31 eskutik

2014-04-28

Errebokatu

Maite Imaz Leunda

Hitz horren ordez beste batzuk erabiltzeko gomendioa ematen du Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuak.

Terminologia Batzordeak 2012an onartutako Administrazioarekiko Auzien Hiztegian, berriz, errebokatze da lehenenesten den terminoa, ezeztatze baliokidea baino ponderazio-maila handiagoarekin ageri da eta. Hiztegi Batuan baztertzen dena hobesten da Administrazioarekiko Auzien Hiztegian, eta Hiztegi Batuan proposatzen direnak, berriz, baliokide gisa ere ez dira jasotzen.

Horrelako kontraesanek azterketa bat merezi dutela eta, lege-testuetan aditza (revocar) nahiz izena (revocación) nola itzuli izan den begira hasi naiz.

Lehenengo, eskueran dudan hiztegi juridikora jo dut definizio bila eta hauxe aurkitu dut (Diccionario Juridico Espasa):

revocación. (Derecho Administrativo) Es el acto administrativo por el cual se deja sin efecto una delegación de competencias previamente establecida, de manera que el órgano delegante vuelve a ejercer las que había delegado en el órgano inferior. La revocación de competencias puede realizarse en cualquier momento (V. actos administrativos)

Ondoren euskarara itzulitako legeetan zer erabili izan den begira hasi naiz eta Hiztegi Batuan proposatzen diren ordainak IZOn itzulitako lege hauetan azaltzen direla ikusi dut.

Europar Batasunaren Tratatuaren bertsio kontsolidatua

Kataluniako Autonomia Estatutua; EAO, 2006ko uztailaren 20koa

Baina orain arte begiratu ditudan gainerako lege guztietan errebokazio eta ezeztapen erabiltzen direla ikusi dut. Euskadiko Justizia Administrazioaren webguneko lexikoan errebokatu, ezeztapen, ezeztatze eta errebokatze topatu ditut.

Gauza baten bila zabiltzanean beste zerbait aurkitzea ere ohikoa izaten da, eta bilaketa honek IZOko testu batean egindako hanka sartzea aurkitzeko, eta zuzentzeko bidean jartzeko aukera ere eman dit, batzuetan testu itzulietan egindako aukera txarrak despisteen ondorio izaten dira eta. Hala, berriztapen ikusi dut revocación terminoaren ordain emanda. Hori eman zuenak v zegoen tokian n ikusi eta renovación itzuli zuen nonbait.

2014-04-27

Hurbiltze ariketak (edo itzulpengintzaren kontra)

Santi Leoné

Vienan izan gara aste sainduan (ez, ez naiz plural maiestatikoaz ari, familiarekin joan naiz-eta), eta, hotelera ailegatutakoan, gelako giltza hartu baino lehen, fitxa txiki bat bete behar izan dut: izen-deiturak, lanbidea, adina… Eta nazionalitatea: elebitan dago inprimakia, alemanez eta ingelesez –Staatsangehörigkeit / nationality–. Literalki, alemanezko solasak erran nahi du “estatu bateko partaide izatea”, baina hiztegiek “nazionalitate” edo “herritartasun” gisa bihurtzen dute termino hori. Nationalität ere existitzen da alemanez, baina nire hiztegiak behinik behin hitz jasoa dela dio. Kontuak jakin-mina pizten dit: Nationalität baztertu eta “estatu bateko partaidetza” erabiltzea betiko kontua izan da alemanez –adibidez, nazioa eta estatua nahitaez berdintzen dituen joera hegeliar baten emaitza?–, edo, esperientzia historiko berriagoen ondorioz, orain mundu alemanieradunean nahiago dute nazioa definitzean estatu batekiko lotura formala lehenetsi, balizko ezaugarri edo izaera bereziak baino? Erabateko sinonimoak dira Staatsangehörigkeit eta ingelesezko nationality, edo itzulpen hori bi ikuspunturen hurbiltze ariketa inperfektua bertzerik ez da? Akaso oin-ohar bat beharko zuen inprimaki hark. Nik bederen ez nuke problemarik izanen alemanezko bertsioan “espainola” paratzeko, Estatu espainoleko partaide bainaiz –gustura edo gogoz kontra, bertze kontu bat da–, baina ingelesezko bertsioari erreparatuta, gogorra egiten zait nire nazionalitatea espainola dela idaztea. Zeini egin kasu, jatorrizko bertsioari edo itzulpenari?

Erran bezala, kasu honetan, ni erosoago sentituko nintzateke alemanezko bertsioan –Staatsangehörigkeit–, baina nahiago izate horretarako azalpen alternatibo bat izan daiteke betidanik barnean daramadan esnobak jatorrizko bertsioa hautatzera xaxatu nauela. Horrela, barneko esnobak akuilatuta alegia, ez dira guti alemanez erosi baina gero irakurri ez ditudan nobelak: inkultura zabala erdietsi dut horri esker. Vienara joan baino lehen, ordea, adorea bildu eta Joseph Roth-en Kapuzinergruft –Kaputxinoen kripta– irakurtzeari ekin diot. Esperientzia apalgarria izan da, zinez: hamar hitzetik, sei ez nituen ulertzen, biri testuinguruari esker igartzen nien, eta bertze biak preposizioak ziren. Nire barneko esnoba ziega ilun batean giltzapetu ondoan, Vienari buruzko bertze nobela bat hartu dut –bidaiak ongi prestatu behar dira–, baina oraingoan espainolera ekarria –esnoba ez da fitsik erratera ausartu honetakoan–: Friedrich Torberg-en La tía Jolesch –Izeba Jolesch–, Alba argitaletxeak kaleratua. Ohitura zaharrak zer diren, ezin izan diot lehen orrialdeak alemanez leitzeko –Amazonen ikus daitezke– eta espainolezko bertsioarekin konparatzeko tentaldiari kontu egin: ikusi dudana, egia erran, ez zait sobera gustatu. Lehendabiziko orrialdean berean, adibidez, alemanezko testuak hauxe dio:

Es [das Buch] schöpft aus einem Erinnerungsbrunnen, den ich noch gekannt habe, als er (im doppelten Verstand des Wortes) gebraucht wurde

Itzultzaileak honela eman du testua:

El libro bebe de un pozo de recuerdos que no llegué a conocer hasta que tuve que hacer uso de él.

