EGUNGOAK – 35 orrialdea

2013-06-29

Garunak ikusten ez duena

Isabel Etxeberria Ramírez

Topikoak dio itzultzailea dela testu baten irakurlerik onena. Areago esango nuke nik: testu bat itzultzea eta ondoren testu horren beste hamabost edo hogei itzulpen irakurtzea da testu hori ezagutzeko modurik onena. Aurrekoan, testu itzuliak ebaluatu beharrak sortzen dituen kezkez aritu ginen. Dena ez da larritasuna izaten halakoetan, ordea. Ariketa zinez interesgarria izaten da konparatu ahal izatea zer irtenbide eman dioten arazo bati hamabost edo hogei izaki adimendunek. Ikastegi bikaina izateaz gain, norberari buruzko ustea edo iritzia apaltzeko ere balio izaten du beti.

Misterioz ukituak ere izaten dira maiz halako konparazio-saioak. Demagun: Miren Agur Meaberen Kristalezko begi bat (Susa, 2013) nobelaren hasiera eman zaie itzulpengintzako ikasle batzuei, euskaratik gaztelaniara itzultzeko. Testuaren bigarren esaldia, hauxe:

Ama hil zitzaidan, hiru hilabete eta erdian, obarioetako minbiziaren kausaz, hogeita hamazortzi urte nituela.

Hamasei pertsonak itzuli dute testua. Hamasei bertsio. Hamaseiren artean, bostek honela aldatu dute zenbakietako bat:

Perdí a mi madre, en tres meses y medio, por culpa de un cáncer de ovarios, cuando yo tenía dieciocho años.

A mi madre, quien falleció a tres meses y medio de descubrir que tenía un cáncer de ovarios, la perdí cuando tenía dieciocho años.

Mi madre falleció en tres meses y medio, debido a un cáncer de ovario cuando yo tenía dieciocho años.

Mi madre murió debido a un cáncer de ovarios, en el transcurso de tres meses y medio, cuando yo tenía dieciocho años.

Mi madre murió a los tres meses y medio, debido a un cáncer de ovarios, cuando yo tenía dieciocho años.

Erraza da ulertzen hutsegitearen arrazoia: hogeita eta hamazortzi osagaien artean, bigarrena bakarrik ikusi dute bost pertsonaren begiek (edo garunek?). Ohar argigarri bat: itzultzaileei eman zaien jatorrizkoaren formatuak ez ditu hogeita eta hamazortzi osagaiak lerro banatan kokatzen; aitzitik, biak ageri dira lerro berean, erdi aldera.

Beste batek, alabaina, honako hau eman du:

Mi madre murió en tres meses y medio a causa de un cáncer de ovario, cuando yo tenía veintiocho años.

Nola ulertu beste akats hori? Hiru osagairen artean (hogeita, hama(r), zortzi), erdikoa huts egin du beharbada, eta bi muturretakoak gorde?

Kontuak ez du aparteko garrantzirik, jakina, baina ezin da ukatu kopuruak baduela pisurik: 16 bertsiotatik 6tan egin zen akatsen bat zenbaki hori zela eta. Eta beste bitxikeria bat: testuko aurreko esaldian (nobelako lehena, eta ikasleek begien aurrean zuten testu zatiko lehena ere bai) beste zenbaki bat ageri zen, eta hartan inork ez zuen hanka-sartzerik egin:

Begi bat galdu nuen, ezkerrekoa, hamahiru urte nituenean.

Hamasei itzulpenetatik hamaseiek eman zuten trece. Lehen esaldia zelako, ziurrenik, neurri batean; eta idazkeran osagai bakarreko unitatea delako ere bai, agian?

Harkaitz Canoren Twist (Susa, 2011) nobelako beste pasarte batek ere eman zituen datu esanguratsuak:

…zinpeko guardak furgoi blindatuetan bakarrik ezagutzen ditugu oraindik, film noiretako glamurra iradokitzen dute eta ez hogeita bost urte geroagoko erruki mileurista.

Oraingoan, hamaseitik lauk baino ez zuten aldatu zenbakia. Laurden batek.

…sugieren el glamour del film noir, y no la compasión mileurista de veinte años más tarde.

…evocan el glamour del film noir y no la lástima mileurista de veinte años más tarde.

