Argitalpenak

Posted on

Adierazpenak eta erantzuleak

Igone Zabala Unzalu

Artikulu honetan erantzule izenaren zenbait erabilera zuzenez eta okerrez, eta horien diagnosia egiteko arrazoibideez arituko gara. Izan ere, erantzule izenaren eta antzeko beste batzuen erabilerak zalantzagarritzat jotzeko arrazoibideek askotariko gogoetak uztartzea eskatzen digute.

Jakina da diskurtso espezializatuaren garapenak hiztegi-baliabide zehatz eta sistematikoagoak baliatzea eskatzen digula eta behar hori hiztegi-elementu berriak sortzeko motibazio indartsua dela. Hain zuzen ere, hiztegi-elementu espezializatuak sortzeko motibazioak eta bideak izan genituen hizpide “Hiztegi espezializatua eta morfopragmatika” artikuluan. Ezaguna da, halaber, arrazonamendu metaforikoak garrantzi handia duela diskurtso espezializatuen garapenean. Arrazonamendu metaforiko horren ondorioetako batzuk dira hizkuntza-sistemaren baliabide lexikoen erabilera berriak eta zabalkuntza semantikoa. Arrazonamendu metaforiko termino-sortzailea, blog honetako ekarpenei hasiera emateko plazaratu genuen artikuluan (“Geneen adierazpen-askatasuna”) ere izan genuen hizpide, baina orduan ezkutatuta eta guztiz garatu gabe geratu ziren, artikuluaren iruzkin eta eztabaidetan, erabilera berriek eta zabalkuntza semantikoak hiztegi-elementuen interpretazioan, semantikan eta sintaxian dituzten zenbait ondorio.

Hasteko, euskal hiztegiek aditzek eraman ohi dituzten laguntzaileen berri ematen digute, baita adiera edo interpretazio desberdinetara eramaten dituzten aditz horien definizioak edota adibideak ere. Nolanahi ere, hiztegietako informazioa maiz ez da nahikoa erabilera berrien interpretazioa eta diagnostikoa egiteko. Adibidez, hiztegietan adierazi aditzak edun laguntzailea hartzen duela irakur dezakegu, baina izan laguntzailea daramaten (5) eta (6) adibideak ere zuzentzat hartu behar dira. Izan ere, gure diskurtsoaren gaia aldatzen denean, aldatu egiten dira aditzen subjektuen tasun semantikoak, eta subjektuaren ezaugarri semantikoek isla dute sintaxian. Geneek proteinen sintesia gidatzeko (daramaten informazioa adierazteko) berezko kasualitatea dute, Jaungoikoak adierazteko berezko kausalitatea duen bezala, eta berezko kausalitatea duten subjektuek izan laguntzaile iragangaitza eskatu ohi dute (zuhaitza loratu da, txoria lumatu da…): aditz inakusatiboak dira.[i] Gainera, aditz iragankorraren forma pertsonala (1-3) edo inpertsonala (4) daramaten adibideetako bakoitzean desberdin interpretatzen dugu adierazi aditza, subjektu mota desberdinekin (egilea, baliabidea, seinalea) konbinatzen denean esanahi konposizional desberdinak lortzen baitira.

(1) Medikuek adierazi dute gaixoaren osasun-egoera larria dela.
(2) Seinale horrek adierazten du arrisku biologikoa dagoela.
(3) Gaixoaren sukar altuak adierazten du infekzioren batek jota dagoela.
(4) Multzo hau Z/3Z moduan adierazten da.
(5) Adierazten diren DNAren sekuentziei exon deritze.
(6) Jainkoa bereala adierazo zan. [Lard 95.][ii]

Aditzetiko izenek haien oinarri den aditzaren eta haren argumentuen semantika heredatu, xurgatu edo blokeatu egiten dute. Hartara, (1-6) adibideen semantika konposizionalaren arabera interpretatuko ditugu medikuen adierazpena (=esandakoa), DNAren adierazpena (=proteinen sintesia), Jainkoaren adierazpena (=agerpena) eta Z/3Z adierazpena (=idazteko modua), konbinatutako aditzaren eta argumentuen semantika konposizionala heredatuko baitute. Sukar altua infekzioaren adierazlea da esaldian, aldiz, adierazle izenak sukar altuak subjektuaren semantika xurgatu duela esan daiteke.

Ildo horretatik, ikus dezagun zer harreman dagoen erantzun aditzaren adiera-erabileren eta hizpide dugun erantzule izenaren artean. Euskaltzaindiaren Hiztegiak erantzun aditzaren hiru adiera jasotzen ditu.

erantzun, erantzun, erantzuten 1 du/dio ad. Galde, oihu edo keinu bat egiten duenari, bere galde, oihu edo keinuari dagozkion hitzak edo egiteak zuzendu. (dio ad. denean, nor osagarririk gabea da). Ik. ihardetsi. Norbaiti zerbait erantzun. Galdetu nion baina ez zidan erantzun…Galdera bati erantzun. Norbaiten agurrari erantzun… Tiroka erantzun zuten. Desafioari erantzun. 2 dio ad. (nor osagarririk gabe). Mesede, ondasun, maitasun edo kidekoez mintzatuz, jasotakoaren arabera bihurtu. Haren eskutik hartutako mesedeei ondo erantzuteko. Indarrari indarraren bidez erantzun…3 dio ad. (nor osagarririk gabe). Zorrez, betebeharrez, premiez eta kidekoez mintzatuz, kitatu, bete, lagundu. Eskabideei erantzun. Egungo premiei erantzuteko… Eginbideei erantzun. Zorrari erantzuteko.

Ikus daitekeen bezala, Euskaltzaindiaren Hiztegian jasotako adiera eta adibide guztietan [+gizaki] tasun semantikoa duten subjektuak ageri dira eta, gainera, aditzaren ekintzaren gaineko kontrola edo intentzionalitatea dutenak. Euskaltzaindiaren Hiztegian ageri ez diren (7) bezalako esaldietan ere, [+gizaki] tasuna du subjektuak.

(7) Hiltzen saiatzeko eta eraso egiteko delituengatik ere erantzun beharko du epailearen aurrean.

Nolanahi ere, ez da zaila erantzun aditza [-gizaki] tasuna duten subjektuekin konbinatuta aurkitzea (8-10),

(8) Material honek oso ondo erantzuten du tenperatura-aldaketen aurrean.
(9) Auto honek nire premiei erantzuten die.
(10) Hasieran gorputzak ondo erantzun zion tratamenduari, baina okerrera jo du berriki.

Gainera, [+gizaki] tasuna duten subjektu guztiak ere ez dira berdinak. Izan ere, Euskaltzaindiaren Hiztegiko adibide guztietan, aditzak adierazten duen ekintzaren gaineko kontrola du subjektuak eta, (11) adibidean aldiz, subjektuak ez du ekintzaren gaineko kontrolik.

(11) Gaixoen % 80k bakarrik erantzuten diote tratamenduari.

Aditzaren ekintzaren gaineko kontrola sintaxian eragin handia duen tasun semantikoa da. Galdera bati, desafio bati, agur bati edo zor bati erantzuteko, ekintzaren gaineko kontrola eduki behar du subjektuak. Azken lau adibideen kasuan, aldiz, subjektua ez da ekintzaren kontrolatzailea, eta horrek isla du helburuzko perpausekin konbinatzekorakoan (12-14 vs 15-16) edota kontrol-egiturak onartzeko edo ez onartzeko orduan (17-18 vs 19).

(12) Galdera guztiak erantzun ditu, gertaerak argitzearren.
(13) Zorrari erantzun dio, etxean jarraitu ahal izateko.
(14) Bere delituengatik erantzun beharko du, gizartearekin duen zorra kitatzeko.
(15) Materialak ondo erantzuten du tenperatura-aldaketen aurrean, #arkitektoa pozik egon dadin.
(16) Gaixoek tratamenduari erantzun diote, #medikua lasaitzeko.
(17) Akusatua behartuta dago epailearen galdera guztiei erantzuten.
(18) Delitugileek beren delituengatik erantzun behar dute.
(19) # Organismoa behartuta dago tratamenduari erantzuten.

Ekintzaren gaineko kontrolaren tasun semantikoa heredatu egiten du erantzun izenak (20 vs 21-22).

(20) Mikelen erantzun azkarra / egokia / behartua
(21) Organismoaren erantzun azkarra / egokia / #behartua
(22) Materialaren erantzun #azkarra / egokia / #behartua

Azpimarratu beharrekoa da (18) bezalako esaldien semantika ezin duela heredatu erantzun izenak, (23) esaldiaren interpretazioak agerian uzten duen bezala:

(23) Delitugileen erantzuna (= ihardespena)

Baina zer nolako semantika du –le/-tzaile atzizkiaren bidez eratorritako erantzule izenak? Espero zitekeen bezala, adiera desberdinetako erantzun aditzaren subjektuen semantika xurgatzen du erantzule izenak. Euskaltzaindiak jasotako lehen adierak (12) adibidearen antzeko esaldiekin du harremana eta, bigarren adierak, aldiz, (7) adibidearen modukoekin.

erantzule 1 iz. Erantzuten duen pertsona. Erantzulea bortxatu gabe bai ala ez esatera. Inkestaren erantzuleetatik erdiak gazteak dira. 2 iz. Zerbaitek eragindako ondorioak bere gain hartu behar dituen pertsona. Hilketaren erantzulea. Aldizkari honetan argitaratzen diren lanen erantzulea egilea da.

