Kategoria: Miel A. Elustondo

miel a. elustondo

XXIV

Amaren istorioaren oinarrizko xehetasunak Royk espero zituenak ziren, gutxi gora behera…

Lehenengo, Baltimoretik jasotako ohartarazpen deia. Gero, hari erantzunez, ihesaldi frenetikoa, batere arrazoitu gabea. Batere errukirik gabe gidatu zuen autoa, ahal bezain urruti. Urrutiago joateko modurik izan ez zuenean, Tucsoneko paradore turistikoan sartu zen.

Toki hark garajea zuen, ez aparkaleku indibidualak, eta hori ez zitzaion gustatu. Baina nekatuegi zegoen urrutiago joaten ibiltzeko; eta garaje-zaindaria bertan zenez denbora guztian, ezin izan zion bertan geratzeari uko egin.

Burukoaren azpian jarri zuen arma kargatua. Erantzi eta ohera sartu zen. Jakina, giltzaz itxi zuen sarraila, baina horrek ez zuen ezer esan nahi. Leku haietan, izan motel edo paradore, hainbeste giltza galtzen ziren, ezen trukagarriak egiten baitzituzten. Ondorioz, giltza berdinek ate ezberdinak irekitzen zituzten. Zalantzarik gabe, huraxe zen paradore haren kasua.

Dena dela, ordu batzuk geroago esnatu zen, bi esku lepoa estutzen ari zitzaizkionean. Egin zezakeen edozein oihu isilaraziko zuten esku haiek, hil arte itoko zutenez gero. Ezin zuen ikusi nor zen bestea; ez zitzaion axola. Ohartarazi zioten akabatu egingo zutela, eta hiltzen ari ziren orduantxe bertan, eta nahikoa zen hori jakitea.

Arma hartu zuen burukoaren azpitik. Iritzira, gora jaso zuen, erasotzailearen aurpegiraino. Eta katuari sakatu zion. Eta… eta…

Lillyk dardara egin zuen. Ahotsa eten zitzaion.

–Jainkoarren, Roy, zuk ez dakizu zer zen hura! Inor akabatzea zer den! Bizitza osoan horixe entzuten, horixe irakurtzen, ba-baina… baina zeuk inor hiltzea…

Moira kamisoia jantzita zegoen, gau-lapurren amarru zahar bat. Beste gelaren batean harrapatzen zituztenean, okertu egin zirela esaten zuten, beren gelatik irten zirela halako arrazoi inozoren bat aitzakia eta, nola ez zekitela, okerreko gelara sartu zirela.

Moiraren sakelan zenbakidun giltza bat zegoen, hurreko gela bateko giltza. Era berean, saltsa hartatik onik irteteko giltza zen Lillyrentzat. Aurrez diseinatutako plan baten froga zen, eta, pentsatu gabe ere, bazekien zer egin behar zuen.

Ohean jarri zuen Moira. Bere hatz-markak armatik garbitu eta Moirarenak sakatu zituen haren gainean. Moiraren gelan igaro zuen gaua eta, goizean, Moiraren izenean eta hildako emakumearen jantzietan irten zen paradoretik.

Jakina, ezin zuen bere autoa hartu. Autoa eta bertan ezkutatutako dirua Moirarenak ziren ordurako. Moira, Lillian Dillon zelako; eta Lilly, aldiz, Moira Langtry. Eta horrelaxe izango zen betiko.

–Hura nahaste-borrastea! Eta ezertarako ez, nonbait. Kontu izan dut beti, Bobok zer egingo, baina orain, gertatu denez gero… –isildu egin zen, eta pixka bat bizitu ere bai–, tira, beharbada, arnasa hartuko dut. Urteak daramatzat iruzur mundu honetatik irten nahian, eta orain kanpoan nago. Hutsetik has naiteke, eta…

–Hasita zaude –esan zion Royk–, baina ez zait iruditzen hutsetik hasi zarenik.

–Barkatu –Lilly lotsagorritu egin zen, errudun–, gorroto dut zure dirua hartzea, baina…

–Ez kezkatu, ez duzu hartuko-eta.

Momentu luze batean –betiko iraun zuen segundo bateko isiltasuna–, Lilly jarrita egon zen semeari begira. Bereak ziren begi haietan barrena begiratu eta  berea bezalako begiratua ikusi zuen. “Hain antzekoa!”, pentsatu zuen, eta berdin pentsatu zuen mutilak ere. “Zergatik ezin diot ulertarazi?”, pentsatu zuen Lillyk. “Zergatik ezin diot ulertarazi?”, pentsatu zuen Royk.

Zalantzan, bihotzean izotzezko inertzia hazten ari zitzaiola, jaiki eta bainugelara sartu zen. Aurpegia konketan garbitu, eskuoihalarekin zapla bigunak eginez lehortu eta ur tragoa edan zuen. Gero, pentsakor, ontzia berriz bete eta semeari eraman zion.

–Hara, eskerrik asko, Lilly –esan zuen mutilak, kortesia hark hunkituta, babesgabetuta.

Eta Lillyk bere buruari esan zion: “Merezia du. Lagundu egin nion estutasunean zegoenean, eta kontra egiten saiatzen bazait… Tira, hobe du ez!”

–Diru hori eraman behar dut, Roy –esan zuen–, banketxeko libreta daukat poltsan, baina horrek ez dit ezertarako balio. Ezin dut arriskatu dirua ateratzera. Ez zeukan ehuneko gutxi batzuk besterik, eta zer arraio egingo dut, ba, horrekin?

