baten buruan egon daitekeen arren), inork araua apurtuz gero zer gertatuko den arautu baizik. Eta zer gerta ere, gauza jakina da lege testuekin gure izerditxoak bota beharrean egoten garenontzat lege eta arau gehienek beti izan ohi dutela artikulu edo xedapen gehigarriren bat, adierazten duena dena delako lege horrek zehazten, xedatzen edo aurrez ikusten ez dituen guztietan indarreko zer beste lege, arau, xedapen edo jurisprudentzia aplikatu behar den. Hortaz, ikusitik gutxi eta agintzetik asko. Gaztelaniazko aditu batzuek, (Lazaro Carreter zenak, adibidez) argiro adierazi dute behin baino gehiagotan: «la ley no contempla (no ve), la ley dispone».

Eta zein da gauza euskarari gagozkiola? Legegileen buru kalkoen nahiz itzultzaileen fideltasun senaren ondorioz, gaztelaniazko «contemplar» batzuk euskarazko corpusetan agertzen direla, apika oso lege onekoak izan ez arren. Ez dago zertan asko bilaturik horrelako batzuk ikusteko:

en este plan se contempla la construcción de 500 viviendas	plan honek jasotzen du 500 etxebizitza eraikiko direla
Los contratos de prestación de servicios o suministro de productos de tracto sucesivo o continuado deberán contemplar expresamente el procedimiento a través del cual el consumidor y usuario puede ejercer su derecho a poner fin al contrato.	Segidako edo jarraipenezko traktuko zerbitzuak emateko edo ondasunak hornitzeko kontratuetan, espresuki aurreikusi beharko da zein prozeduraren bidez baliatu ahal izango duen kontsumitzaile eta erabiltzaileak kontratua amaitzeko eskubidea.
A estos efectos, los Ayuntamientos podrán contemplar una compensación económica durante ese periodo para aquéllos que, como consecuencia del régimen de incompatibilidades, no puedan desempeñar su actividad profesional, ni perciban retribuciones económicas por otras actividades.	Horri dagokionez, udalek konpentsazio ekonomiko bat aurreikusi ahal izango dute denboraldi horretan bateraezintasun-araubidearen ondorioz beren lanbide profesionalean jardun ezin eta beste ezein jarduerarengatik ordainsaririk jasotzen ez dutenentzat.
A estos fines, la modificación que se propugna introduce un nuevo párrafo B) en el artículo 90 del Código Civil, de acuerdo con el cual el convenio regulador podrá contemplar, en la forma más adecuada al interés del hijo, el régimen de visitas y comunicación de éste con sus abuelos.	Helburu horiek iristeko, proposatutako aldarazpenak B) lerrokada berri bat eransten dio Kode Zibilaren 90. artikuluari; horren arabera, hitzarmen arauemaileak jaso ahal izango du, seme edo alabarentzat egokien den moduan, aitona-amonek bete beharreko bisita-araubidea eta haiekin izan beharreko komunikazioa.
No obstante, al llevarse a cabo la reforma ha resultado indispensable contemplar también la hipótesis de que por falta de previsión o de acuerdo no se llegue a una solución convencional hecha pública por el Registro.	Hori gorabehera, eraldaketa gauzatzean, behar-beharrezko gertatu da ondoko kasua jasotzea: agindu edo hizpaketa zehatzik ez izateagatik, Erregistroan argitaratzeko moduko hitzarmenezko irtenbiderik ez lortzea.
La ley no contempla esa posibilidad.	Legeak ez du aukera hori kontuan hartzen.
En los supuestos contemplados en el apartado anterior, quedarán exentos de responsabilidad quienes demuestren no haber incurrido en culpa.	Aurreko paragrafoko kasuetan, ez dute erantzukizunik izango erruz jardun ez dutela frogatzen dutenek.
Dicho incremento vendrá exclusivamente referido al primer año en el resto de supuestos de reducción de jornada contemplados en el mencionado artículo.	Gehikuntza hori lehenbiziko urteari dagokionez bakarrik egingo da aipatutako artikuluan adierazitako gainerako kasuetan.
En los supuestos contemplados en los números 4° y 5° del apartado 1, la disolución precisará acuerdo mayoritario de la asamblea.	1. paragrafoaren 4 eta 5. zenbakietan ezarri kasuetan, desegiteak behar du biltzarraren gehiengoak hartutako erabakia.
en los casos definidos en el artículo 53, apartado 1, por las personas contempladas (!) en el artículo 41, apartado 1;	erregelamendu honen 53. artikuluaren 1. zenbakian zehazturiko kasuetan, 41. artikuluaren 1. zenbakian aurreikusitako pertsonek (!);
Con este objetivo se establece un régimen mínimo y común, que es, además, el régimen al que se ajustarán las asociaciones no contempladas en la legislación especial.	Helburu horrekin gutxieneko eta erkidea den araubidea ezarri da. Horrez gain, legeria berezira bildu ez diren elkarteak bat etorri beharko dira araubide horrekin.
Las penas contempladas en el punto 1º del apartado anterior se impondrán a los que desarrollen o empleen armas químicas o inicien preparativos militares para su empleo.	Aurreko paragrafoaren 1. zenbakiko zigorrak ezarriko zaizkie arma kimikoak garatu edo erabiltzen dituztenei edota horiek erabiltzeko prestalan militarrak hasten dituztenei.

