31 eskutik

2013-07-23

Proposamen xume bat euskara guztiz errazteko

Juan Garzia Garmendia

Begien bistan dugu jada hainbestetan amesturikoa: euskara erraztua.

Orixek-eta zioskuten edozein baserritar eskolagabek ulertzekoa behar zuela euskarak. Haren lekukoa hartu nahi baina ia baserritarrik eta are gutxiago eskolatu gaberik geratzen ez den gaurko gure mundu honetan, ari gara gauzatzen, hala ere, asmo haren bertsio egokitu bat, garaiok eskatzen dutena. Ez zailtasunik gabe, baina, euskara nolanahikoaren fasetik iraganez, urrats batzuetara dakusagu azkenean euskara erraztuaren isla eta distira.

Hain izango da fazila euskaldun gaztelaniatsuentzat, ez da alderik izango hizkuntza bien artean. Hiztunarentzako abantaila nabarmen horrez gainera, beste bat ere izango du, guztiz bermatuko baitu beti irrikatu dugun elebitasun pasiboa ere: konturatu gabe, euskaraz ez zekienak ere ederki ulertuko du, inolako esfortzurik eta are ahaleginik ere gabe, euskara erraztuzko jarduna. Gainera, ez du sentituko bere baitan hizkuntza gerora gehituaren urruntasun hotz hori, bere hizkuntza berezkoaren berdin-berdina izango baitu euskara erraztua, hartara atxikimendu emozionala ere samurturik. Jakina, lagungarri izango da, bide horretan, gaztelania ere –euskal gaztelania bederen– euskara klasikoaren ezaugarrietara hurbiltzea, mestizaje jatorrez, hala dagoeneko abiatua den bide ortografikotik («pintxos», «kokotxas», «bertsos») nola ikastolakume eleapenasbakarren bultzadaz («las etxekolanas», «en ke gela?»).

Hala ere, ondo burutuko bada, arriskutsua da inertzia soziologikoaren baitan uztea osorik prozesua. Egia da ondo bideratua dagoela alderdi hori aspalditxotik, estatistiketan euskalduntzat jotzekoen kopurua haztea baita praktikan hizkuntza-politikaren helburu eta lorpen bakarra. Hala, zenbat eta halako gehiago izan eta zenbat eta gutxiago begiratu kalitateari (eta are gutxieneko abilidadeari), orduan eta hurbilago egon gaitezke elebitasun desorekatuaren auzia behingoz konpontzetik; alegia, bistakoa denez ezin dugula alde honetara ekarri zera, beste muturreraino bultzatzea dugula aukera zuhur bakarra.

Pentsa, bestalde, zer aurrezte bikaina izango dugun diruen aldetik ere, oraingo elebitasunak hainbatetan behartzen baikaitu bi hizkuntza erabiltzera azken finean gauza bera esateko. Ondo-bidean, laster behar genuke hori ere gainditua, testu bat bakarra aski bailitzateke praktikan (beharbada, ohitu arte, birekin jarrai genezake, kolore desberdinez), eta norberak erabakiko luke, irakurle bakoitzak, gaztelania deitu edo euskara. Ekonomia ez ezik, bizikidetza ere poliki erosotuko luke horrek, badakigu-eta gatazkabide izaten direla hizkuntzen arteko desberdintasunak.

Alde horretatik, berriro diot, ondo goaz, baina ez da nahikoa horrenbestez. Oraindik gelditzen dira iragan elitistaren aztarna batzuk. Labur beharrez, «arauemaile» deituko diegu, termino horretaz ulerturik erabileren artean inolako hierarkia, hobespen edo galbahea ezarri nahi duten diskriminatzaile antidemokratiko guztiak. Ez dira hainbeste, jada, zorionez, zeren demokratismoa eta haren abanguardia –espontaneismoa edo edozertasuna, alegia– egunez egun baitoaz irabaziz lekuak eta jendeak beren kausarako. Eta, horretan bederen, oso lagungarri zaigu inguruko hizkuntza nagusi sendoen zaintzaile noski lasaien erlaxazioa bere horretan ekartzea geure hizkuntzatxo txiki bezain bipilera, geu urdurixeago egonik ere noski. Sendotasunean eta nagusitasunean (eta lasaitasunean), ezin lehiatu, baina, itxuretan behinik behin, ez gaitezela atzean gera. Agian, kanpotik sinesten badigute (edo bagaituzte), konpondutzat jo genezake barrukoa ere.

Bada, haatik, oraindik ere, ikuspegi zaharrari atxikia dagoenik, bai pertsonarik eta bai, okerrago, erakunderik edo erakunde zatirik. Horien arabera, zabalbidean (edo salbabidean) ez ezik, garabidean dago oraindik euskara, eta, kultura-hizkuntza oso izatera iritsiko bada (alegia, euskaraz bizi ez ezik euskaraz edozertan taxuz jarduteko moduan egongo bagara inoiz), ez omen da nahikoa hiztunen kopurua gizentzea. Hizkuntza bera ere garatu, landu eta zorroztu behar omen da, tresna egokia izango bada ezertarako. Piramide bat irudikatzen dute halakoek, aristokratek leinu-zuhaitzak bezalatsu, eta, erabiltzaileak ez bada, erabilerak behintzat piramidearen estratuetan kokatzen dituzte: informalenak azpian eta sofistikatuenak gainean, tarteko mailetan koskaz koska ordenatzen dituztelarik gainerakoak. Eta sostenitzen dute maila horiek denak landu behar direla, piramidea piramide izango bada eta ez lur-arraseko edo lurpeko humus huts.