…preven el glamur de los film noire pero no la compasión mileurista de dentro de cinco años.

…sugieren el glamur de los film noir y no la lástima mileurista que los rodeará quince años más tarde.

Lehen hiru hutsegiteak berriro ere esplika litezke esanez zenbakia osatzen duten bi osagaietako bat gailendu dela itzultzailearen begietara: hogei lehen bi adibideetan, bost hirugarrenean. Eta laugarren bertsioa? Zer informazio mota prozesatu du itzultzaile horren garunak 25 > 15 egiteko? Ez dirudi arrazoi grafiko batez azal litekeenik lapsusa. Zer da, beraz, itzultzaile horren neuronetan harrapaturik geratu den informazioa? Itzuli beharreko zenbakia bosten multiplo bat dela, eta zenbaki baxu samarra, adibidez?

Utz ditzagun zenbakiak alde batera, eta gogoeta egin dezagun aditzondoen izaeraz eta garrantziaz. Zein tasun da nabarmenagoa, esanguratsuagoa, garrantzitsuagoa… objektu batean: borobila izatea ala leuna izatea? Zer eragin du izenondoen arteko ordenak haien ikusgaitasunean? Ikus dezagun. Oraingoan Joseba Sarrionandiaren «Gutunak» ipuinak emango digu erantzuna:

…eta une horietan nik luma estilografikoaren punta orritik altxatu, beste punta borobil leuna ahora sartu, eta…

Itzultzaileak, berriro ere, hamasei. Hamasei bertsioen artean, hauxe:

…y en esos instantes yo separé la punta de la pluma de la hoja, metí la otra punta redondeada en la boca, y…

…y en ese momento levanté la punta de la pluma estilográfica de la hoja, me llevé la otra punta redonda a la boca, y…

…y en ese momento levanté la punta de la pluma estilográfica del papel, me metí en la boca la otra punta redondeada y…

…y en esos instantes levanté la punta de la pluma estilográfica de la hoja, introduje la otra punta redonda en mi boca, y…

…y en esos instantes (…) retirando de la hoja la punta de la pluma estilográfica y metiendo la otra punta suave a la boca.

Zergatik ahaztu dute lau pertsonak leun izenondoa, eta zergatik batek borobil? Adierazten al digute adibide horiek ezer izenondo batzuen eta besteen izaeraz, garrantziaz, kategoriaz…?

Artikulutxo honen hasieran ohartarazi behar zintuztedan, eta ez orain: ni ez naiz neurohizkuntzalaritzan aditua, inondik inora. Honelakoak aztertuta eta frogatuta egongo dira jadanik, beharbada. Hala bada, divertimento gisa balioko ahal dio testu honek inori sikiera…

2013-06-15

Mintzagaiari deika (I)

Asier Larrinaga Larrazabal

Ez dakit estilo jarraitua den gehien konbentzitzen nauen izendapena, baina bat nator Jesus Mari Agirreren diagnostikoarekin: euskarazko itzulpen askotan ez da errespetatzen argumentuaren haria, eta ez da errespetatzen argumentuaren estiloa. Hortik aurrera, luze eta lasai aztertu beharko litzateke zein, ezen eta gainerako menderagailu prepositiboen auzia, baina hurrengo batean izango da.

Argumentuaren hariaz hitz egiten denean, gehienetan, sintaxi-baliabideak izaten dira ardura, eta gutxitan aipatzen dira ordenamendu-baliabideak. Post honetan, ordenamenduaz jardungo dut, baina ―itxura batean, behintzat― ez itzulpenen aldetik helduta, euskaraz sortzen diren testuen aldetik helduta baino.

Nire iritziz, ez dago esaldiaren informazio-antolaera errespetatzea baino baliabide hoberik argumentuaren haria zaintzeko. Hauxe da antolaera horren eskema, Juan Garziaren terminologia erabiliz:

mintzagaia(k) – galdegaia – aditza – hizpideabarra(k) – gehikuntza(k)

Galdegaiak, aditzak eta hizpideabarrek esaldiaren informaziogunea osatzen dute; mintzagaiek eta gehikuntzek, esaldiaren periferia.