Zerrenda luzeagoa egin liteke hainbat euskal hiztegi eta testutatik lortutako laginekin, baina arestian jasotakoek argiki erakusten dute, gutxienik, euskal idazleek eta itzultzaile batzuek zalantza egin dutela gaztelaniazko aditzaren aurrean, gaztelaniazko erredaktoreek ez legez, gauza izan baitira are «personas contempladas» erabiltzeko ere.

Erabilera barbaro horren eraginari dagokionez, zer jazoko ere, zalantzarik izanez gero, hobe euskaraz «xedatu, ebatzi, agindu» eta enparauak erabiltzea, lar okertuko ez garelakoan.

Karlos del Olmo Serna

Aditu batzuen arabera, ez dago goi ala behe literaturarik, literatura ona edo txarra baino. Beste batzuen aburuz, hori ez da egia, goi mailako literatura txarrik izan daitekeelako, bai eta kontrakorik ere. Nahiz eta, zertan esanik ez, pentsatzekoa den goi literatura idaztea gaitzago gertatzen dela behe literatura idaztea baino, lehen motakoa irakurtzea ere zailago gertatzen den neurrian. Idazlan batzuk takateko batean irakurtzen dira… eta antzeko ereti batean ahazten ere. Best-sellerrak irakurtzen dituzten irakurlari gehienei ez bide zaie gustatzen “goi literatura” deritzona, eta ez dute egin gura izaten asmo estetikodun testu literarioak eskatu ohi dien esfortzua, ez dute irakurgaian altxorrik bilatzen, bizitza bera edo mundu ikuskera aldaraz diezaiekeena. Horregatik ez dute poesiarik irakurri ohi, aspergarria delako. Are gutxiago, literatura dramatikorik. Ez dute erritorik bilatzen, une magiko halako bat, gai edo trama konplexurik, psikologia edo nortasun sendoko pertsonaiarik, denbora pasa arina baizik, lo egiten edo asperra jasaten lagunduko dien zer edo zer, bost zentzumenak, erne barik, erdi lokartuta dituzten uneetarako (eta, halere, hobe literatura erabiltzea beste baliabide kimiko batzuk baino).