Royk erantzun zion asko egin zezakeela. Ehuneko gutxi horiek San Frantziskoraino edo oso urruti ez zegoen beste hiri batera eramango zuten. Hilabetea emango zioten lasai bizitzeko, lana inguratu arte.

–Lana! –kexatu zen Lilly–, kasik berrogei urte ditut, eta bizian behin ere ez dut lan zintzo bat izan!

–Lor dezakezu –esan zion Royk–, buruargia eta erakargarria zara. Lan mordo bat dago zuk egiteko modukoak. Bota non edo non zaborretara Cad hori. Lurpera ezazu. Cad hori ez da bat etorriko egingo duzun bizimoduarekin, eta…

–Atertu! –haserre keinu zorrotza eginez isilarazi zuen–, hor zaude zu, jarrita, nik zer egin behar dudan esaten… Morroi bat hain bihurria, non zopa bihurkinarekin jan behar baitu.

–Ez nizukeen esan beharko. Zu zeu konturatu beharko zinatekeen –Roy aurrerantz makurtu zen, erreguka–, lan zintzo bat eta bizimodu lasaia, ez duzu beste biderik, Lil. Erakutsi zeure burua pistetan edo apustuetan, eta Boboren morroiak gainean izango dituzu.

–Badakit hori, arraioa! Badakit behetik ibili behar dudala, eta horixe egingo dut. Baina, besteari dagokionez…

–Aholku ona da, Lilly. Horrixe segitzen ari naiz neu ere.

–Bai, jakina, ba! Ikusi zaitut, iruzurra uzten!

–Zergatik iruditzen zaizu harrigarria? Zeuk nahi zenuen. Behin eta berriz esan izan didazu.

–Ondo da –esan zion Lillyk–, beraz, zintzo zabiltza. Beraz, ez duzu dirua behar, ezta? Ez duzu behar, edo ez duzu nahi. Beraz, zergatik ez didazu niri ematen, arraioa!

Royk hasperen egin zuen; azaltzen saiatu zen, zergatik: ahal zen modurik egokienean azaltzen, proposamen guztien artean zailena; hau da, pertsona bati mingarri zaizun gauza bat egiten diozunean, haren onerako ari zarela. Eta, hala ere, amari hitz egiten ari zenean, haren larridura ikusten zuenean, onartu nahi ez bazuen ere, Royk, bere baitan, gozamen kasik sadikoa sentitzen zuen. Beharbada haurtzarotik zetorkion, han zituen sustraiak, beharra edo desira ezagutu eta ukatu egin zitzaizkion garaian, ukatzea onerako izango zuelako. Orain bere txanda zen. Zuzen zegoena egin ahal izango zuen –bai, zuzena zen–, ezer egin gabe. Orain orain orain putazaina zen bere puta arrastoan sartzen, haren erreguak entzuten eta beste zartako bat jotzen. Orain orain orain senar jakintsu eta indartsua zen, bere emazte kaskarina atzaparrean harrapatuta zeukana. Orain orain orain bere subkontzientea bien arteko loturari arreta jartzen ari zen, lotura lizun debekuzko eta ordu arte onartu gabeko hari. Beraz, Lilly babestu behar zuen. Diruak nahitaez eragingo zion arriskutik aparte ibilarazi behar zuen. Libre behar zuen, eskura…

–Begira, Lilly –esan zuen, arrazoituz–, diru horrek ez lizuke betiko iraungo; zazpi-zortzi urte, beharbada. Zer egingo zenuke gero?

–Tira… Pentsatuko nuke zer edo zer. Ez kezkatu horretaz.

Royk baietz esan zuen, poliki.

–Bai –esan zion–, pentsatuko duzu zer edo zer. Beste saltsaren bat. Beste Bobo Justusen bat, zapla joko dizuna eta eskuak erreko dizkizuna. Horrelaxe izango da, Lilly; horrela, edo okerrago. Orain aldatzeko gai ez bazara, artean gazte xamar zarenean, nola aldatuko zara berrogeita hamar urte dituzunean?

Berrogeita hamar? Oihartzun zaharra zuen hitz horrek, gordeta egondakoaren kiratsa, heriotza esan nahi duen leku arriskutsuaren begiratua…

Eta Carol? A, jakina, Carol. Neska zoragarria, neska desiragarria. Beharbada, ordu arte onartu gabeko loturagatik izan ez balitz, “NESKA”. Baina gauzak zeuden moduan, amu bat besterik ez, pioi bat Roy eta Lillian Dillonen arteko bizitzaren, heriotzaren, eta… maitasunaren… jokoan. Beraz…

–Beraz, horrela dira gauzak, Lil –esan zion Royk–, horregatik ezin dizut dirua hartzen utzi. Alegia…

Haren ahotsak indarra galdu zuen, haren begiek Lillyrenak saihestu nahi zituzten.

Momentu bat eta gero, Lillyk baietz esan zuen.

–Badakit zer esan nahi duzun –esan zuen emakumeak–, uste dut badakidala.

–Tira, ba… –keinu bat egin zuen eskuekin, deseroso zegoen bat-batean–, nahiko erraza da.

–Bai –esan zuen Lillyk–, nahiko erraza da. Nahiko erraza. Eta beste zerbait ere bada.

Lillyk distira berezia zuen begietan, tentsio berezi bat aurpegian, afonia gisako bat ahotsean. Mutilari begira ari zen, hura aztertzen. Hanka bat bestearen gainean gurutzatu zuen poliki.

–Gaizkileak gara, Roy. Egin diezaiogun aurre…

–Ez dugu izan beharrik, Lil. Berriz hastera noa hutsetik. Zuk ere egin dezakezu.