Zorionez, gero eta ugariagoak dira goi-mailen zaintzaileen desertzioak eta sabotajeak. Ia egunero ikusten ditugu hizkuntzaren gailurrera halako nekez igoak, beren burua piramidearen gainetik hondoraino heroikoki bota, eta ausart bihurtzen mordoilo traketsenaren paladin, hierarkia bertikalen aurkako buruzagi horizontal halako. Egia da, bestela ere, jendearen aurrean gero eta okerrago ikusita dagoela lehengo euskara txukunegia aldeztea, baina norberak eman behar du pauso pertsonala hura atzean utzi eta populu-hizkuntzara fedetsu biltzeko.

Marxek ere, ondo oroitzen banaiz, beharrezkotzat jotzen zuen, proletargoaren buruan gidari, burges txiki desklasatuen esku-hartzea. Hala, bada, piramide guztia lur zelaiarekin berdindu arteko bide iraultzailean, behekoen azpijate ohartu gabea bezain beharrezkoa izango da goikoen boikot kontzientea (goikota?). Horregatik egin nahi diet hemen dei, ez 31 laguni, baizik eta oraindik inork nortzat jotzen dituen guztiei, erabaki dezaten zer aldetan dauden borroka horretan (ez dadila inor lotsa ni hemen bezala oraindik euskara zailean ari delako: borondatea baino ez zaio eskatzen). Eta, benetan erraztu nahi badute euskara, kontsekuenteak izan daitezela etorkizuna urratzen ari diren indarrekiko elkartasunean, zalantzak zalantza eta kostuak kostu.

Nork bere erratza dantza dezala, alegia, denon artean erraztuko badugu. Erratz bihurtu, esan nahi dut, denborak guztiok errazta gaitzan baino lehen.

2013-07-22

Hemen eta orain

Oskar Arana Ibabe

Here and Now liburuan, J. M. Coetzee-k eta Paul Auster-ek 2008 eta 2011 artean elkarri igorritako gutunak eta e-mailak datoz argitaratuta. Australian ezagutu omen zuten elkar, literatur biltzar batean, 2008ko otsailean, eta Coetzeek gonbidapena eginik hasi omen ziren elkarri idazten, zernahiren gainean gogoeta eta solas egiteko asmoz. Bi idazleren arteko solas librea da, beraz, liburuak dakarrena, eta kritikariren batek esan duen moduan, hura irakurtzean, irudipena du batek kafetegi edo ostatu batean dagoela, bi idazleren arteko elkarrizketa entzuten, norbera isilik, honako eta harako gaiez hizketan haiek, ahots gorazko gogoetan, zigarroa eta kafea eta gainerako ohiko lagungarri eta osagarriak tartean.

Halako batean, Derridak ama-hizkuntzaz idatzitako liburu bat irakurtzen ibili delakoa aipatzen dio Coetzee-k Auster-i (Monolingualism of the Other, 1996), Derridak elebakartasun, elebitasun, ama-hizkuntza, lehen hizkuntza eta abarrez azaltzen dituenen haritik, gogoetari ekiten dio. Ez da oso gogoeta sakona, bai interesgarria, agian: hizkuntza handienetako batean idazten duten bi idazlek gaiaz zer duten esateko jakin ahal baitugu hartara, mendi tontorretik begira hirurehun eta hirurogei graduko ikuspegitik haran txiki bateko itzal-argiei erreparatzen dion mendizalearen behakoa.

J. M. Coetzee-k, Derrida-k bezala, ama-hizkuntza ez duen batean idazten du, ingelesez lehenak, frantsesez bigarrenak, eskolan ikasitako hizkuntzan. Coetzee-k dio:

«Derridaren baieztapen bat interesatzen zait, zera dioena, hain zuzen, nahiz eta bera frantses elebakarra izan (elebakarra, nolanahi ere, bere estandarren arabera, zeren eta ingelesa bikaina baitzuen, eta alemana ere bai, ziur naiz, eta zer esanik ez greziera), frantsesa ez zela, ordea, bere ama hizkuntza. Hori irakurri nuenean, harritu egin nintzen, zeren eta berdin idatz baitzezakeen hori nitaz eta nik ingelesarekin dudan harremanaz; eta, biharamunean, berriz, zera egin zitzaidan are eta harrigarriago, ez bera ez ni ez ginela bereziak, ezen hainbat eta hainbat idazlek eta intelektualek dutela hitz egiten eta idazten duten hizkuntzarekiko harreman urrutiko eta arroztua, eta, egiaz, norberak erabiltzen duen hizkuntzari “ama-hizkuntza” (langue maternelle) deitzea, esapide zaharkitua bihurtu dela nabarmenki.»

«Hala, Derridak dioenean ezen, nahiz eta frantses hizkuntza maite izan eta frantses zuzenaren aldeko amorratua izan, frantses hizkuntza ez dela bere jabetzakoa, ez dela “berea”, ingelesarekiko neure esperientzia gogorarazten dit, bereziki haurtzarokoa.»

(…)

«Derridak ohartarazten duen bezala, nola jo lezake inork hizkuntza bat norberaren hizkuntza dela? Izan liteke, azken batean, ingelesa ez izatea Ingalaterrako ingelesen jabetzakoa; gauza ziurra da, ordea, ez dela nire jabetzakoa. Hizkuntza beti da bestearen hizkuntza. Hizkuntza baten eremuetan barneratzea beti da inoren jabetzan baimenik gabe sartzea. Eta zenbat okerrago, gainera, ingelesean ona izatea, bolalumatik ateratzen zaizun esaldi bakoitzean lehenagoko erabileraren oihartzunak entzuteko bestean, zu baino lehenago esaldiaren jabe izan zenaren oroitzapenak entzuteko bestean!»

