LEHENAGOKOAK – 27 orrialdea

2015-03-20

ITZULEKTOLOGIA: dialektologi itzulpengintzatik itzulpen-dialektologiara(ntz)

Borja Ariztimuño López

Atzokoa aitaren eguna izan bazen, gaurkoa aitaren-eguna izango da blog honetan. Izan ere, euskal testu zaharretan gehien aipatzen den aita (Gure Aita edo Aita Gurea) izango da hizpide, edo hobeto esanda, hari eskainitako otoitz ezaguna. Baina, has gaitezen hasiera-hasieratik (kronologikoki ez bada ere).

Ezagun izango zaizue, noski, euskarazko testuen urritasun eta berankortasuna (erlatiboa, dena den), eta are gehiago homogeneotasun temati(ko)a: hala biz.

Hortaz, berebiziko garrantzia dute “kanon” horretatik aldentzen diren testuek, erlijiozkoetan ageri ohi ez diren egiturak eta formak biltzen dituztelako, eta, bide batez, lan filologikoari zirrara apur bat eransten diotelako!

Filologi lan hori egoki eta xeheki egitea ezinbestekoa zaigu hizkuntzalaritza historikoan gabiltzanoi, denboran atzera eta ikerketan aurrera urrats sendoz eta fidagarriz egin ahal izateko. Azter-eremu zabal horren barruan, dialektologia historikoak du, beharbada, oztoporik handiena.

L. L. Bonaparteren XIX. mendeko landa-lan eskergak (lan da lan) datu asko utzi ditu gure eskura, baina, egia da ere hein handi batean itzulpenetan oinarriturikoak direla, sistematikoki eta helburu jakin batekin e(ra)gindako itzulpenetan hain zuzen. Ezin zaie ukatu daukaten balioa, jakina, halako corpus paralelo erraldoirik ez baitugu beste inoiz izan, dakidala. Alabaina, desberdintasunak erakustea xede zuten itzulpenak (printze-zuzendariaren “aurreiritziak” tarteko), ez bide dira litekeen iturririk aratzena, halakorik inon bada. Kantitateak berdintzen-edo kalitatea.

Edonola ere, testuok berriegi, modernoegi begitantzen ahal zaizkio euskalki zaharren egituraketa, eta euskalkien sorrera eta hasierako garapena aztertu nahi dituenari. Horretarako, lekukotasun askoz ere zaharragoak behar, eta horiek exkax gurean (geroz eta gehiago badira ere, zorionez!).

Hemen sartzen da gure aita. Edo aitagurea.

Zein da, bada, euskalki gehienen lekukotasun zaharrenetarikoa? Bada, hain zuzen ere, horien corpusa osatu dut (hogeitaka itzulpen ezberdin), eta haren azterketan dihardut orain, aurki-edo emaitzaren bat argitaratzeko esperantzan.[1]

Jabetzen naiz, halere, Bonaparteren bildumaren pareko eragozpenak dituela honek ere. Hasteko, itzulpenak dira, eta horrelakoetan (bereziki erlijio-testuetan) iturriari zor zaion fideltasunak eta iturriaren ezaugarriek berek (jatorrizko hizkuntza desberdinak, adibidez) izan dezaketen eragina kontuan hartu behar da. Gainera, helburu dialektologikorik ez, baizik eta aitaren hitza albait zabalen hedatu nahi izanik, hizkuntz eredu jakin bati (tokian tokiko “estandarrari”, aldaera prestigiodunari) jarraitu izana ere espero izatekoa da. Azkenik, honelako testuetan arkaismoak eta berrikuntzak nahaska topatuko ditugu, alde orotako indarrak izaten baitira tradizio zahar-berrietan.

Datorrena datorrela, gogotsu ekin diot aztergaiari: txarrenean, bagenekiena edo uste genuena berrestera etorriko da (lankide gutxiko alor batean, pixka bat es…), eta, onenean, ondo ulertu gabeko edo oharkabean igarotako ezaugarriren bat edo beste hobeto konprenitzea ekarriko ahal du!

[1] Aurrerago sinesten dut edo kredo deritzona sartzeko asmoa ere badut, konturaturik ia beti elkarrekin doazela eta, beraz, corpus paraleloa zabaltzeko aukera dagoela.

2015-03-19

Txinera jakinda ez zaizu lanik faltako!

Maialen Marin Lacarta

Horrelakoak maiz entzun behar izaten ditut, batzuetan niri zuzenduta eta bestetan slogan moduan, hizkuntz eskola eta unibertsitateetan, baita ikasleen ahotan ere. Baina motibazio horrek bultzatuta txinera ikasten hasten denak berehala eman ohi du amore, eta beste zerbaiti ekiten dio.

