Argitalpenak

Posted on

Mintzagaiari deika (I)

Asier Larrinaga Larrazabal

Ez dakit estilo jarraitua den gehien konbentzitzen nauen izendapena, baina bat nator Jesus Mari Agirreren diagnostikoarekin: euskarazko itzulpen askotan ez da errespetatzen argumentuaren haria, eta ez da errespetatzen argumentuaren estiloa. Hortik aurrera, luze eta lasai aztertu beharko litzateke zein, ezen eta gainerako menderagailu prepositiboen auzia, baina hurrengo batean izango da.

Argumentuaren hariaz hitz egiten denean, gehienetan, sintaxi-baliabideak izaten dira ardura, eta gutxitan aipatzen dira ordenamendu-baliabideak. Post honetan, ordenamenduaz jardungo dut, baina ―itxura batean, behintzat― ez itzulpenen aldetik helduta, euskaraz sortzen diren testuen aldetik helduta baino.

Nire iritziz, ez dago esaldiaren informazio-antolaera errespetatzea baino baliabide hoberik argumentuaren haria zaintzeko. Hauxe da antolaera horren eskema, Juan Garziaren terminologia erabiliz:

mintzagaia(k) – galdegaia – aditza – hizpideabarra(k) – gehikuntza(k)

Galdegaiak, aditzak eta hizpideabarrek esaldiaren informaziogunea osatzen dute; mintzagaiek eta gehikuntzek, esaldiaren periferia.

Nire itzulpenetan, ardura handia ipintzen dut esaldiaren informaziogunea eta periferia aukeratzen, ustez emaitza oso onekin 🙂 Emaitza ez hain onak aurkitzen ditudanean, dela testu itzulietan, dela jatorriz euskaraz idatzita ―bide― dauden testuetan, informazio-antolaerari begiratzen diot beste ezeri baino lehenago. Hona adibide erreal ―apur bat moldatu― batzuk.

  • (1a) Messenger zunda bidali zuten, Merkurio Ilargiaren antzekoa zelako hipotesiarekin.
  • (2a) Gure enpresan kontratatua izateko, euskara jakin behar da. Gero lan egingo dugu gaztelaniarekin, ingelesarekin eta portugesarekin, baina garbi dugu nondik irekitzen garen eleaniztasunera.
  • (3a) [irratiko albistegian] Manifestariek txistuka eta oihuka jarraitzen dute, Polizia hogei bat metro atzeratu denean.

Gauza arraroren bat igartzen diet esaldi horiei, gaztelaniazko antolaeraren oihartzunaz gainera. Nire analisia da nik mintzagai modura jarriko nukeena informaziogune bihurtu dela, eta nik informaziogunetzat aukeratuko nukeena gehikuntza bihurtu dela, edo hizpideabar.

Hauek dira nire proposamenak, «bisturia» gehiegi sartu barik.

  • (1b) Messenger zunda bidali zutenean, Merkurio Ilargiaren antzekoa zelako hipotesia zuten.
  • (2b) Gure enpresan kontratatua izateko, euskara jakin behar da. Lan egiteko orduan, gaztelania, ingelesa edo portugesa erabili beharko da, baina garbi dugu nondik irekitzen garen eleaniztasunera.
  • (3b) [irratiko albistegian] Manifestarien txistuen eta oihuen artean, Polizia hogei bat metro atzeratu da.

Hurrengo postean, adibide gehiago ekarriko ditut.

Posted on

Two in one

Irantzu Epelde Zendoia

Ad Backus hizkuntzalari turkiarraren lan baten[1] izenburua ebatsi dut gaurko sarrerari hasiera emateko. Aspalditik Tilburg (Herbehereak) hirian bizi diren etorkin turkiarren hizkera ikertu zuen Backus-ek bere doktore tesian, maisuki. Turkierak eta euskarak badituzte ezaugarri komun batzuk, eta, horregatik, interes berezikoa da guretzat lan hori, hizkuntzaren alderditik. Izan ere, hizkuntza ukipenaren ondorioz gertatzen diren fenomenoak aztertzen gabiltza azken urteetan Baionako IKER gunean, euskaldun elebidunekin. Eskuen artean dabilkigun gertakari horietako bat da hizkuntzalaritzako lanetan code-switching esaten zaiona: hizkuntza batean hasi eta bestera lerratzea, hitz gutxitan esanda. Lerratze kontu hori, ordea, ez da nolanahizka gertatzen, orain arte ikusi dugunagatik, eta problematikoa da izatez, berez bezala ekartzen baitu hiztuna, halakoetan, bi kode batera erabiltzen ari dela, batetik bestera saltoka ariko balitz bezala. Eta batzuetan halaxe gertatzen da, baina ez beti. Hiztun batzuentzat hain da naturala eta ohikoa hizketa molde hori, kode ez-markatutzat jo liteke garbiki, zenbaiten kasuan behintzat. Halakoak dira Euskal Herri osoan egin berri ditugun grabazioetatik hartutako adibide hauen sortzaileak. Seguru ezagunak egingo zaizkizuela ondoko hauen antzekoak, hiztun gipuzkoarrei egindako elkarrizketetatik hartu ditut eta:

«Joaten ginen a la tienda que teníamos al lado, a Xuxana, eta han erosten genun un caramelo de esos de sin palo, pues balio zuen cincuenta céntimos uste dut. Eta pipitta pakete bat. Otros cincuenta céntimos».

«Neri esaten naute que tengo todo el carácter de ella. Y lo reconozco que sí».

«Aitta zen super sensible del todo».

«Begira horko argazki hori que estamos las tres hermanas. Hori han aterea da, eskolan».

«Pues tenía unas uñas así [eskola maistrak], así de largas, todavía estoy viendo, eta nik enakien erderaz deus ere! Etorri nintzen baserritikan, eta ni baserritikan herrira etortzen nintzen urtian behin edo, jaiatan edo horrela… Eta etorri nintzenian eskolera, pues me preguntó algo en esto… En erderaz, y claro, no sabía contestar… ¡Me metió una leche en toda la cara, que me dejó cuadrada para un lado y para el otro! Bai, bai. Como lo oyes. Eta ondoko egunian, dije: “no. Se acabó. Pues orain egingo dut ihesi eskolatikan”. Eta egin nintzen joan. Lau urtekin».

Gazte hizkerarekin lotzen dira honelako adibideak gehienetan. Gazteen ahotik bildutakoak direla uste dut Koro Garmendiak bere entsalada berezian erakutsi zizkigunak ere, 2013ko martxoaren 18ko sarrera politean. Baina, goiko adibideen kontaketa gaietatik igarriko zenuten bezala, adin bateko hiztunenak dira gaurko honetan ekarri ditugunak, 65 urtetik gorakoenak, hain zuzen. Arduragabeko solas librean, oso antzeko jokamoldeak atzeman ditugu Iparraldeko berriemaile adintsuetan ere. Fenomeno orokorra dela, alegia, gazteena nahiz helduena, etxe barrukoa nahiz kalekoa. Orokorra, eta bere barruko lege propioak dituena.

Barkatuko didazue plaza hau propaganda egiteko erabiltzea, baina irakurleen artean inork interesik balu ere, gai honen eta beste zabalago batzuen inguruko Elkargunea antolatu dugu EHUren aurtengo Donostiako Uda Ikastaroen barruan, datorren hilerako: Elebitasuna eta hizkuntza kontaktua Euskal Herrian eta beste erkidego batzuetan. Egitaraua hemen aurkituko duzue, eta ez dago esan beharrik ere ongi etorriak izango zaretela gurean.