Nire itzulpenetan, ardura handia ipintzen dut esaldiaren informaziogunea eta periferia aukeratzen, ustez emaitza oso onekin 🙂 Emaitza ez hain onak aurkitzen ditudanean, dela testu itzulietan, dela jatorriz euskaraz idatzita ―bide― dauden testuetan, informazio-antolaerari begiratzen diot beste ezeri baino lehenago. Hona adibide erreal ―apur bat moldatu― batzuk.

(1a) Messenger zunda bidali zuten, Merkurio Ilargiaren antzekoa zelako hipotesiarekin.
(2a) Gure enpresan kontratatua izateko, euskara jakin behar da. Gero lan egingo dugu gaztelaniarekin, ingelesarekin eta portugesarekin, baina garbi dugu nondik irekitzen garen eleaniztasunera.
(3a) [irratiko albistegian] Manifestariek txistuka eta oihuka jarraitzen dute, Polizia hogei bat metro atzeratu denean.

Gauza arraroren bat igartzen diet esaldi horiei, gaztelaniazko antolaeraren oihartzunaz gainera. Nire analisia da nik mintzagai modura jarriko nukeena informaziogune bihurtu dela, eta nik informaziogunetzat aukeratuko nukeena gehikuntza bihurtu dela, edo hizpideabar.

Hauek dira nire proposamenak, «bisturia» gehiegi sartu barik.

(1b) Messenger zunda bidali zutenean, Merkurio Ilargiaren antzekoa zelako hipotesia zuten.
(2b) Gure enpresan kontratatua izateko, euskara jakin behar da. Lan egiteko orduan, gaztelania, ingelesa edo portugesa erabili beharko da, baina garbi dugu nondik irekitzen garen eleaniztasunera.
(3b) [irratiko albistegian] Manifestarien txistuen eta oihuen artean, Polizia hogei bat metro atzeratu da.

Hurrengo postean, adibide gehiago ekarriko ditut.

2013-06-13

Itzulpenean galdua

Angel Erro

Garrantzi handia du itzultzaile xehearen lanak atzerriko literaturez gozatu ahal izateko. Testuen gainean dabiltzan fantasmen modura, liburuen tonu eta estiloa nabarmen alda dezakete apenas aipamenik jaso ohi duten hizkuntzalari horiek. Handia izan daiteke itzultzaile batek eleberri baten jario eta estiloan izan dezakeen eragina. Hona Haruki Murakami nobelagile japoniarraren Txori mekanikoaren kronika liburuaren (1997) hasierako lerroen bi interpretazio.

Lehen lagina

Sukaldean nengoen telefonoak jo zuenean, irratian ematen ari ziren eta pasta prestatzeko bikaina behar duen Rossiniren Mika lapurtia piezaren oberturaren doinura txistuka.

Bigarren lagina

Espagetiak prestatzen nabil emakumeak deitu duenean. Tartetxo bat, eta prest dira espagetiak; eta hara non nabilen, irratitik aditzen den Rossiniren La Gazza Ladra piezaren preludioaren doinura txistuka. Espagetiak prestatzeko musika perfektua.

Jay Rubin Murakamiren itzultzaile ofizialak idatzitakoa da lehen lagina, eta trabarik gabe egiten du aurrera testuak.

Alfred Birnbaumek itzulitakoa da bigarrena, eta eten gehiago ditu; ia neurotiko bilakatzeraino. Murakamiren irakurle kopurua handitu du lehenak ingeles hiztunen artean; baina asko dira Birnbaumen estilo deigarriak liluraturiko zaleak ere, haientzat hori bihurtu baita Murakamiren ahotsa.

Blog honetako kolaborazioak denbora, denboraren joan arina, neurtzeko bitarteko bilakatu zaizkit. Beti espero baino lasterrago hilabete oso bat pasa da eta hurrengo idatzia entregatzeko epea iritsi ere bai, ia beti ustekabean, baina oraingoan utzi ezineko beste kontu bat eskuartean dudala. Beste norbaiten lana plagiatzeko mamua berriro ere, limurtzaile, nire begi aurrean astindu da. Oraingoan, gainera, Idoia Juaniz adiskideak pasatutako testua, Murakami japonieratik ingelesera itzultzeko estiloei buruzkoa, ez dakit nondik aterea eta seguruenik inor gutxik ezagutua, badaukat. Baina hori itzultzeko astirik ere ez. Beraz, hainbat adiskideri Mayday deia bidali diet. Nire lagunak dira nire harrobide bakarra. Goian irakurritakoa Iñigo Astizek azkar bai azkar igorritakoa da. Behekoa, berriz, hortik gutxira, beste poeta handi batek, Rikardo Arregik, bidalitakoa, berak jakin gabe, plagioaren delitutik, hala espero eta uste dut, ni libratuz.