–Baina klase handikoak izan gara beti. Bizitza pribatuan orbangabe bizi izan gara. Izan dira zenbait gauza ezin egingo genituzkeenak…

–Badakit! Beraz, ez dago arazorik! Nik ahal dut… guk ahal dugu…

Emakumea hanka kulunkatzen ari zen poliki-poliki; intsinuatzen ari zitzaion, mutilari hizketan. Hipnotizatuta zeukan.

–Roy… zer, benetan zure ama ez naizela esango banizu? Ez gaudela senidetuta?

–Zer! –gorantz begiratu zuen harrituta mutilak–, zera, nik…

–Gustatuko litzaizuke, ezta? Jakina, baietz. Ez duzu niri esan beharrik. Ea, zergatik gustatuko litzaizuke, Roy?

Royk listua irentsi zuen minez, barre egiten saiatu zen, axolagabe. Eskuetatik ihesi zihoan dena, bere eskuetatik haren eskuetara. Bat-batean, sentimenduak argitu egin zitzaizkion, bat-batean bere burua ulertu zuen, eta izuak, pozak eta desirak esklabo egin zuten, eta mutuarazi.

–Roy… –hain leun esan zion, nekez entzun baitzezakeen.

–Ba-bai? –listua irentsi zuen berriz–, bai?

–Dirua nahi dut, Roy. Eduki egin behar dut. Zer egin behar dut horretarako?

“Lilly”, esan zuen, edo esaten saiatu zen, eta beharbada esan ere egin zuen esan nahi zuena. “Lilly, badakizu ez daukazula orain arte bezala ibiltzerik; badakizu harrapatuko zaituztela, akabatuko zaituztela. Badakizu lagundu besterik ez dizudala egin nahi. Niretzat hainbeste esan nahiko ez bazenu, diru madarikatua hartzen utziko nizuke. Baina gerarazi egin behar zaitut, nik… nik…

–Beharbada… –mutilarekin zintzo jokatu nahi zuen–, zer esan nahi duzu, ez didazula emango? Benetan, Roy? Ez? Edo bai? Iritzia aldaraz diezazuket? Zer egin dezaket lortzeko?

Eta nola esan behar zion berak? Nola esan behar zion Lillyri esaterik ez dagoena? Eta Lilly jaiki eta berarengana mugitu zen, Moira mugitu ohi zen grazia tentagarri berarekin… Moira, beste emakume heldu bat, funtsean Lilly izan zena… Lillyri erantzuten saiatu zen. Mutilaren aztoramen hura nahikoa zitzaion Lillyri.

–Zergatik ez duzu ura amaitzen, maitea? –esan zion. Eta, esker onez, arnasaldi hari ongietorri eginez, edalontzia jaso zuen. Eta Lillyk, poltsa astun hura indar guztiez eutsi eta ahal zuen bezainbat kulunkarazi zuen.

“Neure errua da”, esan zion Lillyk bere buruari. “Nola hazi dudan, beraren adina, nire adina, errieta eta zarata egiten nizkion, neba banu bezala; nire errua, nire sorkaria. Eta zer egin behar dut orain?”

Poltsak edalontzia jo eta zirtzilatu egin zuen. Poltsa ireki egin zen, eta dirua uholde berdean bota zuen. Gorriz zipriztindutako eta tindatutako uholdea.

Lillyk izututa begiratu zion mutilari. Semearen eztarritik borborka ari zen zauriari begiratu zion. Mutila jaiki egin zen aulkitik, aulkiari heldu nahian, eta kristal zati beldurgarri bat ageri zuen hatzen artean. Odola zeriola, esan zuen:

–Lil, nik… ze-zerga-tik… –belaunak tolestu zitzaizkion eta zerraldo erori zen gorriz zikindutako billetezko alfonbraren gainean.

Azkar bukatu zen dena. Lillyk azalpenik eman edo barkatzeko esan baino lehen ere… Ezer azaltzen edo barkatzeko eskatzen ibiltzeko arrazoirik baldin bazegoen, behintzat.

Besterik gabe, zikindu gabeko dirua alde batera jartzen hasi zen, billeteak metatzen. Bainugelako eskuoihal batean dirua bildu, bere arropa artean sartu, eta gelari azkeneko begiratua egin zion.

Dena garbi zegoela ematen zuen.  Semea Moirak hil zuen, bizirik ez zegoen batek. Jakina, bere hatz-markak gelako bazter guztietan zeuden, baina horrek ez zuen ezer esan nahi. Azken finean, Royren gelara joan zen bisitan mutila hil baino lehen eta, nolanahi ere, Lilly Dillon ofizialki hilda zegoen.

“Eta, beharbada, hilda nago”, pentsatu zuen. “Beharbada, nahiago nuke hilda egon!”

Bere burua besarkatu eta begiek semeari begira ziezaioten utzi zien. Bat-batean, negar-zotinak gorputza zeharkatu zion, eta emakumeak negarrari eman zion atergabe.

Igaro zen hori ere.

Barre egin zuen. Lurrean zegoen gauza hari isekaz begiratu zion kasik.

“Tira, umea, eztarria besterik ez da, ala?”

Eta gelatik eta hoteletik irten eta Aingeruen Hirian barrena abiatu zen.

Jim Thompson

m. a. elustondo

Lehenengo, miatu egin zuten. Gero, sakelak hutsarazi, goitik behera arakatu, eskuz aztertu barrabilen bi aldeetan. Ondoren, galderak etorri ziren, eta haien erantzunak, berehala gezurraren labela jaso zutenak.

–Hire benetako izena, arraio hori! Bost axola niri agiri faltsuok! Tranpati guztiek dituzue!