Eta, aurrerago, beste gutun batean, idazle horrek berak:

«Uste dut ez natorrela bat zurekin ama-hizkuntzaren kontu horretan (nahiz eta ohartu naizen joera duzula esapide sentimenduz bete samar hori saihestu eta “lehen hizkuntza” esapidea hobesteko). Bat nator, ordea, ezen norberaren weltanschauung delakoa norberak hobetoen hitz egiten eta idazten duen hizkuntzak –bai eta, hein batean, pentsaketarako darabilenak– eratzen duela. Dena den, ez hain errotik eraturik non ezin duen batek inolaz ere hizkuntzatik behar beste urrundu eta hura kritikatik ikertu (…). Horrexegatik diot posible dela lehen hizkuntza bat edukitzea eta hala ere ez sentitzea haren baitan etxean: hartara, nolabait esatearren, norberaren aurreneko hizkuntza izango litzateke, baina ez norberaren ama-hizkuntza.»

(…). Europan, esaterako, nazio-estatua iritsi eta nazio-hizkuntzak nagusitu baino lehen, latina zen, inoren ama-hizkuntza izan gabe, bizitza intelektualeko moneta. Berdin gertatzen da gaur egun Afrikan ingelesari buruz eta, neurri txikiagoan, frantsesari eta portugesari buruz.»

Urtebetean, bi aldiz ehizatu du nire adimenak “hizkuntza baten baitan etxean sentitzea” ideia, bi idazleren eskutik. Coetzeeren hitzon gainean gogoeta astiroago egiteko aukera izan dut hemen, eta, saiatu naiz, haren adimen zorrotzetik niretzat eta guretzat baliagarririk zer aurkituko, eta izpi batzuk aipatuko nituzke: tradizioaren garrantzia (geurea eta geureganatua, iraganekoa nahiz gaurkoa, tradizioa sortzeko ahalegin ohartutik egina), hizkuntza etxe eroso eta sendo bihurtzeko ahalegina, gu guztiona, eta, ahalegin horretan, blog honetan hainbatek zehaztasunez eta zorroztasunez seinalatu dituzten koskak berdintzeko eta leuntzeko eginkizun baitezpadakoa; eta, azkenik, ama-hizkuntza, lehen hizkuntza eta aurreneko hizkuntzen arteko igarobide erraz eta erosoa, haien arteko iragazkortasuna, behin haren baitan etxean sentitzeko bezalako hizkuntza bihurtuko dugunean euskara, guretzat euskararen eremuan sartu nahi duten guztientzat.

2013-07-19

Hamaika itzultzeko jaioak gara (2)

Fernando Rey Escalera

Personas infantiles / Personas de categoría infantil

Lehengoan esan nuen bezala, Iruñerriko udal batean dudan adiskide batek maiz deitzen dit aholkua eskatzeko, edo euskaratzen duenari begiratu bat emateko. Euskara teknikaria da, eta euskara teknikariek maiz egin behar izaten dituzte itzulpen lanak, eta, egia esan, logikoa iruditzen zait zalantzak sortzen zaizkionean deitzea. Trebea da itzulpenean, eta sen ona du, eta ederki daki behar adina urruntzen jatorrizko testutik euskarazko testu egokiak sortzeko, baina ongi dakigu denok itzultzaile bakartiaren sindromea zein gogorra den, eta zer ondorio latzak izan ditzakeen.

Lehengoan, mezu-truke hau izan genuen:

Kaixo, Fernando:

Mezu hau ez diat bidaltzen zuzenketaren bat eskatzeko, perlatxo bat erakusteko baizik. Horrelako perlen zerrenda bat bildu eta liburu bat argitaratuko dudala uste diat.

Orain berriro, aipatu genian ba, gaztelaniazko aldrebeskeriaren bat? Gogoratzen haiz? Ba… Esaldi pare bat bidali zidatek itzultzeko, eta, hasi naizenean, begira zerk egin didan salto begietara, atzapar eta guzti: «Las personas infantiles no vecinas…». Polita, e? (Emaiok hori itzultzaile automatiko bati eta… Hori masakre linguistikoa!)

Kontua hauxe omen zen: igerilekuetarako tarifak finkatu ditu udalak, eta igerilekuetarako udako abonuaren prezio desberdinak daude, pertsona heldua edo haurra izan, herrikoa izan edo herritik kanpokoa izan.

Irri ederrak egin genituen, eta, jakina, euskaraz, «haurrak» jarri zuen nire lagunak. Baina, iruditu zitzaigun ona zela gaztelaniazkoa ere aldatzea, barregarri geldi ez zedin.

Ander Irizar lankide eta adiskideak txiste polita ere egin zuen horren kontura:

–Oye, tú te casaste, ¿verdad?
–Sí.
–¿Y tienes alguna persona infantil?
–Sí, tengo dos personas infantiles: un niño de 9 y una niña de 7.

Itzulpenaren eskatzaileari gaztelaniazko testuaren desegokitasunaz ohartarazten saiatu zen nire laguna, baina, egia esan, oso emaitza onik gabe. Zeren, handik laster, beste mezu hau bidali zidan:

Kiroldegitik bidali zidatek eta ez diat aguantatu, eta deitu egin zioat. Esan zioat: una persona infantil no es un niño/a (generalmente es un/a imbécil; hori ez zioat esan). «Niños/as» ez omen zian jarri nahi, eta, «personas infantiles» desegokia zela esan eta gero, «personas de categoría infantil» jarri ditek, kiroletako sailkapena erabilita (beste katastrofe bat). «No vecinas del pueblo» beste kategoria bat bezala zeukatek kiroldegian. Euskaraz «herriko bizilagunak ez diren haurrak» jarriko diat, eta esan diezadala horiek ez direla kiroldegiko kategoriak. Bueltan nokierokoren bat adituko dik. Hori, ez gaztelaniaz eta ez euskaraz, ez dela hizkuntza, ezta hitz egiteko modua ere; ez haurrei eta ez helduei (kar, kar).