Ez da zaila Euskaltzaindiaren definizioekin ondo uztartzen diren adibideak aurkitzea corpusetan:

(24) Erantzulea ez dago derrigortua galdegilearen presuposizio joko bera  onartzera, nahiz bai, kooperazio printzipioz, galderari erantzun pertinente bat ematera.
(25) Ingurumenaz arduratzea gizarteko alor guztiei dagokie, eta guztiak dira erantzule (administrazioa, gobernuz kanpoko erakundeak, finantza-erakundeak, enpresak eta, jakina, biztanle oro).
(26) Nafarroako Gobernuko lehendakaria eta kontseilariak erantzule solidarioak dira Nafarroako Parlamentuaren aurrean beren kudeaketa politikoa dela-eta.
(27) Komunikabideetan norbera da sinatzen duen albistearen, iritziaren edo sormenlanaren erantzule bakarra; baina askotan horien barruan beste protagonistek emandako azalpenak, iritziak, kontakizunak eta abar jasotzen dira.

Bestalde, Euskaltzaindiak jasotako adierekin bat ez datozen, baina erabat zuzentzat har daitezkeen adibideak ere aurki daitezke. Esate baterako (28) adibidea (10) eta (11) adibideetako adierekin lotutako adibideak dira: immunizazioei erantzuten dieten eta erantzuten ez dieten anduiak.

(28) Peptido konkretuekin egindako immunizazioetan, andui erantzuleak eta ez-erantzuleak aurkitu dira.

Nolanahi ere, oso maiz aurkitzen dira zuzenak ez diren adibideak ere, askotariko jakintza-alorretan koka daitezkeen testu espezializatuetan. Kasu gehienetan eragile (zerbait eragiten duena) beharko litzateke erantzule ageri den tokian. Izan ere, (29-37) adibideetan adierazi nahi dena ez da zerbaiti erantzuten diona edo zerbaitegatik erantzun behar duena, zerbait eragiten duena baizik.

(29) Anomalia magnetikoen #erantzule diren mineralen orientazioa lurrazal ozeanikoaren azaleko 2 kilometrotara mugatuta dago.
(30) Lehenengo grafikoak erakusten digun bezala, ekoizpenaren hazkundea izugarria izan zen, eta arma-motak azterturik, argi dago, errebolberra izan zela salmentetan izandako arrakastaren #erantzule
(31) Teknologia informatikoak lagundutako jarrera-aldaketa hori da, beraz, mapagintzan izan den iraultzarik handienaren #erantzule.
(32) Distantzia handitzean indar nuklear ahula agudo txikitzen da ( 10 -17 m ); elektroien, protoien eta neutroien desintegrazio erradiaktiboan beta erradiazioa sortzearen #erantzulea da indar hori (prozesu erradiaktiboen #erantzule).
(33) Hirugarren Munduko lurzoruaren narriaduraren #erantzule nabarmenen artean hiru faktore aipa daitezke: deforestazioa eta landaretza naturalaren ezabapena, abereen gehiegizko larratzea, eta uztekin erlazionatutako nekazaritzako gain-ustiakuntza.
(34) Konposatu hori da lurraren usain bereizgarriaren #erantzulea.
(35) Bakterioen zelula-horman bada geruza zurrun bat, hasiera batean haren gogortasunaren #erantzulea
(36) Gaitz askoren (baina ez guztien) #erantzule direnez, oso interesgarriak dira birusak ikerketarako.
(37) Nolabait, aldagai askea diferentzien #erantzulea dela esan dezakegu, tratamendua diferentzien sorburua delakoan edo.

[i] Subjektuen ezaugarri semantikoek sintaxian duten islari buruz, ikus artikulu hau: Zabala, Igone (2003) “Causation and semantic control. Diagnosis of incorrect uses in minorized languages”. ASJU 46, 255-283
Ikus baita blog honetako “Geneen adierazpen-askatasuna” artikuluarekin lotutako eztabaida.

[ii] Ikus Orotariko Euskal Hiztegian adierazi sarreraren 6. adiera (Manifestarse, pronunciarse).

Posted on

Atea ez ukitzeko?

Koro Garmendia Iartza

Ba bai, atea ez ukitzeko. Horixe zioen atean jarrita zegoen orriak: «Mesedez, ez ukitu atea».

Non dago arazoa? Garbi adierazita dago, ezta? Atea ez ukitzeko, mesedez. Ez ukitzeko. Erakusketa batera joatean, ikusgai dauden artelanak mesedez ez ukitzeko eskatzen digutenean bezalaxe.

Mesedez, ez ukitu atea.

Atea erradioaktiboa zelakoan bazaudete, hotz-hotz.

Kokatuko zaituztet. Osasun-etxe arrunt bateko ate arrunt bateko orri zuri arrunt batean zegoen esaldia. Xinple-xinple esanda: atearen alde batean, sendagilea eta erizaina; beste aldean, gaixoak. Tartean, atea. Ukiezina.

Ez ukitu atea.

Hots, ez jarri gainean ez eskurik, ez hatzik, ez ezer. Mesedez.

Orain, bigarren zatia dator. Aurreneko zatia beste era batera ulertzeko bidea ematen duena, zehazki hau baitzioen orriak: «Mesedez, ez ukitu atea, eta ez ireki».

Pentsatzen dut ulertu duzuela kontua. Ate hori goitik behera zen ukigarria.

«Por favor, no toquen ni abran la puerta».

Mesedez, ez jo atea.

Mesedez, adarrik ez jo.

Posted on

Alemanezko ispiluan

Iñaki Segurola

Ispilu edo begiratokitzat hautatu dudan alemanezko testua, euskarara itzulia dakart hona (gaztelaniatik, ai!, halabeharrez).

Nietzsche, On-gaitzez haruztik, 246-247 puskak:

Hirugarren belarri baten jabe denarentzat, alemanezko liburuak irakurtzea izugarrizko tortura da. Holako gizaki batek zer higuin ez du sentituko gelditzen delarik harmoniarik gabeko eta dantzatu ezineko ritmodun hotsek geldoki izurtutako istil baten bazterrean?, horixe baita alemanek “liburua” deitzen duten gauza. Eta liburuak irakurtzen dituen alemanari buruz, nork zer erranen du? Zeinen nagiki, desgogara eta gaizki irakurtzen dituen! Alemanen artean zeinen urri diren dakitenak eta harrotzen direnak jakiteaz badagoela esaldi orotan arte bat, harrapatu beharrekoa den arte bat, esaldi bat ulertu beharrekoa den gisa berean! Esaldi baten ritmoa ez harrapatzea asko da, adibidez, esaldia ulertu gabe gelditzeko. (…) Zein aleman irakurle dago prest eginkizun eta eskakizun hauek bere gain hartzeko eta erreparatzeko hizkuntzak berekin duen arte guztiari eta asmo guztiei? Egia esanda, jendeak ez dauka “horretarako belarririk”. (…)

Gure musikorik onenek hain gaizki idazteak erakusten du zeinen lotura eskasa daukan estilo alemanak harmoniarekin eta entzutearekin. Alemanak ez du ozenki irakurtzen; ez du irakurtzen belarriarentzat, baizik-eta begi hutsekin: belarriak estalita irakurtzen du. Lehengoek, irakurtzen zutenean –oso bakan gertatzen zen gauza–, beren buruentzat errezitatzen zuten eta, jakina, ozenki egiten zuten. Harritzeko gauza zen norbait ixilik irakurtzen sumatzea, eta jendeak bere artean egiten zuen zergatik eta nolaz zitekeen hori. Ozenki irakurtzeak esan nahi zuen ahotsa zabaltzea, goiti-beheitika aritzea eta tonu-ritmoak aldatzea, antzinako publikoaren hagitz gogoko gauzak baitziren. Garai horretan, idatzizko estiloaren legeak eta ahozkoarenak berberak ziren, eta horiek ziren, alde batetik, entzumenak eta eztarriak iritsitako garapen eta fintasun harrigarriaren heinekoak eta, bestetik, antzinako biriken indar, iraupen eta ahalmenaren araberakoak. Antzinakoen iritzian, esaldia batasun fisiologiko bat da ororen buru, eta arnasaldi bakarrari dagokio. (…) Baina guk, modernoek, arnasa motzekoak izanik hitzaren adiera guztietan, ez daukagu inolako eskubiderik esaldi luzeak errezitatzeko. Lehengoak, aldiz, oratoriako artearen zaleak ziren; adituak ziren hartan eta, beraz, kritikoak, eta horrek zituen behartzen hizlariak beren ahalmenak bururaino eramatera. (…) Alemanian –oraintsu arte, zeren orain hasi baita apur bat agertzen, beldurki eta baldarki, oratoria politiko moduko bat– ez da izan, azken buruan, artearen arauak gutxigorabehera segitzen dituen ageriko oratoria bat besterik: pulpituan praktikatzen zena. Alemanian sermolari batek bakarrik zekien zer pisu duen silaba batek, hitz batek (…), zeren ez baita arrazoirik falta adierazteko nekez iristen dela aleman bat hizlari ona izatera eta denbora luzea behar izaten duela horraino heltzeko. Horrek esplikatzen du alemanezko prosako maisulan bikainena zergatik den sermolari hoberenarena. Bibliaz ari naiz, jakina, hura baita gaurdainoko alemanezko liburuetan hoberena. Luteroren Bibliaren aldean, ia gainerako guztia “literatura” da, baina halakorik ez da sortu Alemanian, edo ez da zuztartu eta ez da zuztartzen alemanen bihotzetan Biblia zuztartu den tamainan.

