Argitalpenak

Posted on

Erreka aldean

Mikel Taberna Irazoki

Blog honetan berean berriki Karlos Zidek idatzi zuena aitzakia gisara baliatzea gogoratu zait, herrien izen ofizialak direla-eta gure Nafarroako erkidego santu honetako kontu batzuk zerttobait argitzeko. Hasieran, luze eta zabalago aritzeko asmoa nuen, baina, zalantza-putzu edo lintzura batzuetan plisti-plasta ibili ondotik, nerau nahasteko arriskua ikusi eta deliberatu dut hobe nuela xede apalagoa hautatu. Beraz, bederatzi puntuko bertso luze txarrik ez, kopla kaxkar batekin (eta haren oihartzun batzuekin) konformatu beharko duzue.

1) Zeruan eder izarra / Erreka aldean…Lizarra

Honela zioen Karlosek aipatu testu hartan: “…euskal eta erdal izenak barra batez bereizita ageri direneko formula, hala nola Donostia / San Sebastián edo Pamplona / Iruña. Zoritxarrez, badira udalak kontrako bidea egin dutenak. Esaterako, Lizarrakoak Estella/Lizarra baztertu eta Estella-Lizarra lehenetsi zuen…”.

Lizarrakoa izan gabe (barkatuko didate atrebentzia), saiatuko naiz argitzera zergatik hartu zuen jarrera hori Lizarrako Udalak:

Lizarrako Udalak eskaturik, Nafarroako Gobernuak 1991n erabaki zuen, dekretu bidez, herri horren izen ofizialak Estella eta Lizarra zirela.

Nafarroako Gobernuak berebat, urte hartan berean eman zuen bertze dekretu baten bidez, halako kasuetan (herri batek bi izen) zeuden herrien izen ofizialak testu idatzietan nola erabili behar ziren arautu zuen: zein hizkuntzatan idatzita dagoen administrazio-testua… “bi izen ofizialetatik hizkuntz horri dagokiona izanen da erabili beharrekoa”.

Beraz, herriaren euskarazko izen ofizialak bedeinkatzeko araua etorri zen, alde batetik, eta, bertzetik, izen ofizial horiek nola erabili behar ziren zehazteko manua.

Baina, horietaz gainera, bertzelako aginduak ere eman zituen Gobernuak (edo kasuko gobernu-organoak); konparazio batera, erran zuen Nafarroako “eremu misto”ko eta “erdal eremu”ko errepideetan herrien izenak gaztelaniaz idatzi behar zirela bakarrik. Agindu horrek “Lizarra” eta “Estella” izen ofizialak zituen herriari eragiten zion, Ega bazterreko populazio hori, Nafarroako hizkuntz zonifikazioaren arabera, “misto” deritzan eremuan dagoelako (“misto” deituta, nola harritu inoiz sutzen badira?).

Hori ikusirik, Lizarrako Udalak (UPNk ez gainerako alderdi guziek) erabaki zuen Nafarroako Gobernuari eskatzea izen bikoitza izan nahi zuela. Hain justu ere, euskarazko izena ikusarazteko, gorde nahi zutenen/ikusi nahi ez zutenen begiak mintzeko. Gobernuak ez zion eskaera hori onartu, eta udalak auzitara jo behar izan zuen. Azkenean, epaitegiek arrazoia eman zioten Lizarrako Udalari. Horrexegatik du gaur egun izen bikoitza.

*Eranskina: Nafarroako eremu mistoko eta erdal eremuko herriak

Eremu mistoan edo erdal eremuan egonagatik, Nafarroako herri gehienek (hagitz anitzek, bederen, bai) euskal izena dute (nahiz erdal grafiarekin idazten diren jeneralean) edo euskal izena ere badute. Eta Euskaltzaindiak emana du nola den horietako bakoitzaren euskal era arautua.

Lizarrako Udalak 1991n egin zuen bezala, herriaren euskal izena ofizialdu nahi duten bi eremu horietako udalek Nafarroako Gobernuari espres eskatu behar diote urrats hori egin dezan.

Eta, gisa horretan, dagoeneko mordoxka batek lortu du bere euskal izena ere ofiziala izatea. Horietako batzuk aipatuko ditut hemen, inoiz inork erabili behar baditu, araututako era zein den jakiteko. Ikusiko duzue zenbait kasutan ez direla bi izen, bi eratara idatziriko izen bera baizik, baina horrelaxekoa da gure egoera. Hona hemen: Aibar<>Oibar, Aoiz<>Agoitz, Burgui<>Burgi, Burlada<>Burlata, Cirauqui<>Zirauki, Ezcároz<>Ezkaroze, Huarte<>Uharte, Lizoáin<>Lizoain, Monreal<>Elo, Mutilva<>Mutiloa, Ochagavía<>Otsagabia (kasu honetan oroitu “–a” dela), Olite<>Erriberri, Peralta<>Azkoien, Puente la Reina<>Gares, Roncal<>Erronkari, Sangüesa<>Zangoza, Tajonar<>Taxoare, Villava<>Atarrabia, Yerri<>Deierri…

Orbaibarko (ez Valdorbako) herri hauek ere bai: Leoz<> Leotz, Unzue<> Untzue, Oloriz<> Oloritz…

Pamplona<>Iruña ere bai, jakina (bertako udalak eskatu beharrik izan gabe; Gobernuak berak erabaki zuen erkidegoaren hiriburuaren izena zehaztu behar zela). Kasu honetan, kontuan hartuz Euskaltzaindiaren proposamena “Iruñea, –a” dela, Gobernuak erabaki eta administrazioetan aritzen garenoi behartu diguten “Iruña” izenarekin ere “-a” egiten dugu (Iruña, Iruñak… Iruñean, Iruñetik, Iruñeko, Iruñera).

2) … Lizarrerria onartu arte / ez zuten kendu bizarra!

Lizarra inguruan, eskualde mordoxka biltzen duen lurraldeari gaztelaniaz “Tierra Estella” erraten zaio. Ez dakit bete-betean bat heldu den “Lizarrako merindadea” deritzotenarekin (Nafarroa Garaiko bortz merindadeetako bat), baina nonbait hor izanen da. Nolanahi ere, izen hori euskaraz, Euskaltzaindiak dioenez, “Estellerria (-a)” da, aspaldiko tradizioa kontuan hartuz.

Bertako euskaltzale anitzek, ordea, ez dute gogo onez hartu erabaki hori. “Lizarra” izena defenditu behar izan baldin badute “Estella” bertzerik gabe nahi zutenen aurka, orain nola onartu “Estellerria”? Horiek horrela, “Lizarrerria (-a)” proposatu eta bultzatu dute, eta arrakasta izan dute. Izan ere, proposamenari harrera ona egin zaio eta izena dezente zabaldu da. Euskaltzaindiak berak aipatzen du, bertzeak bertze, 143. arauan: “Lizarrerria: Estellerria-ren neotoponimoa”. Hortaz, neotoponimoa, Durangerria, Enkarterria, Tafallerria eta Zangozerria bezalaxe (ikus aipatutako araua), baina normal samar erabiltzen dena.