Bada azken aldi honetan entzun dudan beste joera bat, txineratiko itzultzailearen lan-egoera are zailagoa egiten duena. Gutxitan jaso ditut txineratik itzultzeko lan-eskaerak, baina orain dela pare bat aste agentzia batetik idatzi zidaten, nire izena ACEtteko datu-basean aurkitu zutela esanez eta nire tarifen berri galdetuz. Normalean literatura itzultzen dudanez, tarifak guztiz zaharkituta geratu zaizkit eta, webgune pare bat kontsultatu ondoren (Bartzelonako Unibertsitate Autonomoak eskaintzen dituen zerbitzuen tarifak, adibidez), lagun batengana jo nuen aholku bila. Nire lagunak proiektu-kudeatzaile bezala lan egin du urte luzez eta, gainera, txineratik itzultzen du noizbehinka. Beraz, itzulpen-tarifak argi edukiko zituela pentsatu nuen. Tarifen berri eman zidan, bai, baina txinatarren lehiaren arriskuaz ere hitz egin zidan. Agentzia bateko kudeatzaileak tarifa oso altuak zituela esan omen zion behin nire lagunari; izan ere, Txinako itzultzaile bat berak eskatzen zuenaren herenarekin konformatzen baitzen. Kalitatea ez zen berdina izango, noski, baina bezeroak testuak zioena gainetik ulertu besterik ez zuen nahi eta, beraz, nahiago zuen itzulpen merkeena kontratatu.

Horrelako kontuak entzutean nire alde idealistak pentsatzen du itzulpenaren funtzioaren arabera, bezeroak kalitate hobea edo kaskarragoa bilatuko duela. Baina oinak lurrean jarri eta konturatzen naiz antzeko zerbait gertatzen dela literaturaren kasuan ere: lehenago aipatu izan dudan bezala, Kailasek Mo Yanen itzulpen kaskarrak argitaratu ditu, ingelesetik abiatutakoak edo gaztelaniaz dakien txinatar batek itzuli eta editoreak zuzenduak[1]. Eta ez txineraz dakien itzultzaile onik ez dagoelako, baizik eta hala lan egitea merkeagoa delako. Horri buruz luze hitz egin nuen nire doktoretza tesian, eta editoreekin izandako elkarrizketak oso interesgarriak izan ziren.

Baina, tira, kalitatezko adibideak ere badaude, ezta? Arlo guztietan daude txapuzeroak azken finean. Halere, txineraren kasuan txapuzekin toleranteagoak garela iruditzen zait. Txinera oso zaila baita, mistikoa, exotikoa eta hiru erok baino ez baitute ulertzen (hor doaz, bidenabar, nekatuta naukaten beste hainbat estereotipo…).

Diru eta lan kontuak alde batera utzita, gustua hartuz gero, txinera ikastea bizio bihur daiteke. Gure ikuspuntutik begiratuta horren ezberdina den hizkuntza bat ikasten hasteak kuriositatea pizten digu eta hizkuntza-sistema eta mundu berri batzuen ateak zabaltzen dizkigu. Euskal Herrira itzuliz gero lan bila hasten banaiz ezingo dut sarrera honen izenburuko slogana erabili! Baina ziur jendea txinera ikastera animatzeko argumentu errealistagoak bururatuko zaizkidala.

[1] Iaz txineratik zuzenean itzulitako eleberri bat argitaratu zuten, baina oraindik ez dut esku artean eduki.

2015-03-17

IDITE eta Hobelex, ezinbesteko tresna bi

Karlos del Olmo

Eguneroko lanean, itzultzaile, interprete eta zuzentzaileok noraezekoa dugu Euskaltzaindiak lexiko alorrean erabaki berri dituenen jakitun egotea (betetzea, gero, norberaren erantzukizuna eta erabakia), eta geure barneko datu baseak eguneraturik izatea ez da beti erraza gertatzen, egunerokotasunak berak autoprestakuntzarako tarterik eskaini ezean. Eginkizun horretan, laguntzaile fin eta maratzak dira UZEIk eskaintzen dituen bi tresna: Hobelex eta IDITE.

Hobelex Microsoft Officerako plugin bat da, eta instalatu ondoren, ortografia eta lexikoa zuzentzen laguntzen digu, euskaraz akats ortografikorik gabe idazteaz gain, lexiko zuzen eta eguneratua erabiltzea bideratzen ere du eta. Zuzentzaile ortografikoa da; hortaz, erratak edo akatsak markatu eta zuzentzeko hautabideak proposatzen ditu.

Hori ez ezik, lexikoa kontrolatzeko bidea ere ebakitzen du —hortxe datza haren ekarririk onuragarriena—: Euskaltzaindiaren arauetan eta Terminologia Batzordearen erabakietan “baztertzekotzat” edo “bigarren mailakotzat” jotako berbak nabarmentzen ditu, bai eta hobetsitakoak edo gomendatutakoak proposatzen ere.

Beste tresna batzuek ez bezala, Hobelexek bermatzen du erakunde arautzaileek etengabe arautzen, hobesten eta baztertzen duten lexikoa erabili ahal izatea, ia unean-unean eguneratzen baitute arduradunek.

Nork bere hiztegia txertatzeko atea ere zabalik du, jakina, eta hori ez da ahuntzaren gauerdiko eztula; dena dela, altxorrik handiena, ezbairik gabe, 130.000 bat lexiko sarreradun euLEX datu-basea da, Euskaltzaindiaren arauak eta Eusko Jaurlaritzako Terminologia Batzordearen erabakiak zein irizpideak baitarabiltza, modu automatizatuan. Hitz edo forma onartuez gainera, bigarren mailakoak eta baztertzekoak ere daramatza, hala, forma hobetsia erakusten du fidagarritasun maila handiz, arau edo gomendioak plazaratu orduko eta ahala, datu-basean txertaturik geratzen dira eta.

Teknika aldetik, euLEMA euskararako analizatzaile morfologiko automatikoa da bion eragilea, berbak analizatu eta sortzeko gauza baitugu. Hori bitarte dela, zuzenduriko berbak deklinatuta eskaintzen ditu.