[1] Backus, Ad. 1996. Two in one. Bilingual Speech of Turkish Immigrants in The Netherlands. Studies in Multilingualism 1. Tilburg: Tilburg University Press.

Posted on

Itzulpenean galdua

Angel Erro

Garrantzi handia du itzultzaile xehearen lanak atzerriko literaturez gozatu ahal izateko. Testuen gainean dabiltzan fantasmen modura, liburuen tonu eta estiloa nabarmen alda dezakete apenas aipamenik jaso ohi duten hizkuntzalari horiek. Handia izan daiteke itzultzaile batek eleberri baten jario eta estiloan izan dezakeen eragina. Hona Haruki Murakami nobelagile japoniarraren Txori mekanikoaren kronika liburuaren (1997) hasierako lerroen bi interpretazio.

Lehen lagina

Sukaldean nengoen telefonoak jo zuenean, irratian ematen ari ziren eta pasta prestatzeko bikaina behar duen Rossiniren Mika lapurtia piezaren oberturaren doinura txistuka.

Bigarren lagina

Espagetiak prestatzen nabil emakumeak deitu duenean. Tartetxo bat, eta prest dira espagetiak; eta hara non nabilen, irratitik aditzen den Rossiniren La Gazza Ladra piezaren preludioaren doinura txistuka. Espagetiak prestatzeko musika perfektua.

Jay Rubin Murakamiren itzultzaile ofizialak idatzitakoa da lehen lagina, eta trabarik gabe egiten du aurrera testuak.

Alfred Birnbaumek itzulitakoa da bigarrena, eta eten gehiago ditu; ia neurotiko bilakatzeraino. Murakamiren irakurle kopurua handitu du lehenak ingeles hiztunen artean; baina asko dira Birnbaumen estilo deigarriak liluraturiko zaleak ere, haientzat hori bihurtu baita Murakamiren ahotsa.

Blog honetako kolaborazioak denbora, denboraren joan arina, neurtzeko bitarteko bilakatu zaizkit. Beti espero baino lasterrago hilabete oso bat pasa da eta hurrengo idatzia entregatzeko epea iritsi ere bai, ia beti ustekabean, baina oraingoan utzi ezineko beste kontu bat eskuartean dudala. Beste norbaiten lana plagiatzeko mamua berriro ere, limurtzaile, nire begi aurrean astindu da. Oraingoan, gainera, Idoia Juaniz adiskideak pasatutako testua, Murakami japonieratik ingelesera itzultzeko estiloei buruzkoa, ez dakit nondik aterea eta seguruenik inor gutxik ezagutua, badaukat. Baina hori itzultzeko astirik ere ez. Beraz, hainbat adiskideri Mayday deia bidali diet. Nire lagunak dira nire harrobide bakarra. Goian irakurritakoa Iñigo Astizek azkar bai azkar igorritakoa da. Behekoa, berriz, hortik gutxira, beste poeta handi batek, Rikardo Arregik, bidalitakoa, berak jakin gabe, plagioaren delitutik, hala espero eta uste dut, ni libratuz.

Lost in translation

Ezin da gutxietsi itzultzaile apalaren garrantzia atzerriko literaturaz ulertzeko orduan. Testuari behatzen dizkioten mamuak bezala, hizkuntzalari gutxitan aipatu horiek liburu baten tonu eta estiloa alda ditzakete sakonki. Itzultzaileak eleberri baten estilo eta jarioari egin diezaiekeen aldaketa eskerga izan daiteke. Hona hemen eleberrigile japoniar Haruki Murakami-ren The Wind-up Bird Chronicle (1997) eleberriaren hasierako lerroen bi bertsio:

Lehen zatia

Telefonoak jo zuenean, sukaldean nengoen, espagetiak lapikoan irakinarazi eta FM irrati batekin batera Rossini-ren Mika lapurtiaren obertura txistukatzen, pasta platerak prestatzeko musika perfektua izan behar duena.

Bigarren zatia

Sukaldean ari naiz espagetiak egiten emakumeak deitu duenean. Beste une bat espagetiak prestatu arte; han nago, bada, FM irratiarekin batera Rossini-ren La Gazza Ladra-ren preludioa txistukatzen. Espagetiak egiteko musika perfektua.

Lehendabizikoa Jay Rubin-ek idatzi du, Murakamiren itzultzaile ofiziala, eta garbi eta txukun doa. Bigarrena Alfred Birnbaum-ek idatzi du, askoz staccatoagoa, are neurotikoagoa. Lehenak ingelesdun irakurlego zabala lortu zion Murakamiri; hala ere, zale asko maitemindu dira Birnbaumen estilo bitxiarekin –horientzat Murakamiren ahotsa izatera iritsi da.

Ondorioak atera beharko nituzke orain, burmuin puntan pilatzen zaizkit, baina erantzukizun hori ere beste norbaiten eskutan utzi beharko dut, irakurleenetan, beste behar batzuk (eta blog honetako arduradunak) deika ditut eta.

Posted on

Itzulpen automatikoa

Itziar Aduriz Agirre

1990 inguruan hasi nintzen entzuten itzulpen automatikoari buruzko berriak, lanean hasi bezain pronto. Artean, maiz entzuten zen ordenagailuek itzultzaileei lana kenduko zietela etorkizun laburrean eta adituentzako galdera gogokoa izaten zen hau. Gogoratuko zarete, seguru nago.

Tempus fugit. Azkar, gainera! Orain barre egiteko moduko baieztapena dela esango genuke, baina nik hori serio esaten eta galdetzen entzun dut, eta seguru idatzita ere topatzen ahal dela oso urrutira joan gabe.

Zer gertatu da tartean? Non dago harako uste hura? Non, itzultzaile automatikoen inguruko optimismo hura? 1930 inguruan hasi omen ziren lehen saioak, eta 1980ko hamarkadaren bukaeran EUROTRA proiektuaren porrota gertatu arte gorabehera asko izan ziren, baliabide automatikoen eskasiak eta, batez ere,  proiektu handinahiegiak tarteko. Urte horietako esperientziak erakutsi zuen hizkuntza asko batera helburu zuten proiektuek ez zutela atarramentu onik (EUROTRAren helburua Europako hizkuntza guztiak itzultzea zen) eta bestetik, urteak aurrera joan ahala ikusi zen baliabide automatikoen hobetze azkarra zetorrela eta horrek lagundu besterik ez zuela egingo helburuan.

Bizitzea tokatu zaigun errealismo garai honetan gauzak argitzen joan dira ezinbestean. Ereduak birplanteatzea beste aukerarik ez dute izan adituek aurrera egingo bazen. Eta hala izan da, zorionez.

Apirilaren bukaeran Gotzon Egia blogkidearen Bide barrijak artikuluan gai hau aipatzen zen, adibide ugariz hornitua, erakusteko, berak zioen moduan “hizkuntzalariak eta ingeniariak elkar hartuta” lortu dituzten aurrerabideak. Eta horrela jarraitzen zuen: “(…) tresna ugari dira sarean, hizkuntza batetik bestera esaldiak zehaztasun handi samarrez aldatzeko gai direnak”. Eskertu behar diot adibide horiek ekartzea, izan ere, batzuk ezagutu ere ez bainituen egiten.