Zergatik ekarri dudan lerro hauetara? Lizarrako kiroldegiari “Pabellon deportivo Tierra Estella-Lizarrerria” izena paratu ziotelako orain dela urte batzuk, baina kiroldegi horretan berean “LizarreRia” ikusiko dugulako zenbait tokitan idatzirik (eta prentsan eta karteletan; erratariak –eskerrik asko, Iñaki– baditu milaka aurpegi), eta komunikabideetako esatariei ere ez dakit ez ote zaien behin baino gehiagotan “eskapatu” (ez hartu gaizki, dabilenari gertatzen zaio) behin baino gehiagotan: “LizarreRia kiroldegian arituko da gaur arratsaldean Itxako eskubaloi taldea”. Badakit, “erre” sobera, “egge” erraten dutenentzat sufrikarioa, baina…

3) Koplaren oihartzunak ekarrita, ohar pare bat

3.1 Inork jakin nahi badu toponimiari buruz Nafarroan zer erabaki hartu diren Euskararen Legea 1986an ezarri zenetik, hemen aurkituko duzue arauen bilduma eguneratu bat (eta gauza gehiago ere bai):

http://www.navarra.es/home_eu/Navarra/Derecho+navarro/lexnavarra/Toponimia/

3.2 Nire sarrera honetarako akuilu izan den artikuluan, iruzkingileekiko mezu-trukean, Karlos Zidek baieztapen niretzat harrigarri hau egin zuen: “Bide batez esanda, Amezketakoei, espainieraz, “amezcoanos” esaten zaie”.

“Amezcoano” erraten dute, nik dakidala, “Amescoano” erran nahi dutenek, Estellerriko/Lizarrerriko ameskoarrak aipatzeko. Zenbait herri biltzen dituzten bi ibar ditugu hor, Ameskoabarrena (-a) eta Ameskoagoiena (-a), Urbasa mendiaren magalean eta Urederra ibaia sortzen den paraje ikusgarrian.

Ameskoarrak erdal eremuan apartatu zituen Nafarroako Gobernuak. Herri horietako bizilagunek behin eta berriz eskatu diote Iruñeko Gobernuari eremu “misto”an bederen sar ditzaten, hango ikastetxe publiko bakarrean D ereduko lerroa ireki ahal izateko (erdal eremuan, ikastetxe publikoetan, ezin da D ereduko lerrorik izan gaur egungo legeriarekin).

Posted on

Kixotekeria?

Karlos Cid Abasolo

Leku- edo pertsona-izenetatik eponimoak deritzen hitz berriak (izenak, adjektiboak, aditzak…) sortzeko, besteak beste, atzizkibidea baliatu ohi dute hainbat hizkuntzak. Atzizki horiek hizkuntza bakoitzaren baitakoak izan daitezke, edo maileguak. Euskarari dagokiolarik, diglosia-egoeran bizi denez, hizkuntzaren baitakoak bazter utzi eta erdal atzizkiak lehenesteko joera izaten da. Eta agian bada garaia egoera iraultzekoa, idatzizko euskaran behinik behin. Aurreko testu batean, herritar-izenez jardun nuen. Oraingoan, ordea, pertsona-izenetatik sortutako adjektiboak ekarriko ditut hizpidera, Egungo Testuen Corpusean oinarriturik. Honatx adibide batzuk, zeinetan ikusiko den zein den nire proposamen ezin sinpleagoa, hots, jatorrizko izena errespetatzea eta euskal atzizki bat erabiltzea (-(t)ar jatorri-atzizkia, hain zuzen), erdal atzizkietara jo ordez:

  • cervantino (2 agerpen). Nire proposamena: cervantestar (2 agerpen –aupa! –).
  • dantesko (gehienetan, «espantuzkoa» adieraz erabilia): 40 agerpen. Nire proposamena: dantetar (0 agerpen. Tamala).
  • edipiko (31 agerpen). Elhuyar hiztegian ere ageri da. Nire proposamena: edipo(t)ar. Ez du agerpenik ETCn, baina adibide bat aurkitu dut (Ur Apalategi, Fikzioaren izterrak, Susa, 142. orrialdea). Aupa, Ur!
  • kafkiano (36 agerpen). Nire proposamena: kafkatar.
  • kixotesko (2 agerpen). Nire proposamena: kixote(t)ar.
  • makiaveliko (54 agerpen). Nire proposamena: machiavellotar (0 agerpen ETCn). Ingelesez, «machiavellian».
  • sardoniko (18 agerpen). Dirudienez, irriari aplikatu ohi zaion adjektibo hori Sardiniako sardonia belarraren izenetik eratorria da. Nire proposamena: sardoniar.

Eta abar, eta abar, eta abar…

Zenbait hitzetan, zorionez, -(t)ar atzizkia erabiltzeko joera izaten da, baina ez beti modu egokian. Esaterako, drakoniar adjektiboak 17 agerpen ditu ETCn. Bada, ez dirudien arren, hor ere espainieraren eragina dago, i bokalaren agerpenean, hain zuzen. Gogora dezagun Atenasko legegile hura Drakon zela izenez. Hortaz, euskal eponimo egokia drakondar da.

Esan gabe doa, adjektiboak sortzeko -(t)ar atzizkia dugun bezalaxe, izen abstraktuak sortzeko -tasun eta -keria atzizkiak dauzkagula (cervantestasun, macchiavellokeria, kixotekeria, etab.). Erdal -ismo atzizkiaren beharrik ez daukagu, beraz. Makiavelismo hitzak 12 agerpen ditu ETCn. Makiavelikotasun hitzak, ordea, bakar bat. Eta macchiavellokeriak bat ere ez. Dena den, beste kasu batzuetan hobeto daude gauzak: kixotismoak bi agerpen ditu ETCn; kixotekeriak, ordea, lau. Proposatzen dudana hain kixotetarra ez delako seinale.

Posted on

Eragin, erasan… eta ukitu (?)

Oskar Arana Ibabe

Hiru aditz horiek antzeko adiera-esparruan, antzeko esaldietan, agertzen zaizkigu sarri zuzenbideko eta administrazioko testuetan. Ez nuke jakingo hiruren artean graduaziorik edo bereizketarik egiten, ez nuke jakingo esaten zergatik hobetsi behar den bat edo bestea elkarren antzeko egituretan, kideko esanahiko esaldietan. Batzuetan ohiturak, bestetan belarria ezin egitura jakin batekin ohitzeak, baten edo bestearen aldeko hautua egitera eramaten nau. Hemen bina adibide, zuzenbide corpusetik hartuak:

Eragin:

Hiri-antolamenduko planak eta hirigintza- eta desjabetze-jarduketak eta, oro har, administrazioak jabetza pribatuan esku hartzea dakarten jarduketak aurkaratzen direnean, plan eta jarduketa horien eraginpeko higiezinak dauden barrutiko jurisdikzio-organoari dagokio eskumena (Administrazioarekiko Auzien Jurisdikzioaren Legea, UPV/EHU, 2006)

Epaitegi edo auzitegi eskudunari zuzenduriko demanda bidez hasiko da prozesua; demanda horretan jasoko dira, betekizun orokorrez gain, gatazkaren eraginpeko langile eta enpresen izendapen orokorra, eta uziaren oinarri juridikoen aipamen laburra. (Lan Arloko Prozeduraren Legea, UPV/EHU, 2006)

Aditz-forma sintetikoarekin:

AGINDUA, 1993ko uztailaren 21ekoa, Hirigintza, Etxebizitza eta Ingurugiro Sailburuarena, «Santurtziko udalerrian sistema orokorretarako 2.445 m.2» egitasmoa burutzeak daragien ondasun eta eskubideez jabetu aurretiko agiriak egiteko egunak finkatzen dituena. (EHAA – 1993ko irailak 15, asteazkena, 176 zk.)