Honako sermolari zapuztu honi ere Biblia euskarazkoa, Duvoisin kapitainarena, iruditzen zaio gure hizkuntzan egin den liburuetan onenetakoa.

Senideok: geldi gaitezen hango hitz zuhurrak eta ederrak aditzen:

Hastapenean, Jainkoak ezdeusetarik egin izan zituen zerua eta lurra.
Eta lurra zen moldegabea eta buluza, eta…

Posted on

Galtza beltzak ala gona gorria

Esti Lizaso

Kontsumitzaileen produktuen interfazeak eta laguntza-dokumentazioa itzultzeko lan-fluxuak baditu berezitasun batzuk, hizkuntza askotara itzultzen diren produktuez ari bagara, batik bat.

Nagusienetako bat testuaren aldakortasuna da. Liburuak, artikuluak, agiriak etab. itzultzen direnean, edukia finkatuta egoten da itzultzailearen eskuetara iristen denerako: badakigu testua non hasten eta non bukatzen den, zer esango duen eta zenbat hitz izango dituen. Aldaketarik bada, xehetasun txikiren bat izango da.

Fabrikatzaile handien kasuan, aldiz, produktuaren garapenak eta itzulpenak prozesu paraleloak jarraitzen dituzte normalean. Hortaz, itzultzen hasterakoan, oraindik ez da jakiten produktuak bukaturik dagoenean zer esango duen, hitzak eta espresioak zenbat aldiz edo nola erabiliko diren, edo itzultzeko bidali duten aplikazio, programa edo dena delako horrek zer itxura izango duen.

Horrez gain, fabrikatzaile handiek multinazional handien esku utzi ohi dute itzulpenen kudeaketa, erosoagoa eta merkeagoa suertatzen zaielako. Eta multinazionalek nahiago izaten dute hizkuntza bakoitzeko agentzia edo itzultzaile bat baino gehiago eduki: ohiko itzultzaileak lana egin ezin badu edo ohi baino lan gehiago iristen bada ere, bezeroaren eskakizunei erantzuteko gai izango direla bermatzeko.

Lan-estrategia hau da gisa honetako itzulpenetan nagusitu dena, fabrikatzaile eta multinazionalentzako bizkorrena, merkeena edo eraginkorrena omen delako.

Baina era horretan lan egiteak itzultzaileen lan egiteko modua baldintzatzen du, eta itzulpenen kalitatea bermatzea zailtzen da, koherentzia aldetik batez ere.

Hau da, gauza bera jende askoren artean, zatika eta desordenatuta itzultzen denez, ezinbestekoa da fabrikatzaileak estilo-gida behar bezala zehaztuta eta glosarioak ongi osatuta izatea; produktua merkaturatzen denean guztiz bateratua gera dadin, pertsona bakarrak idatzi duela eman dezan.

Horrelako lanetan diharduen itzultzaileak argi izan behar du berezitasun hori. Hau da, bere lana ez da itzulpen on bat emate hutsa izango, sortzen duen itzulpenak bezeroaren eskakizun guztiak gordetzen dituela ere ziurtatu egin beharko baitu.

Alor honetan aritzen ez direnei inoiz horrelako lanak egitea egokitzen bazaie, harrigarria iruditzen zaie “bukatu” ezin dutela erabili eta “amaitu” esan behar dutela entzutea. Edo “esteka” hitz itsusia eta ulergaitza iruditzen zaielako “lotura” jarri dutela-eta bezeroaren kexak jasotzea, asmo onenean eta ongi argudiatuta egin baitute hautua.

Kasu larriagoak ere izan daitezke: demagun tableta bat merkatuan dagoela dagoeneko, eta funtzio berri bat gehitu dutela datorren eguneratzerako. Tabletan “helbide-liburua” terminoa erabili da orain arte kontaktuak gordetzen diren tokia izendatzeko, baina eguneratzea itzuli duenak ez du aurrez zer egin den begiratu eta “jendea” edo “agenda” deitu dio atalari. Tableta horren erabiltzaileek eguneratzea deskargatu eta instalatzen badute, eta pantaila berri batean “agenda” atalera joateko eskatzen bazaie, zertaz ari zaizkien ez dakiela gera liteke bat baino gehiago.

Koherentzia mantentzea ezinbestekoa da, beraz, bai produktuen erabilerraztasuna ziurtatzeko, bai hizkuntzaren egokitasuna ziurtatzeko, bai markaren tonua, hizkera eta identitatea finkatzeko ere. Senari jarraitzea ez da nahikoa izango mota honetako lanetan, eginbeharra bikoitza izaten da: jatorrizkoaren esanahia islatzea eta bezeroak eskatutako hitz eta moldez ematea; beste norbaitek egina dela ez nabaritzeko eta ekarpen berria gainerako edukian inongo arazorik gabe bateratzeko.

Bestela esanda, baldintza horiek ez betetzea itzultzaile beharrean jostunak bagina, eta bezero bat galtza beltz batzuen eske etorriko balitzaigu, guk gona gorri bat egitea bezala litzateke. Baliteke guk gona gorria hobe beharrez egin izatea, gona gorriak bezeroaren begien kolorearekin askoz hobeto ematen duelako edo moda-modan dagoelako. Baina bezeroak uniforme baterako eskatu badigu galtza beltza, eta agerraldi publiko bat badu, ez du piura makala izango galtza beltzez jositako agertokian gona gorria soinean duela agertzen denean.

Eta bezeroa galtzak jasotzera etorri eta gona erakusten diogunean, munduko gonarik ederrena delako eta ondoen josia dagoelako, eta hura egiten ordu asko pasa ditugulako, ordaintzeko eskatu nahiko diogu gainera…

Bada, itzulpenekin gauza bera gertatzen da. Bezeroak eskatu digu lana eta bezeroak ordainduko digu. Beraz, gustatu ala ez, gure lana izango da itzulpenean hark eskatutakoa egitea. Zerbaitekin ados ez bagaude edo zerbait aldatzeko gomendioren bat egin nahiko bagenu, beste bide bat erabili beharko dugu horretarako, baina sekula ez testua zuzenean aldatu. Izan ere, ia inoiz ez da jakiten itzulpen hauek noiz, non eta nola agertuko diren, eta gona gorriren bat ager lekiguke gutxien espero dugun pantailan…

Posted on

Haurrak irakasle

Gorka Lekaroz Mazizior

Hainbat lekutan galdu den berezko euskararen antzinako arrastoak ezagutu nahi dituenak ez du sarritan erabateko pozik hartuko; argiak baino gehiago izan daitezke ilunak eta ariketak halako masokismo-ukitu bat ere baduela pentsa liteke. Saiatu arren tokiren bateko euskararen behinolako bizitasunari buruzko idatzizko frogarik ez aurkitzeak dezepzioa sorrarazten du; frogak badirenean, bestalde, mintzoren baten galerari buruzko albisteak, albiste tristeak dira; eta han edo hemen aspaldi batean euskara sasoiko zebilela erakusten duten pasadizoek irakurtzeaz batera poza ematen badute ere, denboraren joanean sendo zirudiena desagertu izanari darion kutsu mingotsa nagusitzen dela uste dut.

Mingostasun-arrasto hori ez ezik, bestelako gogoeta ere eragin didate hemen aipatuko ditudan bi lekukotasunek.

XVII. mendean erdalduna zen Lerin, Lizarraz hegoaldera dagoen herri nafarra. Hantxe jaio zen 1600 baino lehen Miguel Gómez izeneko bat, urteak igarota konderriko handiki bihurtu eta espetxeko alkaide izatera heldu zena. Ez zegokion berez euskaraz jakitea; erdaldunak ziren garai hartan aztarna utzi zuten arellanoar, sesmar eta eskualdeko gainerako seme-alabak. Gómezek, ordea, bazekien euskaraz, neurri batean behintzat. Ez herrian jasota; zekiena umetan Iruñean hazi zelako ikasi zuela deklaratu zuen 1648an. Ez zuen Iruñeko eskoletan ikasiko, karriketan baizik; hiriko jendearekin, eta adin berekoekin batez ere, gora eta behera ibiltzearen ondorioz.