“Oroitzapen-putzu” bat? Bai, Brunnen putzua izan daiteke, baina iturria ere bai, eta kasu honetan hori litzateke, nire uste apalean, itzulpen egokiena: una fuente de recuerdos. Iturri hori, gainera, egileak ezagutu zuen artean erabiltzen zelarik eta beharrezkoa zelarik –hori dio alemanezko testuak, egilea zer zaharra den azpimarratzeko–: espainolezko testua –que no llegué a conocer, etab.– nahiko itzulpen librea da, itzulpen okerra dela ez errateko. Eta, akitzeko, non dago jatorrizko testuko parentesia? Hitz baten zentzu bikoitzari egiten dio erreferentzia parentesiak, eta itzultzaileak ezabatzea erabaki du, zentzu bikoitz hori espainolera ekartzeari zailegi iritzita. Lehen orrialdeko esaldi bakar batean, hiru trakeskeria. Ez da itzulpenari harrapatu diodan kontu bakarra. Liburua erosita ere, Tante Jolesch ez dut irakurriko. Ez, behinik behin, bertsio honetan.

Joseph Roth-en liburura itzuli naiz, eta ohitura zaharrak zer diren, espainolezko itzulpenei buruzko informazioa bilatzen ari nintzela, Olga G. Garciaren artikulu eder hau aurkitu dut, Cripta de los capuchinos-en itzulpenari kritika gogorra egiten diona. Nire harridurarako, Garcíak kritikatzen duen itzulpena –Jesús Pardok egina eta Sirmio argitaletxeak 1991n publikatua– da Acantilado argitaletxeak berriz kaleratu duena. Garcíak aipatzen duen akatsik nabarmenena –Slowenien Eslovakia gisa eman izana– zuzendua izan den arren, gainerako guziak testuan daude oraindik, eta batzuk nahiko larriak dira, hala nola Kaftanjuden “judíos de Kaftan” gisa itzultzea, kaftan hori leku-izen bat balitz bezala, eta ez Ekialde hurbileko jantzi mota baten izena. Tamalez, Olga Garcíak zerrendatu dituen akatsak, trakeskeriak eta itsuskeriak ez dira liburuan dauden bakarrak. Neronek gehiago aurkitu ditut, eta batzuek erakusten dute itzulpena tripus-trapus eta tarrapataka egina dagoela. Nobelako une batean, narratzaileak hiru hitz erabiltzen ditu pertsonaia batek Austriako funtzionarioei buruz duen iritzia adierazteko. Hitz horietarik, hirugarrena Pallawatsche da, eta itzultzaileak “matones” (harroputz larderiatsua, alegia). Hiztegian begiratzen duenak, ordea, aurkituko du Pallawatsche edo Ballawatsche Austriako argota dela “alfer-handi” errateko, eta esanahi horrek ederki egiten du bat solasa ageri den testuinguruarekin.

Zer ari gara irakurtzen itzulpen bat irakurtzen ari garenean? Hurbiltze ariketa inperfektu bat, segur aski; eta bai, badakit ez genukeela –barkatu, orain bai, orain plural maiestatikoaz ari nintzen: ez nukeela– esnobaren falazian erori behar: jatorrizkoa zuzenean irakurtzeak ez du ziurtatzen delako liburu horren ulermen hobea izanen dugula. Bertze kultura batetik abiatzen den heinean, jatorrizko testuaren irakurleak bere isilpeko itzulpena, bere isilpeko hurbilketa eta distortsioa eginen baititu, nahitaez. Hotelean, nire egoera azaldu nion harrera egin zigun langileari, eta hark erantzun zidan lasai aski euskalduna paratzeko Staatsangehörigkeit / nationality laukian.

Jatorrizko testuak ere maiz oin-ohar eta azalpen franko beharko lituzke, ongi ulertuko badugu. Nolanahi ere, aipatutako bi liburuak prestigio handiko bi itzultzailek eginak daude (batak alemanezko literatura irakasten du Unibertsitatean, bertzeak berrehun liburutik goiti omen ditu itzuliak), baina bien kalitatea nahiko badaezpadakoa da. Aukeran, kasik nahiago dut jatorrizko testuan galtzea eta interpretazio akatsak neronek egitea, horrelako testu kaskarren morroi izatea baino. Zer nahi duzue, zenbait itzulpenen kalitatea ikusita, nire barneko esnobak ziegatik ihes egin eta harroxko dabil berriz ere.

2014-04-26

Toki-izen batzuk: formak eta azentuak

Mikel Taberna Irazoki

Aste Santuan eginiko mendi ateraldi baten kronika laburrarekin heldu naiz gaur (kaier bateko oharrak). Kontua sinplea da: ortziralean mendian barna bueltaxka bat ematera joan ginen eta, guretzat ikasketa bidaia izan zenez, txoko honetarako lerro hauek idaztea gogoratu zait zuetako batzuentzat ere zerbait jakingarria izan daitekeelakoan.

Zenbait tokiren izenak aipatuko ditut, eta haietako batzuen kasuan argituko dut bertako jende euskaldunak nola ahoskatzen dituen, iruditzen baitzait «kanpokoak» zaretenetatik aunitzek eta irrati-telebistetan aditzen diren ahotsek izen horiek erdaraz ematen diren azentuarekin pronuntziatzen dituzuela, erdal azantz, asots eta zaratak gorturik gaudelako gehienok. Badakit zaila dela xehetasun hauen guzien berri izatea eta denok ahal duguna egiten dugula, baina inork kontuan hartu nahi baldin baditu hementxe zehaztuko ditut Bidasoaldeko izen batzuen (maiz «oker» erranak aditzen ditugunak) gaineko ñabardura batzuk.