Erasan:

Horiek aztertuta ondoriozta daitekeenez, agiri horren arabera harrobiek izan ditzaketen 131 kokalekuen artetik hamarka dira babestutako naturguneekin bat datozenak, eta horietan zuzenean erasango litzateke. (Euskal Herriko Natura Babesteko Legearen aldaketa, (Eusko Legebiltzarra, 2010)

Antolamendu juridikoan aurreikusitako errekurtsoak baliatzeari utzi gabe, eskubide edo interes zilegiren bat daukaten pertsona fisiko nahiz juridikoek, bai eta erasanak diren edo eskubide eta interes zilegi kolektiboak defendatzeko legez gaituta dauden korporazio, elkarte, sindikatu eta talde eta erakundeek ere, eskatu ahal izango dute berehala bertan behera utz edo zuzen daitezela lege honetan jasotako debekuren bat hausten duten kanpainak, 4 eta 5. artikuluetan ezarritakoa urratu delako. (Euskadiko Publizitate eta Komunikazio Instituzionalari buruzko Legea, Eusko Legebiltzarra, 2010)

Ukitu:

Kontraten kasuan langileak informatzeko eginbeharra, Langileen Estatutuaren 42.3 artikuluan aipatzen dena, ez betetzea, eta baita enpresa-ondorengotza batek ukitutako langileak informatzeko eginbeharra, lege-testu bereko… (Lan eremuko hainbat lege, UPV/EHU, 2012)

Norbanako batek deuseztasun- edo txertaezintasun-deklarazioa eskatzeko akzioa baliatzen badu eta hala irekitako prozesuan baiespen-epaia ematen bada, ukitutako klausula orokorrak deusez edo txertaezin deklaratuko ditu epai horrek, eta kontratuaren eraginkortasuna norainokoa den argituko du, 10. artikuluak dioenaren arabera; bestela, deusez deklaratuko du kontratua, klausulen deuseztasunak edo txertaezintasunak kontratuan funtsezkoa den elementuren bati eragiten badio, Kode Zibilaren 1261. artikuluak dioenaren arabera. (Kontsumitzaileei eta erabiltzaileei buruzko legeria, UPV/EHU, 2010).

Adibide horietan guztietan, lehen aitortu dudan bezala, ez nuke jakingo hiru aukera horien arteko graduaziorik egiten, noiz zein dagokion ebazte aldera; adibide guztietan dira, nire iritzirako, eragin eta erasan erabiltzeko modukoak, ez ordea ukitu. Baina aitortu behar dut, halaber, ukitu ere erabili izan dudan arren, eragozpen handiagoa dudala beraren aldera beste bien aldera baino. Ukituren lehenbiziko adibidean, esaterako, ez nuke erabiliko, hedapen semantiko bitxi iritzita-edo.

Poza hartu dut ikusirik, bestalde, erasan nik uste baino gehiago erabilia izan dela corpus juridikoan. Pentsa liteke eraginen aldean baduela konnotazio negatibo bat, adiera bortitzago bat, eta eragin neutroa izanik batzuetan, ez dela zertan erabili. Baina eragin bakar-bakarrik utzi gabe, ugari dira, hala ere, erasan erabiltzeko moduko testuinguruak. Kasuok ikusirik, neuk ere maizago erabiliko dudalakoan nago.

Bestalde, daragien bezalako forma trinkoen adibideak askoz urriagoak dira, eta, dirudienez, baztertu egiten da denbora-aspektuaren aldetik eskain dezakeen abantaila, araugintzako testu asko aditz performatiboz ematekoak izanik. Erabiltzeko apustua egingo nuke nik ere.

Horrez gain, erregimenaren aldetik, uste dut beldurrez ibiltzen garela eragin aditzarekin, objektu zuzen esplizitatu baten beharra duelakoan beti. Ezezkoan nago, ordea, eta, alde horretatik, erasanen erregimen bera duela esango nuke bere adieretako batean: beroak erasanik esaten dugun bezala esan dezakegu beroak eraginik, edo horrek eragin egiten dit («zer» eragiten didan esplizitatu beharrik gabe), eta, hartara, forma trinkoaren baliabidea ere galdu egiten dugula. Plan honek eragiten dien lursailak esan ordez Plan honen eraginpeko lursailak esanez zer irabazten dugun ez dut oso argi ikusten. Ezta ere Plan honek eragindako lursailak esanez; eragiten dienetik eragindakora galdu egiten da datiboaren marka, eta horregatik jotzen dugu eraginpeko forma garatuagora, lotsaturik bezala. Hartara, nahiago nuke Plan honek daragien lursailak erabiltzea.

Horra, batzuetan erabat gogobetetzen ez nauten hiru baliabide, eta bakoitzarekiko ene txera eta eragozpenak azaldurik.

Gauza argirik ebatzi gabe, baina…

Posted on

Gabardina urdin ospetsua

Juan Luis Zabala

(Leonard Cohenek beste kantu baten hitzak).

Gabardina urdin ospetsua

Goizaldeko laurak dira, abenduaren amaiera
Hobeto ote zauden jakiteko idazten dizut
New York hotza da baina maite dut bizi naizen lekua
Arrats osoan dago musika Clinton kalean.

Zure etxetxoa eraikitzen ari omen zara basamortuaren erdian.
Ezertarako ere ez zara bizi orain, espero dut gordeko duzula oroitzapenen bat.

Bai, eta Jane etorri zitzaidan zure ile xerlo kizkur batekin
Zuk emana zela esan zidan
Garbi jokatzea erabaki zenuen gauean
Jokatu al duzu inoiz garbi?

Oi,ikusi zintudan azken aldian zaharrago ematen zenuen askozaz
Zure gabardina beltz ospetsua urratua zegoen sorbaldan
Geltokira joan zinen tren guztiak hartzera
Eta etxera itzuli Lili Marlene gabe.

Eta nire emaztea zure bizitzaren xafla bat balitz bezala tratatu zenuen
Eta atzera itzuli zenean ez zen jada inoren emaztea.

Tira, han ikusten zaitut arrosa ahoan duzula
Beste ijito mehar lapur bat
Tira, Jane urrun dagoela ikusten dut

Goraintziak igortzen dizkizu
Eta nola dei zaitzaket nire anaia, nire hiltzailea
Zer esan dezaket?
Pentsatzen dut ments izango zaitudala, barkatuko dizudala
Pozten nau zu nire bidean agertu izanak.

Inoiz inguru hauetara bazatoz, Janerengatik edo niregatik
Zure etsaia lotan dago, eta haren emaztea libre da.

Bai, eta eskerrik asko haren begietatik kendu zenuen zakarragatik
Hura han mesedegarri zelakoan nengoen ni.

Eta Jane etorri zitzaidan zure ile xerlo kizkur batekin
Zuk emana zela esan zidan
Garbi jokatzea erabaki zenuen gauean.

Zintzotasunez, L. Cohen

* * *

Famous Blue Raincoat

It’s four in the morning, the end of December
I’m writing you now just to see if you’re better
New York is cold, but I like where I’m living
There’s music on Clinton Street all through the evening.