–Nire benetako izena da. Los Angelesen bizi naiz eta lau urte daramatzat lanean etxe berarentzat…

–Nahiko gezur esan duk! Nor ari duk hirekin batera taula-lanean? Beste zenbat lekutan erabili duzue amarru bera?

–Oso gaixorik izan naiz. Bart arratsean heldu nintzen La Jollara… Laguna eta biok etorri gara… Oporraldian.

–Ondo zagok, ondo zagok! Beraz, hasiera-hasieratik hasiko gaituk berriz, eta, Jainkoarren, hobe duk egia esan!

–Ofizial, herri honetan gutxienez ehun merkatari dituzu ni identifika nazaketenak. Urteak daramatzat haiei saltzen, eta…

–Utzi ezak erretolika hori! Utzi simaur hori! Ea, zein duk benetako izena?

Galdera bera behin eta berriz eta askotan. Erantzun berak behin eta berriz eta askotan. Uneoro, txakurra hormako telefonora jiratzen zen, Royk esandakoa egiazta ziezaioten. Baina, hala ere, Royk esandakoa egiaztatzen zioten arren, txakur hark ez zuen etsitzeko asmorik. Zekiena zekien. Bere begiekin ikusi zuena: iruzurgilea lanean, punchboard hartan hiru sari irabazten. Eta Royk estalgarri perfektua bazuen ere, nola egingo zion, bada, ezikusia halako iruzur froga argiari?

Txakurra telefonotik ari zen beste behin, haren aurpegi gogorrak umore txarra ageri zuen, egiten zituen galderek jasotzen zituzten erantzunengatik. Royk taberna jabeari, Berti, begiratu zion zeharka. Mahai gaineko punchboard-ari begiratu zion, tinko, eta berriz Berti begiratu zion. Baiezko keinua egin zion, ia oharkabean. Baina ez zegoen seguru Bertek mezua jaso ote zion.

Poliziak danba eseki zuen telefonoa. Royri begiratu zion, bere onetik irtenda. Esku haragitsua aurpegitik pasatu zuen. Zalantzan, egoerak eskatzen zituen hitzak antolatzen saiatu zen, bere sen onaren kontrako barkamen hitzak. Bere begiek jaso zuten ebidentziari iseka egiten zioten.

Barraren beste aldetik, Royk zarata gor bat entzun zuen. Zabor-birrintzailea. Barre egin zuen, isilik, bere baitarako.

–Tira, bada, ofizial –esan zion–, beste galderarik?

–Besterik ez –txakurrak burua mugitu zuen–, ematen dik akats bat izan dela, beharbada.

–Benetan? Hormaren kontra bota nauzu, iraindu eta kriminala banintz bezala hartu nauzu. Eta orain, diozu akats bat izan dela, beharbada. Horrek gauza guztiak konpontzen dituelakoan…

–Tira, bada… –ezpain-estu, hitzen gainean listuka–, barkatu. Sentitzen diat. Ez zuen nire asmoa.

Roy kontent zen gauzak bere horretan geratu zirelako. Piztiaren pare, polizia Bertengana itzuli zen.

–Ondo duk, jauna! Hire alkohol baimenaren zenbakia nahi diat! Akusazioa bideratzeko asmoa diat, zeragatik… zeragatik… Non duk punchboard-a?

–Zein punchboard?

–Demonio alua, ez niri kakarik esplikatu! Hementxe, mahai gainean zegoen taula… Morroi hau jokatzen ari zena! Hobe duk niri eskura eman edo nik neuk aurkituko diat!

Zapi bat hartu eta barra garbitzen hasi zen Bert.

–Egunero, garai honetantxe, garbiketa egiten dut –esan zion–, traste zahar guztiak baztertu eta zabor-birrintzailera botatzen ditut. Ezin dut esan punchboard-ik hemen ikusi dudanik, baina baten bat baldin bazegoen…

–Zaborretara bota duk! Uste duk… uste duk libre irtengo haizela?

–Bai, ala? –esan zion Bertek.

Polizia inkoherentziak esaten hasi zen bata bestearen gainean, oso haserre.

–Larrutik ordainduko duk, Jainkoaren izenean, larrutik!

Eta Royrengana piztia moduan itzulita, esan zion:

–Hik ere bai! Ez didak ziria sartu, pentsatu ere ez! Hire bila ibiliko nauk, eta herri honetara etortzen haizen hurrengoan…

Jiratu eta irten egin zen tabernatik. Irribarrez, Roy bere aulkian jarri zen berriz.

–Zer edo zergatik erretxinduta balego bezala jokatu dik –esan zuen Royk–, zer moduz beste garagardo beltz bat?

–Ez –esan zuen Bertek.

–Zergatik ez? Begira, Bert, barkatu eragozpen guztiak, baina hire punchboard-a zuan. Nik ez…

–Bazakiat. Nire okerra izan duk. Baina behin ere ez diat oker bera bi aldiz egiten. Orain, hik hemendik alde egitea nahi diat, eta atzera berriz ez etortzea.

Beste bezero bat sartu zen, eta Bert hari kasu egitera joan zitzaion. Roy, jaiki eta irten egin zen.