Ahoskatzeko afera hau dela eta, txalogarria iruditzen zait Elhuyar eta Zehazki hiztegien ekimena, hitzen formak ikusi ez ezik haiek aditzeko aukera ere eskaintzen baitigute (bakarrak direla uste dut). Elhuyarrek bi proposamen ematen ditu, ongi ulertu badut, beraiena eta Forvo izeneko sistemarena, eta toki-izen batzuk ere sartuak dituzte (haien azentuazioa, ordea, ez da bat heldu hemen nik adierazten dudanarekin!). Dena dela, ongi legoke jakitea zer irizpide erabili dituzten ahoskatze proposamen horiek emateko (eta Forvorenak?), betiere jakinik azentu bat baino gehiago dugula, hitz berbera diferente erraten dugula euskalki batean edo bertzean eta, beraz, ez dugula horretarako batasunik; ez dakit inoiz izanen ote dugun, ezta izatea komeni den ere (dena da eztabaidagarri). Nolanahi ere, nire gaurko honetan toki-izenei buruz ari naiz, eta uste dut horietan erran daitekeela azentua zein den, azentu «bakarra» (tokian tokikoena). Nire idurikoz, Euskaltzaindiak, toki-izenen formei buruz erabakiak hartzen dituenean, haietako bakoitza nola ahoskatzen den (nola ahoskatu behar den) ere zehaztu beharko luke. Bertzela, nor animatzen da euskarazko toki-izenak nola ahoskatzen diren (tokian tokikoek nola) ezagutaraziko lukeen webgune koxkor bat sortzera?

Sarrerako azken oharra: fonetikan analfabetoa naizenez, azentu marka arruntak erabiliko ditut.

*Gure mendi ateraldien kaiereko oharrak:

Eguna: apirilak 18

Nora; helmuga: Larhun. Badirudi gure mendiaren izena horrela arautu dutela; ikus Euskal Mendizale Federazioak eta Pyrenaica aldizkariak Euskal Herriko Mendien Katalogoan berriki egin dituzten aldaketak, Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen onespena omen dutenak. Hala ere, Euskaltzaindiaren web orrian ez da oraindik ageri; nonbait, ez dute eguneratu. Zer erran onartu den formari buruz? Guretzat ez da arrotza, horrela idatzirik ere frankotan ikusi dugu; konparazio batera, Berako (Beráko) «Discoteca Larhun» dantzatokira joaten ginen hamabortz-hamasei urterekin… Nolanahi ere, bertzelako lekukotasunak eta argudioak bildu izanen dituzte euskaltzainek, sendoagoak. Bertzalde, erranen nuke forma honek babesten dituela mendiaren izena ahoskatzeko aukera desberdinak, ez duela behartzen bietako bat hautatu eta bertzea baztertzera: Larun, Larrun.

Kanpamentu nagusia: Bera (Berá; Berátik, Berára, Beráko…)

1. oharra: abiatu aitzinetik, Beñardo Goietxe eta Andoni Tolosa «Morau» kantari-musikariak salutatu genituen. Sara aldera joan gogo zuten Lizuniagan barna (Lizúniaga), arrantza klaseren batean aritzera; arrain konturen bat aipatu zuten behinik behin.

Nondik: Oletatik, Beratik Ibardinen barna joanda. Oleta: Urruñako auzoa, Sarako bidean (ezagutzen kanta?: Ziburutik Sarara bi neska faltatu, arraiaz kargaturik Oleta pasatu…). Mantto-baita baserriaren inguruan aparkatu, hantxe hasten da bidaxka.

2. oharra: Urruña eta Azkaineko mugapeetan, parajea ikusgarria da, itsasoa eta kostaldea ageri. Landare-animaliak: haltzak erreka bazterrean, elorri xuria loretan, pagoak (bago gurean), kaxkabeltxaren familiakoa iruditu zitzaigun txori lotsagabe bat, putreak (futre gurean), ote dezente bere kolonizazio lan sanoa egiten…

3. oharra: mendi kaskoaren azpiko lepoan, puska (sualo erranen luke bertakoak) handi samar batean ihia nagusi, goialde hartako hezetasuna salatzen. Taldeko erneenak ohartarazi zigun Berako toponimo ezaguna (etxe eta auzo izena) hortik heldu izanen dela segur aski: «Itzea<> ihitzea». Gainera, «Itzea (-a)» izan behar duela, Itzeko-borda baserriaren izenak ere iradokitzen duen bezala (kargu hartu dit neronek barojatarrez ari nintzela «Itzeako familia hura» izenburua eman niolako ez aspaldi argitalpen baterako artikuluari; gaur egun «Itzeko familia hura» idatziko nuke; mea culpa). Berako «Illekueta» auzoa ere ez ote den «ihi+leku+eta» (ez dut erraten toki-izena aldatu behar denik, baina esplikazio hobea iruditzen zait hori bertze edozeinek ulertuko lukeen «hil+leku+eta» baino)…

Tontorra: hiru benta daude. Bitara sartu, bi laguni bisita egitera. Haietako bat etxalartarra (etxálartarra; Etxálar, Etxálartik, Etxálarrera) eta bertzea Endarlatsa ondoko baserri batean jaioa (Endárlatsa; beratarrek –berátarrek– Endáltsa edo Endálatsa erraten dute). Oporto xurrupa haien kontura. Bista izugarria: begiak paseoan itsaso zabaletik Pirinioetako gailur zurituetaraino; Aiako Harriari diosala.

Jautsiera: bertze bide batetik, muga lerroaren arrimuan ezker-eskuin. Larhunttikiren azpitik Iasolaraino.

Bazkaria: Iasolako bentan. Zoragarri. Zerbitzari bat euskalduna, Berako Lekueder baserriko alaba, bertze bat txekiarra, harekin gaztelaniaz. Etxolaren paretako arbelean, janari-edariak eta prezioak, frantsesez. Ikasi dugu zer den «caillé de brebis»; Beran gaztanbra, Lesakan kaillatua (!), bertze hainbertze tokitan gatzatua edo mamia (eta abar). Arrunt ona (arrunta+ona?).

Jautsiera (hondarreko puska): Mantto-baitaraino berriz, Oletaraino. Bidean, trikuharri hondatu bat zabortegi bihurtua.

Amaiera: Beran atseden (oroit: Berán); nekaturik, baina satisfos.

