Argitalpenak

Posted on

Itzultzaile, interprete eta zuzentzaileentzako Murphyren legeak (1)

Karlos del Olmo

Oinarrizko Lehenengo Legea

– Itzultzen edo zuzentzen hasi aurretik irudituz gero itzulgaian edo testuan hiruzpalau zailtasun besterik ez dela agertuko, itzultzen edo zuzentzen ekindakoan haiek baino askoz ere zailagoak diren beste hamaikatxo agertuko dira, hastapenean hala ematen ez bazuten ere.

Oinarrizko Bigarren Legea

– Itzultzen, zuzentzen edo interpretatzen hasten zaren unean bertan hasiko zaizkizu heltzen nahitaez erantzun beharreko mezu elektronikoak, telefono deiak eta aurrekontu eskeak.

Oinarrizko Hirugarren Legea

– Itzulpena edo zuzenketa hasi eta buka ondo badoa eta beharrean luzaro ez badiharduzu seguru asko izango da hasieran uste izan zenuelako dena ezin txarrago joango zela; lan hura entregatu eta berehala konturatuko zara lehen ikusi ez dituzun akatsez.

Koherentziaren Legea

– Koherentzia beti aldetzen da errazago zehaztasuna baino.

Terminoaren Legea

– Zure testuan edo mintzaldian agerturiko termino aurkitu ezin hori ez da inongo glosario edo hiztegitan agertuko, zeure testukoa edo hitzaldikoa delako terminoaren lehen agerpena.

Itzultzaile / Zuzentzaile Lantsuaren Dilema

– Itzultzen edo zuzentzen ez dena beti izaten da garrantzikoagoa zuzentzen edo itzultzen ari dena baino…

Bezero Tematiaren Legea

– … eskaera egin duen bezero tematiarentzat.

Espezializazioaren Legea

– Itzultzailea, interpretea edo zuzentzailea, azkenean, gutxien menderatzen duen alorrean espezializatu ohi da.

Euskaltzaindiaren Lehenengo Legea

– Atzo arratsaldea arte ondo zenekien Hiztegi Batuko zerrenda gaur eguneratuta eta aldatuta aurkituko duzu.

Marraren Legea

– Bezeroak beti eskatuko dizu hitz elkartuetan marra zeure ohituraren aurka erabiltzeko.

Marraren Legeko Lehen Xedapen Iragankorra

– Zalantza baduzu elkarketa batean marra jartzea aukerakoa ote den, berba bikote hori ez da agertuko Hiztegi Batuan.

Itzulpen Memoriaren Lehen Legea

– Zenbat eta presatuago ibili, orduan eta sarriago indexatzen hasiko da eta astiroago ibiliko programa.

Itzulpen Memoriaren Bigarren Legea

– Ordenagailuak inoiz ez dizu eskainiko lehen aukeratzat behar duzun itzulpen unitatea.

Itzulpen Memoriaren Bigarren Legea

– Behar duzun unitatea eskaintzen badizu, hura ez da egongo Euskaltzaindiaren azken erabakien arabera eguneraturik.

Zoriontzearen Legea

– Beti zorionduko zaituzte gutxien gustatu eta halako pozik utzi ez zaituen lanagatik.

Ospearen Legea

– Itzultzailea, interpretea edo zuzentzailea beti izango da ezagunagoa munta txikikoa izateagatik haren ospean eraginik izango ez omen zuten itzulpen, zuzenketa edo interpretazio saio makalagoengatik.

Ospearen Legeko Korolarioa

– Inork ez da ohartuko zuzentzailea, interpretea edo itzultzailea hain gustura eta bikain egindako lan txalogarriaz.

Ospearen Lege Berregina

– Lan bat behingo-behingoan egiteak badu arazo bat: inor ez konturatzea benetan zein zaila den.

Itzulgai Zailaren Legea

– Zail-zaila da itzulgai txar bat erraz ulertzeko moduan interpretatu, zuzendu edo itzultzea, eta ez halako gaitza alderantziz gertatzea.

ItzuLen Lehen Legea

– Zalantza edo galdera batzuk bizidun ugalkor eta tematiak dira, etengabe agertzen baitira, itxura goiti-behiti, urtaro edo aldi jakin batzuetan zerrendara, aurreko aldian betiko ebatzita geratu omen baziren ere.

ItzuLen Bigarren Legea

– Laguntza eske larri bat bidaltzen duzunean, zerrendako inork ez dizu erantzungo edo lagunduko; jakingura hutsez eta premiarik gabe itaunduz gero, erresponda zaparrada bat jasoko duzu berehalako batean, zein baino zein sakonago, zentzudunago eta biziago.

Hizlari Elebidunaren Legea (Interpretearena)

– Ezinago zail gertatu zaizun interpretazioa amaitu eta segituan, hizlaria halabeharrez lehengo gauza bera esaten hasiko da beste hizkuntzan (dena dela, beharbada, ez zuk bezain ondo).

Zuzentzaile Arduratsuaren Legea

– Zure zuzenketa sistema eta protokoloa sano kostatuta finkatu eta testua orrazten lan eskerga egin ostean, edo egilea ez da zure zuzenketekin bat etorriko edo emaitza ez da argitaratzailearen gustukoa izango. Hortaz, berriro hasi beharko duzu sistema aldatzen eta lana zuzentzen.

Posted on

Joskurak

Iratxe Goikoetxea Langarika

Aurrekoan, esanahi bereko esaldi bi irakurri nituen albistegian:

  • Reala, Anoetan zazpigarrena erreskadan irabazi nahian.
  • Reala, Anoetan jarraian zazpigarren garaipenaren bila.

Ulertu, esaldi biak ulertzen ditugu, baina lehenengoa ondo josita dago, eta bigarrena ez. Garaipen hitza sartuta, Anoeta, jarrai eta zazpigarren elementuak horren osagarri dira, ez baitzen edozein garaipen, Anoetan segidan lortu nahi zen zazpigarrena baizik.