Jim Thompson

miel a. elustondo

(Amos Oz-en The Black Box liburutik)

Eta zer oroitzapen duzu zuk, Alec? Azkena ikusi zenuenean zortzi urteko mutikoa zen, luzea, iharra, ilehoria, arto-zurtoinaren modukoa, orduak eta orduak aulki baten gainean jarririk isil-isilik egon ohi zena, zure idazmahaiaren kontra bermaturik, kontzentraturik, ekarri ohi zenizkion zeuk-egin-ezazu liburuxkak hartu eta baltsazko aireplano modeloak egiten zizkizuna… Haur arduratsua eta diziplinatua zen, lotsatia ia, nahiz eta ordurako ere umilazioak isilik eta kontrolaturiko erabakimenez gainditzeko gauza izan, zortzi urte izanagatik ere. Eta, bitartean, erloju-bonba genetikoa balitz bezala, Boaz hamasei urteko mutila egin da, sei oin luze da eta hazten ari da oraindik, mutil garraztua eta basa da, eta gorrotoak eta bakardadeak harrigarrizko indar fisikoa eman diote. Eta, gaur goizean, luzaro zain egon naizen gauza gertatu da azkenean: telefono-dei larri bat. Barnetegitik kanporatzea erabaki dute, emakumezko irakasle bati eraso diolako. Ez didate xehetasunik eman nahi izan.

Berehalaxe joan naiz, baina Boazek ez nau ikusi nahi izan. Helarazi didaten mezuaren arabera, berak «ez du puta horrekin ezer ikustekorik» nahi. Irakasleari buruz ari zen? Edo nitaz ari zen? Ez dakit. Kontua da ez diola berez inori «eraso»: gustu txarreko txantxa bat egin zuen, irakasleak belarrondokoa eman zion, eta Boazek bi itzuli zizkion, ordainetan. Nik erreguka eskatu diet eskola-kanporatzea atzeratu dezaten, beste zer edo zer aurkitu arte. Errukitu zaizkit eta  hamabost eguneko epea eman didate.

Michelek dio, nahi baldin badut, Boaz gurekin bizi litekeela (nahiz eta gu biok eta haurra gela bat eta erdian bizi garen, eta hipoteka ordaintzen ari garen oraindik). Baina nik bezain ongi dakizu Boazek ez duela halakorik onartuko. Mutil horrek nazka ematen dit. Eta zuri ere bai. Beraz, azkenean, zu eta biok zerbaitetan bat gatoz. Sentitzen dut.

Ez dago modurik beste eskola espezializatu batean har dezaten, halako polizia-fitxa eta baldintzapeko askatasunaren arduraduna aldean dituela. Zer egin ez dakidalako ari natzaizu idazten. Idazten ari natzaizu, irakurtzen ez baduzu ere, eta irakurtzen baduzu, erantzungo ez duzula jakin arren. Onen-onenean ere, zure abokatu Zakheim-i aginduko diozu eskutitz formal bat bidal diezadan, oroitaraziz bere bezeroak aitatasuna ukatzen duela oraindik, odol-testaren emaitza ez dela anbiguoa izaten, eta neu izan nintzela, zegokion garaian, zuntz testaren kontra egoskor egin zuena. Xake-mate.

miel a. elustondo

Gau batez, talka egin nuen nahigabe gizon baten kontra, eta, beharbada, inguruko ilunpeagatik, ikusi egin ninduen, eta iraindu. Eraso nion, berokiko hegaletatik heldu eta desenkusa zedila eskatu nion gogor. Gizon garai ilehoria zen, eta nire aurpegia harenera hurbildu zenean, bere begi urdinetan barrena lotsagabe begiratu eta maldizioka eraso zidan, haren arnasa beroa nire aurpegian, borroka egiten zuen bitartean. Haren kokotsa doi jo nuen nire burugainaren kontra, Mendebaldeko indiarrei egiten ikusia nien moduan jo nuen, eta haren zauria eta handik zerion odola sentitu nituen, eta garrasi egin nion: «Desenkusa hadi! Desenkusa hadi!». Baina maldizioka eta borrokan segitu zuen, eta behin eta berriz eta askotan jo nuen harik eta astun erori zen arte belauniko, odola parrastaka zeriola. Ostikoz jo nuen behin eta berriz amorraturik, irainka atertzen ez zuelako, ezpainak odoletan blai zituen arren. O, bai, ostikoz jo nuen! Eta, amorrarazirik bainengoen, labana atera nuen, gizonari eztarria xerratzeko prest, hantxe, farolpean, kale huts hartan bertan, esku batez lepotik helduta nuela, eta neure hortzekin labana irekiz. Baina, orduan, bururatu zitzaidan gizon hark, berez, ez ninduela ikusi; berak zekiela, zorigaiztoko ibilaldi baten erdian zegoen, inondik ere! Eta labanaren ahoa gerarazi nuen, airea xerratuz, gizona niregandik urrun bultzatzen nuen bitartean, kalera itzultzen utzirik. Zorrotz begira geratu nintzaion, auto baten argiak ilunpean azaldu arabera. Hantxe zetzan, asfaltoan, auhenka; hantxe gizon bat, fantasma batek ia hil zuena. Zeharo nahastu ninduen horrek. Haserre eta lotsa nintzen, biak. Niri zegokidanez, mozkorturik bezala nengoen, hanka ahulen gainean zanbuluka. Bat-batean, libertigarria iruditu zitzaidan. Gizon honen buru handian zerbait piztu egin zen, eta hil baino izpi bat lehenago loratu zen. Barrez hasi nintzen deskubrimendu ero hura egin nuelarik. Esnatu egin ote zen hilzorian zenean? Heriok berak liberatu ote zuen esna bizitzetik? Ez nuen denborarik galdu. Korrika abiatu nintzen ilunpean barna, barruan zerbait hautsi zitzaidala beldurturik, hainbesteko barre algara egin nuen! Biharamunean haren argazkia ikusi nuen Daily News-en, «eraso» egin ziotela zioen argazki-oinak. Gizajo zoroa, gizajo zoro itsua, pentsatu nuen, zinez eta benaz errukiturik, gizon ikusezinak «erasoa».

miel a. elustondo

Polizia patruila-autora itzuli zen, eta hark eta bere laguntzaileak alde egin zuten. Royk agur egin zien irribarrez, eta autora sartu zen. Kontuz, keinuka minez, zigarroa piztu zen. Gero, azkeneko gonbitoa ere bota zuela konbentziturik, burukoaren kontra bermatzeko ahalegina egin zuen.