Mende eta erdi beranduago Agoitzera eraman zituzten hamar bat urteko lau gaztetxo zangozar. Euskalduna zen artean Agoitz; zeharo erdalduna ordea Zangoza, eta baita haur haiek ere, herriratu zirenean behintzat. 1790ean Francisco Arano izeneko benefiziadu batek jakitera eman zuenez bizileku berrira heldu eta bi urtera primeran hitz egiten zuten lau zangozarrek euskaraz, ‘bitarteko eta eskola bakarra adinkideekin ibiltzea izan delarik’.

Aldez edo moldez, umeak eta ikaste-prozesua dituzte hizpide bi adibideok. XVII-XVIII. mendeetan Nafarroako erdialdean nagusi zen euskarak ez zuen lekurik eskolan —gaurkoa baino hagitzez apalagoa zen eskola hartan—, baina ez zuen irakaskuntzaren beharrik belaunez belauneko jarraipena bermatzeko; aitzitik, kalea bera zen ikasleku, eta adiskideak zituzketen derrigorrezko maisu Lerindik edo Zangozatik bertaratutako haur erdaldunek. Jolasteko, hartu-emana biribila izateko, euskara ikasi behar. Haurrak irakasle.

XXI. mendean gaude eta gibelka egin du ordutik euskarak eskualde askotan; baita hizkuntzaren gotorlekutzat hartutako zenbaitetan ere. XVII eta XVIII. mendeetan karrikak jolastoki eta euskara jolas-hizkuntza zituzten haur iruindar eta agoiztarrek ez jaiolekua, ez beharbada egungo herrikide gehienen mintzoa bera ere ez lituzkete ezagutuko. Joan zen leku askotatik euskara (ordu hartan hainbatek oraindik arrotz zuten eskola tarteko, besteak beste) eta laguntzaile berriak bilatu behar izan ditu hizkuntza gutxituak, egungo gizartean bizirik iraungo badu. Irakaskuntza bera izan da horietako bat: eskolan jarri du euskarak itxaropena, halabeharrez, eremu batzuetan. Erantzuten ari al zaio itxaropen horri?

Ni hiri-giroko auzo aski erdaldunduan bizi naiz, eta guraso erdaldun kopuru hazia duen ikastetxe batean egiten dut lan; horren araberakoa da ezinbestean hemen agertuko dudan pertzepzioa.

Haur-hezkuntza etxe ondoko eskolatxoan hasi zuenean, euskara berezkoa zuen haur bakarra zen nire seme zaharrena gelakoen artean, eta etxetik gaztelania baino euskara gehiago eraman arren laster ikasi zuen haur eta erdaldun kontzeptuak identifikatzen. Berez etorri zitzaion, inork irakatsi gabe. Nahiz eta nirekin dena euskaraz egin gaztelania hartu zuten naturaltasun osoz nire semeek beste haurrekiko harremanetan. Egun ere, ingurune euskaldunagoetako adinkideekin ari direla, erdara-emaileago dira besteen euskara-hartzaile baino. Euskaraz ongi asko dakite, baina automatismoa gaztelaniaz dator.

D ereduan ari dira biak, eta ni ere D zein B ereduetan ibili ohi naiz eskolako lanean; A eredua desagertu egin da gurean, ofizialki behintzat (errealitatea, ordea, legea baino setatsuagoa delakoan nago). Batean zein bestean nire ikasle askotxorentzat euskara ikasketa-lanerako tresna hutsa da, beste aukerarik ez dagoelako eta ahal den moduan —tirriki-tarraka, maiz— erabili eta kudeatu behar dena baina gelako lanetik kanpo ibilbiderik (ia) ez duena. Nabarmenago B ereduan, baina D ereduan ere ez gutxitan; ereduak eredu, pentsatu ohi dut nekez aldaraz dezakeela aise letra batek familia askoren edo inguruaren nondik norakoa. Etxean euskara ematen duten ikasleek ere gaztelania berenganatu ohi dute eskolako harreman-hizkuntza gisa. Zenbait gaztek (hizkuntza etxean errotuago dakartenek ia beti, eta DBH ostean, eskuarki) euskara gehiago erabiltzeko ahalegin kontzientea egiten dute batzuetan; oso gutxi izan ohi dira, nik uste. D ereduan bertan gaztetxoenak entzun izan ditut sarriago euskaraz lehen hezkuntzan; hauetako asko hazi eta erreferentzia nagusi adinkideak —ez maisu-andereñoak— bihurtu ahala, ingurukoen mintzoa jarraibide bilakatu eta olatuak eraman ohi du halakoen sustrai sendorik gabeko euskarazko jarduna. Kideek erakusten dute bidea. Haurrak irakasle, beti ere.

Ideia hauek buruan, errealitatea aldatzea luzea eta nekeza dela pentsatu ohi dut, eta ezkutatzea, aldiz, denbora galtzea. Zenbait diskurtso ofizialentzat baztertu nahi den egia ezatsegina izan arren, behinolako erdialde nafar hura, Iruñea, Agoitz eta beste, euskalduna zen; erdaldunek ere egokituko baziren kaleko hizkuntza ikasi behar izateraino euskaldun. Egia ezkutatzeak ez du inondik ere desagerrarazten. Gaur, nire inguru hurbilean bederen, errealitatea oso bestelakoa da, baina hura bezain tematia hau ere. Irakaskuntzak hedatu egin du euskara hiriguneetan; egin beharrekoa zen. Errotzea besterik da, ordea.

Baliagarri sentitzen duguna erabiltzen dugu. Zentzuzkoa da, gainera. Nire ikasle askok euskara ikasi bai, baina horixe egiten dute, ikasi. Ez dute erabili beharrik sentitzen, aukera izan arren; baliorik ikusten ez dioten seinale? Ez guk nahiko genukeen balioa, agian.

Ingurua da beti hezibide. Irakaskuntzak urrats garrantzitsuak eman ditu (eta ematen ari da) bestela inola ere euskaraz jabetuko ez liratekeen gazte asko hizkuntzara hurbiltzea bermatuz. Goia jo ote du hainbat eremutan benetako erabilpena sustatzeari dagokionez? Nire errealitateak baietz esaten dit.

Zein da euskararen etorkizuna hizkuntza bizi gisa, hemen aipatutakoa bezalako giroetan batez ere? Izango al dira egungo ikasle hiritarren bilobak, haien jolasetan, Iruñeko haur haien antzekoak? Ez dakit, baina mezuak ez du derrigorrez guztiz ezkorra izan behar. Gauza asko egin dira; sinestezina izango zen ikastetxe askotan duela hogei urte D eredua nagusi izango zela entzute hutsa. Errealitatea burugogorra da hala ere, lehen bezala orain: haur eta gaztetxoek elkarri zer irakasten dioten eta zertan egiten duten, haiek ari zaizkigu apal eta tolesgabe beraien gaurko lehentasunak erakusten; eta gure erronkak agerian jartzen ere bai. Errealitate hori ahaztu gabe eta den bezala onartuz, egunero ereiten jarraitu beharra dago, euskararen irudi baikor eta baliagarria egunez egun sortzen eta helarazten, euskaldun hazterik izan ez duten gazteei bidean laguntzen, aurrera begira. Azken batean, artxibo-lanean bezala irakaskuntzan, aspaldi galdutakoaren nostalgian trabatuta geratzea masokismotik hurbil dagoen ariketa hutsala iruditzen zait.

Posted on

Irizpide grafikoa, ala fonetikoa?

Xabier Aristegieta Okiñena

Berria egunkariak sarean eskaintzen duen estilo-liburuan honako hau esaten da, Ortotipografia atalean, euskaraz bestelako hizkuntzetako izen bereziak deklinatzeko moduari buruz:

Beste hizkuntzetakoak

›Beste hizkuntzetako izen bereziak deklinatzeko, kontuan hartuko dugu nola idazten diren, ez nola ahoskatzen diren.

Shakespeareren [Shakespearen*]; Voltaireren [Voltairen*]; Googleren [Googleen*]; Greenpeaceren [Greenpeaceen*]

›Bukaerako i grekoa bokala edo erdibokala izan daiteke, baina BERRIAn, deklinatzeko orduan, bokaltzat hartzen dugu beti. Orobat jokatzen dugu bukaerako -w letrarekin:

Derryn [Derryen*]; Kentuckyn [Kentuckyen*]; Midwayn [Midwayen*]; New Jerseyn [New Jerseyen*]; Glasgown [Glasgown*]; Saint Andrewko [Saint Andreweko*]; Wroclawn [Wroclawen*]

›Bukaerako –h letrarekin, honela jokatzen da nagusiki:

Aceheko gatazka; Plysmoutheko [Plymouth?] portua; Ramallaheko erietxea

›Deklinatzean, bukaerako r letra bikoiztu egiten da:

Twitterrek; Kandaharren; Peterrek

Bistan denez, gidalerro horiek jokabide bateratu bat erdiestearen nahiari erantzuten diote, eta alde horretatik goraipagarriak iruditzen zaizkit: kasuko testugileari helduleku zalantzagabe bat eskaintzen diote idazten dabilen hitza deklinatzeko, hitz hori jatorrizko hizkuntzan nola ahoskatzen den jakin beharrik gabe.