Ondo samar ezagutzen ditudanak dira gaztelaniatik euskarara itzultzeko dauden tresnak, eta Gotzonek bere artikuluan aipatzen zuen Google Translatez gain, badira gure artean ongi sonatuak diren beste bi: IXA taldeak 2009an aurkeztu zuen Matxin izenekoa (eta honi buruzko artikulu interesgarria Senezen) eta Eusko Jaurlaritzak iaz aurkeztutakoa. Googlerena eredu estatistikoan oinarritutakoa, beste biak ordea, erregeletan, informazio gramatikalean, alegia.

Ikusi dudanarengatik eta inguruan ditudan adituek diotenez, Googleren itzultzaileak emaitza kaskarragoak ditu beste biak baino. Azken bien artean, berriz, hortxe-hortxe. Ikusi zer dioen IXA taldeko Kepa Sarasola adituak: «Hanka-sartze nabarmenak egiten dituzte biek, ez dute itzulpen perfektua egiten baina erabilgarri bihurtzen ari dira. Batez ere baldin badakizu bereizten noiz egin kasu eta noiz ez. Horixe ekarri du Googlek, jendeak ikasi du bereizten nola erabili itzultzaile automatikoak ematen duen itzulpena. Batzuetan erabilgarri, beste batzuetan ez, askotan moldatu egin behar da baina sarritan pista onak ematen ditu».

Izan ere, «itzulpen onak, gizakiok egiten dituzte, ez makinek», Gotzon Egiaren artikuluko hitzak berriro hona ekarriz.

Izango ez da ba! Bai gizakiarentzat bai ordenagailuarentzat atazarik konplexuenetakoa da bera, aurretik landu diren hizkuntza maila guztiak zuzentasunez ezagutzea eskatzen duena (lexikoa, morfologikoa, sintaktikoa, semantikoa, testuala, pragmatikoa). Horri, teknika ona gehituta, itzultzaile bikainaren aurrean izango gara. Oso zaila da, ordea, horiek denak txukun eta taxuz ebatziak izatea. Hala ere, denbora gure aldekoa da kasu honetan eta etengabeko hobekuntza gertatzen ari da maila horietan guztietan, ikerketa-lan handia dela medio. Hobekuntza partzial horiek bere isla izango dute itzultzaile automatikoen hobekuntzan, zalantzarik gabe.

Hizkuntzarenak ez diren kontsiderazioetan ez naiz sartuko, zer pentsatua ematen badute ere. Ni batez ere kezkatzen nauena bikoiztasunaren kontua da, gure herrian hamaikatxo aldiz ikusi dugun beste kasu askotan bezala. Alegia, erregela gramatikaletan oinarritutako bi itzultzaile behar al ziren? Ongi pentsatutako estrategiaren aurrean al gaude? Honek guztiak diru publikotan duen kostua ordaintzeko prest al gaude? Ez dakit ba.

Gaiari buruzko informazio gehiago nahi izanez gero IXA taldearen Hizkuntza-teknologiari buruzko bloga kontsulta dezakezue.

Bide batez, blog horretan bertan azaltzen den berria azpimarratu nahiko nuke eta taldeari zorionak eman European Association of Machine Translation elkartean hamaikagarren partaide instituzionala bihurtu delako.

Eta zorionekin bukatzeko, urte askotarako EHUko IXA taldeari. 25 urte lanean. Azkar esaten da! Zorionak lanagatik eta emaitzengatik.

Posted on

(De)formazio profesionala

Fernando Rey Escalera

Gutako askok ezin dugu ukatu itzultzaile eta zuzentzaile lana gaixotasun ere bihurtu zaigula, eta nekez itzaltzen dugula, lanaldia bukaturik ere, muineraino sartu zaigun buru-prozesu xelebre hau.

Paseatzera atera, eta, nahi gabe ere, ezinbestean erreparatzen diegu karteletan, errotuluetan eta mila paperetan ikusten ditugun akatsei, edo erdi txiste bilakatzen diren itzulpen kaskarrei, edo, autoan irratia piztuta goazela, kalko okerren zerrendan sartzeko modukoak iruditzen zaizkigun esapide bitxiei. Deformazio profesionala esaten diote. Ongi jarria du izena, formaziotik deformaziorako tartea laburra baita zenbaitetan.

Eta ikasi dugu, ez beti, isilik egoten, eta «isiltasunean sufritzen», gehientsuenetan hobe delako isiltzea eta deus ere ez esatea, lagunik gabe gelditu nahi ez badugu behinik behin, nahiz eta isildu behar horrek, batzuetan, ultzera berritu.

Bestela esanda, hobe dugu erlaxatu, eta ongi bereizi zein den eta zein ez den «zuzenketarako gunea». Lantokitik atera, eta «bizi» egin beharko dugu, eta ulertu, jakina, aditzen eta ikusten duguna euskararen normalizazio faltaren eta faktore askoren ondorioa dela, eta gutako inor ez dela ez salbatzailea ez bekatugabea.

Gauzak gaizki egiten direnean, normala da kritikak egitea eta kexatzea, baita beharrezkoa ere, ahaztu gabe, betiere, denok esan eta idatzi ditugula astakeriak (irakurriko banu nik neronek orain dela hogeita hamar urte idatzitakoa!). Baina hori bezain beharrezkoa da nabarmentzea hobera ere egin dugula gauza batzuetan, eta oso jende ona ere badagoela.

Bada, lehengoan, Arga ibaiaren bazterreko bidean paseoan nenbilela, tunel moduko zerbait pasatu behar nuenean, kartel hau ikusi nuen:

¡PRECAUCIÓN! Paso con visibilidad reducida.

Eta euskaraz:

KONTUZ! Gutxi ikusten da pasabidean.

Eta pentsatu nuen neure artean: «Zer ongi egina! Ez ikusgarritasun, ez murriztu, ez deus». Ahal bezain hurbil eta behar bezain urrun leloaren bigarren partea zein ongi betea.

Oso ongi egina itzulpen lana, behar bezala kontuan hartuta adierazi beharra, hartzailea, ordena, lexikoa…

Beharbada itzultzailea ere ez zen egilea. Burlatako euskara teknikaria?

Batek daki. Zorionak!

Gaizki egindakoari esker, zuzendutakoari esker, asko ikasten dugu. Ongi egindakoari esker ere asko ikasiko dugu, eta, gainera, ez gara hainbeste ozpinduko.

Posted on

KalkoManiak (eta II): ‘desberdintasun’ kontzeptuaren euskarazko desagerrarazpena

Xabier Aristegieta Okiñena

Kalko okerrak liburuari buruzko bigarren (eta, asmoz, azken) iruzkin kritiko honetan, nire desadostasuna adierazi nahiko nuke diferente, distinto, diverso adjektiboen euskal ordainari buruz liburuak adierazten duen iritziari dagokionez, alde batera utzirik lan horren egiletza dela-eta ustekabean sortu den nahaste-borraste xelebrea –eta liburuaren sarreran «egile nagusi»ari buruz egiten den aipamen garbia–.

Zehazki, Erdaraz izenaren aurretik doazen adjektiboen euskal ordainak izeneko atalean lantzen da gaia (31. orrialdetik aurrera, oro har, eta 35.etik 39.era bitarte, aipatu ditudan adjektiboei dagokienez).