Izenlagunak sortzeko, -ren, -ko eta erlatiboak dira euskararen tresnak. Aspaldi honetan, ordea, izenlaguna beste kasu batzuekin josita ageri da askotan:

  • Egoera larriari irtenbidea eskatu dute.
  • Komunikatuari erreakzioak berehala etorri dira.
  • Jende asko batu da San Mamesen, Europari agurrean.

Hiru esaldiok gaztelaniaren ikuspegitik eginda daudela esango nuke (solución a la grave situación, reacciones al comunicado, adiós a Europa). Geurez, beste era batera esango genituzke: Egoera larriari irtenbidea emateko… Komunikatuaren ondoko erreakzioak… Europari agur esateko.

Orain urte batzuk, oker bataiatutako kirol proba bat zela eta ez zela egin behar izan genuen gogor: Urkiolara Rallya. Inork ez zuen zalantzarik egiten Bilbora autobusa ez zela zuzena, eta Bilbo(ra)ko autobusa esaten zela, baina rallyarena beste kontu bat zen, itxuraz.

Antzera gertatzen da, sarritan, bidaiak zozketatzen direnean. Batzuetan, esaldiko txatalak egoki josita aurkezten dira:

  • Saria, bi lagunentzako bidaia, Tenerifera [joateko].

Eta beste batzuetan, friselinaz doi-doi itsatsita daude:

  • Saria, Tenerifera bidaia, bi lagunentzat.

Esango genuke «Zer moduz Tenerifera oporrak»? Edo «Ikusi zenuen Mandelari omenaldia»?

Posted on

Bizitza?

miel a. elustondo

Esadazue nolakoa den arbola.
Esadazue ibaiaren kantua
txoriz betetzen denean.

Hitz egidazue itsasoaz, hitz egidazue
mendiaren usain zabalaz,
izarrez, haizeaz.
Esadazue zeruertz bat
sarrailarik eta giltzarik gabekoa,
behartsu baten txabola bezalakoa.

Esadazue nolakoa den
emakume baten musua. Emadazue
maitasunaren izena, ez dut gogoratzen.

Gauak, oraindik ere, ilargipean pasioz dardaraka
maiteminduez perfumatzen al dira?

Edo hilobi hau baizik ez da geratzen,
sarraila baten argia
eta nire harri zabalen kantua?

Hogeita bi urte… Oraintxe, gauzen dimentsioa
ahazten ari naiz,
haien kolorea, haien usaina… Iritzira
idazten dut: “itsasoa”, “mendia”…
“Basoa” esaten dut baina galdua dut
arbolaren geometria.

Hitz egin aldera hitz egiten dut, urteek
ezabatu zizkidaten kontuen gainean…

Ez dut segitzerik,
funtzionarioaren pausoak entzuten ditut.

Marcos Ana
Francoren garaian hogeita hiru urte kartzelan egindako presoa

Posted on

Hitzarmenak salatzearen inguruan

Koro Garmendia Iartza

Maiz pentsatu dut euskaraz egokia ote den kontratu, itun edo hitzarmenen azkentzeari lotuta salatu aditza erabiltzea. Dagoeneko barneratuta dago, aski zabalduta, eta bere horretan jarraituko du seguruenera, baina iruditzen zait gogoeta egitea bederen merezi duela.

Hobeto kokatuko zaituztet. Arlo juridikora hurbilduko gara. Hitzarmenek indarraldi zehatz bat izaten dute, hitzarmenean bertan finkatzen dena, eta bitarte horretan ituneko aldeentzat loteslea izango da hartan xedatutakoa. Alabaina, epe hori agortu baino lehen, aldeetako batek hitzarmena bertan behera uzteko eskaera ere egin dezake, eta, asmo hori adierazteko, hitzarmena salatu egiten duela esan ohi da. Baldintza batzuk bete behar ditu horretarako: eskaera idatziz egitea, zergatiak adieraztea, behar besteko aurrerapenarekin egitea, eta abar. Pentsatzen dut azalpen xume horiekin lekutu zaretela, nolabait.

Denunciar aditzak, gaztelaniaz, hainbat adiera ditu; oro har, lau dituela esan genezake: a) agintaritza bati legearen aurkako delitu edo ekintza baten berri ematea; b) ezkutuan dagoen zerbait azaleratzea; c) bidegabea den zerbait publikoki zabaltzea; eta d) alderdi batek besteari kontratua edo ituna indargabetzeko asmoa duela jakinaraztea. Laugarren adiera hori da hizpide daukadana. Ikusten duzuenez, salatu aditzari oro har ematen diogun esanahiarekin baino lotura handiagoa dauka, nolabait, asmo bat ezagutaraztearekin edo abisatzearekin.

Euskaraz, aditz hori nolabait eman behar, eta salatu egokitu zaio ‒denuntziatu ere ikusi dut‒; beharbada, zentzurik zabalena eta zabalduena aurkitu duelako bertan. Ez dakit nik, ordea, euskarazko aditza ez ote dugun nolabait berezkoa ez duen zentzu bat bereganatzera behartu. Denuntziatuk badu ‒edo, behintzat, izan du‒ abisatzearen zentzua, Orotariko Euskal Hiztegiak erakusten digunez, baina ez dut salaturen kasuan halakorik topatu. Oker egon ninteke, hala ere, eta nik uste baino tradizio luzeagoa izan lezake beste bide horretan.

Besterik ere gertatuko zen, agian: nonbait eta noizbait, salatu aditzaren esparrua zabaltzeko hautua egitea, eta hasiera batean eman geniezazkiokeen adierei Zuzenbidearen esparruan egun ematen zaion zentzua eranstea, usu gertatzen baita hori hizkera juridikoan; hots, hitz batek berak esanahiaren aldetik xehetasun desberdinak izatea hizkera arruntean eta legelarien artean.