Eta Anderrek bigarren txistea sortu zuen:

Ez zekiat zer den okerragoa…
Hala ere, itzulpenean «haurrak» jarriko zian, ezta?
Y Jesús les dijo: «Dejad que las personas de categoría infantil se acerquen a mí».

Ez dut hizkera sexista saihesteko proposamenei buruzko eztabaidarik piztu nahi.

Besterik gabe, denok ederki dakigun zerbait nabarmendu nahi dut: problema, maiz, jatorrizko testuan izaten dugu, eta, itzulpena ez ezik, jatorrizkoaren zuzenketa lana ere egitea izaten da gure eginkizunetako bat.

Azkenaldi honetan, adibidez, pertsona hitza bultzatu behar dela diote batzuek. Euskaraz, jakina, gehienetan, ez da beharrezkoa. Erdaraz zer jarri nahi duten eta zergatik beste kontu bat da, nahiz eta niri, askotan, min pixka bat ematen didan begian eta belarrian.

Lehengoan ohartu ginen, esaterako, Nafarroan argitaratu behar genuen lege batean «pertsona jabeak» genuela idatzita. Zergatik? Erdaraz «personas propietarias» zegoelako. Bistan da non dagoen jatorria: «propietarios»etik «propietarios/as»era egin zuten salto lehenbizi. Hurrena, hori saihesteko, «personas propietarias»en alde egin dute. Eta norbaitek (edo guk), azkenean, amua irentsi. Oraingoan, garaiz ohartu, eta zuzentzeko modua izan dugu.

2013-07-18

Engendrotxoak

Iratxe Goikoetxea Langarika

Hizkuntzek berezkoa dute aldatzea eta bilakatzea. Ahoskera, doinua, hitzen adiera eta erabilera, joskera… Arinago edo astiroago, denak aldatzen dira. Aldaketa horietako asko ahoz aho zabaltzen dira gero, han-hor entzunak imitatuz. Baina ez duzue irudipena “okerrak” errazago barreiatzen direla “zuzenak” baino[1]? Esaterako, berba mutanteak, halamoduz eta akastun sortuak. Iraun eta iraun egiten dute, azkena emateko ahaleginak gorabehera.

Diska. 1993an eman zion zartakoa Euskaltzaindiak, baturako disko forma erabakitzean. Baina gogorra da, eta noiznahi jotzen dizkigu erasoak.

Filme. Batez ere zinemaldietatik elikatzen da piztiatxo hau, orain hamasei urte ‘film’ formaren alde egin zenetik.

Ekipaia, erreportaia, makilaia, sabotaia, tatuaia eta konpainia. Hiztegi Batu oinarridunak honela dio: “-aia/-aje: irizpide gisa, ez da -aia moduan egokituko mailegu berririk, tradiziokoak bere hartan utzirik, noski.” Tradizioko multzoan, ekialdeko euskaran aspaldi errotutako bidaia, bisaia, domaia, kuraia, muntaia, pasaia, pertsonaia, usaia eta xantaia ditugu erabilienak. Baina -aje > -aia bide emankorra izan da munstroak sortzeko eta ugaltzeko. Masaia-k masailari munduratu zuen (eta ez masailetan masajeak ematen dituena aipatzeko), eta mundualdi laburreko metraia-k bi kume itxurabako izan zituen, zein baino zein ibiltariagoak: luzemetraia eta laburmetraia. Luzemetrai eta laburmetrai, lagunentzat[2].

Ingelera. Errimea, orain gizaldi bat berarekin bateratsu jaio zen prantzera mengelaren aldean. Bizi da bizi ingelera, eta ez nonahi: irakasleen ahotan eta eskola umeen notetan ageri da sarritan.

Suposatu. Berba mamua. OEHk jasota dauka, 1733ko katixima baten adibidea ekarrita. Ez ikusi egin diote, ordea, gainerako hiztegi orokorrek. Kalkoen behatokiak adiera bat salatu dio (ekarri edo eragin-en lekua hartzen duenekoa), baina hor dabil suposatu, hormak nahi bezala zeharkatzen[3].

Sukaldatu. Aurrekoa mamua bada, hau mamu eta erdi. Hiztegi batek ere ez dakar, baina kate hotsean dabil hara eta hona, kozinatu “erdaldunari” janari lapurren. 178 agerpen ETCn; lehenengoa, 2001ekoa.

Eta atzena, baina ez hutsena, husna. Zenbakiekiko mimetismoz ez-zenbaki baten gainean sortua. Orain dela hogeitaka urte Euskaltzaindiak ETBri egindako oharretan egin zen akabatzeko lehenengo saioa. Beste hainbat etorri dira gerora. Alferrik.

Badira gehiago ere. Egunotan inguratu zaizkidanak baino ez ditut ekarri hona.

[1] Okerra eta zuzena zer den, oso erlatiboa da (Euskaltzaindia izena bera okerra da sorkuntzaz), baina oro har euskarazainen eta preskriptoreen iritzia hartzen dugu horretarako irizpide.

[2] Munstro guztiok badute alter ego formalagoa: masaje, masajista, film labur eta film luze.

[3] Nola Erran hiztegiak badakar, Iparraldean forma arrunta den seinale.