I hear that you’re building your little house deep in the desert
You’re living for nothing now, I hope you’re keeping some kind of record.

Yes, and Jane came by with a lock of your hair
She said that you gave it to her
That night that you planned to go clear
Did you ever go clear?

Ah, the last time we saw you you looked so much older
Your famous blue raincoat was torn at the shoulder
You’d been to the station to meet every train
And you came home without Lili Marlene

And you treated my woman to a flake of your life
And when she came back she was nobody’s wife.

Well I see you there with the rose in your teeth
One more thin gypsy thief
Well I see Jane’s awake

She sends her regards.
And what can I tell you my brother, my killer
What can I possibly say?
I guess that I miss you, I guess I forgive you
I’m glad you stood in my way.

If you ever come by here, for Jane or for me
Your enemy is sleeping, and his woman is free.

Yes, and thanks, for the trouble you took from her eyes
I thought it was there for good so I never tried.

And Jane came by with a lock of your hair
She said that you gave it to her
That night that you planned to go clear

Sincerely, L. Cohen

Posted on

Zozoa, ergela eta mentsa

Eneko Bidegain

Eskolarteko bertsolari txapelketako final batean, ofiziotan elkarrekin aritu ziren Nafarroa Behereko haur bat eta Gipuzkoako beste bat. Ez dut gogoan gaia zein zen, baina bertso batean Nafarroa Beherekoak bere kantukideari «zozoa» zela erran zion. Gipuzkoarrak, gaitziturik, ihardetsi zion ezetz; eta erakutsi nahi zion zein dinamikoa zen, zein ausarta… Hark ulertu zuen Iparraldeko gazteak gatzik gabea izatea leporatu ziola, mugitzen ez dena, aspergarria… Aitzineko bertsoa ulertu ez zuela pentsatuz, haren bertsoa bertso txartzat jo nezakeen ez banu jakin izan Hegoaldean «zozo» erabiltzeko joera dagoela «soso» adierazteko:

“Soso, insípido” Elexp Berg. Il bedi ollasko bigun gozoa: / ollar zarra, ze yateko zozoa! Zav Fab RIEV 1907, 532 (v. tbn. Mg in VMg 96).

«Soso», ordea, gaztelerako hitza da, eta «geza» erran nahi du. Iparraldean «tontoa» izendatzeko erabili ohi dira «zozo» eta «xoxo» hitzak, Orotariko Euskal Hiztegian ongi jasota dagoen bezala. Bien arteko ñabardura ere badago. «Zozo»-ren adibide hauek hartu ditut OEHtik:

Oren batetik bertzerat, egungo nausia izan ziteken biharko muthil, egungo profeta biharko zozo! Hb Egia 124. Gizon hau zozoa da, dio aitzindariak soldadoer, nola hartu duzue zozo hau barrandari batentzat? Laph 66.

Pertsona zozoa da biziki argia ez dena, ez baitezpada gatz eta biperrik gabea. Izan daiteke biziki pertsona alaia, jendakina, baina ez oso adimentsua. Eta norbait ez dela zozoa diogunean, diogu inteligentea dela, Oxobiren aipu eder horrek erakusten duen bezala:

Hegaldatu den xoxoa / Daukat ez dela zozoa.

«Xoxo» hitzak ia gauza bera erran nahi luke, baina amultsuagoa da. Batetik, pertsona «inozentea» errateko erabil daiteke, «Zer xoxoa naizen! Ez naiz ohartu horrela egin nezakeela». Baina funtsean, «tontoa» adierazteko ere erabiltzen da, baina «tontoa» baino gehiago, ia pertsona «atzeratua» aipatzeko, OEHk jaso dituen bi adibide horietan bezala:

Zure burua erakutsi behar duzu kasernan sartu orduko. Etzitela xoxo bat bezala egon, besten beldurrez. JEtchep 94.

Utzi zazu gixaixo ori pakean, xoxoa da ta… Sabiag Y 1934, 30.

Norbait «zozo» deitzea intentsitate apaleko irain gisa har daitekeen bezala, «xoxoa» ez. Amultsuki erabiltzen da batetik, edo buruz osoa ez den baten kasuan, zuzenean ez zaio leporatuko «xoxoa» izatea. Gure artean erranen genuke beste hura xoxoa dela, baina zinezko xoxoa bakean utziko genuke.

Gehiago sakondu daitezke zozoaren eta xoxoaren arteko ñabardurak, edo zozokerien eta xoxokerien artekoak. Baina hasierako gaira itzuliz, batean tontoa eta bestean geza adierazten duen hitz horren gisan, «ergela» ere ez da guztiz berdin ulertzen Hegoaldean eta Iparraldean.

Kasu gehienetan, «ergela» litzateke goraxeago aipatu dudan «xoxo» hori:

Ergela maiz engana daite, zuhurra behin beizi eztaite. O Pr 142.

Guk «ergel» beste adiera batean erabili ohi dugu. Ergela izan daiteke aski pertsona argia, baina buru-arina, pixka bat pailazoa. Haur batzuk ergelak direla diogunean, ez diogu ikasle txarrak direnik, baizik eta jostakinak eta pixka bat bihurriak direla, ergelkeriak egiten dituztela. Haurrak ergeldu ohi dira Olentzero etorri bezperan, elurra ari duenean, oporren bezperan… Baina horrekin ez diogu xoxoak edo adimen urrikoak direnik.

Larriagoa da «mentsa» izatea edo menstea. Ez gara haserretuko haur ergel batekin, batzuetan pazientzia gal genezake ez delako bere lekuan geldirik egoten, baina maite dugu haur hori. Haur mentsa jasangaitza da. Haurrak mensten dira, bai, Olentzero datorrenean, baina orduan ez zaizkigu hain xarmantak.

Ments baten hitzak eta ekintzak ergel batenak baino larriagoak dira. Oro har, «mentsa» hurbilago da «ero»-tik:

Bobo, tonto, simple. “Faible d’esprit, imbécile” VocBN. “Ments hortarik ez duk deusik atherako, tu ne tireras rien de cet imbécile” Lh.

Nehork ez dezake sustenga gauza hori serioski, non ez den arras mentsa edo non ez duen izpiritua osoki makhurra. Elsb Fram 152.

Bigarren adibide hau «burutik ments» edo «buruments»-ari dagokio. Hots, burutik zerbait falta duenaz mintzo da. Erranahi berdintsua du «burutik maingu» diogunean: burutik maingu dagoena ez da «oso osoa», ez da guztiz eroa beharbada, baina…

Dena den, «burutik ments» horren «ments»-ek «falta» adierazten du. Zuberoan, «ments» bereziki horretarako erabiltzen da:

“Heben ez da deus mentsik, orotarik bada!

“Egungo egunean euskaraz ez jakitea ments handia da

Amaren mentsa sentitzen du

Bitxi egiten zait «ments» hitza arrotz duten euskalkietakoek zuberotarren gisan erabiltzen dutenean, gorago aipatu dudan adiera ahanztera heltzen garela iruditzen zaidalako.