Posted on

Berdin-berdinak ez, baina bai oso antzekoak

Bego Montorio Uribarren

Han ere txakurrak hanka hutsik, dio esaldi zaharrak, eta horixe pentsatu izan dut, behin baino gehiagotan, euskarari buruzko gure gogoetak irakurtzean. Duela gutxi, gaztelaniazko zuzenketa-ikastaro bateko eztabaida sutsua etorri zitzaidan akordura, blog honetako zenbait mezu-trukeren harian: Akademiaren kontrako salaketak eta kritikak, halakoren hizkuntza-arrazoibidearen defentsa, beste halakoren proposamenen errefusa…

Eta, hala ere, egia da ez garela berdinak. Hiztun bakoitzaren hizkuntzaren bizipena eta erabilera bat bakarra den moduan, hizkuntza ororen egoera da berezia; antzekoenen artean ere, beti dago alderen bat. Horregatik ez dago errezeta magikorik, bere horretan kalka daitekeen konponbide erabatekorik. Nork berea bilatu behar du, nork berea gauzatzen du.

Horretan aritzen gara denok, kontzienteki batzuetan –hizkuntza lanabes dugunok, batez ere–, eta eguneroko praktika sarritan inkontzienteen bitartez etengabe: euskararen erabilera finkatzen, euskararen beraren ezaugarriak sendotzen nahiz aldarazten, hitzak eta esamoldeak sortzen eta baztertzen…

Euskaldunok baino ezin dugu hori egin, baina, dena den, lagungarri izango zaigu beti kanpoko txakur zapata gabeak eta katu botadunak ezagutzea, besteen ikuspuntuetatik ere begiratzen ikastea. Horren adibide, hona ekarri ditudan Miguel Sáenz itzultzailearen hitzak, Traducción. Dieciocho conferencias nada magistrales y dos discursos de circunstancias (Ed. Universidad de Salamanca, 2013) liburutik hartuak:

«Es cierto que, como dijo Américo Castro, “todo idioma tiene suficiente vitalidad para asimilar o expulsar elementos extraños, y cuando esto no ocurre, es que está a punto de dejar de existir…”. Los idiomas fuertes –lo dijo también Goethe– se tragan lo extranjero y lo digieren. Este es el caso del inglés, que nunca se plantea problemas de asimilación. (…) Los franceses, sin embargo, no piensan lo mismo, y la razón no es tanto quizá el conservadurismo de la Académie Française, sino el sincero amor del francés a su propia lengua. Son los franceses los que con más firmeza se oponen a la invasión lingüística estadounidense.

El español, en contra de lo que se dice a veces, tiene también un profundo cariño a su idioma, aunque le falte la cultura del francés. No obstante, tradicionalmente ha necesitado, como el francés, una autoridad que fijara la norma… aunque solo fuera para saber contra qué norma tenía que rebelarse. Como decía Lázaro Carreter, “no cabe… optar por decisiones tajantes, pues casi nada es tajante y neto en la vida de un idioma”.

Yo creo sinceramente que en España, incumbe al traductor, como a cualquier otro escritor, una función importante y difícil. Por un lado, debe conservar la limpieza del idioma; por otro, tener conciencia siempre de que también en materia lingüística la soberanía reside en el pueblo».

Hizkuntza kontuetan ere, herria burujabe. Ondo gogoan hartzeko esaldia, dudarik gabe.

«Malika Embarek, al traducir a escritores magrebíes de expresión francesa (…) hace algo que me parece admirable: resucitar viejos arabismos españoles para traducir palabras árabes que a veces aparecen en los textos de esos escritores. Una frase suya me parece todo un programa de trabajo: “Conservadora propuesta para este milenio: consultemos el tesoro de nuestra lengua, antes de sucumbir perezosamente al encanto de los términos foráneos”».

«La traducción sirve en realidad al multiculturalismo, a la convivencia armónica de una pluralidad de culturas, que tal vez un día, precisamente por amor –“el mestizaje”, ha dicho en otro lugar Ben Jelloun, “no es solo el matrimonio de los cuerpos sino también el de las lenguas” –, se refundirán para engendrar culturas mestizas. Pero esa refundición no es misión del traductor sino de los nuevos autores mestizos. En literatura, lo dijo Dereck Walcott, no existe la pureza étnica».

«(Mi intención es)… hablar del colonialismo lingüístico, es decir, de la colonización de un idioma por otro y sus consecuencias para la traducción, y también, aunque no esté nada de moda, sobre la responsabilidad moral del traductor».

Bere horretan lapurtu dizkiot hitzak Sáenzi, horiek euskaratzeko behar den tartea eta patxada hartu ezinik. Badakizue, arotzaren etxea zotzez, zotzez bere gaitzez.

Posted on

«Daimon»

Iñaki Segurola

Sokratesen bizia salbatu nahi nuke. Zoramena harturik lagun? Ez: fisika harturik lagun, jaun-andereak; fisika serioa edo erdi-serioa gainera. Julian Barbour-ek (The End of Time) denborarik gabeko fisika bat aurkezten du mende honen hasieran (denborazko egutegiak bezala mintzatuz), eta nik fisika horixe hartzen dut lagun hemen… nahi bezala ulerturik, jakina. Fisika moderno edo garaikidea, ulertu, badakigu ez dela ulertzen errealitatearen barrutik, eta orduan neure gogozko ulermenaren arabera mintzatzen naiz hemen, eta sinetsirik edozer gauza orain ari dela gertatzen: Barbour-en arabera, ez dago «orain» besterik, edo orainak besterik.

Sokratesen epaiketa ere, beraz, orain ari da gertatzen, eta ari da gertatzen Platonian, Barbour-ek hala deitzen baitio denborarik gabeko bere mundu edo unibertso edo multibertso edo dena delako eta ez delako horri. (Zer gauza naturalagorik Sokratesen epaiketa Platonian gertatzea baino?; iduri luke fisikaren eta filosofiaren bideek bat egin dutela halabeharrez; Platon bera ere hantxe zen, edo hementxe da, epaiketari begira.)

«Atenasko mandeulia» epaitzen ari dira, beraz. Guretzat eta beste askorentzat, Sokrates jakin-uste ustelaren salatzailea da funtsean, eta gauzarik normalena da gehiengoa, epaileen gehiengoa barne, haren kontrako herra batek hartua egotea. Gehiengoak isatsarekin uxatu nahi luke mandeuli dialektikoa, eta ahal badu, akabatu.