2014-04-25

Zeinu diakritikoak, hizkuntza eslaviarrak eta euskara

Karlos Cid Abasolo

Duela bi hilabete Santi Leonék kanpoko izenen zeinu diakritikoak euskaraz errespetatu behar ote ziren gaiari buruz duen iritzia eman zigun foro honetan. Ni, bera bezalaxe, ez nago ados Berria-k estilo liburuan ebatzitakoarekin (zeinu horiek kentzearekin, alegia). Leoné beren horretan uztearen aldekoa da. Ni ere iritzi horretakoa naiz, baina ez kasu guztietan. Behin, oso aspaldi, neure itzulpen batean, hirugarren bide bat urratu nuen, ondoko lerroetan azalduko dudana.

Euskal tx digramari dagokion hotsa, jakina denez, hainbat hizkuntzatan dago, hala nola hizkuntza eslaviarretan. Baina kontuan hartu behar dugu hizkuntza eslaviar batzuek alfabeto zirilikoa dutela eta beste batzuek latinezkoa. Alfabeto zirilikoa duten hizkuntza eslaviarretan euskal tx digramaren baliokidea ч grafema da. Eta serbieratik, errusieratik eta abarretik halako grafema duen izen bat euskaratzerakoan, itzultzaileak ez du batere zalantzarik izaten: tx. Honatx adibide bat: Leon Tolstoiren Смерть Ивана Ильича, euskaraz, Ivan Ilitxen heriotza da, Xabier Mendiguren Bereziartuk 1991n argitaratutako itzulpenean.

Latinezko alfabetoa duten hizkuntza eslaviarrek, hots horretarako, č grafema dute. Baina, gainera, kroazierak badu oso antzekoa den fonema bat ć grafemaz adierazten dena. Esaterako, kroazieraz, Petrović deitura dago, zeina eslovenieraz Petrovič den. Eta hor, euskal itzultzaileak zalantza handia izan lezake: zeinu diakritiko eslaviarrok errespetatu? Berriaren estilo liburuari men egin eta, besterik gabe, zeinu diakritikoa kendu? Tx-ez ordezkatu? Arazoa da ć eta č horiek, euskal irakurlearentzat, ez direla ezer. Eta Berria-bideari jarraikiz gero, espainiera, frantses eta abarren ortografiaren eraginez, “Petrovik” irakurtzeko arriskua egon litekeela. Kontua da jende gehienari ez diola axola atzerriko izen bat ondo ahoskatzeak. Niri, ordea, arraro samarra naizenez, bai.

Euskal x grafemarekin beste horrenbeste gertatzen da: bai ш grafema zirilikoak, bai latinezko alfabetoa duten hizkuntza eslaviarren š grafemak ere, euskal x grafemari dagokion hotsa dute. Ш grafema zirilikoa, euskaraz, x-rekin adieraziko luke edozein euskal itzultzailek. Latinezko alfabetoa duten hizkuntza eslaviarren hots bereko grafema, š alegia, ordea, nola adierazi euskaraz? S bidez (Berria-bidea), x bidez, ala š bidez, zeina ezein euskaldunek ez baitu jakingo nola ahoskatzen den? Zalantza hori agertu zitzaidan joan den mendean, Jaroslav Hašek-en Osudy dobrého vojáka Švejka euskaratu nuenean. Nola idatzi euskaraz eleberri zoragarri horretako protagonistari? Svejk, Xveik ala Švejk?

Lehenengo aukera (Berria-bidea) birritan pentsatu gabe baztertu nuen, zeren euskarak ondo baino hobeto bereizten baititu s eta x grafemei dagokien bi hotsak.

Hirugarren aukera ere ez nuen gogoko, zeren euskal irakurleak despista baitzitezkeen š eta j grafemekin (har bedi kontuan txekierazko j horrek euskal i-ren ahoskera duela).

Hortaz, bigarren aukeraren aldeko hautua egin nuen, alegia, protagonistaren izena euskal alfabetora egokitzekoa, š x bihurtuz eta j grafema i bilakatuz. Hala (eta barka bekit publizitaterako tarte hau), Xveik soldadu onaren menturak liburua sortu zen, hurrengo urtean jarraipena izan zuena.

Ez naiz ni bakarra izen horren egokitzapenaren bidetik jo duena. Alemanezko itzulpenak Derbrave Soldat Schwejk du izena, hots, txekierazko š sch bihurtu zuen itzultzaileak, eta v w. Eta Alemanian inork ez omen zituen horregatik soinekoak urratu. Xveik eta Schwejk izenak asmatuz, itzultzaile alemaniarrak eta biok Xabier Mendigurenek ш grafemari emandako tratu bera eman genion š grafemari. Finean, alfabeto zirilikoa duten hizkuntza eslaviarrei eta latinezko alfabetoa dutenei tratu bertsua ematea da hori.

Nire itzulpenaren irakurle urriek, ziurrenik, ez zuten munduko itzulpenik onena irakurriko (txarrena ere ez, espero dut), baina primeran ahoskatuko zuten protagonistaren izena, eta hori pentsatze soilak gogobetetzen nau.

2014-04-24

Baliabideak eta hierarkiak

Oskar Arana Ibabe

Luzaroan jardun gara, gaia jorratuago eta aztertuago dutenen eskutik, erlatibo zehaztaile eta azalpenezkoen gainean hau eta beste eta haragokoak ikasten, eta lehengo lausoa garbiturik geratu zaigulakoan, baliabideok konfiantza handiagoz erabiltzen hasi gara, argitu eta araztu egin da gure idazkera zertxobait, eta halantxe zuzendu uste ditugu testuak ere, erlatibozko baliabide horiek zein bere tokian erabiltzen ikasi dugulakoan edo. Uste horretantxe ari nintzen ni ere aurreko batean testu batekin, eta, zehaztaile gisan emana zegoen erlatibozko esaldi bat, egiaz azalpenezkoa zela ondorioztatu, eta, deseginez, zuzendu egin nuen.

Hau zen esaldia:

«Salbuespen gisa, hiru jakintzagaitan ebaluazio negatiboa duen ikasle bat hurrengo ikasturtera igaro ahal izango da baldintza hauek guztiak betetzen direnean:
a)
b)
c) Eta ikasleari artikulu honen 7. paragrafoan aipatzen den orientazio-aholkuan proposaturiko hezkuntza-arretarako neurriak aplikatzen zaizkionean.»