Lehenbizi, liburuaren ikusmoldea laburbilduko dut eta, jarraian, nire desadostasuna oinarritzen duten arrazoiak azalduko.

Liburuak gaztelaniazko diferentes adjektibo pluralaren hiru erabilera bereizten ditu («gaztelaniatik datorkigunez gehienbat uholdea», dio):

  1. Kokagune «normala» (izenaren atzetik). Adibidez: Son casas diferentes –> Etxe desberdinak dira. Liburuaren arabera, bakar-bakarrik tankera honetakoak dira euskaraz desberdin/ezberdin erabiliz itzultzekoak.
  2. Kokagune «berezia» (izenaren aurretik), izen-sintagma mugagabearekin («mugagabe absolutua, zenbatzailerik-edo gabea»). Alegia, artikulurik gabe. Adibidez: Diferentes casas, diversos autores, diferentes actividades. Horiek euskaratzeko ezberdin/desberdin erabiltzea kalko okertzat jotzen da. Liburuak dio kalkoa saihesteko ez dagoela formula automatikorik ematerik: batzuetan, euskarazko «kuantifikatzaile arrunt» bat erabili beharko da, hala nola zenbait, hainbat, bai eta bat baino gehiago, hiruzpalau… Beste batzuetan, «esaldi osoa beste ikuspuntu batetik ematea izango da egokiena, zenbatzailerik ere gabe». Beste irtenbide batzuk ere aipatzen ditu.
  3. Kokagune «berezia» (izenaren aurretik), izen-sintagma mugatuarekin (alegia, los edo las artikuluekin). Adibidez: Las diferentes (distintas, diversas) lecciones, los diversos espacios publicitarios. Kasu honetan ere, kalko okerra omen da euskaraz ezberdin/desberdin erabiltzea, eta, kasurik gehienetarako, liburuak proposatzen duena da «batere ez markatzea». Adibidez: *Animalien eta landareen elikatzeko modu desberdinak –> Animalien eta landareen elikatzeko moduak.

Honaino laburpena. Ez dut uste muntazko ezer jaso gabe utzi dudanik, baina, badaezpada ere, nahi duenak zuzenean kontsulta ditzake liburuko orrialde jadanik aipatuak.

Garrantzitsua: euskarazko desberdin/ezberdin adjektiboen erabilera hori ez du Kalko okerrak liburuak soilik gaitzesten, edo mesfidantzaz ikusten. Hona zer dioen Euskaltzaindiaren Hiztegiak (2012), ezberdin sarrerapean:

«Oharra: udaleko alderdi politiko ezberdinak eta kideko esapideen lekuan, Euskaltzaindiak udaleko alderdi politikoak eta kidekoak erabiltzea gomendatzen du».

Gertatzen dena da ohar horren ulermenerako problematikoa dela «kideko» horrekin zehazki zer esan nahi den asmatzea. Ez dakigu Kalko okerraken egiten den sailkapenaren ildotik doan ala ez. Bestalde, azpimarratzekoa da Euskaltzaindiak ezberdinen erabileraren ordezkoa gomendatu besterik ez duela egiten.

Azaldutako guztitik ondorioztatzen da ezen, Kalko okerraken eta Euskaltzaindiaren aburuz, gaztelaniazko diferentes/distintos/diversos adjektiboek ‘desberdintasun’ esanahia adierazten dutela izenaren ondoren doazenean soilik (coches diferentes, leyes distintas), baina izenaren aurreko posiziora pasatzen direnean haien esanahia aldatu egiten dela (diversas leyes  –> zenbait lege, las distintas administraciones  –>  administrazioak, administrazio guztiak). Posizio-aldaketari loturiko esanahi-aldaketa garbia litzateke, eta hortik dator, pentsatzen dut, Kalko okerrakeko gomendio biribila: posizioa izenaren aurrera aldatzearekin, ‘desberdin’ esanahia galdu egiten da, eta horregatik ezin da euskaraz horrela eman.

Horri buruz, honako hau pentsatzen dut:

1.- Zenbait kasutan, egia da gaztelaniaz posizio-aldaketarekin ‘desberdintasun’ esanahiaren zurbiltze bat gertatzen dela («esanahi-galera erabatekoa» esatea askotxo iruditzen zait). Adibidez: los alcaldes de las diferentes localidades, representantes de las distintas facultades… Baina ez beti. Areago: ezta gehienetan ere, esango nuke. Horregatik, eta betiere nire ustez, Kalko okerrakek izenaren aurreko posiziorako egiten duen proposamenak on baino kalte gehiago egiten du, maizago eramaten duelako itzulpen-akatsa egitera, asmatzera baino.

Ezen inola ere pentsa al daiteke ondoko adibideotan (iturri… zera, desberdinetatik, atereak) ‘desberdintasun’ esanahia galdu denik?

  • Altura regulable según las distintas necesidades
  • Diferentes representaciones pictóricas de la torre de Babel
  • No es conveniente mezclar desde el punto de vista legal las situaciones de carencia puramente coyuntural de ingresos con las distintas problemáticas de la exclusión social
  • La experiencia de un grupo de víctimas de diferentes expresiones violentas
  • Merkel y Sarkozy se reunirán en París mañana para perfilar las distintas propuestas de reforma del Tratado, que implican una refundación de la Unión Monetaria
  • Tenemos que decidir qué estructuras le vamos a dar a la UE, cuando los diferentes países que la integran buscan distintos tipos de integración
  • La ingente experiencia institucional disponible en muchos países y diferentes contextos económicos y sociales
  • Nos encargamos de satisfacer las diferentes necesidades de los miembros de la familia
  • En arte llámase así la obra que combina elementos de distintos estilos.
  • El Parlamento de Navarra insta al Gobierno de Navarra a propiciar el encuentro entre las diversas corrientes historiográficas existentes…
  • Supo distinguir las diferentes circunstancias en las que se encontraban los académicos ante esta votación
  • El propósito de dar una muestra razonablemente amplia de nuestra tradición literaria ha tenido notables repercusiones a la hora de establecer las distintas acepciones dentro de un artículo

Kalko okerrak esaten ari zaiguna da esaldi horiek euskaratzerakoan jatorrizko testuan ‘desberdintasun’ gisa esplizitatzen zaigunari propio ezikusiarena egin behar diogula, «batere ez markatuz». Edo jatorrizko testuan adierazten zaigun nolakotasun bat, «kuantifikatzaile arrunt bat» tarteko, euskarazkoan zenbatekotasun bihurtu behar dugula.

2.- Utz dezagun orain alde batera gaztelaniaz posizioaren araberako esanahi-aldaketa hori gertatzearen hipotesia. Zer gertatzen da gure inguruko hizkuntzetan? Hona adibide-sorta murritz bat:

  • Alemanez, adibide dugu Friedrich Schleiermacher-en lan famatua, Ueber die verschiedenen Methoden des Uebersezens (garai hartako ortografiaz idatzia)
  • Italieraz: Le diverse religioni, le diverse fonti di energia, le diverse forme di governo
  • Ingelesez: Which are the different options for the mobility of doctorates?, The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species (Charles Darwin-en liburu bat)

Ez dakit ondorioztatu behar ote dugun aipaturiko hizkuntzetan (eta gehiagotan) ere kasuan kasuko adjektiboak bere ‘desberdintasun’ esanahia galdu duela. Eta, horrela balitz, galde genezake ea zergatik euskaraz ere ezin diegun utzi desberdin/ezberdini beren esanahia aldatzen.