IDITE beste maila bateko laguntzailea da, harroinean arestikoaren datu-base ahaltsu bera badu ere, bai eta euLEMA analizatzailea ere. Bigarren hau weberako aplikazio moduan dabil, eta berbak idatzi ahala lan egin beharrean, testu osoa (laburra ala luzea) aztertzen du, bai eta haren gaineko txostena eskaini ere: hau da, ohar lexikoak eta hitz ezezagunak batzen dituen zerrenda erakusten du, PDFan esportatu nahiz norberaren zerrendan gordez joateko.

IDITE Euskaltzaindiak berak darabil, berberak emandako arauekiko adostasuna egiaztatzeko.

Nabarmentzekoa da marra aukerakoa duten hitz elkartuetan, lanabes biok beti proposatzen dituztela marradunak.

Presaka jardun beharra edo ikasteko astirik ez izatea, dagoeneko, ez dira akiakula lexikoa “txukun” ez erabiltzeko (hala gura izanez gero, jakina). Zertan esanik ez, estandarizazioa errazago egiteko tresna on-onak dira, bi-biak.

2015-03-16

“Eres una surguiñona“

Maialen Berasategi Catalán

Hala bota izan zigun inoiz gure izeba zaharra zenak, gaiztakeriatxoren bat egiten edo ziria sartzen saiatu gintzaizkionean. Gaztelaniadun elebakarra zen, Tuteran jaioa eta bizia, eta ederki harritzen, gozatzen eta liluratzen gintuen maiz Erribera inguruko hitz eta hizketekin. Uste dut barrea atera zitzaidala kalifikatzaile hura entzun nion lehen aldian, hain iruditu zitzaidan fonetikoki indartsua; baina orduko hartan, seguru asko, konturatu ere, ez bera eta ez gu ez ginen konturatu “sorgin galanta zara zu” esaten ari zitzaigula, erdi euskaraz. Gure izeba erdaldun elebakarra.

Beste batzuetan, honelakoak botatzen zituen: “Esa era una casquivana y una malachandra”. Garai urrunetako soinua ekartzen zidaten bi hitz horiek. Ez nekien haien definizio zehatza, baina ederki entenditzen ziren. Inork oraindik dudarik badu ere, hona hemen malachandra hitzaren erabileraren erakusgarri argi bat, Jose Mari Esparzaren Potosí: andanzas de un navarro en la guerra de las naciones[1] liburutik hartua:

Gerora ohartu ginen malachandra hori, surguiñona bezalaxe, euskal jatorriko hitza izango zela ziur asko: mala etxandra; etxeko andre txarra.

Izan ere, ez batere aspaldi –gaur egun ere bai, inoiz–, han bezala hemen, izan euskaldun izan erdaldun, etxeko andre txarra izatea andre txarra izatea zen; casquivana bat, azken finean.

[1] Txalaparta, 1996.

2015-03-13

“Egokitasuna” zenbait hiztegitan

Igone Zabala Unzalu

Otsaileko artikuluan zenbait hiztegiren sarrerei buruz aritu ginenean, oraingorako utzi genuen Zehazki Hiztegiak eta Euskaltzaindiaren Hiztegiak ordainen, adieren edota joskera-ereduen hurrenkera edota kopurua azaltzeko erabiltzen duten “egokitasun” terminoari buruzko gogoeta. Bada, egindako iragarpena betetzen saiatuko gara artikulu honetan.

Sarasolaren Zehazki hiztegiaren sareko bertsioaren erabiltzaileentzako oharretan ondoko paragrafoarekin egingo dugu topo erabiltzaileok, hasiera-hasieratik:

ERDAL SARRERA-HITZEN EUSKAL ORDAINAK egokitasunaren arabera paratu ditut, nire ustez egokiena dena aurrena jarriaz. Ene iritziz, aurren hori saiatu behar luke lehendabizi erabiltzaileak, eta arrazoiren batengatik ez badu gogoko, hurrengora jo, gogokoena gertatzen zaiona aurkitu arte. Bestalde, erdal sarrera bakoitzean euskal ordain gutxi paratzen saiatu naiz, erdarazkoari gehiena hurbiltzen direnak hautatuz: kontrara jokatzeak euskal hitzen esanahia areago lausotzea besterik ez dakar nire ustez.

Euskaltzaindiaren Hiztegian ere, egoki(tasun) terminoa aurkituko du hiztegiari buruzko xehetasunen bila sarreran murgilduko denak:

Sarrera bakoitzaren adiera bakoitzean berariaz saiatu gara gure tradizio idatziko joera nagusiei men egiten, eta joskera maizkoenak eta ongien dokumentatuak jasotzen. Hau da, joskera-eredu guztien argazki moduko bat eratzen saiatu gara, eredu bakoitzari bere pisua, maiztasunaren edo egokitasunaren arabera ematen saiatuz, hots, maizko ereduei edo eredu egokienei adibide gehiago eskainiz…

Jakina da egokitasunarena kontzeptu erlatiboa dela, alegia, zerbait egokia dela diogunean zertarako den egoki zehaztea ezinbestekoa dela. Hizkuntzaz ari garela ere, blog honen irakurleok ondo asko dakigu hizkuntza-baliabideak komunikazio-egoera jakin baterako direla egokiak edo desegokiak, eta ezin dela egokitasunaz hitz egin komunikazio-egoera kontuan hartu gabe. Erreferentziazko dokumentu bat aipatzeagatik, Euskararen Aholku Batzordeak 2004 urtean argitaratutako Euskararen kalitatea. Zertaz ari garen, zergatik eta zertarako txosten ezagunean dioenez, «bere xederako egokia dena da euskara egokia».