Bi esaldi erlatibozko, bat -n erlatibozkoa eta bestea partizipioarekin eraturik, esaldiaren burura iritsi aurretik. Jakinekoa da zenbat kostatzen den horrelakoetan, irakurtzen ari garela, mezua ondo ulertzea, eta, ulerturik ere, bigarren irakurraldian edo are hirugarrenean ere, eta garrantzi gutxieneko informazioaren gainetik jauzi moduan eginez, edo are ezabaturik ere, iristen gara ulertzera. Bitxia da, baina, esaldi hori zuzendurik, irakurtzean buruan egin dugunaren moduko eragiketa bat egiten dugu idatziz, eta aurreratu egiten dugu esaldiaren burua. Esaldi horretan, hain zuzen, beltzez markatutako erlatiboak du garrantzi gutxien, eta, beraz, esalditik kendu edo atera ere egin genezake.

c) «Eta ikasleari orientazio-aholkuan proposaturiko hezkuntza-arretako neurriak aplikatzen zaizkionean (aurrerago, artikulu honen 7. paragrafoan, aipatzen da orientazio-aholkua).»

Eta, esaldia testuinguruan aztertuta, badakigu, gainera, orientazio-aholkua bakarra dela, luze jardungo duela testuak horren gainean aurrerago, zer den azalduz, eta, beraz, itxuraz erlatibo zehaztailea dena, azalpenezkoa dela azkenean, ez baitu hainbat orientazio-aholkuren artean bat zehazten –zazpigarren paragrafokoa–, baizik eta orientazio-aholkua zazpigarren paragrafo horretan aipatzen edo azaltzen dela adierazten.

Ez zen nire asmoa, ordea, erlatibo zehaztaile eta azalpenezkoen arteko bereizketa dagoeneko ezagunari buruz beste adibide bat ematea hemen. Azkenean, azalpenezkoa zelako ondoriora iritsi banintzen, informazioaren elementuen arteko hierarkia bat ezarri nahirik iritsi bainintzen, esaldiaren eta paragrafoaren beraren barruan, informazio-unitateak nolabaiteko lehentasun-erlazio batzuen arabera antolatu beharrez. Eta, lankide batek, elementuen arteko atzekoz aurreratze horretan, iragazki horrekin berorrekin, beste urrats bat egitea proposatu zidan:

c) «Eta ikasleari hezkuntza-arretako neurriak aplikatzen zaizkionean, orientazio-aholkuan proposaturikoak [alegia] (Aurrerago, artikulu honen 7. paragrafoan, aipatzen da orientazio-aholku hori).»

Irizpide horren araberako zuzenketak edo moldaketak ditut gogokoenak, informazioa beste era batera antolatzera behartzen bainaute, jatorrizko hizkuntzaz oso bestelako molde batean, batzuetan, gauza bera esateko, edo itzultzeko, alegia. Esanahia argitzen zait, eta, zinez, euskaratzen ari naizela iruditzen zait, eta adiskidetu bezala egiten naiz geure hizkuntzarekin. Ez baitu guztia desabantaila izango gure mintzaira honek!

2014-04-23

Nola itzultzen da hori?

Juan Luis Zabala

Egingo ditut neuk askoz ere oker handiagoak, noski, baina barrua hozkirri moduko batek zeharkatzen dit honelakoak entzutean:

«Izaskunekin egon nintzen atzo, eta esaten zidan ez dabilela gustura lanean».
«Horixe esatera nindoan».
«Kontuz ibili, mina hartuko duzula».

Barrua epeltasun goxo moduko batek hartzen dit aitzitik honako hau entzutean:

«Mina hartzeko ere!».

Bide batez esanda, nola itzultzen da azken hori?

2014-04-22

Itsusi polita

Eneko Bidegain

Duela zenbait egun «deritzen zaio Trabuko» kantua aipatu zuen Borja Ariztimuño Lopezek, blog honetan. Eta aipu hark Goizuetara narama, herri politik baldin bada, hura hala baita, bere euskara ederrarekin. Eta han erabiltzen omen dute «itsusi polita», deskribapen modura. Bi hitz horiek kontraesankorrak diren arren, «polita» beste adiera batean ulertu behar da: «biziki itsusia», «arras itsusia» edo «ontsa itsusia».

Orotariko Euskal Hiztegiak ez dakar adiera hori, baina bai horretara anitz hurbiltzen den bat, ‘nahiko handia’ adierazteko:

Neskatxa pulita, une grande et forte fille. Haur pulita, un gros et bel enfant. Arrantza polit bat egin dugu, nous avons fait une bonne, une jolie pêche.

Hiztegi horretan ageri den ondoko adiera ezagunagoa egiten zait, «polita» ironiaz ere erabili ohi dugulako: «lan polita egin duzu». Hots, «zer desastrea egin duzun!».

Goizuetarrentzat «itsusi polita» kontraesankorra ez bada ere, inkoherentzia zaie «zelai malkarra», zenbait eskualdetan zehar entzuten duten gisan. Iparraldean ere inkoherentea zaigu. Hainbat lekutan, ordea, eta Orotariko Euskal Hiztegiak lehen adieran dioen moduan, zelaiak lur-saila erran nahi du. Hirugarren adieran baizik ez da ageri «leku laua» adierazteko moduan (Harluxet hiztegian, aldiz, alderantziz). Batzuen zelaia (laua edo malkarra), guretzat pentzea da: eta pentzea izan daiteke malkarra edo zelaia.

2014-04-20

Euskal irakurleen memoria literarioa

Aiora Jaka Irizar

Aste honetan, Josu Zabaleta itzulpen literarioaren iraganaz, orainaz eta geroaz hizketan entzuteko ohorea izan dugu Gasteizko Letren Fakultatean. Eta opor egun hauetan nire inspirazioak ere oporrak hartu dituela dirudienez, itzultzaile legazpiarrari lapurtuko diot oraingoan hausnarketarako gaia.

Zabaletak itzultzaile moduan egin zituen lehenengo urratsez, 1970eko hamarkadan nabari zuen itzulpen-eredu baten premiaz, euskal klasikoen irakurketetatik ikasitakoez, Martuteneko Eskolaren eta Senez aldizkariaren sorreraz eta beste hainbat kontuz luze eta zabal hitz egin ondoren, aurkezle-lanak egin zituen Koldo Biguri irakasleak galdera hau egin zion:

«Esan duzunez, 1970eko hamarkadan helburu pragmatiko eta funtzionalengatik ekin zitzaion batez ere atzerriko literatura itzultzeari. Eta gaur egun? Esan al dezakegu orain helburu literarioengatik itzultzen dugula atzerriko literatura?»