Edo, agian, ondorioztatu beharko dugu adjektibo horiek beren ‘desberdin’ esanahiari eusten diotela. Eta, horrela balitz, galde genezake ea zergatik euskaraz ere ezin zaion eutsi.

3.- Nire ustez, eta gorago esan dudan bezala, ‘desberdintasun’ esanahiari eutsi egiten zaio ia beti (baita gaztelaniaz ere; baita, neurri txikiagoan, kasurik esanahigabetuenetan ere: bestela, zergatik ez du kasuko hiztunak todos/as, varios/as edo euskararako proposaturiko alternatiba horietako bat erabili, eskueran izanda?). Emandako adibideez gain, honako argudio hauek ere kontuan hartu beharrekoak iruditzen zaizkit:

3.1. Gaztelaniaz diferentes izenaren aurretik doanean ere, graduatua ager dakiguke. Eta egia balitz artikulua+diferentes+izena = todos/as+izena dela, graduatze horrek ez luke zentzurik izango, todos/asek ez baitu graduatzerik onartzen; ez indartze aldera eta ez ahultze aldera:

  • …cuando convenga, no por motivos de ordenación territorial, sino por los más diversos motivos…:
  • la autonomía como un principio dispositivo susceptible de muy diversas concreciones
  • la mayoría de los diferentes servicios que prestamos (eta beste hizkuntza batzuetan ere: most of the different / La plupart des differentes…)

3.2. Beste batzuetan, argi gelditzen da nolakotasunaren adjektiboak horixe, nolakotasuna, adierazten duela, eta ez zenbatekoa. Zergatik? Bada, kuantifikatzailea ere esaldian txertatuta ageri delako:

  • ikusi duguna da aztertu diren zerbitzu ezberdin guztietan erabat aleatorioa dela euskara eta gazteleraren arteko portzentajeen afera (Nafarroako Parlamentuko parlamentari bati entzuna)
  • culture is an independent force and deserves to be treated as central to the many and varied areas sociologists have traditionally studied

3.3. Azken gogoeta modura, honako galdera hau egin genezake: posizioaren araberako erabateko esanahi-aldaketaren teoria horri heltzen badiogu, zerk eragotziko digu esanahi-aldaketa horixe bera baieztatzea honako kasu hauetan?

  • The many deaths and atrocities associated with the Spanish Civil War
  • La politica fiscal de los numerosos gobiernos conservadores
  • Los correspondientes/oportunos permisos

4.- Luze atera zaidan artikulu hau laburbilduz: nire iritziz, zeharo zuzena da gaztelaniazko diferentes/distintos/diversos adjektiboak desberdin/ezberdin erabiliz euskaratzea, baita gaztelaniaz izenaren aurrean agertzen direnean ere. Zeharo zuzena eta, gehienetan, zuzenena.

Posted on

Hunkikiak?

Alfontso Mujika Etxeberria

Lagun lankide batek jarri dit hizpidea. Datu asko ere berak bildu ditu. Duela hiruzpalau aste, hunkikia gora eta hunkikia behera aritu omen ziren Euskadi Irratian.

Zer da hunkikia? Ez al dakizu? Nik ere ez nekien, baina, tira, nik ez jakitea nire jakinezaren adierazgarria besterik ez da (Hasteko, zuek txiste txar erraza egin baino lehen, nik egingo dut: hunkiki no es un kiki —barka, Iparraldekook; gaztelaniazko argota jakin behar da, ulertuko bada—).

Ingelesezko emoticon hitzaren euskarazko ordaintzat erabiltzen dute batzuek, antza denez. Emoticon terminoa emotion icon-en akronimoa da. Ingelesez, hitz berriak sortzeko ohiko prozedura da horrelako «copy&paste hitzak» erabiltzea. Hona hemen prozedura hori erabiliz sortutako hitzik ezagunenetako bat: transfer + resistor –> transistor.

Hitza berria da, baina ez berri-berria: 26 urteko gaztea da. Dirudienez, 1982ko irailaren 18an erabili zuen Scott Fahlman zientzialariak lehen aldiz holako marrazkitxo bat mezu elektroniko batean (horrelako zeinuak, dena den, askoz lehenagokoak dira: XIX. mendean hasi ziren erabiltzen). Eta zeinu hori izendatzeko hitza, emoticon, Webster hiztegiak dioenez, 1987an jaio zen.

Emoticon-001Horrelako hitzak kanpotik iristen direnean, normala da mailegatzea, grafia etxekotuta edo gabe. Hala, egokituta, émoticône erabiltzen da frantsesez (ingelesezkoa kalkatuz: émotion eta icône); emoticono gaztelaniaz (DRAE hiztegian sarrera da), prozedura bera erabiliz; emoticona katalanez; emosikon indonesieraz; emotikon polonieraz, estonieraz, txekieraz…; eta emoticon, egokitu gabe, alemanez, italieraz, portugesez, nederlanderaz, errumanieraz…

Beste batzuek, berriz, bere bideari ekin diote. Frantses hizkuntzaren arduradunek, ingelesaren aurkako gurutzadan aitzindari, ordainak proposatu edo hobetsi dituzte:

— Le terme binette a été proposé par l’Office québécois de la langue française en 1995 et s’est imposé à l’usage au Canada.

— En France, le terme frimousse a été adopté en 1999 par la Commission générale de terminologie et de néologie.

Beste kontu bat da proposamen horiek zer arrakasta izan duten. Frantsesezko Wikipedian, esaterako, émoticône da sarrera; Larousse hiztegian, berriz, émoticon. Eta Googlen pixka bat ibiltzea aski da ikusteko mailegua dabilela jaun eta jabe frantsesez.

Euskaraz ere, ohi bezala, UTIKAN MAILEGUAK! lemapean bildurik, ordain jatorrak asmatzeari ekin genion beste behin ere (hizkuntza jolasteko ere bada eta, zer arraio!). Itzulisten, adibidez, mezu-truke ugaria ibili genuen 2000. urteko azaroan.

Ofizialki hiztegi batean, UZEIren Informatika eta Internet hiztegian agertu zen 2001. urtean. Honela:

aurpegiera, begitarte

Gaur egun ere, Euskaltermen, orduan bezala ageri da (2011ko data du, berrikusi —eta berretsi— den seinale). Elhuyarren Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoan ere berdin dator; arazoak ikusten genizkien aurpegiera eta begitarteari, baina, Euskaltermen zegoenari men egiteagatik, berdin uztea erabaki zen, konbentzituak ez bageunden ere.

Baina —debalde festa preparatzen det— izan dira saio gehiago ere. Adibidez, euskarazko Wikipedian, sentikur agertzen da. Eta hunkiki txirenea ere hor dabil, antza (iragarki, estalki… gisakoen haritik proposatua, nonbait).

Bila ibili naiz hunkiki hori non nork erabiltzen duen. Eta hauxe aurkitu dut:

Itzulisten, 2006ko ekainaren 12an, Amaia Apalauzak «Proposamenik ‘emoticones’ hori euskaraz emateko?» galdeturik, honela erantzun zioten (besteak beste):

«Lagun batek ‘hunkiki’ hitza proposatu zidan behin».

Google salatariak neska batzuen kuadrilla-kontuak aireratzen ditu (berek jakin gabe, esango nuke), eta han bakarrik agertzen da hunkiki sarean (neska horiek erabiltzen duten seinale, dena den). Corpusetan, ez da ageri.