Alabaina, erabaki horrek abantailak baino desabantaila gehiago dituela iruditzen zait, eta jarraian nire iritzia arrazoietan oinarritzen saiatuko naiz.

Lehenik eta behin, azpimarragarria da Berriako jarraibide horrek euskal deklinabideari nire ustez ematen dion biraketa ohargarria: beste hizkuntzetako izen bereziak deklinatzeko, “kontuan hartuko dugu nola idazten diren, ez nola ahoskatzen diren”. Alegia, irizpide grafikoa erabiltzen du, eta ez fonetikoa. Eta hortxe ikusten dut nik koska. Koska handia.

Egia da deklinabidea ikasi dugunean betidanik egin izan den bereizketak, hots, “bokalez amaitzen diren hitzak” eta “kontsonantez amaitzen diren hitzak”, ez duela zehazten zeri aplikatua den amaitu hori: idazkerari ala ahoskerari.

Egia da, halaber –bururatzen ez zaidan salbuespenen baten berri ematen ez bazait behintzat–, idatzizkoan kontsonantez amaitzen diren euskal hitzen ahoskera kontsonantez ere amaitzen dela; eta, ustez, gauza bera esan dezakegu –mutatis mutandis– bokalez amaitzen diren euskal hitzez. Hortaz, neurri batean ulergarria da deklinabide-arauek azken hizkia eta azken fonema bat ez etortzeari buruzko aurreikuspenik egin ez izana.

Euskal hitzetan bat baldin badatoz dena delako hitzaren azken hizkiaren eta azken fonemaren bokaltasuna edo kontsonantetasuna, zer ondoriotara iritsi behar dugu? Euskal deklinabideak irizpide grafikoa hartzen duela ardatz, ala fonetikoa?

Nik uste dut ezin dela zalantzan jarri irizpidea fonetikoa dela: bokalak bokal gisa eta kontsonanteak kontsonante gisa taldekatzen dituen irizpidea fonetikoa da; ahoskerari lotua, alegia. Bokalek elkarrekin daukatena ezaugarri fonetiko bat da, kontsonanteetatik bereizten dituena. Eta alderantziz.

Bestalde, dakigunez, euskal deklinabidean –e eta –r bezalako hizki epentetikoak agertzen zaizkigu:

gizon (NORK, mugagabea): gizonEk

etxe (NOREN, mugagabea): etxeRen

Eta epentesia fenomeno fonetiko bat da. Honela definitzen baitu epentesia Ibon Sarasolaren Euskal Hiztegiak: “hitz baten barnean etimologiari ez dagokion fonema baten agerkera” (letra etzana nirea da). Eta Espainiar Hizkuntzaren Errege Akademiak honela dio epéntesis-i buruz: “1. Figura de dicción que consiste en añadir algún sonido dentro de un vocablo” (etzanak, nireak). Eta fonetika/fonologiari dagokien laburdura jasotzen du hasieran.

Ez dut beharrik ikusten euskal deklinabidearen errotze fonetikoan gehiago sakontzeko. Mugatu nahi dut seinalatuta uztera Berriako deklinabide-gidalerro horrek salbuespen nabarmen bat txertatzen duela euskal deklinabidean.

Salbuespena salbuespen, argudia liteke –eta argudio horrek ere badu bere garrantzia– arau horrek uxatu egiten duela, gorago aditzera eman dugunez, egunkariko testuetan zeharreko inkoherentzien arriskua, testugile ezberdinek hitz bat bera deklinakizun hartzen dutenean horren ahoskerari buruz izan lezaketen informazio edo jakintza ezberdinaren ondorioz eman ahalko lizkioketen deklinatze halaber ezberdinen eskutikoa.

Horrela, ba, Berriako arauari jarraituz jokabide bateratu bat lortzen da, bai. Baina zer prezioren truke?

  • Kontuan hartu behar da Berriak gomendatzen duen jokabidea ez dela ahoskera ezezaguneko hitzak –eta horiexek soilik– deklinatzen lagunduko digun itsumutil halako bat, baizik eta sistematikoki aplikatu beharrekoa den jokabide bat; alegia, baita kasuko hitzaren ahoskera arras ezaguna dugunean eta, ikuspegi fonetikotik, Berriaren arauak dioenaz bestela deklinatu beharko genukeela dakigunean ere (barkatu “ikuspegi fonetikotik deklinatu” espresioari pleonasmo-kutsua aurkitzen badiozue).

Adibideak:

Apple (NORK): Applek (Berriaren arabera), Apple-ek (irizpide fonetikoaren arabera)

Google (NORI): Googleri (Berriaren arabera), Google-i (irizpide fonetikoaren arabera)

Le Monde Diplomatique (NOREN): Le Monde Diplomatiqueren (Berriaren arabera), Le Monde Diplomatique-en (irizpide fonetikoaren arabera)

Cambridge (NORI): Cambridgeri (Berriaren arabera), Cambridge-i (irizpide fonetikoaren arabera)

Annie Ernaux (NOREN): Annie Ernauxen (Berriaren arabera), Annie Ernaux-ren (irizpide fonetikoaren arabera)

Horrela, ba, ahozkotik idatzizkorako norabidean, nire ustez anomalia diren horiek eginarazten ditu (marratxoa erabiltzearen gaiaz ez naiz arituko, ez baitut artikulu hau gehiegi luzatu nahi; dena den, ez dut aukera galduko marratxoaren zeharo alde agertzeko: izen arrotzekin, izugarri laguntzen du berehalakoan argitzen noraino iristen den izena eta non hasten den kasu-marka).

  • Baina goiko horrek bigarren parte bat ere badauka; izan ere, kontrako norabidean, hots, idatzizko hori ozenki irakurtzerakoan, bitatik bat :
    • Edo kasuko hitz arrotza gaizki ahoskatzera behartzen du (esate baterako, “Appleren”eko –r hori ahoskatzeko, /aple/ esan behar dugu, eta ez /apel/). Edo, bestela,
    • Beste biraketa bat eginarazten du, baina ez, oraingoan, euskal deklinabidearen fonetikotasunean, baizik eta euskarazko ahoskatze-arauetan, -r mutu dei genezakeena bezalakoak aurkeztuz, soilik horrela uler baitaiteke “Appleren” /apelen/ irakurtzea, edo “Diplomatiqueren”, /diplomatiken/.

Benetan: ez dakit bi aukera horietatik zein gustatzen zaidan gutxiago.

Esango nuke informazio-hutsune bat ez dagokion esparrutik gainditu nahi izatetik sortzen dela korapiloa.

Ez dut ukatzen hitz baten ahoskera ez jakitea problema bat dela hura deklinatzerakoan (nahiz eta gaur egun, Internet bitartez, horrelako zalantza asko eta asko argitzeko modu bikaina eskueran daukagun). Baina iruditzen zait Berriako arau horrek irtenbide faltsu bat ematen diola problemari. Ziurgabetasunaren problemari aterabide-edo bat ematen dio, bai, baina euskararen deklinabidearen eta ahoskeraren nolakotasuna ukitzen duten ondorio sakonagoak ekartzen ditu, azaltzen saiatu naizenez (azken batean, hitz bera modu ezberdinetan deklinatuta ikusteak islatzen duena da haren ahoskerari buruzko uste ezberdinak daudela, ez besterik).

Berriakoa bezalako konbentzioen bitartez nire ustez ebatzi ezinekoak diren kontu gehiago ere badago, dena den.

Hitz bat nola ahoskatzen den ez baita testugileak dakienaz harago egon daitekeen gauza bakarra. Hipotesi bezala plantea daiteke gerta dakiokeela izen berezi bat bizidun bati ala bizigabe bati ote dagokion ez jakitea. Eta horrek ere eragina du deklinabidean, dakigunez. Baina ez luke zentzu handirik izango irizpide grafiko batean oinarrituz kasuko izenari biziduntasuna edo bizigabetasuna esleitzeak.

Litekeenago den adibide bat aipatzearren: gerta dakiguke, era berean, gizonezko ala emakumezko izen berezia ote den ez dakigun izen atzerritar batekin toka ala noka erabili ez dakigula suertatzea. Eta sexua, noski, ez diogu ezarriko aurretiaz finkatutako irizpide orokor baten arabera: nola edo hala ikertu beharrean egongo gara. Dena den, problema hau askoz ere larrikiago pairatzen dute euskarak ez bezala pertsona-izenordainetan edo adjektibo nahiz partizipioetan genero-bereizketa egiten duten gure inguruko hizkuntzek. Torunn, Torkel edo Guro bezalako eskandinaviar izenekin topo egitean, ez nioke inori gomendatuko ezein konbentzioren araberako sexu-esleipenik egiterik… ondorio gutxienez ere komikoak saihestu nahi baditu.