Zabaletak erantzun zuen 40 urte hauetan gauzak asko aldatu direla, batez ere literaturaren hartzaileak aldatu direlako: gaur egun, garai hartan ez bezala, badago literatura unibertsala euskaraz irakur dezakeen eta irakurri nahi duen hartzailerik, baina euskal irakurle gehienen memoria literarioak gaztelaniazkoa izaten jarraitzen du, Zabaletaren arabera (eta frantsesezkoa, ziurrenik, Ipar Euskal Herriko euskaldunen kasuan). Oraindik ere oso ohikoak omen dira honelako iruzkinak euskaldun literaturzaleen artean: «Nik nahiago dut literatura unibertsala jatorrizkoan irakurri, eta ez euskal itzulpenean». Baina halako baieztapenak egiten dituztenek gaztelaniaz irakurtzen dituzte Dostoievski, Maupassant, Hemingway eta beste; horri deitzen diote «jatorrizkoan irakurtzea». Irakurle horien memoria literarioa gaztelaniazkoa da, euskaraz sortutako literatura ez beste guztia gaztelaniaz irakurri dutelako. Zabaletaren arabera, euskarazko itzulpenak ugaritu ahala joango da aldatzen eta euskarazko bihurtzen memoria literario hori.

Hitzalditik atera eta etxera itzultzeko trena hartzean izan nuen nik neuk ere memoria literario horrek nola funtzionatzen duen ikusteko aukera. Ondokoarekin hizketan etorri nintzen trenean, eta, gauza bat eta beste, euskal idazleez hizketan bukatu genuen. Tipoak literaturarekin edo itzulpenarekin zerikusirik ez duen alor batean egiten omen du lan, baina, literaturzale amorratua ez izanagatik, noizean behin irakurtzen omen du zer edo zer. Galdetu zidan ea nik, «aditu moduan», zein euskal idazle ditudan gogoko, eta ni izenak esaten hasi orduko, han hasi zitzaidan ufaka: «Puf! Hori ez zait gustatzen; beste hori ere ez; beste hori ez dut inoiz irakurri…». Berak nahiago omen ditu «erdarazko liburuak». «Ezagutzen duzu Estefan Sueig?», galdetu zidan, eta ni espainiar literaturako idazleak arakatzen hasi nintzen, ea Sueig zelako hura ezagutzen nuen. Ezetz erantzutear nintzela, «Austriarra da», bota zidan. Eta orduan ohartu nintzen Stefan Zweigi buruz ari zela. «Harena bai literatura, harena bai idazkera dotorea, hiztegi aberatsa, esamolde ederrak… —jarraitzen zuen tipoak—. El mundo de ayer irakurri duzu? Oso ona da». Erantzun nion Briefeiner Unbekannten irakurria nuela, alemanez, baina euskaraz ere irakur zitekeela, Edorta Mataukok itzulia baitu Emakume ezezagun baten gutuna izenburupean. «A, bai?». Tipoari ez zitzaion buruan sartzen berak «erdarazko liburuak» deitzen zituen haiek euskaraz ere irakur zitezkeenik (nahiz eta, tamalez, aukera askoz ere murritzagoa izan). Ordu pare bat lehenago Josu Zabaletak aipatutakoa begien pare-parean neukan. Gaztelaniazko memoria literarioa da nagusi euskal irakurleen artean, eta, ondorioz, honako bereizketa hau egin ohi da: euskal literatura batetik, euskal idazleek idatzitako euskarazko literatura; eta erdal literatura bestetik, hor sartzen direlarik literatura espainola eta munduko beste literaturen gaztelaniazko itzulpenak. Eta bigarren zaku hori askoz ere zabalagoa eta presenteagoa denez, hara jo ohi du euskal irakurleen gehiengoak.

Irudipena dut haur eta gazte literaturaren kasuan gauzak aldatzen hasiak direla (gogoan dut umetan irrika berberaz irensten genituela ikastolan Joxantonio Ormazabalen Kotti, Roald Dahlen Charlie eta txokolate fabrika, Pello Añorgaren Pottoko, Christine Nostlingerren Amona maite, zure susik edota Enid Blytonen Bostak bildumako liburuak), alegia, haur euskaldunek badutela euskaraz sortutako nahiz euskarara itzulitako liburuen eskaintza zabal eta gogoko bat, eta, literatura normalizatuetan bezala, askotan ez direla ohartu ere egiten irakurtzen ari direna jatorrizkoa ala itzulpena den. Aldiz, heldu ahala, euskarazko irakurketak baztertzeko joera nagusitzen da, eta atzerriko hizkuntzetako literatura gaztelaniaz irakurtzekoa.

Erronka handia dugu oraindik, beraz, euskal itzultzaileok: batetik, euskaraz irakurtzeko ohiturarik ez duenari erakutsi behar diogu euskaraz ere irakur dezakeela beste herrietako literatura, eta, bestetik, euskarazko literaturaren zakua beste literaturetako lanen itzulpenez hornitzen jarraitu behar dugu.

2014-04-19

Koxkak

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

–Hemen kontua ez da zuek seme-alabak ikastola eta D ereduetara eramatea. Niri hori primeran iruditzen zait, zuen hautua da eta hor konpon. Baina ez pentsa gero onartuko dugunik zuen seme-alabek inolako abantailarik izatea etorkizunean horri esker, ez, behintzat, lanpostuak-eta eskuratzeko– bota zion, ziplo eta ironiaz (eta gaztelaniaz, of course), Nafarroako Administrazioko zerbitzuburu batek nire lagun bati 2000. urtean.