2013-07-17

Egun seinalatuak

Bego Montorio

Etxe askotan, sarritan sukaldean, markaz betetako egutegi bat egon ohi da. Gehienok agenda zereginetarako erabiltzen dugula esango nuke, han jartzen baitugu noiz dugun ordua medikuarekin, noiz pasatuko diguten autoaren aseguruko faktura, noiz hasiko den halako ikastaroa… Baita egutegiak berez markaturik ez dakartzan egun seinalatuak, etxean etxekoak, azpimarratzeko ere: Keparen eguna, Aneren eguna, gurasoen ezkontzaren eguna…

Gertukoekin baino ospatzen ez ditugun egun horiez gain, badira mundu osoan-edo zerbaiten alde edo kontra jarduteko izendatzen diren beste egun bereizi horiek: langileen eguna, emakumeen eguna, uraren eguna, torturaren aurkako eguna… Horietako batzuk inprentatik datoz ondo nabarmenduta egutegietan, beste batzuk ez, baina, oro har, ez dugu izendatzeko arazorik izaten, izena eta izana estu-estu lotuta egoten baitira.

Badira, alabaina, ez guztiz pribatuak ez hain nazioartekoak ez diren beste egun seinalatu batzuk, zerbaiten errebindikazio egunak, eta horiek, ez dakit zergatik, buruhauste galantak sortzen dizkigute euskaraz izendatzeko.

Bitxia da kontua, eta ez dakit loturarik duen nik egin dudan bereizketa horrekin; hori bai, aipatuko ditudan guztiak euskararen lurraldean sortuak dira, gure inguruko elkarte edo erakundeek asmatuak. Hasieratik euskaraz pentsatuta? Hori ez dakit.

Niri gogora datorkidan lehendabizikoa Aberri eguna da, eta baliteke horixe izatea ondorengo izen (nire ustez) xelebreak sorrarazi dituena. Edo, agian, lehenago erabilitako bide bati helduko zion horrek ere –Domu Santu eguna, Pazko egunak,…–; ez dakit. Dakidana da urrun joan direla batzuk bide horretan aurrera; urrunegi, aukeran.

Natorren berriro Aberri egunera; denok dakigun moduan, ez da aberri guztien eguna, euskal aberriarena baizik (euskal horrek denontzat gauza bera esan nahi duen ala ez, ez naiz horretan sartuko). Euskal Aberriaren Eguna, beraz, Aberri Eguna bilakatu zen. Aspaldi. Guk denok izen horrekin ezagutu dugu, eta halaxe finkaturik geratu da; izendapenaren egokitasunaz eztabaidatzea alferrekoa da dagoeneko.

Bada, eredu horri jarraituz, nonbait, esparru txikiagoko beste Egun batzuk sortuz joan dira, konta ezin ahala sortu ere, eta izen elkarketa bitxi horren bidea ni txunditurik naukan mailaraino eraman dute.

Hona adibide batzuk, orain gutxikoak denak ere.

Ba omen da Nazio Batuen Erakundeak sustatutako Zuhaitzaren Egun nazioartekoa, abuztuaren 29an, baina, Bizkaiko herri batean Zuhaitz Eguna ospatu zuten martxoan. Euskal zuhaitzen eguna? Ez dakit bada.

Saharaui Eguna. Lehengo batean ikusi nuen kartela, etxe ondoan (argazkia ere atera nion, baina segapotoan trabaturik gelditu zait). Saharakoekin lanean diharduen elkarte batek antolatu du.

Ulertu, ulertu… bada, bai; pentsatzekoa da Sahararekin elkartasuna azaltzeko eguna izan nahi duela. Ulertu, ulertu… ulertzen ez dudana da nola ez zaion taldeko inori deigarria (zerbait esatearren) egin izen hori.

Aberria, zuhaitzak, sahararrak… nolabaiteko generikotasun bat adierazten duten hitzetatik partikularrera salto eginez, elkarte edo erakunde baten egunekin egiten dugu topo. Eta, elkarteak nolako izena, halakoa ateratzen da eguna.

Artekale ez da kale bat, kale arteen elkartea baizik: kaleko antzerkia, kaleko zirkua….

Gugaz elkarteak egun bateko ekitaldia antolatzen du, beste herrialde batzuetan, munduan, sustatzen dituen proiektuetarako laguntza jasotzeko. Gugaz + munduan + eguna = Gugaz Munduan Eguna.

Beste elkarte batzuek ere deklinatutako hitz batez izendatzen dute beren burua, hala nola Herrira, eta hala, hau sortzen da:

Lizarrako Herrira Eguna. Bai, egia da, kartelean Herrira elkartearen logoa agertzen da, argi dago elkarte horrek baduela zerikusia eta inork ez duela “Lizarrako herrira eguna” irakurriko. Ados. Baina…

Horra beste bat, segidan irakurriz gero zoragarria dena; egin ezazue aproba: Lagatzu-eguna-euskal-jaia.

Eta amaitzeko, sintetikotasuna eta elebitasuna uztartzen dituen adibide kalifikatzen-ez-dakidan bat:

Hots, Instituto de la Máquina Herramienta Eguna.

Begira-begira geratu natzaio. Behin eta berriro irakurri dut, ahots gora: Instituto de la Máquina Herramienta Eguna. Buf! Gehiegi zait hori, tumatxa.

Gaurkoa, niretzat, 31 eskutik eguna!

2013-07-16

Itzulpen kontuei buruzko hainbat axioma (eta, hamarrera iritsiko balitz, dekalogo)

Angel Erro

BAT.- Ez dago itzuli ezin daitekeenik.

BIZPAHIRU.- Ez dago hizkuntzarik zeinetatik edo zeinetara itzuli ezin daitekeen.

LAU.- Itzulpenak hizkuntza ezberdinen eta kultura berdinen artean ematen dira. (Oraindik ez da asmatu, beharko balitz ere, itzulpen interlinguistiko diskulturala)

BOST.- Itzultzaile batek egilearen asmoaren barrenean sartzeko ahalmena du, batez ere hau hilda badago.