Lost in translation

Ezin da gutxietsi itzultzaile apalaren garrantzia atzerriko literaturaz ulertzeko orduan. Testuari behatzen dizkioten mamuak bezala, hizkuntzalari gutxitan aipatu horiek liburu baten tonu eta estiloa alda ditzakete sakonki. Itzultzaileak eleberri baten estilo eta jarioari egin diezaiekeen aldaketa eskerga izan daiteke. Hona hemen eleberrigile japoniar Haruki Murakami-ren The Wind-up Bird Chronicle (1997) eleberriaren hasierako lerroen bi bertsio:

Lehen zatia

Telefonoak jo zuenean, sukaldean nengoen, espagetiak lapikoan irakinarazi eta FM irrati batekin batera Rossini-ren Mika lapurtiaren obertura txistukatzen, pasta platerak prestatzeko musika perfektua izan behar duena.

Bigarren zatia

Sukaldean ari naiz espagetiak egiten emakumeak deitu duenean. Beste une bat espagetiak prestatu arte; han nago, bada, FM irratiarekin batera Rossini-ren La Gazza Ladra-ren preludioa txistukatzen. Espagetiak egiteko musika perfektua.

Lehendabizikoa Jay Rubin-ek idatzi du, Murakamiren itzultzaile ofiziala, eta garbi eta txukun doa. Bigarrena Alfred Birnbaum-ek idatzi du, askoz staccatoagoa, are neurotikoagoa. Lehenak ingelesdun irakurlego zabala lortu zion Murakamiri; hala ere, zale asko maitemindu dira Birnbaumen estilo bitxiarekin –horientzat Murakamiren ahotsa izatera iritsi da.

Ondorioak atera beharko nituzke orain, burmuin puntan pilatzen zaizkit, baina erantzukizun hori ere beste norbaiten eskutan utzi beharko dut, irakurleenetan, beste behar batzuk (eta blog honetako arduradunak) deika ditut eta.

2013-06-11

(De)formazio profesionala

Fernando Rey Escalera

Gutako askok ezin dugu ukatu itzultzaile eta zuzentzaile lana gaixotasun ere bihurtu zaigula, eta nekez itzaltzen dugula, lanaldia bukaturik ere, muineraino sartu zaigun buru-prozesu xelebre hau.

Paseatzera atera, eta, nahi gabe ere, ezinbestean erreparatzen diegu karteletan, errotuluetan eta mila paperetan ikusten ditugun akatsei, edo erdi txiste bilakatzen diren itzulpen kaskarrei, edo, autoan irratia piztuta goazela, kalko okerren zerrendan sartzeko modukoak iruditzen zaizkigun esapide bitxiei. Deformazio profesionala esaten diote. Ongi jarria du izena, formaziotik deformaziorako tartea laburra baita zenbaitetan.

Eta ikasi dugu, ez beti, isilik egoten, eta «isiltasunean sufritzen», gehientsuenetan hobe delako isiltzea eta deus ere ez esatea, lagunik gabe gelditu nahi ez badugu behinik behin, nahiz eta isildu behar horrek, batzuetan, ultzera berritu.

Bestela esanda, hobe dugu erlaxatu, eta ongi bereizi zein den eta zein ez den «zuzenketarako gunea». Lantokitik atera, eta «bizi» egin beharko dugu, eta ulertu, jakina, aditzen eta ikusten duguna euskararen normalizazio faltaren eta faktore askoren ondorioa dela, eta gutako inor ez dela ez salbatzailea ez bekatugabea.

Gauzak gaizki egiten direnean, normala da kritikak egitea eta kexatzea, baita beharrezkoa ere, ahaztu gabe, betiere, denok esan eta idatzi ditugula astakeriak (irakurriko banu nik neronek orain dela hogeita hamar urte idatzitakoa!). Baina hori bezain beharrezkoa da nabarmentzea hobera ere egin dugula gauza batzuetan, eta oso jende ona ere badagoela.