Biziduntasun/bizigabetasuna. Generoa. Jatorrizko ahoskera. Nire ustez, kontu muntadunegiak, konbentzio bidez aurrefinkatzeko.

Posted on

Euskal hitzez

Irantzu Epelde Zendoia

Khyber Pakhtunkhwa eskualdean, Pakistanen, Afganistango muga inguruan, paxtueraren hiztunak diglosia egoeran bizi dira, sustrai sakonak dituen diglosia egoera batean. Hizkuntza ofiziala ingelesa da, urduarekin batera, eta eremu formaletan erabateko nagusitasunarekin erabiltzen da: irakaskuntzan, administrazioan, lan munduan, eta, orokorrean, hizkuntza idatzian. Erakargarritasun handieneko hizkuntza ere bada ingelesa Pakistanen, lan onak lortzeko eta goiko estatus batera iristeko nahitaezkoa, pakistandarrentzat, ingelesa behar bezala jakitea eta mintzatzea.

Ordea, hiztun erkidegoaren ahozko hizkuntza normala paxtuera da: 30 milioitik gora dira, gaur egun, paxtueradunak Pakistanen. Bertako hiztunek horixe erabiltzen dute plazan, azokan, parkean, familian, lagunartean, bulegoko lankideen artean eta bestelako egoera informaletan.

Hemen bezala, beste hizkuntza batzuetako (han, ingeleseko) maileguak esku-beteka hartzeko aro berrian murgilduta bizi dira pakistandar elebidunak, eta hain zuzen Khyber Pakhtunkhwa eskualdeko ikerle gazte batek bere erkidegoan —paxtueradunen artean— ahozko solasaldi naturaletan maileguak nola tratatzen dituzten aztertu berri du[1]. Zehatzago esateko, izenak eta aditzak fonologikoki eta morfologikoki nola egokitzen eta integratzen dituzten. Bere informatzaile batzuen iritziak ere jasotzen ditu lan horretan:

I am very proud of being a Pakhtun. I am conscious of my nationality. I am pretty concerned about my own language Pashto. I love to use Pashto while speaking to any Pakhtun, but as an educated person I don’t mind to use English when it is necessary. (Khan, 2011: 122)

Ikertzaileak nahita galdetzen zien berriemaileei zergatik erabiltzen dituzten ingelesezko hitzak paxtueraz ari direnean. Erantzunak, honelakoak:

I use English while talking to other Pashto speakers for the better interpretation of my feelings and thoughts. I feel easy and comfortable in conversation by mixing two languages. (Khan, 2011: 122)

Paxtuerak euskarak baino gizarte presentzia askoz ere zabalagoa badu ere —adibidez, Iparraldea hartzen badugu kontuan—, halere, Iparraldeko gaurko euskaldun askoren hizkuntza jarrerak bat datoz Khan-ek bere lanean jasotzen dituenekin, eta, hizkuntza kontuetan sartuta, baita maileguak hartzeko garaian erabiltzen dituzten estrategiak ere. Adibidez, aditzei begiratzen badiegu, edadeko euskaldunek erraz integratu izan dituzte frantsesezko aditzak euskarazko solasaldietan, -(a/i)tu atzizkiaren bidez. Frantsesezko partea (aditz erroa) frantses ortografiaren arabera dator gure adibide hauetan: [choqu-atu] (fr. choquer), [exprim-atu] (fr. exprimer), [anonç-atu] (fr. anoncer), [tent-atu] (fr. tenter), [insist-atu] (fr. insister), [nomm-atu] (fr. nommer), [tutoy-atu] (fr. tutoyer), [débloqu-atu] (fr. débloquer), [embêt-atu] (fr. embêter), [contourn-atu] (fr. contourner), [transmett-atu] (fr. transmettre), [dissip-atu] (fr. dissiper), [distribui-atu] (fr. distribuer), [correspond-atu] (fr. correspondre), [modernis-atu] (fr. moderniser), [install-atu] (fr. installer), [accept-atu] (fr. accepter)…

Batzuetan aditz erroa ez da erabat frantses ahoskeraren arabera ahoskatzen; beste batzuetan, berriz, oso-osorik, eta beste batzuetan, erdizka. Frantsesaren eta euskararen fonologia sistemak gaztelania-euskararenak baino urrunago daude, hotsen arteko distantzia fonologikoagatik, baina halere erraztasun handia erakusten dute frantsesezko aditzak (izenak ere berdin) mailegatzerakoan. Gertatzen dena da horiek eta horiek bezalakoak ez direla hiztegietan agertzen. OEH-n datozenak mailegu zaharrak dira: biratu ‘itzuli’, errepartitu ‘banatu’, turnatu ‘(dirua) itzuli’, lantzatu ‘abian jarri’, erreglatu ‘(tresna bat) erabili’, kontserbatu ‘gorde, mantendu’, partaiatu ‘partekatu’ eta abar. Baina horietako adibide bakoitzak ere noizbait egin du bere bidea, euskal(dunen) hiztegian sartu arte…

[1] Khan, Arshad Ali. 2011. Azad Jamu & Kashmir-eko Unibertsitateko (Pakistan) tesi argitaragabea.

Posted on

Shakespeareren ‘Ametsa’

Iñaki Iñurrieta Labaien

Joan den asteartean agertu zen hedabideetan DSS2016k eta EIZIEk elkarrekin emandako prentsaurrekoaren berri, eta, beraz, irakurle batzuek jakingo duzue honezkero nola 2016an Shakespeareren Uda gau bateko ametsa eszenaratuko den Cristina Enea Parkean, euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez. DSS2016k Juan Garziari enkargatu dio euskarazko itzulpena, eta, hori dela-eta, itzulpen-prozesua bera gizarteratzea helburu, zenbait ekitaldi antolatu dituzte EIZIEk eta DSS2016k udazken honetarako.

Lehen saioa joan den asteartean bertan izan zen, irailaren 30ean, itzultzaileon patroi San Jeronimoren egunean, Gasteizko Letren Fakultatean. Izenburua, “Itzultzailea sukaldean”, eta parte-hartzaileak, Juan Garzia, Larraitz Ariznabarreta shakespearezalea eta Maialen Berasategi itzultzailea; hirurak ere, Idoia Noble saio-gidariaren esanetara.

Bi ildotan bil litezke han esandakoak (gehiegi sinplifikatzeko arriskua neure gain hartuta): bat, A Midsummer Night’s Dream itzultzeari ekin aurretik kontuan hartu beharreko zenbait ohar; bestea, Juan Garziak bere itzultzaile-eskarmentutik itzultzailegaiei emandako aholkuak.

Itzultzeari ekin aurretik kontuan hartu beharrekoen artean, jatorrizko testuaren generoari buruzkoak ondo zehaztea da lehenetako bat. Uda gau bateko ametsa komedia bat da, komedia endredozkoa, artzain-giroko osagaiak dituena, karnabaleskoa: horiek guztiek tonu jakin bat ematen diote obrari, eta itzultzaileak tonu horri antzeman behar dio, gero asmatuko badu. Hanka-sartze handiak egin litezke, esaterako, itzultzaileak ez badu atzematen obrari darion ironia.

Bestalde, plano eta maila desberdinetan ari dira pertsonaiak: gazte maitaleen laukote protagonista; Atenasko errege-erreginak eta nobleak; basoko elfoak, maitagarriak eta abar; eta arlote-koadrilla. Pertsonaiok beren izaera edo mailari dagokion eran mintzatzen dira: serio edo txantxetan, estilo jasoan edo xehean, bertsotan edo prosan…. (Izan ere, zati asko neurtitzetan ditu A Midsummer Night’s Dreamek; Shakespeareren beste edozein obratan baino gehiago dira neurtitzak, proportzioz).

Alegia, pertsonaia bakoitza dagokion erregistroan mintzarazi behar du itzultzaileak. Hain zuzen ere, erregistroaren arazoa aipatu zuen Maialen Berasategik, aurrez EIZIEren webean proba-harri jarritako laginekin egindako itzultze-saioetan: ohartu zela pertsonaia desberdinak berdin mintzarazi zituela euskaraz. Jatorrizkoan, ordea, nabarmena da pertsonaiak erregistroaren aldetik ezaugarritzeko borondatea, Larraitz Ariznabarretak berretsi zuenez.

Juanek itzultzailegaiei emandako aholkuen artetik, berriz, zenbait bikote antitetiko nabarmenduko nituzke, halakoetan biltzen delakoan itzultzeak muin-muinean duen izate kontraesankor, paradoxikoa:

–Umiltasuna-harrokeria. Inozo puntu bat behar da itzultzea posible dela uste izateko (are gehiago, Shakespearerenak itzul daitezkeela uste izateko); baina baita harrokeria pixka bat ere, norbera jatorrizkoaren pareko bertsio bat emateko gai dela sinesteko. Bietarik behar du itzultzaileak, beraz: harro umila izan, edo umil harroa.