SEI.- Ezein itzulpen ez da neutroa. Itzultzailea ahalegintzen da egilea (finkoa) bere balizko irakurleekin (aldakorrak) adiskidetzen. Behin eta berriz.

ZAZPI.- ‘Traduttore traditore’ esapideak ‘itzultzailea traidore’ esan nahi du, eta pentsatzekoa da jatorrizkoan emateko ohitura dela bere egiazkotasuna frogatzeko biderik azkarrena.

ZORTZI.- Itzulpenean gehien traizionatzen den hizkuntza da gehien ezagutzen dena.

BEDERATZI.- Itzulitako lanak ere bere tradizioarekin dialogatzen du, bestearekin monologatzen.

HAMAR.- Itzuli ezin daitekeen umoreak ez du (jatorrizkoan ere) esatea merezi.

2013-07-15

Mintzagaiari deika (II)

Asier Larrinaga Larrazabal

Aurreko postean esan nuen esaldi batzuetan mintzagaia informaziogune bihurtuta aurkitzen dudala, eta informaziogunea, gehikuntza bihurtuta. Adibide gehiago agindu nituen post honetarako, eta hitza betetzera noa. Hona lehena:

(1a) Izan dezakezu dieta bat osasunerako ona dena eta ingurumenari ere kalte txikia egiten diona, baina hori bakarrik, bere horretan, niretzat ez da nahikoa esateko dieta osasungarria eta jasangarria denik.

Lehen adibide hori itzulpen bat da, oso gardena («puedes tener una dieta que sea…»), eta nik honela emango nuke:

(1b) Zure dieta, beharbada, ona izango da osasunerako, eta kalte txikia egingo dio ingurumenari, baina hori bakarrik…

Edozelan ere, ez dut uste subjektua mintzagai modura hanpatzeko beharrik dagoenik.

(1c) Beharbada, zure dieta ona izango da osasunerako, eta kalte txikia egingo dio ingurumenari, baina hori bakarrik…

Hurrengo adibidearen jatorria ohar ezagun bat da, datu pertsonalak eskatzen dizkigutenean orri-oinean jartzen dutena.

(2a) Zure datuak XXXk kudeaturiko datu-base batean jasoko dira, helburu komertzialekin. Zure datuak kontsulta ditzakezu, zuzendu, ezabatu edo erabilpen horietarako ukatu, azpiko helbidera mezu bat bidaliz.

Bertsio asko daude, baina denetan sumatzen dut mintzagaia informaziogune bihurtuta. Horrelako bat nire eskuetara helduz gero, beti aldatzen dut. Alternatibak bat baino gehiago dira.

(2b) Zure datuak XXXk kudeaturiko datu-base batean jasoko dira, helburu komertzialekin. Zure datuak kontsultatzeko, zuzentzeko, ezabatzeko edo erabilpen horietarako ukatzeko, mezu bat bidali behar duzu azpiko helbidera.
(2c) Zure datuak XXXk kudeaturiko datu-base batean jasoko dira, helburu komertzialekin. Zure datuak kontsultatu, zuzendu, ezabatu edo erabilpen horietarako ukatu nahi izanez gero, mezu bat bidali behar duzu azpiko helbidera.

Hurrengo adibide hauek ere itzulpenak dira; EiTBren estilo-liburuaren zirriborroko pasarte batzuk. Testua gaika dago antolatuta, baina paragrafo bakoitzak ideia independente bat biltzen du, gehienetan EiTBren jokabide ideala deskribatzen duen baieztapen gisa.

(3a) EiTB sare sozialetan dago erabiltzaileen leialtasuna lortzeko, markaren irudia sustatzeko eta Internetetik Taldera doan trafikoa bideratzeko, erabateko komunikazioa lantzen duen zerbitzu publikoa dela bide, lanbide eta bikaintasun irizpideetan oinarrituta.
(4a) EITBk bere misioa betetzen du telebista, irratia eta Interneteko kanalen bidez komunikazio-talde publiko gisa, eskaintza osatua eginez.
(5a) Erakundearen hedabide desberdinei haien iritzia eman edo adierazpenak egiten dizkieten pertsonei informatuko zaie horiei emango zaien erabilera, eta beren-beregi jakinaraziko zaie zein saiotan, egunetan eta ordutan emitituko diren.
(6a) Hauteskunde-gauean, emaitzak baloratzeko alderdi politikoen egoitzetatik egiten diren agerraldien jarraipena egingo da kronikaren edukia hauteskunde-giroaz kutsatu barik.
(7a) EiTBko kazetariek inkesta baten emaitzei doazkien irakurketa eta interpretazio egokia egingo dute inkesta egin duen enpresak edo inkesta eskatu duen erakundeak emandako titularrak kopiatu baino lehen. Horretarako, behar-beharrezkoa da kazetariak estatistika eta demoskopiaren inguruko oinarrizko jakintza edukitzea.