Akusazioak (hau da, aitzakiak) bat baino gehiago dira Sokratesen kontra, eta horietako bat da jainko berriak sartzea Atenasen. Eta hor tartean sartu beharra dago bere daimon famatua. Ezin esango dugu izugarrizko pisua duenik hura hiltzera kondenatzerakoan, baina egia da Meleto akusatzaileak aitatu egiten duela Sokratesen daimona bere salaketan, burlaizean aitatu ere.

Entzute haundikoa da Sokratesen daimona. Euskaraz jeinu esan izan zaio, nahiz hitz horrek ez gaituen batere betetzen. Latinezko genius-ek ere ez gaitu betetzen, eta ezta gure erdaretako genio, génie eta abarrek ere. Gainera, gauzak okertzeko, euskara mintzatu edo benetakoan jeinu/deinu-k ‘abilezia’ esan nahi zuen, eta ez besterik.

Sokratesek berak ere ez luke asmatuko bere daimona definitzen. Ez bere daimona eta ez beste ezer seguru asko, zeren definitzea, behin betiko eta segurtasun osoarekin definitzea, jakin-uste ustela baita harentzat.

Gutxi gorabehera mintzatuz, daimona ahots bat da, Sokratesi gaxtetatik iristen zaion ahots edo seinale bat da; ustekabekoa izan ohi da, eta beti adierazten dio zer ez duen egin behar; atzeratu egiten du zerbait egitetik, eta sekula ez du ezer egitera bultzatzen.

Esanda bezala, Sokratesen epaiketan gaude, «Barbour-i esker», eta hura bizirik irtetea nahi genuke. Eta halaxe nahi dugu, hura bizirik behar dugulako eta haren hitzezko ziztakoak on egiten digulako, momentuko oinazetxoa gorabehera. Epaiketan gaude, beraz, eta esaten diogu:

«Sokrates: ez ezazu ezer izendatu, ez ezazu ezer izandatu, bestela mihitik harrapatuko zaituzte-eta! Beste erremediorik ez baduzu, erabil itzazu izen arinak, denik-eta arinenak, inork nahita ere jainko berrien izentzat har ez ditzakeenak. Eta hala, egizu berba gure Bizkaiko amama jendeak bezala, Bizkaia ere Platonian baitago, eta esazu: laguna dakot barruen eta berba egin dosta; eta esazu lasai, zeren Meleto poeta koxkorra baita, eta ez baitaki psikofonia hitza gaiztoz esaten;

daimon hori izena da, eta beraz, substantiboegia edo esentzialegia izan daiteke gauza onerako, eta izaki jakin bat izendatzen ari delako ustea sor lezake, ez nolanahiko izakia gainera, eta horrek arriskuan jarriko zaitu, eta hobe duzu arinago (eta aldi berean zinezago eta hobeto) mintzatzea, eta hobe duzu esatea berba egiten dostana, edo holako zerbait, badaezpada. Aditzekin mintza zaitez, ahal dela, ez izenekin. Barbour-ek ere halaxe dio, hitzez hitz: «fisika eraiki beharra dago aditzak erabiliaz, ez izenak». Poliziak ere izenak nahi izaten ditu eta haiexekin asetzen da; guk, aldiz, aditzak maite ditugu eta ia ez dago izenik asetzen gaituenik.

Izenek gaizki bukatzen dute maiztxo, badakizu; daimon horiek jainkotxoak, espirituak edo holatsuko zerak dira eskuarki jendearentzat, eta, ez dakit dakizun, ez dakit jakin dezakezun (ezezkoan nago), baina kristauen sektak eta setak zure eta besteren daimon hori halako moduan bihurritzen du, non antijainko, jaunbeheko eta gaitz absolutuaren sinbolo bihurtzeraino baitakar.

Esanda bezala, izenak erabiltzekotan, badaezpada erabil itzazu arinenak, Sokrates. Lagun esan dugu lehenago, eta orain esango dizut zain, eta esazu, Agirre Asteasukoak bezala, zañak ala esaten dizula, edo frai Bartolomek bezala, zanak emon eutsula. Bere burua inork ikusten ez dituen lagunen eta zainen mendean jartzen duen gixaixotzat hartuko zaituzte gehienaz ere.

Eta bai, gixaixo bat zara, Sokrates. Denon gaitza da hori: gizagaixoak gara erdiak eta emagaixoak beste erdiak. Baina, ahal dela, eta hori da zure irakaspena, izan gaitezela jakin-uste ustelik gabeko gaixoak.

Gaixoak ez lirateke inon hilarazi behar, ederki dakizu zuk hori, baina gertatzen dena da gehiengoa jakin-usteak bizi duela, gehiengoak jakin-ustez hiltzen duela eta gehiengoak astaperrexilaren usaina duela.»

Posted on

Elezaharberriak I: berba berritu-berretuak

Borja Ariztimuño Lopez

Etimologia da, segur aski, hizkuntzarekiko zeregin kuttunena euskaldunontzat. Tira, egia esan behar bada, ez gara oso bereziak horretan ere, zeinahi mintzairatako hiztunen liluragarri gertatu ohi baita jakintzaren adar edo diziplina hau, maiz (< lat. magis) diziplinatik eta jakintzatik urrunduxe bada ere.

Nahiz eta bestelako asmoz zatekeen, adibide polita ekarri zigun iaz (ez aspaldi, hargatik) Bakartxo Arrizabalagak, eta hari hari tira eta tira, hargatik (esan nahi baita, harengatik), honaino iritsi naiz.[1]

Arrazoi zuen esatean hargatik kausala ez dela kontzesiboa bezainbeste erabili izan tradizioan. Orotarikoak lehen adieratzat bigarren hori ematea zantzu argia dateke (horregatik azpisarreran, izan ere, alderantziz gertatzen da), baina, ezin uka daitekeena da kausal zentzua duela zaharren, eta ezezko, galderazko edo zenbait lokailuren (baina, ere) testuinguruetatik abiatuta garatu zuela bestea. Horrela, Hiztegi Batuan horregatik eta hargatik formek badute sarrera, lok. laburdurarekin. Badira, dena den, kausa-adierarik gabeko bi aldaera: horratik eta haatik. Aurrekoen gramatikalizazio-bidean higaturiko formak dira, jakina, eta ondo erakusten dute nola iraun dezaketen hizkuntza batean (euskaraz ere bai, jakina) hitz beraren bizpahiru aldaerak (haien jatorria edo jatortasuna gorabehera), zein bere berezitasun fonologiko, morfosintaktiko eta semantikoekin.