Nola ulertu behar dira, orduan, goian aipatutako bi ohar horiek hiztegien testuinguruan? Garbi dago bi hiztegi horien sarreretan egokitasun terminoa ez dagoela erabilita kontzeptu hori erabili ohi dugunok espero genezakeen bezala. Sarasolak berak ematen digu gakoa «euskal ordainak egokitasunaren arabera paratu ditut, nire ustez egokiena dena aurrena jarriaz…» dioenean. Euskaltzaindiaren Hiztegiak, aldiz, hitzen adieren egokitasun maila eskaintzen duten adibide kopuruarekin lotzen du eta ez adiera horiek agertu ohi diren komunikazio-egoerekin. Hortaz, euskal ordainen edo adieren hurrenkerak edota horietako bakoitzerako adibide kopuruak ez digute inolako argibiderik emango ordain horiek erabili ohi diren komunikazio-egoerei buruz. Hizkuntzaren normalizazioa edota estandarizazioa ulertzeko modu jakin batekin dute zerikusia egokitasun terminoaren erabilera horiek. Ikuspegi hori azaltzen saiatzeko, James and Lesley Milroy soziolinguisten hitzak[1] baliatuko ditugu, guk baino askoz ere prestigio, jakintza eta errekonozimendu handiagoa dutelarik, gure argudioei oinarri sendoa emango dietelakoan:

Language guardians do not usually make explicit reference to the distinction between language system and language use. Their comments usually focus on certain particular points of usage… Thus they appear to be comments about language use rather than system. Yet these comments often have implications for language system, as appeals for preferring one usage over another are often based on some limited aspect of language system …

… We should merely like to emphasise two things. First, language guardians usually feel a strong compulsion to select one, and only one, from a set of equivalent usages and recommend that as the ‘correct’ form. Second, their choice of a preferred form is often arbitrary –in linguistic terms: the other variants are quite serviceable. Arguments that are advanced in support of the preferred form can usually be matched by equally good arguments in support of the rejected form...

Batek esan lezake Zehazki hiztegian eta Euskaltzaindiaren Hiztegian ordain/adiera bat baino gehiago jasotzen direla eta horregatik hitz egiten dutela ‘egokitasunaz’ eta ez ‘zuzentasunaz’. Baina egokitasunaz hitz egitea komunikazio-egoera, diskurtso-ingurua edo erregistroa zehaztu gabe, absolutu bihurtzen du ‘egokitasuna’ eta, beraz, zuzentasunarekin parekatzen du: testuinguru honetan ‘egokiago’ adjektiboak esan nahi du ‘zuzenago’. Bestalde, kontuan hartu behar da Sarasolak sarrera bakoitzeko ordain kopuruaz dioena: «erdal sarrera bakoitzean euskal ordain gutxi paratzen saiatu naiz, erdarazkoari gehiena hurbiltzen direnak hautatuz: kontrara jokatzeak euskal hitzen esanahia areago lausotzea besterik ez dakar…». Jokaera horrek dakar erdarazko hitz baten ordainak izan litezkeen batzuk baztertzea, eta hobesten diren beste batzuen erabilera sustatzea, kontuan hartu gabe ordain horietako batzuen behar semantiko-pragmatikoa. Ikus, adibidez, estimación sarreran ez direla ageri ez estimazio ez zenbatespen ordainak, zenbait erabileratan erabat ezinbestekoak direnak. Murrizketarako ematen den arrazoiak ezkutatu egiten du, gainera, euskal hitz askoren esanahi lausoa eta gehiegizko polisemia. Adibide bat emateagatik, eficacia, eficiencia zein efectividad sarreretan ordain bakarra aurkituko dugu Zehazkin, alegia, eraginkortasun, erdal hiztegietan esanahi desberdinekin lotzen badira ere.

Ordain edo adiera batzuk beste batzuk baino ‘zuzenagotzat’ hartzeko irizpideak direla eta, Euskara Batuaren Ajeak[2] liburura jo dugu gure argudioak argitzen lagun gaitzakeen adibide baten bila, eta abiadura (handiko trena) hautatu dugu. Zehazki hiztegian velocidad bilatu eta ondoko hurrenkera aurkituko dugu ordainetan eta adibideetan:

velocidad 1 f lastertasun, abiadura: una calculadora de gran velocidad, lastertasun handiko kalkulagailua; velocidad: 12 metros por segundo, lastertasuna: 12 metro segundoko; con una velocidad de doce metros por segundo, segundoko hamabi metroko lastertasunez; vector perpendicular a la velocidad, abiadurarekiko zuta den bektorea.

Eta, tren sarreran, aldiz, ondoko esapide hau aurkituko dugu:

tren de alta velocidad, lastertasun handiko, abiadura handiko tren.