Bada, lehengoan, Arga ibaiaren bazterreko bidean paseoan nenbilela, tunel moduko zerbait pasatu behar nuenean, kartel hau ikusi nuen:

¡PRECAUCIÓN! Paso con visibilidad reducida.

Eta euskaraz:

KONTUZ! Gutxi ikusten da pasabidean.

Eta pentsatu nuen neure artean: «Zer ongi egina! Ez ikusgarritasun, ez murriztu, ez deus». Ahal bezain hurbil eta behar bezain urrun leloaren bigarren partea zein ongi betea.

Oso ongi egina itzulpen lana, behar bezala kontuan hartuta adierazi beharra, hartzailea, ordena, lexikoa…

Beharbada itzultzailea ere ez zen egilea. Burlatako euskara teknikaria?

Batek daki. Zorionak!

Gaizki egindakoari esker, zuzendutakoari esker, asko ikasten dugu. Ongi egindakoari esker ere asko ikasiko dugu, eta, gainera, ez gara hainbeste ozpinduko.

2013-05-29

Inpresio orokorra

Isabel Etxeberria Ramírez

Uste dut ez nabilela oker esaten badut irakasleek oro har ez dutela maite beren eskoletan lekukoak izatea. Ikasgela irakaslearen eta ikasleen arteko eremu pribatua da, eta han gertatzen dena han geratzea nahi izaten dute irakasle gehienek. Ni behintzat deseroso sentitu izan naiz beste lankideren batekin ikasleen aurrera agertu behar izan dudanetan; erdi bana eman beharreko ikasgai baten lehen aurkezpen egunean, adibidez, edo azterketa baten zaintzan argibideak ematean. Adi-adi aztertu izan dut nire lankidearen jarrera, posea, ahots-tonua… eta zalantzati ebaluatu nirea. Zer-nolakoa da nire tonua ikasleei hitz egitean? Autoritarioegia? Nagusikeriaz jokatzen al dut? Edo, aitzitik, lotsagabeki aritzen naiz berariaz, haien adiskidetasuna irabazi nahian?

Bada beste egoera bat irakasleok, eta bereziki Itzulpengintzako irakasleok, urduri jartzen gaituena. Demagun: hiruzpalau irakasle elkartu dira, hurrengo ikasturteko Itzulpen Praktikak ikasgaien arteko mailakatzeaz, landu beharreko testu motez eta abarrez hitz egiteko. Haietako batek, gazteena delako beharbada, edo ausartena delako bestela, han bota du, apal samar, lotsati: «Eta ebaluazioa zer? Zuek zer irizpideri jarraitzen diozue ikasleek itzulitako testuak ebaluatzean?». Begirada iheslarien, eztulen eta erantzun lausoen txanda izaten da orduan.

Gutxi idatzi da oraingoz itzulpenaren didaktikaz eta are gutxiago ebaluazioaz. Han eta hemen arakatuta, gogoeta eta proposamen interesgarriak aurkitu ditut ebaluazioaz[1]. Baina irudipena dut ezen, ebaluazioak ikasle bakoitzaren progresioa balioetsi behar duela aldarrikatzearen aitzakian, izkin egiten diotela gehienek ebaluazioa kuantifikatzearen (nota jartzearen) auziari. Eta notak jarri behar dira. Enpresa pribatu batean langile bat kontratatzeko azterketa egiten denean, nahikoa izaten da hautagaien artean enpresarentzat onuragarriena suertatuko dena (edo lehen hiruzpalauak, badaezpada) identifikatzea. Lehiaketa publiko batean, ordea, hautagaiak zerrenda ordenatu batean antolatu behar dira, eta lortutako postuaren arabera hilabete gehiago edo gutxiago pasatuko ditu hautagaiak lanerako deiaren zain, adibidez. Lizentziatura edo gradu batean ugari dira ikasgaiak, baina, hamarrenez hamarren, puntu baten gorabeherak eragina izan dezake beka bat eskatzeko orduan, edo master batean matrikula egitean. Barkatuko ahal didazue materialismoa.