Los Angeleseko auzo batean zegoen, hiriarekin bat egiteari kontra egiten zion horietarik bat, nahiz eta hiriarekiko dependentzia izan, eta mugarik ez izan. Hogeita hamar bat milia zegoen handik hiriraino, hogeita hamar milia benetan luzeak eguneko garai hartan. Sasoi hobean egon behar zuen, atseden hartu tarte batean, arratseko trafiko uholde trinko hartan murgildu baino lehen. Are inportanteago, hondarreko hondamendiaren xehetasunak berregin beharra zuen, gogoan zituen bitartean.

Begiak hetsi zituen une batez. Berriz ireki zituen, inguruko trafikoaren argietan iltzatzeko. Eta orduan, autotik batere mugitu gabe, fisikoki bertatik mugitu gabe, denda barruan zen berriz. Trago bat ur egiten, ingurua nahi gabe bezala aztertzen zuen bitartean.

Los Angeleseko ehunka denda txikiak bezalakoa zen, barruan urontzia, pare bat erakusleiho zigarroz, puruz eta gozokiz beterik, eta aldizkariz, nobela merkez eta zorion-txartelez beteriko apalak zituzten dendak. Ekialdean, kiosko edo gozoki-denda izena ematen zieten denda haiei. Hemen, konfite dendak edo «iturriak» ziren besterik gabe.

Toki hartan bezero bakarra zen Dillon. Beste pertsona dendaria zen, ergel itxurako gazte handikote bat, hemeretzi, hogei bat urtekoa. Edaria bukatu bitartean, gazteari begiratzen zion honek izozkailu ertzeko izotza kentzen zuen bitartean, noiz arduratsu noiz arduragabe lanean. Zehatz zekien zer egin behar zuen, halaxe salatzen zuen haren aurpegierak, eta pentsatu ere ez egin behar zena baino gehiago egitea. Nagusiaren semea, erabaki zuen Dillonek, edalontzia utziz eta aulkitik jaikiz. Diru-kutxaraino hurbildu zen polliki, eta gazteak utzi egin zuen ordu arte lanean erabilitako makila. Ondoren, eskuak aurreko mantalean lehortu eta kutxara hurbildu zen bera ere.

–Hamar zentabo –esan zuen.

–Eta pakete bat gozoki horietarik.

–Hogei zentabo.

miel a. elustondo

BAT
Dendatik zanbuluka irten zenean, Roy Dillonen aurpegia berde gaixoti kolorekoa zen, eta arnasaldi bakoitza agonia izugarria zitzaion. Horixe egin diezaioke gizonari kolpe gogor batek sabelean, eta Dillonek galanta jasoa zuen. Ez ukabilarekin, hori nahiko gogorra izango baitzen, heavy club makila astun baten muturrarekin baizik.

Nola edo hala, beraren autora itzuli ahal izan zen eta aulkian irristatzea lortu zuen. Baina horixe izan zen egin ahal izan zuen dena. Auhena egin zuen jarrera aldatzearekin batera sabeleko giharrak trinkotu zitzaizkionean; orduan, hasperen itoa egin eta leihotik atera zuen burua.

Hainbat auto iragan ziren berak kalean botaka egiten zuen bitartean, eta barrukoek burla egiten zioten, betozkoa jartzen zioten errukiturik, edo beste aldera begiratzen zuten, higuinez. Baina Roy Dillon gaixoegi zegoen horretaz jabetzeko, edo kezkatzeko, jabetu izan balitz. Azkenean, haren sabela hustu zenean, hobeki sentitu zen, nahiz eta gidatzeko behar bezain ongi ez. Ordurako, ordea, atzean geratua zitzaion polizi autoa, sheriffarena, Los Angeles hirian ez baina konderrian baitzebilen Dillon, eta brown-clad marroiz jantzitako agentea espaloira irteteko gonbita egiten ari zitzaion.

Dillonek zalantzan obeditu zion.

–Soberako bat, jauna?

–Zer?

–Ez dio ardura –polizia jabetua zen pattar usainik ez zegoela–. Ikus dezagun zure gida-baimena.

Dillonek erakutsi egin zion, aldi berean, eta nahigabe bezala, kreditu-txartel sorta erakutsiz. Errezeloa desagertu egin zen poliziaren aurpegieratik, eta kezka agertu.

–Oso gaixorik ematen duzu, Dillon jauna. Batere ideiarik bai, zerk eragin dizun?

–Bazkariak, inondik ere. Badakit jakin behar nuela, baina oilasko-entsalada sandwicha jan dut, ez zuen oso gustu ona jaten ari nintzenean, baina… –Ahotsari bere bidea egiten utzi zion, lotsati barre eginez, damuturik.

–Mmm… –poliziak buruarekin baietz, serio–. Zabor horrek egingo zizun. Tira –goitik behera aztertu zuen–. Ongi zaude orain? Nahi duzu medikuarenera eraman zaitzagun?

–O, ez. Ongi nago.

–Azpibulegoan lehen laguntzak emateko pertsona bat dugu. Arazorik batere ez dugu zu haraino eramaten.