Posted on

Mi pyeryedayem mislyi posryedstvom ryechyi

Gotzon Egia Goienetxea

Makina bidez egindako itzulpenak 60 urte bete ditu berriki: 1954ko urtarrilaren 7an, IBM 701 konputagailua erabili zuten Georgetown-go Unibertsitatean, errusiera transliteratutik ingelesera bihurtzeko 60 bat esaldi. Goiburuko esaldia («Hizketaren bitartez adierazten ditugu pentsamenduak») izan zen horietako bat, egunkariek gehien zabaldu zutena, esperimentu haren kronika suharretan. Pasadizoa gogora ekartzen zuen @natalykelly blogariak iragan astean, Why Machines Alone Cannot Solve the World’s Translation Problem (Zergatik makinek bakarrik ezin dioten buru egin munduaren itzulpen arazoari) artikuluan.

georgetown_experiment_1954Lasterraldi batean murgildu ziren, harrez geroztik, ingeniari asko, eta hizkuntzalari batzuk, makinei itzulpengintza irakatsi nahian, gizaki itzultzaileen lekua har zezaten albait lasterren. Lantegia ez zen uste bezain erraza, itxura guztien arabera. Sei hamarraldi eta gero, behin-behineko bilan bat egin nahi nuke, euskal itzultzaileok izan dugun jarreraz.

Onberegiak izan gara makinek egindako itzulpenekin, eta, egia esateko, ez dut ulertzen zergatik. Gizaki itzultzailearen emaitzak estu hartzen ditugun neurri berean barkatzen dizkiegu era guztietako akatsak, oinarrizkoenak izanda ere, makina itzultzaileei.

Adibidez, Eusko Jaurlaritzaren finantzaketaz 2008an garatutako itzultzaile automatikoari (sic) eskatuko diogu esaldi soil bat itzultzea gaztelaniatik euskarara:

es: Miren tiene las llaves en el bolsillo
eu: Begira dezaten du sakelako giltzak

SVO egitura ezin sinpleago bat ez da ulertzeko gai; bai, ohartzen naiz, Miren aditza izan daitekeela gaztelaniaz, baina kasu horretan koma batek bakartuko luke, eta, koma hori idatzita ere, emaitza ez da hobea, baizik are aldrebesagoa.

Barkaberak izan gara makinekin, sobera eta larregi, gizakiekin zorrotz izan garen bitartean. Konfiantza gehiegi ipini dugu makina itzultzaileetan, ikusi besterik ez dago zenbat diru publiko eman dugun horretara, akatsez beteriko emaitzak jaso arren, behin eta berriro. Aski da argudio aringarriez: itzulpengintza oso konplexua dela ez zuten ingeniariek deskubritu, hori itzultzaileek bagenekien aspaldi, nihil novum sub sole alde horretatik.

Mito batetik abiatu zen makina bidezko itzulpena, eta hortik atera ezinik dabil beti: itzultzaile izateko aski dela jatorrizko eta xede hizkuntzak ongi jakitea. Ez, jakina, gizaki elebidun perfektuenetan frogatzen ahal dugun bezala, ez da aski hizkuntzak ongi jakitea; hizkuntzen ertzak –Atxagak zioen bezala– elkartzeko zubia behar da, itzulpengintzaren langintza eta arte konplexua, alegia.

Posted on

Kutxa beltza (jarraipena)

miel a. elustondo

(Amos Oz-en The Black Box liburutik, aurrekoaren jarraipena)

Bai, eta dibortzioak Boazekiko ezein ardura eta nirekiko ezein obligazio kendu zizkizun. Buruz dakit hori guztia, Alec. Ez dut itxaropen izpirik. Idazten ari natzaizu, bai, baina leiho aurrean jarri eta mendiei hizketan ariko banintz bezala. Edo izarren arteko iluntasunari. Etsipena da zure eremua. Nahi baduzu, eredutzat har nazakezu.

Mendeku gose zara oraindik? Horrela bada, hemen naiz, beste masaila jarririk. Nirea, eta Boazena ere bai. Aurrera, jo ezazu ahal duzun bezain gogor.

Bai, eskutitz hau bidaliko dizut, nahiz eta, oraintxe, boligrafoa bertan utzi eta gehiago ez saiatzera behartzen ari naizen neure burua; azken finean, ez dut zer galdurik. Aurrean nituzkeen bide guztiak hertsirik daude. Honetaz jabetu behar duzu: nahiz eta baldintzapeko askatasunaren arduradunak edo gizarte-langileak Boaz konbentzitu tratamendu suerteren bat, errehabilitazioa edo laguntza har dezan, edo beste eskolaren batera jo dezan (eta ez dut uste batere arrakastarik izango luketenik), ez nuke ordaintzeko dirurik.

Aldiz, zuk nahi beste duzu, Alec.

Kontakturik ere ez dut, eta, zuk, berriz, aski duzu telefono-dei pare bat egitea zernahi konpontzeko. Indartsua eta argia zara. Edo zinen, duela zazpi urte. (Jendeak esan dit bi ebakuntza izan dituzula. Nolakoak, ez zuten esaten asmatu). Ongi izango zarela espero dut. Ez dut gehiago esango, ez nazazun hipokresiaz akusatu. Zurikeriaz. Lausengukeriaz. Ez dizut ukatuko, Alec: gibelean pot egiteko prest naukazu, zuk nahi beste. Eskatzen didazun zernahi egingo dut. Zernahi. Zure semea erreskatatzekotan.

Batere zentzurik banu, «zure semea» ezabatu eta «Boaz» idatziko nukeen, zu haserretu ez zaitezen. Baina nola ezabatu behar dut egia hutsa? Beraren aita zara. Eta, nire zentzua dela eta ez dela, ez al zenion aspaldi zeure buruari esan zeharo ergela naizela?

Eskaintza bat egingo dizut. Prest naiz idatziz onartzeko, notario aurrean, nahi baduzu, zuk esanarazten didazun harexen semea dela Boaz. Aspaldi hil zidaten autoestimua. Zure abokatuak aurrean jarriko didan zeinahi paper zati sinatuko dut, zuk, ordainetan, Boazi lehen laguntzak ematea onartzen baduzu. Laguntza humanitarioa dei diezaiogun. Guztiz arrotza zaigun haur batekiko maitasun-ekintza dei diezaiogun.

Egia da; idazteari utzi eta bere irudia konjuratzen dudanean, hitz hauetan geratzen naiz iltzatuta: Boaz haur arraroa da. Ez, ezta haurra ere. Gizon arraroa. Niri puta esaten dit. Zuri, txakurra. Micheli, putazaina. Bere buruari nire ezkontaurreko deitura jarri ohi dio (baita agiri ofizialetan ere!), Boaz Brandstetter. Eta berak halaxe eskatuta, eta hamaika hari mugitu eta gero onar zezaten lortu genuen eskolari, Deabruaren Uhartea.

Nire kontra erabil dezakezun zerbait kontatuko dizut. Parisen ditudan aita-amaginarrebek diru pixka bat bidaltzen digute hilero, mutilak barnetegi horretan iraun dezan, nahiz eta Boaz inoiz ikusi ez duten, eta nahiz eta gure mutilak ere ez duen askotan aditu senide horiek badirena. Bestalde, aita-amaginarrebak ez dira aberats-aberatsak ere (Aljeriar immigranteak dira), eta, gainera, Michel ez ezik, beste bost ume eta zortzi loba ere badituzte, Frantzian eta Israelen sakabanatuak.