–Urrun-hurbil. Jatorrizkoarekiko leialtasuna dela-eta, urrun-hurbil auzia ere planteatu zen; zenbateraino hurbildu edo lotu hitzez hitzezkoari, zenbateraino urrundu, libre jardun? Ahal bezain hurbil, itzulpenak testu autonomo gisa funtzionatzen badu; eta funtzionatzen ez badu, behar bezain urrun… funtzionatzen duen puntura iritsi arte.

–Shakespeare edo/ala ni. Shakespeare itzultzean, Shakespeareren baitan sartu beharra du itzultzaileak, hau da, Shakespeare izan behar du. Juanen hitzez esateko, “trantze eskizofreniko kontrolatuan” jardun behar du. Bestalde, ez du pentsatu behar jenialegia denik, ez du saiatu behar “Shakespeare hobetzen”. Jenialtasunaren tentalditik begiratzeko aholkua: ustez ideia izugarri on bat duen bakoitzean, tartetxo bat uztea, betiere, beroarena kentzeko (Horra paradoxa, beraz: Shakespeare izan, eta jenialtasunari uko egin).

Amaitzeko, autokritika pixka bat egin beharrean gara antolatzaileok, begi-bistako kontu baten inguruan: EIZIEk sukalde gisa pentsatu eta iragarri zuen ekitaldia; hortik zetorren saioaren izenburua. Hitzekiko borrokan, bertsolaria nola, halaxe agertzea nahi genuen itzultzailea, saiora zetorrenak borroka horren izpi batzuk bederen jaso ahal zitzan. Bestalde, sukalde horretan parte hartzera –hitzekin jolas egitera– gonbidatu genuen jendea, bai eta zenbait lagin eta material edonoren esku jarri ere horretarako, gure webean, egun batzuk lehenago. Gehitxo; beroarena kentzea ahaztu zitzaigun guri ere. Ikasturtea hasi berri, ez da egon astirik ez modurik horrek aurrez eskatuko lukeen lanik egiteko. Beharbada, bigarren sukaldean, hil honen 30ean, aukera gehiago izango dira horretarako; kontuan izanik orduan Bertsozaleen Elkartekoen eta bertso-eskolen partaidetza espero dugula. Erronka polita hori ere: bertsolaritza Shakespeareren mundura hurbiltzea, eta alderantziz, Shakespeare bertsolaritzara. Baina horretaz, hurrengoan.

Posted on

«Trafiko»ari bidea itxi nahian?

Alfontso Mujika Etxeberria

Gaurkoan (ere), txikikeria bat. Erreparatu diozue inoiz trafiko hitzari hiztegi ofizialetan?

Hiztegi Batuaren lehen itzulian bertan sartu zen hitza, honela:

trafiko iz. (merkataritzakoa eta drogena).

Alegia, bi adiera edo azpiadiera onartu dizkiote, merkataritzakoa (arrunta) eta drogena (markatua). Eta ibilgailuen ibilia adierazteko, berriz, ez da aipatzen. Hiztegi Batuko parentesi arteko oharra ikusita, pentsa genezake nahita baztertutako adiera dela.

Geroago, Euskaltzaindiaren hiztegia etorri da. Eta, harrigarria bada ere, Hiztegi Batuak onartzen dion baino are esparru semantiko estuagoa onartu dio:

trafiko iz. Legez kanpokoa, ezkutukoa edo lotsagarria edo den salerosketa. Trafikoetan hitsena, jendeen trafikoa. Droga trafikoa.

Zergatik adiera-murrizte hori? Nahi gabeko irristada ote? Jakinaren gaineko erabaki inon esplizitatu gabea? Esku beltz bat ote? Nik ez dakit, baina harrigarria da.

Harrigarria da, ezer baino lehen, ikustea hitz horren beste adiera bati, Hegoaldeko edonori galdetuta lehenengo aipatuko lukeen horri (ibilgailuen atzera-aurrerako hori, ibilgailuen zirkulazioa) tokirik ez zaiola egin nahi izan.

Beste hiztegi batzuetan begiratuta, aldatu egiten dira gauzak. Adibidez, Euskalterm datu-bankuan, gaztelaniazko tráfico hitza sartuta, ikusten da ahalegin bat egin dela zirkulazio hitzaren bidez emateko ordainak euskaraz (frantsesez, askotan, circulation erabiltzen baita). Hala ere, muga garbi-garbi bat ageri da Administrazioan: Trafikoa Kudeatzeko Zentroa, Trafiko Zuzendaritza Nagusia…, baita OTA/TAO sigla ezagunaren atzean ere: ordenación del tráfico y aparcamiento / trafiko eta aparkamenduaren ordenamendua.

Elhuyar hiztegiak (euskara-gaztelania hiztegi elebiduna) lau adiera esleitu dizkio trafiko hitzari; hau da, ez dio aski iritzi Hiztegi Batuaren eta Euskaltzaindiaren hiztegiaren deskribapenari:

trafiko

  • 1  iz. [legez kanpoko salerosketa] tráfico

droga-trafikoa: tráfico de drogas

  • 2  iz. [ibilgailuen zirkulazioa] tráfico, circulación

autobideko lanek trafikoa zaildu egiten dute: las obras en la autopista complican el tráfico

TAO, trafiko eta aparkamenduaren ordenamendua: OTA, ordenación del tráfico y aparcamiento

  • 3  iz. [zirkulazioa, mugimendua] tráfico, circulación

itsas trafikoa nabarmen handitu da azken urteotan: el tráfico marítimo ha aumentado notablemente en los últimos años

  • 4  iz. (Inform.) tráfico

webgune baterako trafikoa handitzeko metodoak: métodos para aumentar el tráfico a un sitio web

Zehazki hiztegiak ere ibilgailuen zirkulazioaren adieran eta salgaien mugimenduarenean ere ontzat ematen du:

cabotaje m kabotaje, itsasbazterreko trafiko
guardia de tráfico, (individuo) trafikoko poliziakide.
tráfico 1 m (de vehículos) zirkulazio, trafiko
urbano 3 m,f colq (guardia) (trafikoko) udaltzain

Bide batez, komeni da ikustea nola definitzen den gaztelaniaz tráfico hitza orain, DRAEn eguneratu baitute artikulua:

tráfico (Del it. traffico).
1. m. Acción de traficar.
2. m. Circulación de vehículos por calles, caminos, etc.
3. m. Movimiento o tránsito de personas, mercancías, etc., por cualquier otro medio de transporte.
4. m. Inform. Flujo de datos que se envía y se recibe a través de la red, medido en cantidad de información por unidad de tiempo.

Ez du merezi erabilera-datu orokorrak aztertzen hastea. Garbi dago trafiko hitza luze eta zabal erabiltzen dela. Baina erakusgarri ona izan daiteke Ereduzko Prosa corpusa, idazkera zaindua soilik islatzen baitu: dozenaka idazlek erabili dute trafiko hitza ibilgailuen joan-etorria adierazteko, eta dozenaka literatura-liburutan argitaratu da:

Aingeru Epaltza, Anjel Lertxundi, Bernardo Atxaga, Edorta Agirre, Edorta Jimenez, Edurne Elizondo, Eskarne Mujika, Fernando Rey, Gotzon Garate, Harkaitz Cano, Hasier Etxeberria, Iban Zaldua, Imanol Zurutuza, Iñaki Arranz, Iñaki Zabaleta, Iñigo Aranbarri, Irene Aldasoro, Javi Cillero, Joan Mari Irigoien, Jon Arretxe, Joseba Sarrionandia, Joseba Urteaga, Joxe Austin Arrieta, Joxemari Iturralde, Joxemari Urteaga, Joxerra Garzia, Juan Ignacio Pérez / Pello Salaburu, Juan Luis Zabala, Karlos Linazasoro, Koldo Izagirre, Lopez de Arana, Lourdes Oñederra, Markos Zapiain, Migel Angel Mintegi, Mikel Hernandez Abaitua, Oskar Arana, Pablo Sastre, Paddy Rekalde, Pako Aristi, Patxi Iturritegi, Patxi Zubizarreta, Pello Lizarralde, Pello Salaburu, Pello Zabala, Ramuntxo Etxeberri, Sonia Gonzalez, Unai Elorriaga, Urtzi Urrutikoetxea, Xabier Etxabe, Xabier Mendiguren Elizegi, Xabier Montoia…

Eta, badaezpada, inork ez dezala pentsa Iparraldean ez dakitela zer den trafikoa. Hona hemen Le Petit Robert de la langue française hiztegiaren definizioa:

TRAFIC
(…) (mil. xixe ; ang. traffic) 2. Mouvement général des trains ; fréquence des convois sur une même ligne. Un trafic intense. — par ext. Trafic maritime, routier, aérien. // Circulation des véhicules. Trafic dense sur le phériphérique.