Ibon Sarasolak lastertasun formaren alde egiteko bere garaian azaldu zituen arrazoiak sobera ezagunak dira, eta agian bere zentzua zuten azaldu zituenean. Baina gaur egun ez dirudi ordainetan erakusten duen hurrenkerak zentzua duenik. Izan ere, Lexikoaren Behatokiaren Corpusean, 888 agerraldi ditu abiadura handiko trena segidak eta 0 agerraldi lastertasun handiko trena segidak, 3438 agerraldi abiadura lemak eta 8 baino ez lastertasun lemak. Beste corpus batzuetan antzekoa da banaketa: ZT corpusean, abiadura (940) / lastertasun (4) eta Garaterm corpusean abiadura (2084) / lastertasun (5). Lastertasun lemaren erabilera gehienak, gainera, ez datoz bat velocidad sarrerak eskatuko lituzkeen ordainekin, Euskaltzaindiaren Hiztegian aurki dezakegun lastertasun izenaren definizioarekin baizik:

lastertasun iz. Lasterra denaren nolakotasuna. Erantzunaren lastertasuna.

Demagun euskararen egungo erabileren ezagutza txikia duen erabiltzaile batek Zehazki hiztegira jotzen duela velocidad edo tren de alta velocidad terminoetarako ordain bila. Hiztegiak egokiagotzat hartzen dituen aukerak hautatzen baditu, ziur da ez duela gaur egungo euskal hiztunek, agian bere testuaren hartzaileak izango direnek, egokitzat hartuko duten forma hautatuko.

[1] James Milroy & Lesley Milroy (1991) Authority in language. Investigating language prescription and standardization. London: Routledge

[2] Ibon Sarasola (1997) Euskara batuaren ajeak. Donostia: Alberdania

2015-03-12

Steer-en euskalduna

miel a. elustondo

«Espero dut, eta Historiak arrazoia emango dit, zapalkuntza honek ez duela betiko iraungo. Mendeetako borrokek, bost ozeano zakarretako abenturek, erresistentzia eta isiltasun erreserba infinituko gizaki egin dute euskalduna. Haren ezpatek libre irauten dute, edozein erregimenen azpian ere. Haren egoera moral ez-klasista ez da konstituzio idatzietan ageri, Historian eta Historiaurrean baizik, eta ez da armen bidez defenditua izan, ezpada beste edozeren gainetik euskaldunak duen abantailen kontzientzia irmoaren bidez baizik. Euskalduna inoiz ez delako izan esklabo ez bilau: abantaila du auzoen aurrean. Eta badaki.

Harro dago bere burua gobernatu izan zuen urteaz. Nola gai izan zen ordenari eta Elizaren egiazko bakeari eusteko; libertatea eman zien kontzientzia guztiei, jaten eman pobreei, gaixoak sendatu zituen, gobernuari dagozkion zerbitzu guztiak gidatu zituen exekutiboaren eta herriaren artean kereila bat bera ere eragin gabe, ezta exekutiboko teoriko dibergenteen artean ere. Espainia osoan bakarra izan zen gobernatzeko prestatuta zegoela frogatu zuena. Beste batzuek asasinatzen eta masakratzen zuten bitartean, langile klaseak izutu eta aberria etsaiari saltzen zioten bitartean, euskaldunak giza elkartasunaren lokarri sendoekin lotu zuen bere nazio txikia, bere arrantzontzien altzairuzko alboak bezain gogor. Berea egiazko Herri Frontea izan zen, hura osatzeko motibo maltzurrik izan gabe. Oso sustrai sakonak ditu, eta oso leinu zaharra da, baina berdetasunez eta bertutez beteak ditu hostoak, eta urtero berritzen dira. Izerdi bizikor eta osasuna metatzen dute, zeinak klaserik gabeko gizarte batetik baitatozkio, eta irmo irauten dute suaren eta leherketen azpian, herriak hautatuko dituen hurrengo legegileei gerizpea eman zain. Sinbolo eta historia ditu Gernikako Arbola».

George L. Steer, El Árbol de Gernika. Un ensayo sobre la guerra moderna, Txalaparta, Tafalla, 2004. 489-490. or.

2015-03-11

Erdaratik eta euskaraz

Iñaki Segurola

Propagandaren hizkuntzak asko narrasten ditu bazterrak. Geure burua eta geure gauzak edertu beharrak itsuskeria haundienak esatera eta egitera ekartzen gaitu eskuarki. Saldu beharrak salduta uzten gaitu, eta ustelduta eta txartuta ere bai maiz aski.

Harira nator: aspaldiko urteetan euskara gurearen kontra bota diren ahokada edo letrakadarik zatarrenak… non? eta –harri bitez zeru-lurrak!– Zehazki izeneko gaztelania-euskara hiztegiaren (Irun, 2005) atzeko azalean idatzi dira, nere iritzirako. Hantxe daramatzate idatzirik hamar urte haundi, eta iritsi da –iritsi zait– hitz horiek merezi bezala astintzeko garaia. Ez zait iruditzen hamar urte hauetan hitzok hautsiak edo gaindituak izan direnik beren zatarrean, zeren nekez gaindi litezkeenak baitira berez. Ahokadarik zatarrenak, beraz, eta euskararen gutxiespen edo kakaztapen publiko zeharokoena. Gezurra dirudi, baina egi-egia da.

Lehenbizi, hona hemen hiztegi horren izaeraren funtsa, atzeko azal horretan erdaraz emana:

El diccionario Zehazki es la herramienta imprescindible para todo aquel que precise redactar un texto, por breve que éste sea, en euskera. (Ez ahantz, otoi, gaztelania-euskara hiztegi bat dugula mintzagai.)