Entzun, Alec: ez noa iraganean gertaturikoari buruz hitzik idaztera. Kontu bat izan ezik, inoiz ahantziko ez dudan zerbait, nahiz eta zuk nola deabru dakidan jakin nahiko zenukeen. Gure dibortzioa baino bi hilabete lehenago, Shaarei Zedek Ospitalera eraman zuten Boaz, giltzurrunetako infekzio bat zela kausa. Eta konplikazioak gertatu ziren. Nik jakin gabe Blumenthal doktoreari galdezka joan zintzaizkion, eta, giltzurruna behar izatekotan, heldu batek zortzi urteko haur bati eman ziezaiokeen. Zure giltzurrunetako bat mutilari ematea zenuen asmoa. Eta sendagilea ohartarazi zenuen esanez baldintza bat besterik ez zenuela jarriko horretarako: ez genuela inoiz jakin behar, ez nik, ez haurrak. Eta ez nuen jakin Blumenthalen laguntzaile Adorno sendagilea lagun egin nuen arte, alegia Boazen tratamendua zela-eta negligentzia kriminalagatik salatzeko asmoa izan zenuen mediku gaztea.

Oraindik irakurtzen ari bazara, litekeena da zure zurbiltasuna areagotzea orain, bortxakeria kontenituzko mugimendu zakar batekin supiztekoa eskuan estututa daukazula eta garra zure ezpainetara zuzenduz (ahoan piparik ez baituzu) eta behin eta berriz zeure buruari esanez: «Jakina. Adorno sendagilea. Nor bestela?». Eta eskutitza oraindik txikitu ez baduzu, oraintxe txikituko duzu. Eta ni eta Boaz ere bai.

Baina orduan Boazek hobera egin zuen eta zuk ostikoz jo eta bota gintuzun zeure etxetik, zeure izenetik eta zeure bizitzatik. Behin ere ez zenuen giltzurrunik eman. Baina benetan saiatu zinela sinesten dut. Zurekin, dena benetan delako beti. Hori behintzat onartuko dizut: zu benetan aritzen zara beti.

Zuri koipe ematen berriz? Nahi baduzu, errudun aitortuko dut neure burua. Lausengukerian. Koipekerian. Zure aurrean belaunikatu eta nire bekokia zoruaren kontra joka? Garai batean bezala.

Galtzekorik ez dudalako, ez zaidalako erregutzea axola. Agintzen didazun zernahi egingo dut. Baina ez zaitez berandu ibili, hamabost egun barru kale gorrian jarriko dutelako. Eta kalea ere hortxe du, zain.

Azken finean, munduan ez da gaindituko ez duzunik. Utzi ezazu zure munstro hori, zure abokatua. Beharbada, zenbait gomendioren laguntzaz itsas-eskolan hartuko dute. (Boazek halako erakarpen arraroa du itsasoarekiko; beti izan du, haur txipia zenetik. Gogoan duzu, Alec, Ashkelon-en, Sei Eguneko Gerrako uda? Zurrunbiloa? Arrantzale haiek? Almadia?)

Eta azken kontu bat, eskutitza zigiluz itxi dezadan baino lehen: oheratu ere egingo naiz zurekin, nahi baduzu. Nahi duzunean. Nahi duzun moduan. (Senarrak badu eskutitz honen berri, eta ados zegoen idatzi behar nizula, azkeneko esaldia izan ezik. Beraz, ni hausteko aldartean bazara, eskutitz hau fotokopiatu besterik ez duzu, zure lapitz gorria hartu, azkeneko esaldia azpimarratu, eta nire senarrari bidali. Lan zoragarria egingo du. Onartzen dut: gezurretan ari nintzen arestian, galtzekorik ez dudala idatzi dudanean).

Hortaz, Alec, zeure eskuetan gauzkazu, erabat. Baita nire alaba txipia ere. Nahi duzuna egin dezakezu gurekin.

Ilana (Sommo)

Posted on

“Garrantzi”-ren garrantziaz

Aiora Jaka Irizar

Ez dakit zenbateko garrantzia duen kontuak, baina blog honek eskaintzen didan aukera baliatu nahiko nuke gaurkoan azkenaldian behin eta berriro hiztegiak kontsultatzera eraman nauen hitz baten gainean aritzeko: “garrantzi” hitza halaxe erabili izan dut nik beti, -a itsatsirik gabe, baina azken aldian barra-barra entzuten ari naiz “horrek garrantzia handia du”, “horrek ez du garrantziarik”, “zer garrantzia duen” eta antzeko esamoldeak. Hiztegietara jo, eta denetan “garrantzi”, -a itsatsirik gabe. Ez nenbilen oker, beraz. Eta, halere, konturatzen naiz “garrantziA” gora eta “garrantziA” behera jarraitzen duela euskaraz oso ondo idazten eta hitz egiten duen jende askok eta askok. Horren erakusle dira Ereduzko Prosa Dinamikoan egin ditudan bilaketak:

garrantzirik                 357 esaldi
garrantziarik               13 esaldi

zer garrantzi               24 esaldi
zer garrantzia             12 esaldi

garrantzi handiko       83 esaldi
garrantzia handiko      7 esaldi

garrantzi handia          206 esaldi
garrantzia handia        24 esaldi (guztira 26, baina bi esalditan “garrantzia” eta “handia” sintagma desberdinei dagozkie; ez dira, beraz, multzo honetan sartzekoak).

“Garrantzi” gehiagotan ageri den arren, “garrantzia” ere ez da gutxitan erabiltzen. Zeri zor ote zaio, beraz, hitz horri -a itsasteko joera zabaldu samar hori? Hiztegiak xehekiago aztertuta, konturatu naiz -a itsatsidun formak ere erabili izan direla tradizioan, zabalkunde nabarmen txikiagoa izan duten arren. Hauxe dio, esaterako, Orotariko Euskal Hiztegiak:

garrantzi (V-gip, G-azp, S ap. Gte Erd 130), garransia (det.; Lar), garrantzia, garrantsia (det.; H), garraintsia.

♦”Importancia” Lar. “Momento, importancia”, “monta, valor, estimación” Ib. “Orrek badu garrantzia (V-gip, G-azp), horrek badu garrantzirik (inportantzirik) (S)” Gte Erd 130. •Tr. A pesar de que figura ya en el dicc. de Larramendi, no se documenta en los textos hasta principios del s. XX, y a partir de mediados de dicho siglo se encuentra abundantemente en autores meridionales, en la forma garrantzi principalmente. Al Norte hay algún ej. aislado de garrantzia en E. Larre (in Xa Odol 13) y Lafitte. Hay garrantsia en un ej. de EEs (el primer testimonio), garrantsi en Villasante (Jaink 155, junto con garrantzi) y garraintsia en Mirande (HaurB 92), que emplea tbn. garrantzi (Pr 42). En DFrec hay 244 ejs. de garrantzi.

Oni dagokion garrantsia (importancia). EEs 1913, 162. Garrantzia edo inportantzia gutxitzen. Inza Azalp 136. Garrantzi andiko gauzaren bat. Otx 48 (v. tbn. garrantzi handi en Zink Crit 6, Or Tormes 99, Eguzk GizAuz 38). Garrantzia or ez zegon. JAIraz Bizia 8. Senar-emazte arteko batasunaren garrantziaz. Etxde JJ 216. Garrantzi aundia du berri onek guretzat. Vill Jaink 22. Gaurko jolasetan garrantzirik aundienetakoa duna zinea dala. MAtx Gazt 59. Festak garrantzi geiago izan zezaten. Salav 101. Garrantzi gabeko galderatxo bat. NEtx LBB 114. [Uskeri batzuk] garrantzi gutxikoak. Berron Kijote 112. [Bereizkuntza] guztiak pisu eta garrantzia berdina ez zutenez. MEIG VI 131 (IV 53 garrantzi).

v. tbn. JBDei 1919, 259. Goen Y 1934, 182. Bilbao IpuiB 268. Alzola Atalak 136. Ibiñ Virgil 22.