Royk uko egin zion, atseginez baina sendo. Txakurrekin harremana luzatzeak txostena ekarriko zuen, eta zeinahi txosten endredagarri izango zitzaion. Ordu arte ez zuen batere; iruzurrek eragin zizkioten saltsak ez zuten txakurretara eraman. Eta horrela irauteko asmoa zuen.

miel a. elustondo

Pierre Menard, Kixoteren egilea
(Jorge Luis Borgesen ipuinaren ataltxoa)

No quería componer otro Quijote —lo cual es fácil— sino el Quijote. Inútil agregar que no encaró nunca una transcripción mecánica del original; no se proponía copiarlo. Su admirable ambición era producir unas páginas que coincidieran ­palabra por palabra y línea por línea­ con las de Miguel de Cervantes.

“Mi propósito es meramente asombroso”, me escribió el 30 de septiembre de 1934 desde Bayonne. “El término final de una demostración teológica o metafísica —el mundo externo, Dios, la causalidad, las formas universales— no es menos anterior y común que mi divulgada novela. La sola diferencia es que los filósofos publican en agradables volúmenes las etapas intermediarias de su labor y que yo he resuelto perderlas.” En efecto, no queda un solo borrador que atestigüe ese trabajo de años.

* * *

Ez zuen beste Kixote bat egin nahi –erraza baita hori–, Kixotea baizik. Alferretan esango da inoiz ez ziola aurre egin jatorrizkoaren transkribapen mekanikoari; ez zuen kopiatzeko asmorik. Haren anbizio miragarria zen Migel de Cervantesenekin hitzez hitz eta lerroz lerro bat egingo zuten orrialdeak osatzea.

“Nire asmoa ez da harrigarria besterik”, idatzi zidan 1934ko irailaren 30etik Baionatik. “Frogapen teologiko edo metafisiko baten azken terminoa –kanpoko mundua, Jainkoa, kausalitatea, unibertsoko formak–, ez da nire nobela ongi dibulgatuaren gutxiago lehenagokoa eta komuna. Ezberdintasun bakarra da filosofoek liburuki atseginetan argitaratzen dituztela beren lanen tartekako aldiak, eta nik haiek galtzea erabaki dudala’. Halaxe da, ez dago zirriborro bat bera ere urteetan egindako lanaren lekuko”.

Ariketa egin ondoren, Juan Garziaren itzulpena: Ipuin hautatuak, Jorge Luis Borges / Juan Garzia. Ibaizabal, 1998.

Ez zuen nahi beste Kixote bat konposatu —aski gauza erraza—, «Kixotea» baizik. Ez dago esan beharrik ez ziola sekula jatorrizkoaren transkribapen mekaniko bati ekin; ez zen kopiatzea noski haren asmoa. Miguel de Cervantes-enekin —hitzez hitz eta lerrorik lerro— bat etor zitezen orrialde batzuk sortzea zen Menard-en gutizia miresgarria.

«Nire asmoa harrigarri hutsa da», idatzi zidan 1934ko irailaren 30ean Bayonne-tik. «Frogabide teologiko edo metafisiko baten azken jomuga —kanpoko mundua, Jainkoa, halabeharra, forma unibertsalak— apenas den nire nobela jende artean hain zabaldu hori baino antzinakotasun eta arruntasun gutxiagokoa. Alde bakarra da filosofoek liburuki atseginetan argitaratzen dituztela beren lanaren tarteko urratsak, eta nik, berriz, haiek galtzea erabaki dudala.» Hain zuzen ere, ez dago zirriborro bakarrik ere urtetako lan horren testigantza eman lezakeenik.

Miel Anjel Elustondo

frantzizko laphitz irakurri bitartean, idazten ikasiko ote dugun esperantzatan ikasten, bertzelako lanik ere egin behar ukaten du mortalak, sasoi bateko kristauak. horrela heldu nintzen orain hamabortz egun iruñera, gisa berean heldu burlatara, halako euskara teknikari bat atzemanen genuen ustean. menturaz, usaina aditu zigun, eta eskapatu xoria. haren atean jo genueneko –udaletxeko harrera ere ez genuen iragan!–, eskapatua zen hura. jo eta buelta, autoa hartu eta etxera. autora bidean, hala ere, liburudenda, iraganetik salbu egundaino heldu dena. mirariaren handia! leihoan, ohiko best sellerrak ageri. haiekin batera, ‘reino de navarra. euskera. injurias, coplas, frases’, fernando maiora mendia egile, liburu azal-berde bat, makrodendan kausituko ez duzun horietarik. sartu zara eta haren galde egin diozu dendariari. erakutsi dizu leihoan dagoena, eta sail bereko diren bertze bi ere! burlataraino itzulia alfer eta debaldetan egin ez duzula zeure burua erranik, orduan bai, etxera.

ez dezadan hemen erran ‘argia’ aldizkarian argitaratuko den artikuluaren mamia, ez dezadan hemen erran bart arratsera arte euskara bertzerik ez zekiela nafar jende hark  –aldizkari dekanoa baita lekua, ez hau–, baina alda dezadan maiora mendia kamikazeak bildutakoen artean perlaren bat edo bertze, guzion jakingarri, eta ikaskizun, inor horretara bortitz behartu gabe, baina bihotz emanez betiere. anitzen artean nik iritzira jasoa, hona egileak nafarroako artxibategi nagusian jasotako testimonioa: 1659koa dugu, amaiurkoa. epaile instruktore notario edo dena delakoa ari da. errierta izan da, ohi denez, eta epailearen aitzinean salatu dute halako bat. euskarara itzulirik abiatu naiz, eta etzanean dira, berriz, jatorrizko dokumentuan diren euskarazko solasak: “Estevan de Aleman, akusatua, eta bere anaiari sosegu eman ordez, haserreago eta aztoratuago zegoen, hoska eta errierta egiteko gogoz, eta epailea zurratzeko prest, eta dio hirugarren lekukoak, erran ziola delako Migel de Alemani, anaia, honako arrazoi hauek, kolera handian, baskuentzez: jaincoaren pasion uçac anaya ora yere geyago dituc oronac eces egunac”

horixe, bada: jainkoaren pasioa! uztak, anaia! orai ere gehiago dituk orenak, ezen ez egunak.