Euskaraz xehekiago gauzak, hor bertan:

Ikasle bazara, Zehazki hiztegia behar duzu. Irakasle bazara, itzultzaile bazara, idazle bazara, administrazioan lan egiten baduzu, lerro batzuk nahiz idazkun bat, edo gutun bat, zure egunerokoa euskaraz idaztea erabaki baduzu, bai gaztelaniatik itzuli behar baduzu, bai zuzenean euskaraz idatzi nahi baduzu ere, argi, zuzen eta egoki Zehazki hiztegia da zuk behar duzuna.

Nik ezaguna dut, halabeharrez, ez-egiteko edo ez-esateko hauetan inplikatua dagoen jendea, eta ez nuke esango jende bereziki txar edo txatxarra denik, baina, esanda bezala, saldu beharrak eta (dirua, izena…) galtzeko beldurrak edonor du edonoiz usteltzen eta txartzen.

Hor esaten diren gauzen inplikazioak ezin lazgarriagoak dira. Euskara ez da deus (zuzenean) esateko balio duen hizkuntza. Euskara ez da iristen hizkuntza hilaren heinera ere. Euskara ez da ezer inorentzat, ez bada “gaztelaniatik bueltan”. Ezin egon liteke ezer euskaraz esana edo idatzia, den-dena baita “itzulia”. Haritz ikusi dut gaur kalean eta oso itxura ederra zeukan bezalako esaldi bat (adibidez, eguneroko batean, “por breve que éste sea”) ez dezake inork idatzi herramienta imprescindiblean begiratu eta gazteleran sartu-irtena egin gabe. Erdaratik eta euskaraz; euskaraz, baina erdaratik.

Eta esango digute errealitatea dela halakoxea, eta ez, gezurra: ez da horrenbesterainokoa. Baina hala balitz ere, euskara maite (sic) duenari dagokiona da errealitateari kontra egitea. Besterik da hiztegi horren propagandan egin dena: errealitatea den baino errealagoa egin, eta kakaren pare utzi euskara. (Euskaltzale, hots, euskarazale, hots, euskara-saltzaile askotxori badirudi euskararen eza, ezina eta ezereza areagotzea komeni zaiela, beti izan dezaten zer saldua. Bestalde, baina ez oso bestalde, litekeena da esnezaleak ez maitatzea esnerik, eta ezta euskaltzaleak ere euskararik.)

Edo esango digute publizitatearen legeak direla halakoxeak, eta ulertu beharra dagoela, eta ez, gezurra: ez dute horrenbesteraino estutzen lege horiek. Baina hala balitz ere, batek aukeratu egiten du legeari obeditzen dion ala bihotz-belarriei, bihotzik edo belarririk baldin badu behintzat.

Ondo pentsaturik, oso gauza tribiala da hemen ahotan darabilguna. Eguneroko ogi lizundua da saldu-beharrak eta galdu-beldurrak dakarketen gezurra eta gaitza. Bai: nahi dena, baina gaurkoan hizkuntza, hots, jende ezjakinaren obrarik jakintsuena zegoen auzitan, eta hori sakratua da guretzat, eta ez dago berriketarik eta hautsi-mautsirik. Lagunak lagun eta ezagunak ezagun, gauzak behar bezala esan beharra zegoen: bihotz garbiz eta galdu-beldurrik gabe.

(Eta zin dagit testutxo hau Zehazki hiztegia zabaldu ere egin gabe idazteko gauza izan naizela. Propagandarentzat erraza dena ezina izan ohi da maiz, eta ezina dena, aldiz, denik-eta errazena.)

2015-03-09

Ferminen oroitzapenak

Gorka Lekaroz Mazizior

Zaraitzuko mintzo zaharra galdua da gaur. XX. mendearekin batera jaio ziren herririk euskaldunenetan zaraitzuera aise emateko gauza izan ziren hondar labealdiko hiztun gehienak. Haien hizkera gizaldi hartan zehar eskastu, ahuldu eta itota, XXI.aren hasieran ari dira itzaltzen gurasoen euskararen kondar batzuk nola edo hala gorde dituzten azken lagunak. Jaurrietako Nieves, esaterako, joan den udan bertan.

Haranaren hegoaldeari aurretik egin zion ihes bertakoak, Zaraitzu ibaian gora zabaldutako erdararen uholdeak aspaldiko mintzamoldea lehenago higaturik. Ez askoz lehenago, ordea.

Herri txiki-txikiek osatua da Zaraitzu hegoalde hori. Otsagabia, Irati… jende askok ezagutzen dituen toki-izenak dira. Ezezagunagoak dira Sartze, Gorza, Igari, Itzalle, Izitze edo Uskartze, herrixka eder eta azken hamarkadetan penagarri hustuak: amaitzear den negu hau hogei bat herritarrek baino ez dute eman Itzallen; hamabostek-edo Igarin edota Sarzen; apenas zazpik Gorzan. Lauk Galozen.

Horietako batean jaio zen eta bizi da Fermin. 90 urte ditu eta bere herriko adintsuenetakoa da; asko da hori egunerokoan ia gazterik ez duen inguru hartan.