Euskararen Legeak 14 urte baino ez zituen eta, halere, ordurako, jende anitz nerbiosten hasia zen. Legeak ekarritako desmasiak geldiarazi beharra zegoen. Egunkarietan artikuluak agertzen hasi ziren bata bestearen ondotik, parrastaka. Administrazioan inongo lanposturik eskuratzeko euskara baloratzea ezin onartuzkoa zela errepikatu ziguten atergabe. Artikuluren batean hizkuntza eskubideak komunitate tradizionalari bakarrik zegozkiola ere idatzi zen: onar zitekeela hizkuntzaren aldeko politika ofizialik, baina soilik euskara mendez mende etenik gabe gordea zuten herrietako euskaldunen mesederako. Ez zen, nik dakidala, inon zehaztu –herri jakin batzuetan jaio eta bizitzeaz gain– zenbat arbaso euskaldun behar zituen batek hizkuntza eskubide horien jabe legitimo bihurtzeko, aski ote zen 8 arbaso euskaldun izatea edo 16 behar ote ziren.

Aldaketak segituan etorri ziren. Ondorio nabarmenak ekarri zituzten. Administrazioaren irudia zenbat eta erdaldunagoa, hobe. Inprimaki elebidun asko desagertu ziren, eta euskara hutsezko batzuk –halakorik zegoen tokietan– herritarren begien bistatik desagertu, misteriotsuki. Kar horren adibide batzuk sinesgaitzak dira: 2011n, laneko eszedentzia bukatutakoan, agiri bat sinatu behar izan nuen lanpostuaz berriz jabetu baino lehen. Nik gorde beharreko kopia euskaraz edo elebitan nahi nuela aipatu nion administrariari, euskalduna bera. Erantzuna, beldurgarria: eredu elebiduna bazutela, baina ezin zutela libreki erabili. Uste dut administrari horri bere erantzunak eztanda egin ziola buruan zeren, bat-batean, eredu elebiduna inprimatu, niri itxaroteko eskatu eta han abiatu baitzen atalburuaren sinaduraren eta baimenaren bila. Ordu erdi luze baten buruan itzuli zen, sutan. Atalburuak hasieran baietz esan omen zuen, baina gero, ordea, atzera egin eta departamentuko idazkari teknikoari deitu zion baimen eske. Haren baietza jaso arte atalburua ez zen eredu elebiduna erabiltzeko baimena ematera ausartu. Paroxismoa.

Euskararen estatusa une oro eta alor orotan apalarazi nahi horrek ez du itxuraz mugarik. Horrexegatik da hain garrantzitsua euskara ikusezin bihurtzea eta, orobat, euskarak baliorik ez izatea administrazioan sartzeko oposizioetan. 2000. urtean argi erakutsi zuten zein izanen zen bidea. Azken batean, bost axola komunitate tradizionaleko herritarren kexak beren eskualdetan pediatra, mediku, ginekologo edo liburuzain euskaldunak ez daudenean.

Oposizioetan atzerriko hizkuntzak baloratzea eta euskara albo batera uztea ez dela zuzena esan du egunotan Javier Eneriz arartekoak, baina apirilaren 26an Nafarroako Ogasuneko lanpostu batzuetarako oposizioa hasiko da eta ez da euskara baloratuko. Lan eta bizi elebiz nahi dute eta hortara doaz, baina bikotekide berria aurkitu diote gaztelaniari eta gero eta jende gehiagoren buruan ongi iltzatu dute orain dela hiru hilabete guraso gazte batzuei entzun nien iritzia, seme-alabak zein ikastetxetan matrikulatu ez zekitela zioten bitartean:

–Al fin y al cabo, si no saben euskera no pasa nada, nada de nada, y esa es la cuestión.

Edo koxketako bat.

2014-04-18

Murphyk itzultzaile, interprete eta zuzentzaileei emaniko legeak (2)

Karlos del Olmo

Eskarmentuaren Lehenengo Legea

Behar adinako esperientzia lortzen duzunerako, lanbidetik erretiratzeko unea izango da.

Eskarmentuaren Bigarren Legea

Itxurazko esaldi edo testu errazarekin eskarmenta hartutako laguna edozein hitz, esaldi edo testurekin beti mesfidati.

Iritzi Nagusiaren Legea

Itzultzaileen zerrendan edo foroan gehiengo batek termino edo esaldi baten gainean adieraziek eta idatziek ez dute ezertan zuzenak izanik, kopurua gorabehera.

Adituaren Legea

Itzultzaile, zuzentzaile edo interprete aditua alor jakin batean egin daitezkeen eta ezin daitezkeen oker eta huts guztiak (edo ia guztiak) eginiko laguna da; hortaz, guztiz fidagarria gertatzen da: ezin du bestelako okerrik egin.

Itzultzaile Jakitunaren Legea

Itzultzailea, interpretea edo zuzentzailea benetan jakintsua edo bikain-bikaina balitz alor tekniko edo zientifikoren batean, ez luke jardungo itzulpengintzan, dirutza benetan beste edozein langintzatan irabazten delako.

Itzultzaile Jakitunaren Korolarioa

Aurreko legea gorabehera, itzultzaile, interprete eta zuzentzaile jakintsu eta bikain batzuk masokistak dira.

Tarifen Axioma

Tarifak igotzeaz batera konturatuko zara zerga gehiago ordaintzeko besterik ez duela balio izan gehikuntzak, nahitaez beti igarotzen zarelako beste modulu batera.

Merezimenduaren Legea

Bikain eginiko lanaren merezia edo ospea beti besterena.

Buxaduraren Legea

Kontzeptu, termino, hitz, esaldi edo pasarte bat katramilatzen bazaizu, konpontzeko saio guztiek korapiloa okertu besterik ez dute lortuko.

Termino Egokiaren Legea

Termino bat behar bezain maiz oker itzuliz gero, azkenean guztiz zuzena izango da nahiz zuretzat nahiz bezeroarentzat.

Egokitasunaren Korolarioa

Terminoa oker itzultzen ari izan zarela konturatu eta ordain egokia ematen hastean, bezeroak edo hartzaileak akatsa dela pentsatuko du, gura eta gura ez.

Terminologiaren Legea

Behar adina adituri itaun egin eta beste hainbeste iturritan begiratu ondoren, termino baterako edozein itzulpen ontzat eman daiteke.

Mailegu Gordinaren Legea

Lasai asko aldeztu dezakegu termino tekniko samar bat euskaraz ere ingelesez bezala erabiltzen dela: aurka egiten diguna ezjakin hutsa da.