Gai honetaz ingurukoekin hitz egin dudan apurretan, eta lausotasunak lausotasun (nirea barne), zera ondorioztatu ahal izan dut: gehienok bi muturren artean oreka bilatu nahian ibiltzen garela. Akatsak edo hutsak seinalatzen eta kuantifikatzen ditugu, batetik, eta inpresio orokor izeneko beste zer bat zifra bihurtzen saiatzen gara, bestetik. Zer-nolako akatsak? Eta zer da inpresio orokor delako hori? Bada, apal-apal eta iradokizun-zuzenkizun-osagarriak jasotzeko gogoz, hemen duzue nik erabili ohi ditudan ebaluazio-irizpideen eskema xume bat. Nire ikasgelara sartzeko gonbita duzue hau.

Funtsean hiru alderdiri erreparatzen diet:

Fideltasuna edo, Leizarragak esan bezala, jatorrizko testuari deus ez edekitzea ez eratxekitzea. Hau da, Xabier Montoiaren Jean Etxegoien pertsonaiaren gelako errezel gorrimin astunek escarlata (edo carmesí, edo bermellón…) eta pesadas izaten jarraitzea, eta ez galtzea bidean bi ezaugarrietako bat. (Bide batez, harrigarria da zenbatetan gertatzen den testu batean esanahi unitate bera itzuli gabe ahaztuta uztea bi eta hiru ikaslek baino gehiagok; Basque Center of Cognition, Brain and Language zentroarentzat aztergai bat dago hor). Edo, era berean, deus ez aldatzea, eta, beraz, Jon Bilbaoren pertsonaia batek auzokoez ni siquiera corren las cortinas esaten badu, euskaraz aritzean itxi aditza erabil dezala eta ez ireki, auzokoek egiten ari direna erakusteko lotsarik ez dutela adierazi nahi baitu.
Xede-hizkuntzaren zuzentasuna: tipografiari dagozkionak, ortografia, ortotipografia, morfosintaxia…
Jatorrizko testuaren espiritua ondo jaso den. Hau da, erregistroa, tonua, estiloa, erritmoa, kadentzia (literatur itzulpenetan, bereziki)… ondo gordetzen den. Aurreko batean Koldo Izagirreren Egarri egunak portualdean nobelaren hasiera itzultzen saiatu ginen: «Laguna hausten den hilobiak leher egiteraino zurruta kantua egin litekeen mahaia izan behar luke, zer axola plastikozko lore zikin hauek dardaraka ontzi jausi zartatuaren lepoan, zer axola gure mozkorraldiaren puskailak aldare profanatu batean, zer axola du, bizitza hau ez da edangarria». Ariketa egin zuten bost ikasleetatik bostek juntagailuz, menderagailuz eta aditz lagungarriz osatu zuten gaztelerazko testua.

Bistan denez, lehen bi atalak errazak dira kuantifikatzen. Nola jokatu hirugarrenarekin, ordea? Gehienok modu guztiz subjektiboan jokatzen dugulakoan nago. Intuizio hutsez. Bururatzen zait aingura halako batzuk seinala litezkeela testuan (sintaxia aldatzeko tentazioa sor lezakeen pasarte bat hemen, zehaztasun lexikoa eskatzen duen hitz bat han, erregistro mailako aldaera egokiena hautatu beharra beste hartan…), eta, aingura horiek lagin modura ebaluatuta, testu osoaren espirituaren adierazletzat hartu. Eta hala ere, jarraitzen dut pentsatzen balorazio zintzoagoak egingo genituzkeela senari kasu eginez.

Eta amaitzeko, azken gogoeta bat. Nik neuk, azken aldi honetan, inpresio orokor delako hari akats kuantifikagarri bakoitzeko puntuak (edo puntu hamarrenak, hain gaiztoa ere ez naiz!) kenduz nota kalkulatzeko saioa egin dut, baina emaitzak ez nau asetzen. Akatsetako batzuk (ez, noski, gramatika-zuzentasunari dagozkionak, baina bai lexiko-hautaketari edo erregistroari dagozkionak, adibidez, edo are esanahiaren interpretazioari dagozkion batzuk ere) ausardiari eta, zergatik ez, itzultzaile-intuizioari zor zaizkio, eta nolabait adierazten dute itzulpen hori egin duen pertsonak gogoeta egin duela erabaki horretara iristeko. Nago ebaluazio-sistema horrek batzuetan zigortu egiten dituela ausart jokatu duten itzultzaileak (gogoan izan ikasketa-prozesuko ebaluazioaz ari naizela, eta ez lan-munduan egiten diren ebaluazioez) eta leku egoki samarrean uzten dituela akats kuantifikagarri gutxi egin baina nola-halako inpresio orokorra baino eragin ez duten itzultzaileak.