Gramatikalizazio adibide batzuk aipatzekotan, hortxe dugu are : hain : haren hirukotea (*har erakusle zaharraren genitiboko forma ezberdinetatik), edo ari : hartu, morfema zahar-berriekiko partizipioak, lehenbizikoa aditz-partikula aldaezin bihurturik (cf., alde batetik, Etxepareren haritu ‘hartu’ pleonastikoa, eta, bestetik, lapurterazko hari ‘ari’ itxuraz zaharragoa).

Azken horien antzera, baina lexikalizazio bidez sortuak, bizi : biztu/piztu eta sari : saldu bezalako bikoteak aipa daitezke; orobat gertatu bide da urte ‘hamabi hilabeteko aroa’ eta urtze ‘desizozte, lurmentze’ hitzekin. Nire gogokoenetako bat zuzi da, aldamenean suziri duena.

Bestelako hitz «errepikatuak» ere baditugu, bereziki aditzak, zeinak arrazoi fonologikoengatik itxura aldatu eta bi aldaerak gorde dituzten, adiera ezberdinez: ebagi zaharretik epaiten aditz-izena atera zen eta hartatik epaitu sortu, Hiztegi Batuan ebaki : epai(tu) bikotea utziz. Halaber, egotzi (→ ekoizte) : ekoitzi. Eta abar. Areago, badirudi igurtzi eta ekortu ‘erraztatu’ ere erro berekoak direla (cf. igurdi ‘igurtzi’ eta egordi ‘ekortu’ aldaerak).

Erraztasun osoz ezberdintzera eta erabiltzera ohitu garen hirukote bikain bat ere badugu Hiztegi Batuan: ontasun, ondasun eta ogasun (hirurak on hitzari -(t)asun atzizkia gehituaz osatuak; cf. ekialdeko on(h)asun).

Ondoko adibide honekin, berriz, argi ikusten da nola geratzen den hitzetan esanahi zaharren arrastoa, eta nola ari den hizkuntza etengabe berritzen, antzeko bilakabideak (batzuetan berberak!) pairatuz: har ditzagun hil ‘hilabete’ eta ilargi hitzak lehenik; ziurrenik euskaldun orok barruan daraman filologoak berehala esango luke horien artean harremanen bat egon behar dela. Batzuk (ene ustez erratuta) ibili dira eta ziurrenik segitzen dute, il-argia ‘hilen argia’ delakoan, gure arbasoen mundu-ikuskeraren erakusgarri (harako hilerri ‘hilen bizi(?)toki’ hura bezala[2]). Bada, ez. Mitxelenak aspaldi erakutsi zigun, beste hainbat hizkuntzatan bezala (urrutira joan gabe, konparatu ingelesezko moon eta month), denborazko unitatearen izena eta gaueko argizagi nagusiarena bat eta bera izan dela euskaldunontzat ere: hil (cf. ilen ‘astelehen’ eta latinezko lunae (dies), edota ilgora/ilbehera hitzetako lehen zatia). Anbiguotasunak direla-eta (baina ez beti) hiztunek forma berriak asmatu ohi dituzte, eta normalean kontzeptu arrunt-erabilienak eraman ohi du sari hori. Gure kasuan argi hitza erantsirik il(h)argi sortu genuen (edo, bestela, hasieran ‘ilargiaren argi’ esanahia zukeena ‘ilargi’ esateko baliatu).[3] Denok ez bide genuen, horratik, berdin jokatu: hitzik gabe geratu zen kontzepturako ilargi-argi eratu zen, zeina bizkaieradunek iretargi bilakatu zuten, zeinak ‘ilargi’ esanahia ere bereganatu zuen, ostera ere. Erronkarin, aldiz, goiko hitzari esleitu zioten ‘ilargi’ adiera, bai eta, zuberotarrekin batera, argizagi hitzari ere.[4]

Bukatzeko, putz erroaren gainean eraikitako familia jostagarria aipatuko dut: putz egin, puztu, (p)uzker, buztan (cf. butz aldaera), uzki… Eta eguzki? Egunaren… auskalo!

[1]  Argi dezadan aipatzen ditudan etimologia eta azalpenak ez direla neronek asmatuak, baizik eta han-hemenka (batik bat Mitxelenaren lanetatik) bildutakoak.
[2]  Toponimian ere agertzen da -erri atzizkitua, ‘alor, inguru’ esanahiaz (cf. hiri hitzaren eta -iri atzizkiaren arteko erlazioa ere: Lakarra 2010: 222-227).
[3]  Modu berean azalduko nuke il(h)un ere, hau da, ez ‘hil(dako)en (g)une’ batetik, baizik eta hain mistikoa ez, baina hura bezain poetikoa den ‘ilargiaren une’ (= ‘gau’?) inoiz garden izandakotik; horretarako, hala ere, gau hitzaren nondik norakoak ere azaldu behar, eta… Hala eta guztiz ere, ezin bide dakieke uka urruneko loturarik bi hil-ei, a priori.
[4] Ricardo Gómezek jakinarazi dit XVII. mendeko lan batean yrarguia hitzari beste esanahi etimologiko bat ematen zaiola, zuzena izan zein ez guztiz aipagarri iruditu zaidana: ‘luz mensual’.

Posted on

Software-itzulpenak eta Gozilla. Size does matter.