Web Arakatzailearen Lehenengo Legea

Edozein termino edo termino eraketa bilatuz gero, arakatzaileak ia-ia beti topatuko du, besterik ezean, zure itzulgaian agertu bezala. Horrek, dena dela, ez du inolako bermerik eskaintzen: berba akastunak ere ugari baino ugariago agertzen dira.

Web Arakatzailearen Bigarren Legea

Termino baten xerka jardun ostean, arakatzaileak erakusten dituen lehen emaitzak publizitate hutsa izango dira; hurrengoak iturri ez oso fidagarritik etorriko bide dira; segituan, horien kopia edo plagio huts eta hutsalak agertuko dira; azken emaitzetan, bilaturikoa han eta hemen sakabanatuta agertuko da. Hortaz, beste bilaketa batzuk egitera behartuta egongo zara auzia argituko baduzu.

Datu Galeraren Legea

Zenbat eta denbora luzeagoa igaro azken segurtasun kopia egin zenuenetik, orduan eta errazago ordenagailua apurtzea eta lan guztiak galtzea. Gorde beharreko itzulgaia luzea bada (liburu bat, esaterako), ordenagailua matxuratzeko gertagarritasuna esponentzialki haziko da.

Erantsitako Artxibo Galduaren Legea

Hamaika eta bost ahal egin ostean itzulpena amaitu eta bezeroari mezu elektronikoz garaiz bidaltzea lortu arren, artxibo erantsia inoiz ez da agertzen hartzailearen sarrera erretiluan.

Erantsitako Artxibo Desagertuaren Korolarioa

Posta bidalketa arruntetan gogaikarri izaterainoko oharrak ematen badizkigu ere posta bezeroak, mezuari ezer erantsi ez diogulakoak, inoiz ez digu aditzen emango itzulpena eranstea atzendu zaigula. Edo okerreko helbide batera bidali dugula.

Adimen Artifizialaren Legea

Ordenagailuek eta zerbitzu informatikoz hornitzen gaituzten enpresak adimendunak dira: beti jakiten dute noiz gabiltzan presatuta, une hori horixe aukeratzen dutelako matxuratzeko edo moteltzeko.

Azpisugearen Legea

Zure aurrekontuak edo tarifak oso doituta egon arren, beti agertuko da eskaintza merkeagoa aurkeztuko duen baten bat, dirua galdu arren.

Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interprete Autonomoen Axiomak

Mandatu ondo ordaindu eta lasaiak beti heltzen dira txarrago ordainduriko lan presazko bat onartu eta atoan.
Lan presazko guztiak egun berean entregatzekoak izango dira, ezinbestean.
Bidaian edo oporretan irten beharko duzu presazko lanak entregatu edo kabina jardun beharreko egunean bertan.
Ezin atzeratuzko lan ezin presazkoago hura garaiz bidali arren, hartzaileak ez du itzulpena daraman mezua zabalduko pare bat egun igaro arte.

Administrazioko Itzultzaile eta Zuzentzaileen Legea

Arduradun politikoak zerbitzuburuari bost eguneko epea emango dio testu bat itzuli edo zuzentzeko. Zerbitzuburu horrek lana lau eguneko epean egin behar dela esango dio lanak bidaltzeaz arduratzen den teknikariari. Teknikariak itzulpen atalaren buruari itzulgaia egiteko bi egun dituztela adieraziko dio. Itzultzaileen arduradunak egun bakarra edo ordu batzuk besterik ez die emango itzultzaileei testua jorratzeko, arduradun politikoaren aurrean itxuraz agertzeko. Arduradun politikoak sei edo zazpi egunen buruan testua patxada ederrean irakurritakoan, zirkuitua abian jarriko du ostera ere, aurreko testua zirriborro hutsa zela adierazi eta apur bat aldaturiko itzulgai “ez hain presazko” moduan bidaliaz.

Esker Onaren Legea

Bezeroak “Eskerrik asko” lehor eta huts batez erantzunez gero itzulpena zuk garaiz bidali ondoren, seguru asko besteren bat aginduko dizu, ezbairik gabe zurekin pozik dagoelako. “Gure eskerrik beroenak” edo antzeko esamolde sutsuren batez erantzunez gero, hobe duzu hartaz ahaztea, ez dizulako berriro itzulgairik bidaliko, munduan beste itzultzailerik ez balego ere.

Malgutasunaren Lege Zurruna

Bezeroak ez du ordutegi edo jaiegun mugarik izan ohi lanak agindu eta bidaltzeko orduan, eta beti malgu izateko eskatzen dio itzultzaileari, zuzentzaileari edo interpreteari. Lan itzulia jasotzeari edo zalantzei erantzuteari nahiz arazo teknikoak konpontzeari dagokienez, oso estu eta zurruna izaten da, batez ere “bere” lan ordutegiaren eta egutegiaren aldetik.

Bezero Kaparraren Legea

Bezeroak lana agintzen dio itzultzaileari bera ez delako gauza hura egiteko. Halere, profesionalaren lana oztopatuko du atertu gabe iradokizunak eta iruzkinak emanez.

Atzerapenaren Paradoxa

Presaren jatorria atzerapena da; atzerapenaren zioa, presa.

Barruko Erlojuaren Lana

Itzultzaileak edo zuzentzaileak ezin du ganoraz lan egin ostiraleko eta larunbateko 15:00etatik aurrera. Igandeetan, ezelako ordutan ere ez. Interpreteak, ordea, arazorik gabe lan egin dezake noizgura, harentzat jai edo atseden egunak lanik gabeko guztiak baitira.

Irabazien Legea

Bezeroen % 10i esker lortuko duzu irabazien % 90.

Espazio-denbora Kurbatuaren Legea

Zenbat eta arinago eta gogotsuago ahalegindu itzulpena edo zuzenketa bidaltzen ala interpretazio saiotik bizirik irteten, orduan eta beranduago ahaztuko zelako txarto joan den lana.

Itzulpen Teknikoen Lehen Legea

Ez utzi inoiz bezeroei konturatzen haiek baino gehiago dakizula gai espezifiko baten gainean.

Prokrastinazioaren Urrezko Araua

Inoiz ez duzu izango honako hau baino une egokiagorik egin gura ez duzun lana atzeratzeko.