Orain, serio antzean, zer egin behar genuke?

Ingeles ahalguztidunean emoticon izanik, gaztelania eta frantses ia ahalguztidunetan emoticono eta émoticône izanik, urte batzuk pasatu direla eta hitz berria etxekotzeko ahaleginaren emozioa pasatuxea dugula, zuhurra, logiko edo zentzuzkoa ote da mailegua baztertu eta beste aukeretan indarrak xahutzen jarraitzea? Estandarizazioa baldin badugu helburu, uste dut zerbait homologagarria behar dugula.

Ez zait iruditzen aurpegiera eta begitarte ordainek jatorrizko emoticon hitzaren euskal ordain arrakastatsuak izateko baldintza guztiak (linguistikoak, soziokulturalak, soziopragmatikoak —ondo erabili ote dut azken izenondo hori?—) betetzen dituztenik. Inguruko erdaretan eta nazioarteko lingua francan (ingelesa) hitz berri eta espezializatu bat nagusitu denean, errealista ote da guk beste esanahi jator bat duten ordainak proposatzea? Zabalkuntza semantikoa baliabide bat da lexiko berria sortzeko, bai, baina kontuz eta adostasun handiz erabiltzekoa da. Nire iritzia da bi ordain horiek —proposatu zirenetik dozena bat urte pasatu direla— ez dutela arrakasta lortu. Eta sentikur eta hunkiki aukerez ere, tira, zer esan?

Horregatik, uste dut zuzenean emotikonori zabaldu behar geniokeela bidea, eta sustatu. Oso nazioartekoa da, eta, gainera, euskaraz dagoeneko hala erabiltzen ari da. Euskarazko Wikipediak berak jasotzen du (sentikur formarekin batera), eta, Googlen ibilita, ikusten da bidea egiten ari dela, proposatu diren gainerako ordainak baino gehiago erabiltzen baita.

Posted on

Joanes Haraneder (II): ‘Gudu izpirituala’

Iñigo Roque Eguzkitza

Aurren-aurrena esan dezagun ez dela aho batez onartua Gudu izpiritualaren eta lehengoan aipatu genuen Jesu Kristoren Ebanjelio Sainduaren itzultzaileak bat bera direnik. Duvoisinek eta Lafittek beren goganbeharra agertu zuten auzi horren inguruan, baina guri, Altunari bezala, ez zaigu iruditzen kontrako froga sendorik dagoenik.

Gudu_izpiritualaGudu izpirituala (1750) Aita Lorenzo Scupoli italiarraren Combattimento espirituale lanaren itzulpena da. Ez da, hala ere, obraren lehenbiziko euskal itzulpena, Haranederrek berak «Irakurtzaileari abisua» atalean aditzera ematen duenez, aurretik Pouvreauk itzulia baitzuen (Gudu espirituala, 1665).

Lehen itzulia izatu da Eskuarara; ordean Eskualduna ez zen itzultzaile batek egin ohi zezaken Eskuara gaits eta arrañu gabeko batera; eta ordukoan ez ziren hogoi eta hamahirur Kapitulu baizen huntan arkhituko ditutzu bietan hainbertze.

Izenburuaren azpikoak berak ere salatzen digu hori: «berriro eskuararat itzulia». Ohargarria da, haatik, Pouvreauk obra osorik euskaratu zuela; edo, zehatzago esanda, obraren bertsio luzea, etengabe emendatuz joan baita liburua. Bestetik, Haranederrek gaztigatzen digu Pouvreau ez zela euskalduna eta, beraz, haren euskara herren samarra zela (gaurko legean, euskaldun berria zela esango genuke, eta orduko denboran, beharbada, nazioz ez zela euskalduna baina bai mintzairaz). Ezin izan diogu eutsi, haatik, Villasantek Harenederren iritzi horretaz idatzikoak hona ekartzeko enbeiari.

A la verdad, el mismo juicio que hizo Haraneder de Pouvreau, hacen hoy de él los puristas de nuestros días, y harán de éstos los vascos de mañana, al menos si no aprendemos a valorar las cosas con criterios más universales. Tal parece ser al menos la lección que se saca de la Historia. Una cosa es que el vasco de un autor antiguo se considere poco adaptado para el lector de otra época, pero esto no autoriza para descalificar su lenguaje como malo.

Jesu Kristoren imitazioa ere hizpide du itzultzaileak, biak ala biak hagitz erabiliak baitziren garai hartan debozio-liburu gisa.

[San Frantzes Saleskoak] Ez zuen Jesu-Kristoren Imitazionearen Liburua baino gutiago estimatzen: haren gainean zerbeitetan emaiten ere zioen preferentzia eta garaia; zeren bi Liburu hauk xede berekoak izan arren, (zeina baitda Yainkoa ez den guzietarik laxatuak izaitera Arimak erakhartzea) moldeak diferentak baitdituzte. Imitazionea, elkharrekin aria sobrarik bethi ez duten Septenzia hainitzezko mulzo bat da: ordean Gudu izpiritualak propos segituak, eta materiak funtseraino tratatzen ditu.

Sartaurrekoaren amaiera aldera, itzulpengintzari buruzko ikuspegi harrigarriro modernoa erakusten du itzultzaileak, iradokiz (ez ageriki, noski) itzulpenak unibertsal egiten dituela liburuak (molde batera edo bestera egun sarri entzuten dira antzeko buruerak).

Liburu, Nazione guziez estimatu hunek famak eta merezimenduak altxa arazi du ihardukitze handi bat hainitz Ordenetako Fraiden artean, hunen Egile egiazkoa nor denaren gainean. Ordean huntaz izanen da, Imitazioneaz dena: yakin gabe nor duen egiazko Autora, eta zein Lengoayetan egina izatu den, azken mendeetaraino irakurria izanen da, eta guzietan fruituak ekharriko eta progotxuak eraginen ditu.

Bitxia da, orobat, modernotasun horren beste aztarna bat: egilea xuxen nor zen jakin ez arren (eztabaidagai izan zen luzaroan), ez eta, beraz, jatorrizkoa zer hizkuntzatan idatzi zen, asko eta ugari hedatu zen testua. Ez al dakar paragrafo horrek Barthesek iragarritako egilearen heriotzaren oihartzunik?

Utz ditzagun testu-iruzkinak beste baterako.

Posted on

‘Kresala’, frantsesera itzuli euskarazko lehen eleberria (1958)

Beñat Oihartzabal

Guti, arras guti, izan dira luzaz euskaratik erdarara itzuliak izan diren idazlanak. Are gutiago, ezinbestez, euskaratik frantsesera bihurtu direnak, bereziki literatura lanak. Hauen artean, lehenbizikoa Kresala dateke, 1958an P. Arburu izeneko edo, menturaz, izengoitiko norbaitek itzuli zuena.

Baionako bigarren eskuko liburuen saltegietan noiz behinka erosgai aurkitzen den liburuxka da, in-16 neurrikoa eta 126 orrialdekoa. Sarean ere aise atzeman daiteke.[1]

KresalaLiburuak, frantsesez ere, Kresala du izenburua, nahiz azaleko orrialdean, azpititulu gisa, parentesien artean La Brume salée ere agertzen den, euskarazko izenaren adieraren azaltzeko. Orrialdearen gaineko aldean egilearen izena emana da, Domingo Aguirre, eta beheko aldean, itzultzailearena, Traduit du basque par P. Arburu.[2] Badirudi gainera, hau, itzultzaile izateaz gainera, argitaratzailea ere izan zela (agerikoa bederen), barneko titulu orrialdeak baitio: Editeur: P. Arburu.