Ferminek gaztelaniaz baino ez zuen ikasi. Gaztea zelarik itzali zen euskara bere sorterrian, beste hainbat tokitan bezala isil-isila, lotsak nonbait, bertakoek ere unearen kontzientzia garbirik izan gabe. Ferminen adinkide guztiak erdaldun huts hazi ziren, ordurako hizkuntzaren jarraipen-katea betiko etenda, nahiz eta azken belaunaldi euskalduna ezagutzera iritsi; bizi da oraindik Ferminen herrian Rekalde edo Tejedor etxeetako hondar hiztun izan zirenen berri eman dezakeenik. Gogoan du berak aiton-amonak euskaldunak zituela, baina gogorapen lausotuak dira euskarari buruz dituenak, asko eta asko joan baitzaizkio igarotako denboraren eta hizkuntza itzal artean iraungi izanaren maldan beheiti.

Orain, hainbat urte beranduago, Ferminengana hurbildu eta herriko azken euskaldunak zein izango ote ziren galdetzeak akuilaturik, euskararen inguruko oroitzapenak pizten saiatu da eta paper batean bildu ditu behinola ikasi eta atzendu ez dituen euskal hitzak. Hiztegi xumea itxuraz, paper-orri apalean idatzia. Garai batekoa gogora ekartzeko ahalegina, denborak eta ahanzturak den-dena eraman baino lehenago.

Berrogei bat hitz atera ditu oraingoz memoriaren barrunbeetatik. Arruntak eta kolore berezirik gabeak batzuk, ia edonongo euskaldunak eman zitzakeenak: elurra, hotza… Nola edo hala gordetakorik ere bai tartean: gariko, adibidez, ‘trigo’ itzultzeko. Eta baita zehatzagoak edo zaporetsuagoak direnak ere: txakurtegui, ‘rincón de perros’ erdaldunaren ordain.

Fermin hiru-lau urtez aritu zen lanean Aezkoako Abaurregainan, Zaraitzu ibarra baino euskaldunagoa izateaz gain bertakoa oraindik ere zeharo galdu ez duen herrian. Han ikasiak ote dira, eta ez jaioterrian, Ferminek paperean isuri dituenak? Lagunduko zion beharbada Abaurregainako egonaldiak euskarari arreta handiagoa ematen, baina gogoan duen guztia behintzat ez da aezkoarra, ezta hurrik eman ere. Mendiguiblea ‘monte de atras’ dela gorde du gogoan. Gorza herriko toponimoa da, eta bigarren osagaiko giblea ‘gibelea’ horri, sinkopa eta guzti, Zaraitzuko lexikoaren eta fonetikaren zaporea dario, Ugalderna ‘al lado del rio’ hitzaren amaierari bezala. ‘Amona’ eta ‘aitona’ esateko ikasi zituen Amurcia eta aitaborce ere (eta ez aitautxi, amatto edo amiña) nekez ikasi ahal izan zituen Aezkoan: Otsagin horiexek berak jaso ziren eta iparraldean bezala Zaraitzu hegoaldean ere erabiliko zituztela esan nahi du seguru asko.

Hiztegitxo apala da Ferminena, baina Sarze-Gorza-Galoze inguruko euskara entzun zuten azkenak oraindik bizi direla ari zaigu gogorarazten; Espartzatik beheitiko euskaldunen izenak orain arte jaso ez badira edo haien jarduna grabatzera garaiz iritsi ez bagara, ez duela horrek esan nahi Zaraitzuko Atabean euskara Erdi Aroko edo XVIII. mendeko kontua denik.

Hainbat zaraitzuarrek, nola edo hala, haien hizkuntza-ondarea zeharo galtzen ez uzteko ahalegina egin izanaren erakusgarri ere bada. Ez da Ferminena azken hilabeteotan ezagutu dudan bilketa-saio bakarra. Ezkarozeko Pichón etxeko amurtzia Simonak, 1979an hil baino lehen, euskarazko hitzak jarrarazten zizkion ilobari koadernotxo batean, ahaz ez zitezen. Penaz, agian, bazekielako Simonak bere alaba zaharrena zela amaren euskera ulertzeko gai zen bakarra, eta gainerako seme-alabak horretarako ere ez zirela gauza.

Zaraitzuko uskarara galdu egin zen, bai. Isil-isilik hainbat herritan, garaiz kanpoko erlikia balitz bezala. Baina ez galera horrek oinazerik eragin gabe. Azken hiztunetako askori, eta hiztun bihurtu ezinik gelditutako hainbat ondorengori.

2015-03-05

Zuzendu

Xabier Aristegieta Okiñena

Orain dela gutxi, honako esaldi honekin egin nuen topo:

Zuk ezin izan duzu zure lantaldea osatu; aurretik zegoena zuzendu behar izan duzu.

Lehenbiziko irakurraldian guztiz arrunt eta inozo itxurako suertatzen diren esaldi horietako bat da. Baina, halako batean, hasierakoaz bestelako ulerbide bat ere badaukala konturatzearen ezinegona ernatu zitzaidan: esaldi horretan zer esan nahi zuen zuzendu aditzak? “Lantaldearen zuzendari aritu”, hasieran ulertu nuen bezala? Ala “lantaldea zerotik hasita osatu beharrean, lantalde horren balizko okerrak zuzentzera mugatu”, edo horrelako zerbait?

Bestalde, aurrezki-kutxaren aspaldi samarreko jakinarazpen batean, telefono zenbaki zuzenaren berri ematen zidaten. Gaztelaniazko testuari esker ziurtatu ahal izan nuen número correcto esan nahi zuela, eta ez número directo.

Beraz, zerbait zeharkakoa denean ez ezik, zuzena denean ere sortzen zaizkigu, ba, ulermen-korapiloak¹.