Testua EiTBtik kanpo euskaratu zen, eta, itzulpena jaso zenean, Zuzendaritzak goza nezala eskatu zidan, lehen irakurraldian ulertzeko moduan jar nezala. Goiko esaldiak honela moldatu nituen, nik mintzagaitzat jotzen nuena informaziogunetik atera eta mintzagai bihurtuta:

(3b) EiTB sare sozialetan egonda, erabiltzaileak fidelizatzea, marka-irudia promozionatzea, eta Internetetik Taldearen beste hedabideetara igarotzeko bidea erraztea lortu nahi da. Horretarako, komunikazio-zerbitzu publiko integrala, profesionala eta bikaina eskaini behar da.
(4b) Misio hori betetzeko, EiTBk hainbat kanal ekoizten ditu telebistan, irratian eta Interneten, komunikazio-talde publiko baten egitura hartuta, eta eskaintza osatua eginez.
(5b) Pertsona bati EiTBren hedabide baterako iritzia edo adierazpenak eskatzen bazaizkio, garbi azaldu beharko zaio bere hitzak zelan eta zertarako erabiliko diren, eta beren-beregi jakinaraziko zaio zein saiotan, egunetan eta ordutan emitituko diren.
(6b) Hauteskunde-gauean, alderdi bakoitzak bere egoitzan egiten duen balorazio-agerraldiaren jarraipenean, kronikak ez du hauteskunde-giroaz kutsatu behar.
(7b) Inkesten emaitzak direla eta, EiTBko kazetariak euren irakurketa eta interpretazioa egiten ahaleginduko dira, ikerketa egin duen enpresak edo hura eskatu duen erakundeak emandako titularrak erreproduzitu barik. Horretarako, behar-beharrezkoa da kazetariak oinarrizko prestakuntza izatea estatistikan eta demoskopian.

Zalantzan egon naiz, baina, azkenean, jatorrizko testuak ere emango ditut, zerbait argituko dutelakoan.

(3c) La presencia de EiTB en las redes sociales busca fidelizar a la audiencia, contribuir a la imagen de marca y generar tráfico desde Internet hacia el grupo a través de un servicio público de comunicación integral y sujeto a criterios profesionales y de excelencia.
(4c) EiTB lleva a cabo su misión a través de sus canales de televisión, radio e Internet en forma de grupo público de comunicación, con una oferta completa.
(5c) Las personas que manifiesten su opinión o accedan a hacer declaraciones para los distintos medios del ente serán informadas del uso que se hará de las mismas, con indicación expresa del espacio, día y hora de emisión.
(6c) Durante la noche electoral, las comparecencias de valoración en la sede de cada formación política serán cubiertas sin que la crónica se contagie del ambiente electoral.
(7c) Las/los periodistas de EiTB tratarán de hacer una lectura e interpretación propias de los resultados de una encuesta, antes que reproducir los titulares que transmiten las empresas responsables de los sondeos o los organismos que se las encargan. Para ello, resulta imprescindible la formación básica en estadística y demoscopia.

2013-07-12

Fundamentua

Itziar Aduriz Agirre

Gure etxean, fundamentua, izan izaten da baina batez ere, egin egiten da fundamentua. Amaren ahotik gehienetan: «intzan pulamentu pixkat» edo «horrek ez du pulamenturik», maiz entzun izan ditugu eta entzuten ditugu oraindik ere sarri asko. Esango nuke, gure amaren ahotan, maiztasun handiko hitza dela, adiera horretan erabilia.

Horrelakoetan gertatzen den bezala, oso nire egin dut hitz hori eta nireak esaldi horiek eta askotan erabiltzen ditut etxean, baita eskolan ere.

Nire graduko ikasle gehienek, barre-murritza ahoan dutela, Karlos Arguiñanoren esaldiren batekin apaintzen dute nik fundamentuari buruz egindako gomendio serioa. Katalanak eta espainolak dira gehienak, eta garbi dago ez dutela ezagutzen nik hitz honi ematen diodan erabilera, nahiz eta Institut d’Estudis Catalans erakundearen hiztegian sense fonament lokuzioa agertzen den fonament hitzaren azpian: «2 3 [LC] sense fonament loc. adj. Sense serietat, sense formalitat, etc. Home sense fonament».

Real Academia Españolarenean, bigarren adieran hau aurkitzen ahal dugu: «2. m. Seriedad, formalidad de una persona. Este niño no tiene fundamento».

Orotariko Euskal Hiztegian hogei bat adibide daude eta esaten zaigu batez ere hegoaldekoa dela eta bertsolariek erabili dutela.

XX. mendeko corpus estatistikoan, berriz, hamar aldiz, eta horietatik, adiera honekin, bost besterik ez.

Antza denez, ez du euskara idatzian arrakasta handirik izan.

Niri, ordea (+hegoaldeko, –bertsolari), etengabe datorkit gogora eta azkena aurreko astean, horregatik gogoratu zait eta ekarri egin dizuet.

Izan ere, aurreko asteko ostegunean UEUk antolatutako Hizkuntzalari Euskaldunen I. Topaketan parte hartu genuen guztion gogoan hitz hau zegoelakoan nago, hitz hau edo honen sinonimoren bat (funts izan daiteke bat, ganora beste bat).

Fundamentu handia ikusi nuen beren hitzaldiak aurkeztu zituzten ikertzaileen artean. Fundamentuz ari baitira beren ikerketetan ahozkotasunaren gaia lantzen dutenak, euskalkien azterketa diakronikoa egiten dutenak, euskal hizkeren arteko aldakortasunaz aritzen direnak, hizkuntzalari konputazionalak, ikerketa teorikoagoetan aritzen direnak, etab. (egitarauan ikus daiteke gaien oparotasuna).

Euskararen inguruan egun irekita dauden ikerlerroen berri izan genuen. Gehienak martxan dauden tesiak, besteak tesi irakurri berrietatik eratorritakoak eta hainbat ikerketa-proiektuetan daudenak. Horrek erakusten du lanon maila, sakontasuna eta proiekzioa.

Entzuleen fundamentua ere aipatzekoa da horrelako hautua egiteagatik eta parte-hartze bizia izateagatik.

Ezin aipatu gabe utzi topaketa honetako hizlari gonbidatua, blogkidea dugun Iñaki Segurola. «Igarri, ikertu, jakin?» hitzaldi ederrean gogoeta sakonak eta kritikoak egin zituen ikertzearen inguruan eta euskara batuaren bidearen inguruan besteak beste. Aportazio eta iritzi bizigarriak.