[1] Adibidez, hemen: Kelly, D. (2005) A handbook for translator trainers, St. Jerome Publishing, Manchester.

2013-05-17

Zientzia, lankidetza eta bazkalosteak

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Euskara ez omen da orain dela 15.000 bat urte bereizten hasi zen hizkuntza superfamilia euroasiarraren taldekoa, Mark Pagel biologo ebolutiboak zuzendu duen azterketa baten arabera[1]. «Our research suggest that the Basque language is probably older in its origins than this super-family» idatzi zion Mark Pagelek aurreko egunean Atlantiar Nazioarteko Biltzarreko antolatzaileetako bati. Izan ere, zientzialari horrek kognizio modernorako trantsizioaz hitz egiteko asmoa zuen gaur Irunen, baina, bere azken ikerketa horren emaitzak Oppenheimer doktorearen azterketa genetikoekin bat datozela uste duenez (It migh link in some way to the genetic evidence that Oppenheimer has), mintzagaia aldatu nahiko lukeela esan die antolatzaileei.

Zeren gaur, Atlantiar proiektuko II. biltzarrean, hainbat ikuspuntutatik begiratuko zaio hizkuntzari Irungo FICOBAn. Mark Pagelen hitzaldiaz gain, BCBLko Kepa Paz-Alonso doktorea hizkuntza ekoizpenaren neurobiologiaz arituko da, eta eboluzio perspektibak eta euskarazko adibideak agindu dizkigu. Peter Bakker hizkuntzalaria, bestalde, ehiztari-biltzaileen hizkuntzez mintzatuko zaigu, eta Stig Eliassonek, azkenik, Danimarkako idazkun erruniko batzuen berri emanen digu, zeinetan, hark darabilen hipotesiaren arabera, euskararen kontaktuaren aztarnak aurki daitezkeen.

Iñaki Segurolak blog honetan esandakoarekin ados nago erabat, bati erakutsi egiten diote zerk harritu behar duen eta zerk ez. Eta bat nator harekin esaten duenean ez dagoela sekula iristerik hizkuntza baten edo hizkuntza familia baten jatorri absoluturaino. Eta, halere, zeinen interesgarriak iruditzen zaizkidan hizkuntz(ar)en jatorriari, eboluzioari eta bilakaerari buruzko ikerlanak! Gauza ederra da harritzea, bestalde. Harrimenak jakin-mina ernetzen digu, ezin erantzun ditugun galderak loratzen burmuinean, eta motibazio suharra izan daiteke are betiereko erantzun biribila lortzerik –segur aski– ez dagoen aztergaiez ikertzen saiatzeko, hala nola hizkuntzen jatorriaz, eta zergatik ez, euskararen beraren jatorriaz. Atlantiar proiektua bera harrimenaren emaitza dugu hein batean: harrimen eta jakin-minez beteriko euskaldun talde batek abiarazi du, harrimen, jakin-minez eta nor bere arloan jakinduriaz beteriko nazioarteko aditu-talde bat elkartzeko asmoz, Bizkaiko Golkoaren inguruko lurraldeetan mendez mende bizi izan diren Homo sapiensen eta bertoko hizkuntz(ar)en historiaz jardun dezaten.

Biltzarraren antolatzaileek, gure lurraldearen iraganari buruzko jakintza hedatzen saiatzearren, bi lankidetza mota sustatu nahi dituzte: batetik, modu batean edo bestean munduko txoko honekin zerikusia duten ikerlanak burutzen dituzten nazioarteko ikertzaileen artekoa; eta, bestetik, nazioarteko ikerlari horien eta Euskal Herrikoen artekoa. Eta lankidetza hori burutzeko, elkarlanerako hiru sare irudikatu dituzte: arlo bereko zientzialarien arteko sarea; diziplina ezberdineko zientzialarien artekoa, eta kanpoko eta bertoko zientzialarien artekoa. Sare hirukoitz horrek ikerketa ildo arras oparoak ireki ditzakeela uste dute.