Egungo Euskararen Hiztegiak ere, forma nagusi bezala “garrantzi” proposatu arren, “garrantzia” ere badakar, “gutxi erabilia” oharrarekin. Hiztegi Batuak, aldiz, “garrantzi” onartzen du soilik, eta ez dirudi, gainera, -a itsatsiaren kontuak eztabaidarik sortu zuenik Euskaltzaindian, Hiztegi Batu Oinarridunaren arabera “lantaldeak besterik gabe onartu” baitzuen.

Beraz, berriro egiten dut hasierako galdera: nolatan darabil hainbeste jendek hain tradizio gutxiko forma, are hiztegi gehienek onartzen ez dutenean?

Baliteke hizkera jakin batzuek (batez ere Iparraldekoek, esango nuke, Orotarikoko eta Ereduzko Prosako adibideak ikusita) -a itsatsidun formaren tradizioari eutsi izana, baina nire susmoa da Hegoaldeko hiztun gehienen kasuan “inportantzia” hitzarekin nahastu izan dela “garrantzi” hitza. Sinonimoak izaki, eta —bukaerako -a gorabehera— amaiera berdina dutenez, arau berbera aplikatu izan zaie bi hitzei. Euskalki askotan egon da gaztelaniazko –cia atzizkidun hitzak euskaratzean bukaerako -a hori jateko ohitura: importancia > inportantzi, provincia > probintzi, experiencia > esperientzi, conciencia > kontzientzi, ciencia > zientzi… eta lanak izan ditugu euskaldun askok hitz horiek guztiek euskaraz ere -a itsatsia daramatela buruan sartzen (oraindik ere mingaina trabatzen zait niri zientziAlari esaten ahalegintzen naizen bakoitzean…). Pentsatzen dut “garrantzi” ere zaku horretan sartu duela jende askok, eta beren buruak “garrantziA” esatera behartu, ustez-eta “garrantzi” lagunarteko hizkeran soilik erabiltzekoa dela… Susmoa besterik ez da, dena den…

Posted on

Politika eta itzulpena (1)

Karlos del Olmo Serna

Igarri-igarria da aspaldi honetan behin baino gehiagotan heltzen ari direla hedabideetara itzultzaileak eta politika uztartzen dituzten albisteak: interpreteak gerra ekintza edo gatazketan atxilotu, zauritu edo hiltzea; nazioarteko erakunde politikoetan itzulpengintzak eta interpretazioak gero eta garrantzi handiagoa izatea; itzulpen edo interpretazio «okerren» ala txarto ulerturen batek hedabideetan zarata ateratzea; zerbitzu sekretuek eta bestelako erakundeek itzultzaile eta interpreteak erabiltzea; goi mailako politikagintzari atxikitako filtrazioetan itzultzaileak ere partedun izatea…

Bestalde, XX. mendearen erdialdetik XXI. mendeko lehen hamarkada bitarteko aldian, zio sozial eta politikoen ondorioz, itzulpengintzak gorakada handia izan du, inoiz ez bezalakoa. Eta itzulpena bera sendotzeaz batera, haren inguruko ikerketak, berriak diren neurrian, iker metodo eta gaiak beregain zedarritzeko eta aukeratzeko modua izaten ari dira, jakintzagai klasikoen zirrikituen eta mugakizunen artetik.

Itzulgarritasunaren edo itzulezintasunaren gainean eztabaidatzetik igarotzen ari dira itzulpengintzan eta itzultzaileengan eragiten duten ideologia eta kultur eragileen gainean hausnartzera.

Kultura eta hizkuntza txikiagoetan, nazioa eta kultura eraikitzean, itzulpen aukera politikoek eragin handia izan ohi dute (aski da behakotxo bat egitea mendea joan mendea etorri euskarara ekarritako liburuen zerrendari, edo aspalditxo honetan euskaratik beste hizkuntzetara zer heltzen ari den itzulita aztertzea).

XIX. mendean jaio ziren nazio berrien bilakabidean itzulpengintzak garrantzi handi-handia izan zuen (kultura eta hizkuntza nazionalen elikagai), eta egun, globalizaziora zabaltzen ari diren nazioetan —Txinan, esaterako—, itzulpengintza loreak udaberrian nola zabaltzen ari da. Katalunian eta Euskal Herrian nazio independentea izatea aldarrikatzen duten mugimendu politikoek noraezean definitu beharko dute haien kultur politiketan itzulpenak eta interpretazioak zein eginkizun izango duten.

Hizkuntza nagusi baten eta txikiago (edo zokoratuago) beste baten arteko itzulpen elkartrukeek argi handia egiten dute sistema kultural eta politiko bakoitzaren bilakabidearen gainean —zein genero, egile, testu itzultzen dioten elkarri—. Suertatzez, ingelesezko harrera sistemak oso uzkurrak izaten dira itzulpen askoren aurrean, baina sano ondo hartu ohi dituzte beste batzuk; besteak beste, literaturatik harantzago, Hitler, Lenin, Mao eta Trotskiren idazkien eragina itzulpen bidezkoa izan da mundu zabalean.

Definizioz, politika boterea lortzeko borrokari lotuta dago, baina hori bezain errefusaezina da, bestalde, politikari atxikitako elkarrekintzek eduki linguistiko handia dutela, berbaldi motekin zerikusia izanik, askotan jarrera politikoen arteko desadostasunen oinarrian elkarren berbaldiak ondo ez ulertzea edo txarto aditzea dago eta.

Ezbairik gabe, politika eta hizkuntza elkarri estu lotuta daude (zenbateraino eta sarritan itzulpenik edo interpretaziorik gabe ondo ezin gauzatzera heltzeraino). Bestela adierazita: errealitate politikoa eta haren irudikapen sinbolikoa ia bat egiteraino heltzen dira, batez ere egintza politikoak azaltzeko eta beste kulturei eta herriei itzulita aditzera ematean.

Ikerketan etengabe ari da hedatzen diziplinartekotasunaren gaia, eta artekotasun hori beste inon baino nabarmenago gertatzen da itzulpena politikaren testuinguruan analizatzean.

Hizkuntzaren eta politikaren arteko harremanak gero eta interes handiagoa piztu du azken bi hamarraldietan, batez ere linguistikaren ikergune edo jakintza alor berezi batzuk aintzat hartuz gero: linguistika kritikoa, berbaldiaren azterketa kritikoa eta berbaldi politikoaren analisia. Eta alboko jakintzak ere ez dira ahaztu beharrekoak: erretorika, filosofia, soziologia… eta duela gutxi jaiotako politologia.

Testu politikoen harrera bera ere metodo zientifikoen bidezko aztergai gorabidekoa da: berbaldietan dautzan botere ikuspegiak eta zama semantiko eta ideologikoak argitu beharrean egoten dira ikertzaileak. Eta egungo mundu globalizatuan, berbaldi politiko ez gutxik ia sortu ahala itzuli beharra ekarri ohi dute, bestelako harrera sistema berriak kultura hartzaileetan antolarazi bitartean. Bestela esanda, gaurko munduan testu sorrera eta harrera ez daude hizkuntza, kultura eta sistema politiko bakarrera mugatuta.