Izan ere, polisemiaren katramilak tarteko, erraz asko gerta daiteke testugileak asmotan zeukan esanahia bat ez etortzea testu-hartzaileari ulermenean irudikatzen zaionarekin. Eta X jaunak/andreak zuzendutako txostena nola ulertu ziur ez egotea. Edo, okerragoa: esanahi-bitasunaz (edo –askotarikotasunaz) konturatu ere ez egitea eta hasieratik ontzat ematea kasuko esanahiaz bestelako bat edo bestelakoa den hori.

Ohargarria da, baina, zuzendu aditzak bi esanahi nagusi baditu ere (hots, “zerbaiten zuzendaritza-lana egin” eta “konpondu”), gero esanahi bakoitzak bere bidea egiten duela substantiboa sortzean: zuzendari, batetik, eta zuzentzaile, bestetik².

Gogoetarako mahaigaineratzen dudana da ea ez ote litzatekeen komeni, edo ez ote lukeen merezi, esanahi nagusi horietako bakoitzaren adierazpena aditz ezberdin bat erabiltzerantz bideratzea, noizbehinkako anbiguotasun-arriskua saihestearren. Adibidez, zuzendu “zuzendari aritu”rako uztea, eta “okerrak zuzendu”rako… okerzuzendu, zaharberrituren ereduari jarraituz?

____________________________

1 Ikus Zeharkako izenburupean joan den abenduan idatzi nuen artikulua.
2 Zuzentza ere existitzen da, noski, justizia esanahiarekin. Bitxikeria modura, Bilbo, Donostia eta Iruñeko auzitegi-egoitza nagusiek “Justizia Jauregia” idazkuna daukate; Gasteizekoak, ordea, “Zuzentza Jauregia”.

2015-03-04

«Bedera» banaketaria

Irantzu Epelde Zendoia

Zenbatzaile banaketarien inguruko aipamen hau dator Hualde eta Ortiz de Urbinaren gramatikan (2003: 134):

A distributive numeral is formed by adding the suffix –na to the cardinal numeral, sometimes with phonological adjustments; (…) Eastern varieties also have the unique item bedera ‘one apiece’: liburu bedera ‘one book apiece’.

Bedera banaketariaren inguruko xehetasun gehiagoren bila, galdetegi bidezko inkesta batera jo dut. Inkesta Lapurdin, Zuberoan eta Nafarroa Beherean egin da, lehen/ama hizkuntza euskara duten elebidunekin. Bildu diren 240 lekukotasunen artean 4 hiztunek bakarrik erabili dute bedera, eta azkenak, gazteenak, bigarren erantzun moduan. Horrez gain, pentsatzen dut kasualitatea dela, baina datu bat ere badenez, hortxe nola diren kontuak: 22 eta 83 urte bitartekoak dira lau hiztun horiek, eta denak emakumeak. Ez dira hiztun asko, lau, eta segurua da gehiagok ere erabiliko dutela bedera eguneroko jardun normalean –eta beraz, hizketa naturalean–, duda gutxi dugunez. Zeren gure hau ez zen hizketa naturala, frantses-euskara galdetegi batean oinarritutakoa zen, honek dakarren ondorio (txar) parrastarekin. Halere, erantzunak joera batzuen erakusle badirela iruditzen zait, adibideen bitartez suma daitekeenez:

Galdera: (Xabier eta Eneko kontent dira). J’ai leur ai donné chacun un livre.

Erantzunak: (bedera dutenak bakarrik)

Izturitzeko andre bat (83 urte):

Xabier eta Eneko kontent dira. Eman diotet bedera liburu.

Santa-Graziko andre bat (65 urte):

Xabier eta Eneko kuntent tützü. Eman diet bakhotxai librü bede(r)a.

Armendaritzeko andre bat (62 urte):

Xabier eta Eneko kontent dira, bedera liburu eman deet.

Lakarriko neska gazte bat (22 urte):

Lehen erantzuna:

Xabier eta Eneko kuntent tützü. Eman diet bakhotxai librü bat.

Bigarren erantzuna:

Xabier eta Eneko kuntent tützü. Eman diet libri bede(r)a.

Bedera izenaren eskuinean nahiz ezkerrean agertzen da adibideetan, eta hiztun berak ere erabil ditzake posizio biak. Santagraztarraren erantzunean, gainera, bakhotxa eta bedera, biak azaltzen dira, banaketari adiera emateko azken hau nahikoa izango ez balitz bezala.

Beste adibide askotan horixe bera gertatu zaigu -na eta bakotxa-rekin: Bakotxak bina sagar jan dituzte bezalako adibideak uste baino maizago azaltzen dira lekuko arrunten euskara mintzatuan, eta berdin gure galdetegiaren erantzunetan ere, –na atzizkiari banaketari funtzioa ezabatuz-edo joango balitzaio bezala, eta esanahi osoa emateko aldamenean bakotxa/bakoitza indargarriaren akuilua beharko balu bezala.

–Na-dun formak oso bakan azaltzen dira adin batetik behera, eta azaltzen direnean aldakortasun sintaktiko handia dakarte; numero komunztadurari dagokionez behintzat bai. Bakotxa/bakoitza ere ez dabil oso aparte: bakotxak bi sagar jan du / ditu / dute / (di)tuzte eta are gehiago, haizemaile gisa hedatuz hegoak…