Esti Lizaso

Unibertsitatean izan nuen irakasle batek askotan esaten zigun oso garrantzitsua zela bizitzako alor guztietan berak “faktore exotiko” deitzen zion zerako zera hori gehitzea. Ezinbestekoa omen zen atzerrira edo, zehatzagoak izateko, herrialde “bitxietara” (Portugalek ez du Japoniak adina “janzten”) bidaiatzea, eta hango jendea, janaria, hizkuntza, literatura, musika, zinema… ezagutzea; baina, ezagutzea baino gehiago, ezagutzen zenituela erakustea eta zoraaaagarriak zirela esatea omen zen garrantzitsua.

Ozpinkeria gorabehera, arrazoirik ez zitzaion falta: exotismoa beti egon da modan. Eta agian horrexegatik iruditu izan zait euskaldunok beti erakutsi dugula halako harrotasun punttu bat gure hizkuntzaren arroztasunaz hitz egitean. Itzultzaileen arteko elkarrizketetan ere askotan entzuten dira euskarara egindako itzulpenetan esaldiari buelta eman behar izaten diogula, emaitza luzeagoa izaten dela, preposizio eta artikulurik ez duenez hitz gutxiago izaten dituela eta halakoak (batez ere orri, hitz edo karaktere kopuruaren arabera kobratzen dugunok izaten ditugu horrelakoak hizpide).

Kontuak kontu, sorburu-hizkuntzarekiko urruntasun hori, kasurako, euskarak ingelesaren alboan duen “faktore exotiko” hori, xarma guztiz galdu eta buruhauste bilakatzen zaigu maiz softwarea itzultzerakoan.

Software-itzulpenetan lan egiteko erak oso desberdinak izaten dira produktuaren edo jatorrizko bezeroen arabera (lan-fluxuaren ezaugarriak, bezeroaren eskakizunak, baliabideak, prozesuak…). Gaurkoan, ordea, eragozpen askoz ere praktikoago batez aritu nahi dut; hain zuzen ere, softwarea erakutsiko duen pantailak ezartzen digun uztarriaz, hazbete eta pixelen tiraniaz.

Ingeniari informatikoak arduratu ohi dira softwarea itzultzeko prestatzeaz. Hala, haien egitekoetako bat izaten da itzuli beharreko botoi, mezu, ohar edo testu bakoitzean (teknikoki “kate” esaten diogu itzuli beharreko “lerro” bakoitzari) karaktere-mugak ezartzea, idazten duguna pantailan osorik agertuko dela ziurtatzeko.

Argiago ikusteko, adibideetara joko dut. Demagun telefono bat dela eskuartean duguna, eta kontaktuen ataleko menu hau itzuli behar dugula:

esti1

Zorionez (itzultzaileontzat, behinik behin), gaur egun telefonoen pantailak geroz eta handiagoak dira. Hortaz, luzera-arazorik izango ez bagenu, menuak euskarara itzuli ondoren horrelako zerbait esango luke:

esti2

Testua osorik sartzen ez denean, ordea, laburdurak erabiltzeko eskatzen dute batzuek, eta horrelako menuak ikusi izan ditugu:

esti3

Baina, telefonoak adimendunak izan ala ez, bi pezeta baino gehiago balio izaten dituzte, eta ordaindutakoa ordaindu eta gero, ez da gehiegi eskertzen telefonoa bera izatea gure adimenarekin horrela jolasten hasten dena. Horregatik, lokalizazio-gidalerroetan kate bakoitzeko laburdura bakarra erabiltzea eta gure eguneroko mezuetan erabiltzen ditugun laburduretara (“2dali, etab.) ez jotzea eskatzen da. Horrela geratuko litzateke, beraz, menua konpondu eta gero:

esti4

Konponketa horrekin nahikoa ez eta, batzuetan, zailxeago jartzen dizkigute gauzak: mugatzat pantaila edo eremu jakin horrek izan dezakeen gehienezko tamaina hartu beharrean, jatorrizko testuaren karaktere kopurura hurbiltzea eskatzen digute. Arrazoia, horretarako ere, praktikoa izan ohi da: softwarea ingelesez idatzita egoten da jatorrian eta produktuak amaieran izango duen itxura egiaztatuta izan ohi dute itzultzen hasterako. Horregatik, badakite jatorrizko karaktere kopurua erabiliz gero testua osorik sartuko dela pantailan, eta, horrenbestez, diru eta denbora asko aurrezten dute merkaturatu aurretik produktuak hizkuntza bakoitzean zer itxura izango duen egiaztatu beharrik gabe. Ondorioz, itzultzaileek are gehiago moldatu behar izaten dute itzulpena honelako emaitzaren batera iritsi arte:

esti5

Prozesu horren guztiaren berririk izan gabe telefonoa eskuetan hartuz gero, euskarazko bertsioak jatorrizkoaren aldean zerbait galdu dela pentsa daiteke, “SMS” eta “IM” bezalako akronimoak horren ulergarriak ez direla ere bai, edo “idatzi” bakarrik erabiltzeak anbiguotasun handiak sortzen dituela… Eta bai, halaxe da, baina askotan moldaketok inposatuak izaten dira, eta dauzkagun baliabideak ahal bezain ongi erabiltzea beste erremediorik ez dugu izaten.

Erronka horiei aurre egitea da software-itzulpena zirraragarri egiten duen gauzetako bat, estilo-gida, terminologia eta esaldi-egitura hermetiko horien gainetik akrobazia sintaktikoak eginez emaitza onargarri batera iristeko bidea aurkitzea, alegia.

“Gogoeta-tren” honetan gustura etorri bazarete, hurrengo batean bigarren mailan jolastera gonbidatuko zaituztet. Ez kezkatu, hitz bat bakarrik gehituko dugu. Buelta pare bat eman nahi dizkionarentzat, hona hemen pista:

esti6

Posted on

Gogoeta txiki bat ergatiboaz

Irantzu Epelde Zendoia

Irundarren hizkuntza ohitura eta erabileren berri ikusteko eta ikasteko leku aproposa da Irungo Udal Musika Eskola eta Kontserbatorioa. Arratsaldeetan, joan-etorri handiko ataria izaten da Kontserbatorioko eraikin gotorraren sarrera nagusia: umeak, gazteak, gurasoak eta aitona-amonak sartu eta irten, etengabe, tresnak bizkarrean edo lepotik zintzilik, gehienak.