Literatura Unibertsala bildumari aurpegiratu ohi izan zaio, behin baino gehiagotan, testu errazagorik ez sartzea, goi mailako literaturatzat jotako lanak besterik ez plazaratzea. Euskal argitaratzaile batzuek ere halako prebentzio moduko bat izan ohi dute testu “zailaren” aurrean (dela sormenezkoa, dela itzulia). Hori dena, aurrerantzean, aldatzen hasi beharrean egongo gara, gustuak gustu eta iritziak iritzi, gaur egun badelako argudio zientifiko bat goi literaturen alde: Science aldizkariak 2013ko urrian argitaraturiko 342, 347. zk.-an  agertzen den Reading Literary Fiction Improves Theory of Mind artikuluak David Corner Kidd eta Emanuele Castano ikerlarien azterlan baten emaitzak dakartza. Eta ikerkuntza horren arabera, literatura irakurtzea ez-fikzioa leitzea baino onuragarriagoa da garunerako. Eta literaturaren barruan, goi literaturak ondoren probetxuzkoagoak izaten ditu garunaren funtzionamenduan.

Gizartean bizitzeko, ezinbestekoa da besteren buru egoerak ulertzea. Inoren egoera subjektiboak hauteman eta ulertzeko gaitasuna giza eboluzioaren lorpen handienetako bat ei da. Iker alor horretan (Theory of Mind, Gogamenaren Teoria) gabeziak dituzten pertsonek zailtasunak izan ohi dituzte pertsonen arteko hartu-emanetan. Bi alor bereizten dituzte zientzialariek: inoren emozioak detektatu eta ulertzeko trebezia eta besteren sinesmenak eta asmoak inferitzeko eta irudikatzeko abilezia. Sentipenekikoak zerikusi handi eta zuzena du enpatiarekin (positiboa) eta jokabide antisozialarekin (negatiboa). Eta zein da gauza? Ikerlariek zenbait esperimentu prestatu eta egin dituztela irakurle talde batzuekin, irakurgaiek garunean eta gizarte abilezietan izaten dituzten ondorioak neurtzeko asmoz. Egileen hipotesi nagusia zen fikzio literarioa hobea dela fikzio popularra eta ez-fikzioa baino Gogamenaren Teoriaren barruan diren trebetasunerako. Aurrera baino lehen, esperimentuetan batez ere testu laburrak (ipuinak eta abar) erabili zituztela adierazi beharra dago.

Saioak zertan izan diren ulertzeko, hona hemen adibide bat: aipatu teoria horrek zerikusia duenez gero gizartean besteekin elkarrekintzan jarduteko trebetasunekin, esperimentuetako batean irakurleek hainbat emozio edo sentipen adierazten zituzten aurpegi batzuk (antzezle batzuenak) ikusi eta emozioak edo pentsamenduak igartzen saiatu behar izaten zuten. Ondorioak oso argiak izan dira (eta goi mailako literatura itzuliaren aldekoak ere, partez, ikerketan erabilitako irakurgaietako batzuk ingelesera itzulitako klasikoak zirelako, esaterako, Txekhov). Hona hemen batzuk:

• testu literarioak irakurritako pertsonak gauzagoak dira inork keinu bidez adierazitako emozio edo pentsamenduak asmatzeko, irakurleen ezaugarriak ezein izanda ere,
• testu literarioak ez ziren testu popularrak bezain gustuko gertatzen, baina literariotasunaren adibide hobetzat jotzen dituzte azterturiko pertsonek,
• testu literarioetan errore tasa txikiagoak gertatzen dira bai alde kognitiboan bai emozionalean neurtutako itemetan, irakurleen ezaugarriak ezein izanda ere,
• goi fikzio testuek beheragoko fikzio testuek baino emaitza hobeak lortzen dituzte nahimen positiboa eta negatiboa neurtzeko eskalan, irakurleen ezaugarriak ezein izanda ere,
• pertsonaia baten pentsamenduak eta emozioak ahalik eta eduki linguistiko eta ikusizko txikienaren bidez asmatzeari dagokionez, fikzio literarioa nagusi da fikzio popularraren aldean, irakurleen ezaugarriak ezein izanda ere,
• neurturiko alor guztietan, fikzio literarioaren irakurleek emaitza zehatzagoak lortu izan dituzte, alderdi kognitiboan zein emoziozkoan ere, irakurleen ezaugarriak gorabehera,
• jendeak beste pertsonen gainean askozaz ere gehiago ikasten du testu literarioak irakurrita popularrak edo ez-fikziozkoak irakurrita baino,
• fikzio literarioa irakurtzeak epe laburreko ondorio neurgarriak izaten ditu gizarte bizitzarako onuragarri gertatzen diren zenbait gaitasunetan,
• fikzio literarioa, benetako munduko beste eragile batzuen antzera, konplexua eta heterogeneoa da,
• testuaren literariotasunak balio ekologikoa du konstruktu moduan,
• fikzio literarioa Gogamenaren Teoriak aztertzen dituen buru gaitasunak hobetzeko erabil daiteke,
• fikzio literarioak gizakiaren kontzientzia garatu eta eguneroko bizitza aberasten lagundu dezake,
• liburu on batek pertsona eroan dezake jokabide prosozialagoak izatera,
• terapia moduan, fikzio literarioa ez da beste batzuk bezain arriskutsua,
• fikzio literarioa ia guztiz librea izan daiteke, eta oso albo ondorio gutxi ditu aldetik ere ez da hain kaltegarri.