Liburuko paratestuetan, itzultzaileak ez digu deus erraten. Ez nor den, ez zergatik edo nork galdeginik edo akuilaturik lotu zitzaion holako lan bati. Liburuak, bizkitartean, badu aitzinsolasa, Aita Onaindia karmeldarrak idatzi zuena, eta 1954ko azaroaren 15eko data dakarrena.[3] Lerro hauek itzulpena plazaratu baino lau urte lehenago idatziak izan ziren beraz, eta, gauzak diren bezala agerturik, ez behar bezain landuak. Oso aurkezpen testu laburra da, eleberriaz beraz deusik erraten ez duena, eta ez anitzez gehiago egileaz. Honela zioen Santi Onaindiak, euskarari buruz zenbait informazio orokor eman ondoan, liburuaren egilearen aurkezteko:[4]

L’abbé Azkue dit de l’auteur de Kresala:

“C’était un camarade et un ami, il était simple, observateur, accueillant, doux calmé (sic). Il est mort prématurément le 5 avril 1920, à la cinquantaine. Sa devise: Dieu et le Pays Basque.”

Il a écrit avec talent: Aunemendiko, Lorea (sic), Kresala, Garo, Kitolis. (sic)

Lisez le livre lentement, attentivement à la gloire de Dieu et pour le bien de la langue basque.

Doi bat harrigarri bada ere, Iparraldeko euskalgintza garai hartan biziarazten zuen mundutik kanpo argitaratu zen liburua.[5] Hain segur, Hegoaldeko jelzaleen giroko jende batzuek bultzaturik. Hala ulertzen dut nik, aitzinsolasa Santi Onaindia batek egina izatea, eta hartan Jaungoiko eta lege zaharrak ikurburuaren egokitzapen batez (Dieu et le Pays Basque) baliatzea.

Zer erran itzulpenaz beraz? Lehenik azpimarra dezagun Kresala bezalako eleberri baten frantsesera itzultzea, literaturaren aldetik gauzak molde egokian paraturik, ez dela batere lan erraza. Bi hizkuntzen ongi jakitea baino gehiago eskatzen baitu horrelako lanak, xede hizkuntzaren literatura baliabideen, eta genero jakin bati dagokion estiloaren jabe izatea, bereziki. Ordea, irudipena dut, Arburuk frantsesa ongi menderatzen zuenagatik, ez zirela osoki bete orduan desafio horren altxatzeko behar ziren baldintzak.

Arburuk eleberriko bizkaiera ulertzen zuen, dudarik ez da. Halere, franko maiz, ez du osoki itzultzen jatorrizko testua. Agirrek egin zuen hitzaurrearen itzulpenean, erdia edo itzuli gabe utzi bazuen, hartan euskararen barneko kontuak erabiltzen zirelako izan zela pentsa daiteke. Baina testuan ere badira frantseseratu gabeko pasarteak. Beha, adibidez, ondoko pasarteari, non letra lodiz idatziak ez baitira agertzen frantsesezko testuan (ondotik emana):

Jatorrizko testua:[6]

Anjelek, oñeko miñak iraun eutsan arte guztian, beste indar-galduko gizon da indar-gurako umeakaz batera, euren etxe azpiko upalategian egiten eban lana.

Langille danak lurrean zabal zabal jarri ta, lau aldietatik bardiñak diran otzaratxo zapalak ankartean arturik, antxoba, sardin edo lantzoi zatia amoan ipiñi ta erreskada zuzenean otzaretan tolostu, edo aurreragoko egunean itxasotik ekarririko mokoloiak askatu, arildu ta urkuletan sartzen ebezan, euskal eresi batzuk esaten zituen bitartean.

Iñoiz bein, gazteak eresian aspertuta gero, gizon zarrak, antxiñetako ipuiñen bat edo euren gaztegunetako gertaerak esan eroiezan.

Frantsesezko itzulpena:[7]

Angel, tant que dura son mal au pied, travailla dans la tonnellerie qui se trouvait au-dessous de son habitation, en compagnie des uns et des autres; les jeunes entonnaient de temps à autre quelque vieille mélodie basque, et les anciens, à leur tour racontaient quelque histoire du passé.

Ez dakit nor zen P. Arburu delako hori, eta nehon ez dut atzeman hartaz xehetasun mikorik, ez segurik bederen. Irakurtzaileen artean, nehork hartaz informazio zehatzik balu, on litzateke jakinaraz dezan, euskal itzulpengintzaren historia biltzen duten idazlanetan, nik ikusi ditudanetan bederen, ez baita haren izena agertzen. Oker ez banago, geroztik egin diren Kresalaren euskarazko argitalpenetan ere ez da aipatzen.[8] Alta, ez da merezimendurik gabekoa 1950eko hamarkada hartan, Kresala bezalako eleberri bat euskaratik frantseseratu zuena.

[1] Azalaren argazkia <le-livre.com> helbidetik ateraia da. Beste leku batzuetan ere aurki daiteke liburua.

[2] Liburuak ez dakar argitalpen urterik. Hondar aldean, haatik, zein moldiztegitan, eta noiz, inprimatu zen zehazten du halere: Cino del Duca moldiztegian, Miarritzen, 1958an.

[3] Santi Onaindia izan zen Kuliska Sortan urte hartan berean egin zen Kresalaren argitaraldiaren (3.a zen) arduraduna, eta aitzinsolasaren egilea.

[4] Aipuan diren huts nabarmenak uzten ditut, hain zuzen argitalpena egina izan zen baldintzez zerbait adieraz dezaketelako. Ez dut ulertzen nola gertatu diren holako hutsak, Auñemendiko lorea eleberriaren izenburuaren kasuan inprimategiko hutsa gertatu izan zela pentsa badaiteke, nekez holako azalpenik eman daiteke Kitolisen kasuan. Aitzinsolasaren arabera, Kitolis Agirrek idatzi eleberri baten izenburua da, Garoa edo Kresala bezala. Ez da hala. Kresalako marinel zahar baten izena da, eleberriaren kapitulu famatu bati izenburua ematen diona.

[5] Oro har, ez da batere argi norentzat egina izan zen liburua. Miarritzen argitaratua, zabalbide arruntetarik kanpo, pentsa daiteke Iparraldeko irakurleak gogoan izanik, egin zela. Baina, bestalde, deusetan ez zaie irakurle horiei keinurik egiten, non ez den molde horretan hartzen azaleko orrialdean agertzen den ezkutua, Zazpiak Bat  izeneko goiburuari dagokiona.

[6] Armiarmako Klasikoen Gordailua, Josu Lavinek eginikako bertsio elektronikoa dakarrena.

[7] P. Arbururen itzulpena, 52. orr.

[8] Adierazgarria da Villasantek Kresalaren ondoko argitaraldian (1967koa, Arantzazun) egin zuen aitzinsolasean hitzik ez baitzuen erran bederatzi urte lehenago egin zen itzulpen hartaz. Hain segur, haren berri ez zuelako.