Azken urteetan, poza ematen du euskarak bertako familien aho-ezpainetan, apurka-apurka eta nekeziak nekezia, gora nola egin duen ikusteak, ez bakarrik gurasoekiko hartu-emanetan, baita haur eta gazteak beraien artean eta beste inor ikusmiran ez dutela ari direnean ere. Hiri erdalduna da Irun; erdalduna, oro har, eta mugako hiria izanik, gainera, ezaugarri bereziak dituena. Ez naiz inoiz bertan bizi izan, baina gertu samar daukat bizitokitik, eta badaukat esatea aski ongi ezagutzen dudala. Irundar batzuk ere bai, eta badakit horietako askok azken urteetan ahalegin handia egin dutela, eta guztiz beharrezkoa, hirian eta bailaran euskara biziarazteko. Horretan ezin da, nire ustez (eta garbi esanda, kide izan gabe), aipatu gabe utzi Irun Iruten elkarteak euskara hauspotzeko egin duen eta egiten duen lan eskerga.

Horiek denak nerabiltzan neure artean, kolore eta neurri guztietako paper muturrez josita egon ohi den iragarki oholari begira nenbilela, lehengo batean. Halako batean, begira eman zidan erdi parean gelditzen zen oharretako batek, osoki euskaraz idatzita zegoelako, beharbada. Honelako zerbait jartzen zuen:

Lepoko erloju bat galdu da.
Lepokoa kolgante bola bat da, eta barruan erloju bat du.
Kolgantea enara baten irudia du.
Aurkitu baduzu, mesedez, idazkaritzan utzi.
Eskerrik asko.

Pentsatu nuen bailaran oso arrunta dela kasu ergatiboa ez markatzea ahozkoan (hiztun edadetuak alde batera utzita), baina gutxiagotan ikusi izan dudala idatzizko testu batean, hau labur-laburra bazen ere. Jende eskolatu gehienak ergatiboaren araua ongi ikasia duela pentsatu nuen, eta idatzian eusteko joera izaten dela, askotan behintzat.

Jo dut ‘Egungo gazte mintzairaren hainbat ezaugarri’ lanera[1], Iruñerriko gazteen ahozko jardunetan nolako adibideak topatuko. Hara hemen:

Bai, ni egin dut.
Udala egiten du.
Ni ez daukat ezta hori.
Hori ni daukat disket batean.
Ni egin nituen.
Ni ez dut inprimagailua.

Hara. Adibide horiek ikusi orduko, beste zerbaitek eman dit begira: pertsona izenordainak dira ia denak, eta hain zuzen kasu horietan askoz ere naturalagoa egiten zait, niri behintzat, batere subjekturik ez agertaraztea ahoz, euskarak bere-berea duen legeari segika. Lege hori indarra galtzen ari da, nonbait, zenbait eskualdetan.

Subjektu ergatiboaren eta aditz iragankorraren arteko komunztadurarik ezak ez ninduke harritu behar gaurgero, luzaz entzun izanagatik euskarak behar-beharrezkoa eta ezin utzizkoa duela ergatiboa markatzea, anbiguotasunak saihesteko eta subjektua subjektu dela garbi adierazteko. Hots, bestela esanda, hiztunak esan nahi duen hura solaskideak behar bezala ulertu ahal izateko. Ez dago hurrean! Inork zalantzarik ba ote luke, bestela, goiko ohar hori irakurtzean, enara baten irudia duena zintzilikarioa dela?

Beharbada, ergatiboa ez markatze horretan mailak eta mailak daude, eta akaso ez da gauza bera izen soil bat markatu gabe uztea, pertsona izenordain baten aldean. Ergatiborik markatzen ez duten hiztunetan, edo batzuetan bai-besteetan ez egiten dutenetan, ez dut uste xehetasunez ikertu denik zein ingurunetan bai eta zeinetan ez, zein hiztun motak bai eta zeinek ez. Hizkuntzaren herdoildurarekin lotua egon daiteke gertakari hau, baina, beharbada, ez beti. Okerreko bidetik ote nabil?

[1] Ibarra, O. 2011. “Egungo gazte mintzairaren hainbat ezaugarri”, ASJUren gehigarriak LXIX, 70. or.

Posted on

Muin erreduziezina

Xabier Aristegieta Okiñena

Joan den urtarrilaren 13an, Patxi Petrirenak argitze-ahalegin eskergarri bat plazaratu zuen blog honetan bertan, “Ezaz” izenburupean. Laburbilduz, xede zuen aztertzea ea “eza” “gabezia” esanahiko izen bezala erabiltzen denean, izen horrek -a itsatsia duen ala ez; hots, “eza” ala “ez” ote den. Ikusirik, besteak beste, Hiztegi Batuan “-ik eza” gisa jasota agertzen dela, eta ez “-ik ez” gisa.

Patxi Petrirenak gaiari heltzeko hartu zuen ikuspegia izan zen, nik ulertu nionez, informazio kontrajarriak eskaintzen dituzten iturriak erabiltzean zirt edo zart egitearen korapiloarena.

Oraingoan, ordea, gai hori beste ikuspegi batetik landu nahi nuke, sumatu uste dudan gertakari baten testuinguruan kokatuz.

Planteatzen dudan ideia da zenbait erregulartasun hautsi egiten ditugula euskaraz, automatismo ez makalez, erregulartasun horiek azken bururaino eramateak ulergarritasunari egingo liokeen kaltea saihesteko; eta esango nuke jokabide hori inspiragarri gerta dakigukeela hizkuntzaren beste bazter batzuetan ere (aipaturiko eza/ez zalantza, esate baterako), dena delako erabakia hartzerakoan beti ulergarritasunaren aldera lerratzeko.