Alegia, hiztegi horren arabera, ibilgailuen zirkulazioari frantsesez trafic esaten zaio XIX. mendearen erdialdeaz geroztik. Hala ere, egia da circulation hitza ere erabiltzen dela. Bestalde, trafic hitza espezializazio-arlo askotan erabiltzen da frantsesez ere, gaztelaniaz eta ingelesez bezala. Hona hemen adibide batzuk, frantsesetik hartuak:

trafic. Information transmise sur une voie de communication.

trafic, trafic routiere. Le concept de trafic sous-entend une possibilité de mesure.

trafic, trafic aérien. Dans le domaine du transport aérien, désigne le transport de passagers, de fret et de poste.

trafic, trafic téléphonique. Ensemble des demandes de communication émanant d’un groupe d’abonnés ou écoulées au moyen d’un groupe de circuits ou de jonctions considéré en tenant compte de la durée aussi bien que du nombre des communications.

trafic. Ensemble des demandes de communication émanant d’un groupe d’abonnés ou écoulées au moyen d’un groupe de circuits ou de jonctions considéré en tenant compte de la durée aussi bien que du nombre des communications.

trafic. Ensemble du mouvement de la navigation et des courants de voyageurs et de marchandises caractérisant les activités d’un port.

trafic (Circulation des trains). Ensemble de données qui caractérisent l’importance du service assuré sur une ou plusieurs lignes pendant une certaine période. On peut considérer soit l’importance des parcours, soit l’importance conjuguée des parcours et des charges (Conseil international de la langue française).

Ez daukat nik ezer zirkulazio hitzaren kontra, baina trafiko hitza ezkutatu nahi izatea edo adieraz kamustu nahi izatea alferrikakoa da, eta ez du abantailarik, alderantziz baizik.

Posted on

Euskararen desafektua (II)

Asier Larrinaga Larrazabal

Adin batetik beherako euskaldun zaharren artean, deriba kezkagarri bat igarri dut azkenaldian, nik euskararen desafektua deritzodana. Lehengoan, desafektu horren arrazoi bat aztertu nuen: euskaldunak inguratzen dituen euskararen sinesgarritasunik eza. Post honetan, euskaldunei eskaintzen zaien euskararen funtzionaltasunaz arituko naiz, eta hurrengorako utziko dut arazoaren hirugarren korapiloa, adierazkortasuna.

Funtzionaltasuna esaten dudanean, erabilera-eremuak dauzkat gogoan. Bilbo Handian ―nire bizitzaren zatirik handiena hor egiten baitut―, zenbat eremutan zait euskara erabilgarri? Balantze moduko bat egitera noa, euskarak galdu dituen eremuak, irabazi dituenak eta eskueran dauzkanak aintzat hartuz.

GALDUAK

Euskara hizkuntza hila da toki-izen berriak sortzeko. Ezaguna da hiriburutik hurbileko hondartzei zelan aldatu zaien izena; mendiei, beste horrenbeste. Alferrik da erakundeek euskararen aldeko ahalegina egitea, Zubizuri edo Isozaki Atea nekez piztuko baitira bilbotarren ahotan pasarela de Calatrava edo torres de Isozaki-ren kaltetan. Uri Zaharrean bada taberna bat, Zazpi Bide, bide-gurutze batean dagoena beste hainbat tabernaren ondoan. Jende mordoa erakartzen duen toki horri deitzeko aukera polita zen Zazpi Bide ―lepoa jokatuko nuke taberna bataiatu zutenek bide-gurutzearen irudia zeukatela gogoan―, baina El Triángulo zabaldu da oraintsu. Bihoztunen batek Hiruki gunea idazkuna jarri du horma batean, kartoizko kartel dotore batean. Susmoa dut bertan fosilduko dela euskarazko izena.

hiruki gunea

1970eko hamarkadara arte, euskararen babestokia ―sanctuary esango lukete ingelesez― baserria zen. Egun, lehen sektorearen teknifikazioak eta ―oroz gain― euskara lanbide-heziketatik ia erabat erbesteratuta egoteak baserritar eta abeltzain modernoak euskaraz moldatzeko gai ez izatea ekarri dute. Txorierriko mahastizainek orain hamarkada batzuk baino txakolin hobea egiten dute, baina nekez esango dute aihen, muztio, legamia, hartzidura… Ederto asko ―gaztelaniaz dihardutela ― coupage, monovarietal, despalilladora… Ez noa adibideak luzatzera Oñatiko Artzain Eskolan ikasitakoekin edo beste zernahirekin.

Beste galera bat: Bilboko Uri Zaharreko elizetan ez dago euskarazko mezarik. Meza elebidunen bat badago, baina euskara hutsezkorik ez. On Klaudio Gallastegik burua altxatuko balu! On Klaudiok Bilboko ―eta Euskal Herri osoko― euskaltzaletasunaren epizentro bihurtu zuen San Antongo igande eguerdiko euskarazko meza 1970eko hamarkadan. Gizarte gero eta sekularizatuago honetan, ez dirudi hutsune handirik utzi duenik.

Oro har, galeren aldean jarri ditudan eremuak ez dira, itxura batean, gauza larriegia, baina esan beharra dago galerak gero eta nabarmenagoak direla, eta itzulezin diruditela.

IRABAZIAK

Irabazietan, pisu handiko hiru eremu daude: administrazioa, hezkuntza eta hedabideak. Nahiko dira hirurok balantzea positibotzat jotzeko, teorian behintzat. Egiazko panorama, ostera, etsigarria da. Euskara ikasgelara sartu da, baina hor barruan geratu da zerratuta, jolaslekura irten barik. Hedabideei dagokienez, berdin. Gero eta gehiago dira euskarazko kazetak, telebistak eta irratiak; berorien audientzia, baina, gero eta txikiagoa. Euskara paperean eta uhinetan harrapatuta dago, euskaldunei erakargarri edo interesgarri ez zaien eskaintza batean katigatuta.

Zorionez, badago hori baino gehiago, jendearen ekimenak aurrera atera duen eremu oso bat: mundu zibernetikoa. Ez gara jabetzen zenbat zor diegun era guztietako aplikazioak, programak eta sistema eragileak euskaratzen jarduten dutenei. Izan ere, ziberespazioko arrakasta izango da irabazirik pisuzkoena. Edozelan ere, sintomatikoa da bakarkako eremu bat izatea, euskara agerira ateratzen ez duena.

ESKUERAN

Optimista naizenez gero, egingarrien zutabean jarriko ditut lehengo batean haur eta gazteen aisialdirako zirriborratu nituen aukerak.

Gauza bera egingo dut hizkuntza-paisaiarekin; egingarrien zutabera. Bilbon eta inguruko herrietan, hutsaren hurrengotzat jo daiteke euskarari espazio publikoan egiten zaion lekua, erakunde ofizial eta publikoen salbuespentxo lotsatuak salbuespen. Ez dut itxaropena galtzen, hala eta ere, Iparraldean Euskararen Erakunde Publikoak eta Euskal Moneta elkarteak saltokietako kartelak euskaraz jartzeko helburuarekin sinatu duten hitzarmena ikusita. Beharbada, egunen batean, argiren bat piztuko zaie Bizkaiko Ostalarien Elkartekoei, Uri Zaharreko Merkatarien Elkartekoei edo besteren batzuei Bilbon eta inguruetan antzeko ekimen bat aurrera ateratzeko. Nolanahi ere den, kontsumitzaileen eta erabiltzaileen hizkuntza-eskubideen gaineko ganorazko dekretu batek asko konponduko lituzke gauzak.

Zerrenda ixtearren, eskueran dugu, halaber, irismen eta ikusmira zabaleko kultura- eta hizkuntza-errepertorioa osatzea gure gizartean. Ia behar ez den sasitzan sartu barik azaltzen dudan kontu hau. Latinoamerikanizatu egin gara. Ez musikan bakarrik; baita beste kultur adierazpen askotan ere. Eta latinoamerikanizazioaren eskutik, gure errepertorio-premiak murriztu egin dira, gaztelania aski bihurtzeraino. Orain hamarkada batzuk, esate baterako, Europatik etortzen zitzaigun musika, ingelesez, frantsesez, italieraz, alemanez… Horrelako ingurune eleaniztun batean, euskarak errazago izango luke bere nitxoa egitea. Shakira, Violetta, Carlos Baute, Amarte así, Frijolito, Isabel Allende, Yo soy Betty, la fea… asebetegarri zaizkigun neurrian, euskara alferreko zaigu.

Oraingoz, atal honetako eremuak erdararen aldean daude. Borondate politikorik ez badago, herritarrak kontzientziatzen ez badira, hor segituko dute.

BALANTZEA

Balantze orokorra negatiboa da. Euskara oso eremu gutxitan da erabilgarri eta, erabilgarri den eremuetan ere, derrigortasuna, bakarkakotasuna, glamourrik eza eta halako zamak daramatza. Euskara erabilgarri ez bada, hiztunari funtzionala ez bazaio, ez da harritzekoa desafektua.