Posted on

Lazarragaz eta Euskal Errenazimentuaz

Iñaki Iñurrieta Labaien

Aurreko postean, Lazarraga aipatu nuen, bere garaikide Etxepare eta Leizarragarekin batera. Banekien Pruden Gartziak idatzia zuela liburu bat hartaz. Maiatzaren 4an, larunbatarekin —nire idatzia hemen agertu zen egunean— heldu nion haren Lazarraga. Ernazimentua euskaraz liburuari. Bi ekinalditan irakurri nuen, jakin-minaren jakin-minez, eta atera nuen lehen ondorioa izan zen nire post hartan esandakoetan ez nuela huts handirik egin, nik ere Lazarraga «gaztetxo burubero eta maitati bat» imajinatu nuenean. Baina, horrez gainera, hainbat gauza jakingarri eta interesgarri ikasi nituen:

Liburuaren ideia nagusia, batetik: Lazarragaren eskuizkribua zinezko mugarria dela euskal historian, eraldatu egin dezakeela orain artean euskaraz eta euskal literaturaz izan dugun ikuspegia, funtsean Mitxelenak ezarria: Euskal Herriko eliteek —Eliza izan ezik— albo batera utzitako kultura zela euskarazkoa; hemen euskara idatziak eliz kontuetan baino ez zuela garapenik izan Errenazimentuko eta Aro Modernoko lehen mende haietan.

Prudenen liburutxoan, ordea, beste ikusmira arras desberdin bat ageri zaigu. Lazarragaren poemetan ispilatzen dena paisaia errenazentista da: Gebarako gorteko (poetaren bizileku inguruko) dama eta jaun gazteak, amodio giroko poesia-jolasetan bildurik; noblezia txiki euskalduna, euskaraz naturaltasun osoz bizi zena, «Ataun bezain euskalduna izan zitekeen Larrea Arabakoan».

Azaltzen zaigu, halaber, nola Lazarraga lehenengoetakoa izan zen Europa osora zabaldu zen italiar Errenazimentuaren korrontean bere Dianea artzain-eleberriaz. Azpigenero hori Jaime de Montemayorrek inauguratu zuen Espainian, 1659an, La Diana argitaratu zuenean, eta haren bidez zabaldu zen Europara. Lazarragarena handik urte gutxira idatzia da, 1664-1667 artean; geroagokoak dira Cervantesen eta Lope de Vegaren lehen liburuak, azpigenero horretakoak hain zuzen ere —Galatea (1585) eta La Arcadia (1598), hurrenez hurren—; geroagokoak Ingalaterran agertutako lehen aleak ere, Sidneyrena (mende amaieran) eta ondorengoena, zeinetan oinarritu baitzituen Shakespearek berak bere antzerki-lan ezagun batzuk, The Winter’s Tale eta Two Gentlemen of Verona, besteak beste.

Historiografiaren ustelaz ere esaten zaigu zerbait Prudenen liburuan: nola historialari arabarrek ez ikusi egin dioten Arabako historiaz orain urte batzuk kaleratutako liburu batean —Arabaren historiaren bertsio kanonikoa izan nahi duen liburuan (hala diote egileek hasieran)— euskarak Araban izandako presentziari. Kapitulu bakar batean izan ezik, irudi luke ia ez dela euskararik izan Araban. «Guztiz harrigarria», dio Prudenek, «ustez goi-mailakoak diren ikerlarien eskutik. Zinez esplikaezina termino akademiko arruntetan». Esplikaezina? Onartezina, hainbat campuskidek, hasi Mitxelenarengandik eta ondorengoetara, gai horretaz argitara eman izan dituzten lanak ez ezagutzea; edo, ezagutuz gero, ez ikusi egitea.

Bide batez, kontatzen zaigu nola, Lazarragaren garaitsuan, Errenazimentu protestante baten hastapena izan zen Iparraldean, Joannes Leizarragarekin irekitako bidea, protestantismoaren hedapenarekin batera alfabetatzearen hedapena ekartzeko helburua zuena, Albreteko Joana erregina humanismoan ondo heziaren bultzadaz; nola 1572tik aurrera Frantziako erlijio-gerrek errotik moztu zuten, behin betiko, euskal letren loraldi eder izan zitekeena.

Liburuaren laugarren eta azken saiakeran, badira pasarte polit askoak Lazarragaren eta Cervantesen arteko harreman posibleez. Hasteko, hainbat paralelismo bien artean: urte berean eta agian hilabete berean jaioak ziren biak; biek idazten zituzten poemak 18-20 urte zituztela; 1567ko maiatzean, bi-biak zeuden Madrilen. Berez dator galdera: elkar ezagutu ote zuten? Bada hipotesi horren aldeko zantzurik. Kixotean (II. partea, 16. kap.) datorren pasarte hau, kasu:

(antzinako poeta guztiak) ez ziren atzerriko hizkuntzen bila joan; eta hau horrela izanik, arrazoizkoa litzateke ohitura hau nazio guztietan hedatuko balitz, eta aleman poeta ez gaitzestea bere hizkuntzan izkiriatzen duelako, ez gaztelaua, ez eta berean izkiriatzen duen bizkaitarra ere.

(Jakina denez, euskaldunoi vizcaíno esaten ziguten garai hartan). Harrigarria da hor euskara aipatzea gaztelaniaren edo alemanaren parean. Cervantesek Lazarraga bide zuen gogoan hitzok idatzi zituenean, iradokitzen digu Prudenek, eta nahikoa arrazoibide sendoak eta aintzat hartzekoak ematen ditu. Ez naiz luzatuko, nahi duenak hor du liburua.

Beste zantzu harrigarri bezain polit bat: XV. mendean, izan omen zen beste Joan Perez de Lazarraga bat, gure poeta gaztearen arbaso bat, ezagun egin zena Gasteizko kaleetan zaldi gainean lantzaz ibiltzeagatik, orroka eta zemaika: zaldun zoro bat, zaldi gainean lantzaz eta ezkutua eskuetan, bere irudimenean baino ez zeuden ustezko etsai batzuei oldarka. Hor ere berez dator galdera: benetako istorio horretan inspiratu ote zen Cervantes bere pertsonaia asmatzeko? Lazarragaren beraren edo ingurukoen bidez jakin ote zuen?

Irudimenaren bidetik ari da Pruden, eta galdezka. Eta arrazoiak emanez, kausak eta ondorioak modu zentzuzkoan lotuz. Lazarraga eta Garibai senideak ziren; Garibairen bigarren emaztea, berriz, Cervantesen senidea. Bi familiak elkarrekin joan omen ziren Valladolidera XVII. mende hasieran… Eta beste hainbat datu, Cervantesek Gasteizekin izandako harremanez.

Hasieran esan bezala, berehala irakurri nuen liburutxoa, galde-erantzunen katean loturik, ote-oteka luzatzen diren hipotesien haritik. Suspenseaz ere baliatzen baita egilea, eleberririk erakargarrienetan bezala: galdera edo hipotesi bat planteatzen dizu atal baten amaieran, eta ondotik «hurrengo atalean azalduko dut hori».

Beste hainbat gauza jakingarri dakartza liburutxoak, baina bat aipatuz amaituko dut: Prudenek egiten duen gomendioa, Gandiagaren Uda batez Madrilen liburuan Kixoteari eskainitako orrialdeak irakurtzeko (119-133 or.). Zinez harrigarri gertatzen dira han esaten direnak gaur egun ikusten, entzuten eta irakurtzen ditugunen argitan.