Idazle ongarrien artean, De Lillo, Txekhov, Lydia Davis, Estatu Batuetako Sari Nazionaleko finalistak, PEN/O. Henry Sariaren irabazleak, Dagoberto Gilb, Alice Munro…,  hain gorak ez zirenenetatik, ordea, maitasun eleberriak, zientzi fikzioa edo eleberri beltzak idazten dituzten zenbait egile aukeratu zituzten (haietako batzuk, Robert Heinlein edo Dashiell Hammett, kasurako, gero eta onartuago daude egile literarioen artean, dena dela).

Castanok dioenez, seguru asko testu literarioak prestakuntza hobea eskaintzen dio irakurleari, irudiak eskaintzen dituelako kontatu baino areago, eta fikzio popularrak, ordea, kontrara jokatu ohi du. Literatura popularrean, trama da inportanteena, irakurleak badaki zer pentsatzen duten pertsonaiek, berehala igartzen du (argiro adierazten diolako egileak) nor den zintzoa eta nor maltzurra. Testu literarioan irakurleak areago saiatu behar du pertsonaien sentimenduak eta pentsamenduak asmatzen, baina ahalegin handiago horrek saria izaten du gizarte bizitzak eskatzen dituen gogamen mekanismoen aldetik.

Kontua da, ikerketek halako gauzak erakutsi arren, hainbat herritan (esaterako, ikerlana gauzatu duten aldean, hau da, Amerikako Estatu Batuetan) gero eta enfasi txikiagoa egiten ari direla eta uzkurrago jokatzen literatura bigarren mailako eta aurreragoko hezkuntza programetan sartzeko unean.

Hortaz, Literatura Unibertsala eta antzeko testu eta bilduma literarioak “saltzeko” orduan, osasungarri gertatzen direla ere erabili beharko dugu argudiotzat. Eta ez da gutxi, gaur egun gizartean gero eta sarriago agertzen edo gertatzen hasi diren gaixotasun eta gizarte arazo batzuen aurrean.

Karlos del Olmo

Glosariorik onena, norberaren buruan dagoena. Eta interpretearen aiutaririk onena, kabinako lankidea. Lanbide horretan diharduenak ongi ohi daki bietatik edukitzea zein den ona. Baina, ondo gerta daiteke, edozelan ere, buruak huts egitea —lantzean behin baino ez bada ere—, edo kabinan (murrizketa madarikatuak!) bakarrik egon behar izatea, edo enkargua eta dokumentuak jasotzen dituenetik kabinako saioa egin arte oso epe laburra izatea (hau da, glosario berriak kaskoan behar bezala sartzeko astirik ez), edo eta, zergatik ez?, interpreteak gai jakin batean trebatu behar izatea inor gogaitu gabe.