ataka gaitzean ere, legearen aitzinean, herronka jotzen aleman. euskaraz. baskuentzez _

Miel Anjel Elustondo

Egun batez Aingeruen komentutik etxerakoan, Iñazioari eta apez sainduari bi moro, bidera aterarik, makil ukaldika hasi zitzaizkien. Apez saindua hil gogorra erori zen. Iñaziok kolpeak hartu zituen moroer batere jazarri gabe; kontrarat, ezagutza gal artean ez zen baratu hobendunentzat otoitz egitetik. Eiherazain batek hil hurrana altxatu zuen, eta mandoaren gainean doña Iñesen etxerat ekarri. Barreatu zenean gaiztoak zituela kolpeak eta nekez sendatuko zela, osteka abiatu ziren ikusleak. Haren gainean nigar egiten zutener erraiten zioten.

—Zerentzat egiten duzue nigar? Enekin bozkaria zaitezte jasaiteko ditudanez.

Zilizioa kenarazi zion bere kofesorrak. Doña Iñesen semea jabetu zen zilizio hartaz, eta ez zion behin ere itzuli nahi ukan, ziolarik:

—Hau izanen da ene ondokoer utziko diedan oroitzapenik ederrena.

Berrogeita hamahirur egun eman zituen eri, eta sendatzen hastearekin lehengo urrats guziak hartu zituen.

Lehenbiziko agertzea Aingeruen komenturat egin zuen.

—Ez da hori zuhurtzia —erran zion doña Iñesek—, berriz ere makur bidean jartzen zara.

—Ene zoriona —ihardetsi zion Iñaziok—, liteke Jainkoaren loriakotzat hiltzea.

Baina ez zuen gehiago irriskurik. Urrikia sartu zen moroak igorri zituenaren bihotzean. (…)

Bertze behin, Belloko karrikan iragaitean, etxe batetatik nabaritzen ditu garrasia batzuk. Zer ote den sartzen da etxe hartan. Gizon bat dakusa anaiaren kontra auzi bat galdurik, bere burua urkatu duena eta jende multzo bat heiagoraz eta nigarrez haren inguruan. Iñaziok berehala trenkarazten du urka bilurra. Gorputzari maina frango emanarazten dizkio, balinba ez  dela hila. Maina guziak alferretan, hila baita. Indarrik handiena egiteko du oraino Iñaziok. Belauniko jartzen da, urrikalmenduzko Jainkoa otoizten du arima dohakabe hari aski bizi eman diezaion apez bati bere bekatuen erraiteko. Iñaziok otoitza akabatzean hila pizten da, begiak zabaltzen ditu eta apez bat galdatzen du. Kofesatzen da, erdiesten du bekatuen barkamendua eta hiltzen da.

(Bi saindu heskualdunen bizia)

Miel Anjel Elustondo

• Alkate jaunak ostrukarena egin zuen, berriro ere, Iñigo Cabacasen heriotzaren inguruan erantzukizun politikorik eskatzeko uko egin zuenean.

• Ezin dute ostrukarena egin. Azken baten, EAJren kudeaketa politikorako eredua da Bravo sententziarekin zigortu dena.

• Hulako sarraskia gertatu zenetik ezin da ostrukarena egiten jarraitu, besteak beste, 100 hildakoen artean 32 haur zeudelako.

• Euskal Herriko errealitateari bizkarra eman eta honen erabakitzeko eskubidea ukatu nahi duela gobernuak adierazi du, ostrukarena egin eta…

• Euskal Herrian zabaldu nahi den konponbidearen aroan, Frantzia ostrukarena egiten ari da, gatazka politikoak beraiekin ezer ikustekorik ez…

• “Egin dezagun bidea”ren manifestazioaren balorazioa… horren aurrean ez espainiar ezta frantziar gobernuek ezin dutela ostrukarena egin.

• Azken honen egoitzan egin zigun harrera… Hori, ingurumenaren ikuspegitik, oso arriskutsua da, baina ez dugu ostrukarena egin behar, ezertaz konturatu nahi…

«Ostrukarena egin» jarri dut Google leihatilan. «2.980 emaitza inguru (0,38 segundo)» dio makinak. Ezjakinean dira kolore suerte guzietako eragileak. berria.info, bilbokobranka.info, aralar.net, naiz.info, eitb.com, hamaika.tv, ehu.es, bildu.info, hamaikabilbo.tv, euskonews.com…

«Trikuarena egin» jarri dut Google leihatilan. «10.100 emaitza inguru (0,32 segundo)» dio makinak. Bernardo Atxagaren poema, Javier Muguruza, Koldo Almandoz eta nik neuk behin halako eskribitutako testua. Lokuzioetan ere ez dut nire trikurik harrapatu. Amaren altxortegitik jaso nuen.

Ostrukarena egiten ikasi dugu, trikuarena egiten ikasi behar orain. Trikuarena esaten.

Ez alferrik.