Zelan ez arduratu, hortaz, politikaren eta itzulpengintzaren arteko harremanez? Berbaldi politikoak gero eta unibertsalagoak izatearen ondorioz, kulturen arteko harremanak ere aldatu egiten dira, eta horren ondorenak itzulpengintzan ere idoro daitezke.

Eta zer ez dugu esango komunitate politiko berean bi hizkuntza ofizial direnean, edo bat (frantsesa) ofiziala denean eta bestea (euskara) erakunde politiko guztietatik at uzten dutenean? Zer ez da gertatuko hizkuntza erkidego bakoitzaren errealitate politikoa beste hizkuntzara itzultzean?

Azken batean, hizkuntza bakoitzak mundua ikusteko eta ulertzeko modu bat badakar bidaide, hiztun (subjektu politiko) elebidunek etengabeko itzultze politiko batean jardun behar izaten dutelako hipotesia plazara dezakegu (eta hor, psikolinguistikak ere, beste zientzia batzuez gain, izango du zer esan eta zer azaldu).

Komunikazio politikoak, munduan barna, itzulpena eta interpretazioa ditu harroin, ageriki. Hala bada, zergatik izan dugu orain arte halako atzenduta eginkizun hori itzulpengintzaren gainean gogoeta egiterakoan gure herrian? Ez da gure arazoa bakar-bakarrik: sarean «berbaldi politikoaren itzulpena» eta antzeko terminoak erabilita xerka jardunez gero, edozein dela gako hizkuntza, ez dugu lan monografiko edo luze asko topatuko. Ugariagoak dira itzulpengintza eta interpretazioa ekintza politiko moduan aztertu dituzten ikerlanak, ordea.

Etikaren gaineko beste sarrera batean aipatu nuenez, botereak itzulpengintza ere erabili ohi du tresna moduan, batez ere beste kultura edo hizkuntza bat kolonizatu nahi izaten duenean. Begi bistan dago, gainera, zer eta nola itzuli, sarri ere sarri, erabaki politikoen ondorio izaten dela (Literatura Unibertsala bilduma xedapen politiko baten ondorioz jaio zen eta halaxe dirau bizirik, eta garai berean Legebiltzarrak onartutako beste akordio politiko bat oraindik ez gauzatzearen ondorenez, entsegu bilduma itzuli unibertsalik ez dute abiarazi erakunde eskudunek).

Ostera ere egin dugu ideologiarekin topo. Nork erabakitzen du zer testu itzuli behar den? Zein hizkuntzatatik zein hizkuntzatara? Non ekoizten dira itzulpenak? Zer harreman dago itzulpengintzan eragile pribatu eta publikoen artean? Zein faktorek baldintzatzen du itzultzailearen jokabidea? Zeren bitartez? Zer harrera du testu edo berbaldi itzuliak kultura hartzailean? Nolako estatusa dute itzulpenek, itzulpengintzak berak eta itzultzaileek kulturan eta sisteman? Nork aukeratzen eta trebatzen ditu itzultzaileak? Zeren arabera? Zein hizkuntz bikotetarako? Zein diru baliabide erabilita? Zein zama du itzulpenak kultur sistema osoan? Barne produktu gordinean?

Hurrengo sarrera batek ikergai honek daroatzan hiru osagai nagusiak xehatuko ditu: itzulpen politikak, testu / berbaldi politikoak itzuli / interpretatzea eta itzulpen ikerlanen politizazioa.

Hizkuntz erabilera (politiko) berezi batzuek zama ideologiko handia dute, eta botere harremanek hori dena azpimarratu besterik ez dute egiten. Itzultzaile, interprete eta zuzentzaileak botere mekanismo politiko horretan zati gero eta esanguratsuago gara, nahitaez, gustatu eta gustatu ez, onartu eta onartu ez.

Bibliografia

Schaffner, C (2007) Politics and Translation. In P. Kuhiwczak eta K. Littau (ed.) A Companion to Translation Studies, Bristol: Multilingual Matters Ltd

Posted on

Herri kirolaz

Iratxe Goikoetxea Langarika

Gizarteko eta kiroleko beste arlo askotan bezala, hainbat aldaketa gertatu dira herri kiroletan azken hamarkadetan, materialetatik hasi eta arauetara. Eta guztiotatik bat aipatu nahi dut hemen: emakumeen parte hartzeak hizkeran eragindakoa.

Gizon proba edo gizon dema entzunda, berehala ulertzen dugu denok zer den: probarriari tiraka, gizasemeak indarrak neurtzeko proba. Harri jasotzea ere izan liteke gizon proba berez, baina ez: gizon proba vs idi proba, hortik datorkio izena. Gerri proba ere esaten zaio bakarkako gizon probari, gerri kolpeka eramaten baita harria narras. Nik dakidala, bakarkako saioetan oraindik ez da emakumezkorik plazaratu; bai, ordea, taldeka, eta horrek probaren izena aldatu beharra ekarri du. Neskek neskei jokatzen dietenetan, arazorik ez: emakume proba. Talde edo proba mistoak direnetan, zer? Garbi dago izen tradizionalak ez digula balio; beraz, eman diezaiogun izen argiago bat.

Giza proba? Hori zabaldu da bazterretan, eta sarrera ere badu Wikipedian. Egokia ote da?

Harri proba? Harri jasotzaileena ere bada harri proba.

Harri tiratze? Abereekin egiten dena ere bada harri tiratzea. Halere, argia eta erabilgarria dela deritzot, honelakoetan erabiltzeko: emakumeak gizonen kontra harri tiratze desafioan. Eta izendapen horren alde egitea aholkatu diegu herri kiroletan diharduten kazetariei.

Harri, barkatu, hari horri tiraka, ETBko herri kirolen emanaldietako esatari, aditu eta kirolariei entzundakoak jaso, Ahotsak eta Bizkaieraren ataria webguneetako lekukotasunak batu, eta zerrenda honetan antolatu ditugu, denen erabilgarri. Aizkora arloa kanpoan utzi genuen, luze eta zabal jorratuta baitago EHUk 2012an argitaratutako Aizkora hiztegian[1].

Lehenago ere landu izan ditugu antzeko hiztegiak kiroletako kazetariekin (futbola, errugbia, saskibaloia, atletismoa, automobilismoa…), baina honek badu berezitasun bat: abiapuntua. Aurreko glosarioetan, erdarazko hitzei ordaina eman behar genien. Oraingoan, euskarazkoak batu, sailkatu eta azaldu ditugu, emanaldietako beharrizanak kontuan hartuta. Segan, esate baterako, ekintzak, tresnak, belarra, lehia eta lantaldea dira eremuak. Eta euskarazko berbaren ondoan, gaztelaniazkoa eman dugu, ez buruko min gutxirekin. Esaterako, idi probetan, itzainei carretero esaten zaie normalean. Eta emakume direnean? Carretera? 😉

[1] Bidez batez, inork jakin-minik balu, jakizue erdi-lanak egin eta lan-erdiak egin, biak jasota daudela aizkora hiztegi horretan, sinonimo moduan.