Burubide edo zailtasun horiek guztiek urgazle bera dute ebazpide: interpretazio kabinarako softwarea (gaur egun), bateko, eta, besteko, oso etorkizun hurbilean, ahotsa ezagutzeko programak, aurrenik aipaturiko programekin batera. Oraingo aldian, ordea, lehenengoak aurkezteko txanda da, eta, batez ere, horietako bi. Biok bitarte direla interpretatu beharreko gaien inguruko termino zerrendak eskura eta begira izan ditzakegu (are hizlariek igorritako materialekin berekin ere).

Aurreneko programa Interplex da. Doako demoa jaitsi dezakegu, eta, nahiz eta erabilera mugatukoa izan, instalatu ondoren berehala ikusiko dugu zertan lagundu diezagukeen (esan dezagun, bidenabar, telefono mugikorrean nahiz tabletetan dabilen aplikazio bat ere baduela). Informatikari batek eta eskarmentu handiko interprete batek diseinatua da, eta, batik bat, hainbat glosario eta hizkuntza kudeatzeko bidea eskaintzen du, harroinean bilaketa algoritmo arin-arina baitu; hortaz, nahikoa da letra batzuk tekleatzea berehalako batean pantailaratzeko glosarioan bat datozen sarrerak. Ezaugarri nagusia, datu baseak kudeatzeko beste programa batzuetan ez bezala, bilatzeko agindua beti indarrean egotea da (guk besterik agindu ezik). Hala, bilatzeko agindua tekleatzeko beharrezko denbora aurreztuko dugu, baita, okertuz gero, eskaera zuzentzen xahutu beharrekoa ere.

Zer egiten du, batez ere?:

• Datu base berriak sortu, haietako bakoitzak gura beste glosario eduki ditzakeela.
• Lehendik prestaturiko datu baseak eta glosarioak zabaldu.
• Bilatzeko agindua beti gerturik izan.
• Azentuak eta bestelako ezaugarri grafikoak kontuan izan ez, arinago bilatu ahal izateko.
• Terminoa glosario guztietan bilatu, hala nahi izanez gero.
• Sorburu eta xede hizkuntzak klik huts batez aldatu eta alfabetoaren arabera antolatu.
• Beste programek eginiko glosarioak inportatu.
• Berberak sorturiko glosarioak esportatu.
• Glosarioak elkarri itsatsi.
• Glosarioak inprimatu.
• Terminoak eta kateak unean-unean gehitu.
• Ikusi nahi ez ditugun hizkuntzak aldi baterako ezkutatu.

Hona hemen irudi bat:

Bigarren programa Interpret Bank dugu. Produktu moduan, landuago dirudi aditu batean. Demoa instalatu ondoren, hilabete oso batean hiru aukera izango ditugu erabilgarri:

a) Konferentzietarako modua

Interpreteak kabinan gehien bat erabiltzen duena, lehendik landutako glosarioak arakatzen dituen modulua baita. Arestian aurkeztutako programan bezala, oso arina da. Hizkuntza pareekin dihardu, interpreteak legetxe.

Eskatzen dioguna indarreko glosarioan topatu ezean, beste guztietara joko du.

b) Gomutarazteko edo ikasteko modua

Oso onuragarria glosarioak saioaren aurretik buruz ikasteko. Terminoak txandaka erakusten ditu, xede hizkuntzan ala sorburu hizkuntzan. Erabiltzaileak berak eskuz alda ditzake fitxak, bai eta denboraren arabera eta ausazko modu automatikoan aldarazi ere. 50 eta 200 termino artean ikasteko egokia.

c)     Terminoak kudeatzeko modulua

Glosarioak eta datu baseak jorratzeko modulua da, eta beste bioi deitzeko modua ere ematen du.

Glosarioak sortu, inportatu, esportatu, inprimatu, aldatu (esaterako, beste hizkuntza batzuk gehituta), material osagarriekin elikatu eta beste ataza batzuk gauzatzen ditu.

Interneterako sarbiderik izanez gero, terminoen inguruko informazioa xerkatzeko bidea ere badu programak.

Zulo bakoitzari bere larakoa.