Esandako hori funtsatzeko, aditzoinari buruzkoak diren adibide hauek jarri nahi nituzke gaurkoan:

1. adibidea: “Etsi”ren taldea. Hiztegi Batuan honako informazioa eskaintzen zaigu zerrendaturiko aditzei buruz:

askietsi, askiets, askiesten. du ad.

balioetsi, balioets, balioesten. du ad.

ederretsi, ederrets, ederresten. 1 du ad. Ipar. ‘onartu’ 2 dio ad. ‘eder iritzi’

handietsi, handiets, handiesten. du ad.

“Etsi”ri dagokionez, ordea, honako hau jasotzen da:

etsi 1, etsitzen. du ad.

“Etsi, etsitzen”. Alegia, ez “etsi, esten”.

2. adibidea: “Hezi”. Hiztegi Batuak jasotzen du:

hezi, hez, hezten. du ad.

Aditzoina “hez” da, Hiztegi Batuaren arabera. Hortik sortzen da, adibidez, “hezle” izena, Hiztegi Batuan jasoa, nahiz eta ezin esan oso erabilia denik, “hezitzaile”ren aldean (hori ere Hiztegi Batuan jasoa). Zergatik erabiltzen da gehien “hezitzaile”, logikoena edo –lehen erabili dudan hitzari eustearren– erregularrena “hezle” litzatekeenean?

Era berean, “aztertu”ko “azter”ek “azterketa” ematen duen bezalaxe, “hezi”ko “hez”ek “hezketa” eman beharko luke. Baina ez da halakorik esaten, ezta Hiztegi Batuan jasotzen ere.

Eta, “sartu”ko “sar”ek “sarbide” ematen duen bezala, “hezi”ko “hez”ek “hezbide” eta, hortik, “hezpide”ra eraman beharko gintuzke… ustez. Baina ez: “hezibide” ematen du, eta halaxe jasotzen du Hiztegi Batuak.

Eta ez du “hezkarri” ematen, baizik eta “hezigarri”.

3. adibidea: “Heldu”. Hiztegi Batuak hauxe jasotzen du:

heldu 1, hel, heltzen

Baina “jarri”ko “jar”ek “jarleku” ematen duen ez bezala, “heldu”ko “hel”ek “helduleku” ematen du; ez “heleku”.

Goiko adibideek erakusten dute, nire interpretazioaren arabera, aditzoinaren identifikagarritasun-problema bat gertatzen dela. Eta horren eskutik, ulergarritasun-problema bat.

“Esten”en nekez identifikatzen dugu “etsi” aditza. “Balioesten”en bai, baina ez “-esten” bukaeragatik, baizik eta “balioesten“ horrek “balioetsi” bloke osoa identifikatzeko adina material, grafiko nahiz fonetiko, eskaintzen digulako. Baina “esten” laburregia da, eta, beste ezein elementurekin uztartuta joan gabe, ez digu bertan “etsi” argiro atzitu ahal izateko modurik ematen. Hortaz, ezin dugu ulermenari kalterik egin gabe “etsi” erreduzitu.

“Hezi”ko aditzoina “hez” dela ikusi dugu. Alabaina, eta batez ere ahozko (entzunezko) diskurtsoari dagokionez, esango nuke “hezi” hori ezin dela ulermenaren kalterik gabe erreduzitu, non eta hatxe hori hasperendun egiten hasten ez garen, ezen arriskua dago aditz nagusi gisa ez baizik eta aditz laguntzailearen ezeztapen gisa interpretatua izateko. Adibidez, norbaitek “hez dezagun astakilo hau” bezalako zerbait esaten badu (“esan”, diot; ez “idatzi”), askoz ere nekezago ulertuko zaio “hezi dezagun” esanda baino. Ezezko aditz gisa ulertuko genioke askok… eta aditz nagusiaren esperoan geratuko ginateke: “ez dezagun… zer?”.

“Hezitzaile”k ere, iruditzen zait askoz samurrago egiten duela ulermena “hezle” gordin batek baino (esan bezala, bai “hezitzaile” bai “hezle” Hiztegi Batuan jasota ageri dira).

Horrenbestez, “heziketa” esanahi-familiaren muin erreduziezina, ahozko diskurtsorako behintzat, “hezi” litzateke.

“Hel gaitezke” problemarik gabe ulertzen da. Baina “heldu” ezin dugu erreduzitu, “leku”ri uztartuta badoa.

******

Aurreko horren guztiaren argitan behatuko nioke nik ez/eza aferari. Horretarako, Patxi Petrirenak Ereduzko Prosa Gaur-tik aterata eskaintzen dizkigun adibide batzuei heldu nahi nieke; zehazki, berari bitxiak egiten zaizkion batzuei:

Segurtasun-eza hori
Segurtasun eza handia
Ahalmen eza honen iturburuak
Xarmarik eza hura
Segida eza batzuk
Arrazoimen-eza politikoa
Bortxakeriarik eza aktiboa

Pentsatzen dut “eza” -a itsatsidun bezala agertu izana dela bitxi iruditze horren arrazoia. Baina nik uste dut –a itsatsi horrek baduela logikarik: “segurtasun ez handia” esango bagenu, ez al litzateke oso sintagma ekibokoa izango? Entzulearen edo irakurlearen ulermenari ez al litzaioke gailenduko segurtasuna “ez handia” izatearen ideia? Edo arrazoimen “ez politikoa” izatearena, beste adibide bati heltzearren? Egia da “eza”ren aurreko izena partitiboan egoteak ulermen egokirako bidea ematen digula; baina duda dut zantzu eskas samarra ez ote den. Alegia, eta beste adibide bat jartzearren: “agintariekiko begirunerik ez larria” esatean kolpe batean ulertzen al da “begirunerik eza”z ari dela, eta ez “ez larriaz”? Ez naiz galdetzen ari partitiboa behar adinako pista izan “beharko” litzatekeen ala ez, baizik eta ea egiazki, praktikan, halakotzat funtzionatzen duen euskaldun gehienentzat ala ez. Eta, horren arabera, ez/eza substantiboaren muin erreduziezina “ez” den ala “eza” den.