Zorionak eta eskerrik asko denoi.

2013-07-11

Pertsonaiak etxekotzen

Koro Garmendia Iartza

Ez da lan samurra izaten beste hizkuntza batzuetan sortutako ekoizpenak gurera ekartzean pertsonaien izenarekin asmatzea. Marrazki bizidunen kasuan, adibidez. Kontuan izan behar da atalez atal euskaraz mintzatuko direla, gehienbat haurrak izango dituztela ikus-entzule, eta, pixkanaka, «ezagun» bihurtuko direla haien artean.

Materiala eskuetara iristen zaionean, besteak beste pertsonaiak izendatzeko pausoa eman beharra dauka itzultzaileak. Batzuetan, arazo handirik gabe egingo du hori ‒Nobita eta Sizuka hizkuntza guztietan dira Nobita eta Sizuka, kasu‒; beste batzuetan, ordea, zelula grisak gehiago nekatu behar…

Adibide bat jarriko dizuet. Esanguratsua eta aipatzeko modukoa iruditzen zaidalako. Little Bear hartza, marrazki biziduna, aski ezaguna da gaztetxoen artean. Kanadan du sorterria, eta herrialde ugaritara zabaldu da handik. Euskal Herrira, esaterako. Hemen, Hartz Txiki du izena. Lagun asko ditu; animaliak dira gehientsuenak, baina gizakirik ere bada tartean. Bereziki, aurrenekoen izenak dira hemen nabarmendu nahi ditudanak. Hartzaren lagunik onenek hauek dituzte jatorrizko izen: Duck, Hen, Cat eta Owl.

Euskaratzeko orduan, nahikoa zuen itzultzaileak, buruhausteetan murgildu beharrik gabe, besterik gabe euskaraz ematea: Ahate, Oilo, Katu eta Hontz. Horixe egin zuten, adibidez, portugesez: Pata, Galinha, Gato eta Coruja izendatu. Guztiz zuzenak dira. Eta ezin zuzenagoak izango ziren aipatutako euskarazkoak ere. Haatik, beste pauso bat eman zuen itzultzaileak; nolabait esatearren, bertoko kutsua emateko ahalegina egin zuen: ahateak Pattal du izena, oiloak Mokollo, katuak Zapi eta hontzak Gautxori. Ez al dira politak? Lan txukuna, benetan.

Ildo beretik joan ziren Frantzian ere. Izen aski politak hautatu zituzten pertsonaiak «etxekotzeko»: Cancane la cane, Picotti la poule, Chaminou le chat eta Ti-bou le hibou.

Askotan, itzalean gelditzen dira itzultzailearen ahalegina, ekarpena eta borondatea. Baina, batzuetan, eguzki-izpiren batek argi egiten du itzal horretan, eta iluntasuna argitzen: «Bai, merezi zuen».

2013-07-10

Poliki

Iñaki Segurola

Uda betean gure bizimodua geldotu bezala egiten da, eta nagitu. Ez sugandilena edo belarretan lanean ari direnena, baina gurea bai. Eta orduan aditzen dugu axkar, bizi, arin, eta hots txarra egiten digute belarrian. Azkar eta ondo usoak hegan entzun izan dugu txikitatik, eta horixe berritzen diogu geure buruari orain. Lan lasterra, lan alferra ere ikasi genuen gerora.

Udakoak urte guztirako balio beharko lukeelakoan edo, mundu garatuarekin nazkatuak dauden askotxok slow diote orain. Slow food-ekin hasi ziren, eta zabaldu egin da afera: slow sex eta slow drink ere ikusi izan ditugu hor zehar, eta slow gehiago ere izango dira bazterretan noski.

“Mugimendua” eta “filosofia” ere deitu izan zaio slow kontu horri, baina ni ohartu naiz ez dugula guk berba zantar gizen horien beharrik. Ez mugimendu eta ez filosofia: gure euskara honek aski du hitz soil batekin. Esan nahi dut: slow ixtorio hori euskaraz ematen hasi, eta jabetzen gara irabazian ateratzen garela poliki-ri esker. Hona nola: gure poliki edo polliki aditzondo horrek bere baitan hartzen ditu ‘ongi, egoki’ eta ‘astiro’; baina kontuz: ez ditu bi gauza adierazten, bazik-eta dena batean ematen eta dena bat dela adierazten (‘ongi-egoki-astiro’). Poliki jan, poliki jo, poliki edan: ez al da bizimodu polita? Poliki bizitzea ez al da hiltzeko presarik ez edukitzea? Bai, badakit askok pentsatuko dutela poliki baino gehiago dela ederki/earki, baina ni oraintxe (uda izango da?, adina izango da?) gauza askotxotan politari esker hobea ematen hasia nago ederrari baino, badaezpada: ardo polita, eguraldi polita, ipurdi polita, burutazio politak, bizimodu polita, arte politak… kasik nahiago ditut politean ederrean baino, badaezpada, baina ez nuke adierazi nahi gauzak erabat hola direnik, eta isildu egingo naiz, luzeegi joko luke-eta.

Abiadura hazkorraren kontra, azkar eta gaizki bizitzearen kontra, produktibismoaren, kirolaren eta abar itsusi askoren kontra, slow atera digute han nonbaitetik, eta ederki aterea dago, baina nik diot poliki genuela hementxe zain, eta hobea dela bera kasik.

Erremate gisa, galdera bat: Iparragirrek giltzapean sartu naute poliki-poliki kantatu zuelarik, zer esan nahi zuen? Eta zer litzateke preso bat, edo asko, edo denak, giltzapetik poliki-poliki ateratzea?

Lan polita litzateke erantzun on bat asmatzea.