Iazko biltzarrean, esate baterako, Theo Vennemannek hartu zuen parte. Hizkuntzalari horren hipotesia da Europan protoeuskara zabaldu zela azken izotzaldiaren ondotik. Alemaniako toponimia aztertuz frogatu uste du hori, ibaien izenei begira bereziki. Vennemannen hipotesi hori ongi uztartzen omen da Oppenheimer zientzialariaren azterketa genetikoen ondorioekin. Vennemannen lanen emaitzak kolokan jartzen dituztenek euskaran aditua ez izatea leporatzen diote batez ere. Bada, Atlantiar proiektuaren sustatzaileen nahietako bat izanen litzateke Europako toponimia aztertzeko gogotsu egon litezkeen euskal hizkuntzalariak ikerlari alemaniarrarekin harremanetan jartzea, Vennemannek irekitako lan ildo horri behar bezalako segida emateko. Ekimen honen bitartez sor daitezkeen –sortuko diren– elkarlan interesgarrien adibide bat besterik ez da hori.

Aurreko igandean hizlariei harrera ofiziala egin zitzaien Irunen. Iazko biltzarrean parte hartu zuten guztiek aho batez aitortu zuten beren ikerketetan aurrerakuntza kualitatibo eta kuantitatibo nabarmanenak egin dituztela iaz Euskal Herrian elkar ezagutu zutenez geroztik. Margaret Jodry Smithsonian Institution erakundeko zientzialariak are gehiago esan zuen: Euskal Herriko egonaldia oso aberasgarria izan zela egun haietan ikertzaileek biltzarreko testuinguru formalaz haratago egin zituzten harremanei esker, hots, esparru informaletan izan zituzten iritzi truke eta hitz aspertu ugari eta emankorrei esker. Zientzia lankidetzan egiteko euskal bide oparo eta atsegin hori Estatu Batuetara eraman nahiko lukeela ere adierazi zuen. Jakina, pentsatu nuen nik hori adituta, bazkalosteak inportanteak dira oso, baita zientziarako ere, horregatik euskaldunok –Pedro Miguel Etxenike EHUko katedradunak eta DIPCeko lehendakariak parte hartzaileei harrera egin zielarik oroitarazi zigun gisara– hiru galdera nagusi izaten ditugu buruan beti: nondik gatozen, nora goazen eta non bazkalduko dugun.

Gaur, beraz, FICOBAra entzule joanen garen 400 bat lagunok erne izan beharko dugu burmuina, zabal begiak eta adi belarriak, zientzia betekada ez da-eta nolanahikoa izanen. Baina, iaz bezala, makurrena ondoren etorriko da: gure adiskideen begirada aspertuak sumatzen ditugunean, lagunarteko bazkalosteak alaitzeko xeheki bezain nahasiki azaltzen dizkiegunean Irunen gaur kaskora parrastan isuriko dizkiguten datu eta kontu jakingarri –eta, zergatik ez, eztabaidagarri– guztiak.

[1]Pagel M, Atkinson QD, Calude AS, eta Meade A (2013): Ultraconserved words point to deep language ancestry across Eurasia.

2013-05-14

Nire lehengusina Angela

Asier Larrinaga Larrazabal

Sapir-Whorf hipotesia XX. mendearen lehen erdialdean formulatu zen. Egun, gezurtaturik dago, baina arrastoa utzi du hizkuntza-gaiez interesatzen direnen / garenon «herri-jakintzan», oso ideia sinple gisa: pertsona baten mundu-ikuskera, pertsona horren hizkuntzak baldintzatzen du. Hori egia balitz, elebidunok eskizofrenia moduko batean biziko ginateke.

Nik ez dut gure artean gaitz horren sintomarik igartzen, baina, egiatan, elebidunok modu ezberdinetan esperimenta dezakegu mundua. Piperrek, euskaraz, min ematen digute; gaztelaniaz, azkura, eta ingelesez, beroa.

Susmoa dut, dena dela, halako anekdotetatik harago nekez begira diezaiokegula gauza berari ikuspegi batetik baino gehiagotatik. Zenbakiak datozkit gogora. Euskaldun askok ―Hego Euskal Herrian― gaztelaniaz esaten dituzte zenbakiak, euskal sistema hogeitarra irensten gaitza izango balitzaie bezala. Are gaitzago egiten zaie zenbakiak urteetan edo bestelako modu sinbolikoren batean erabiltzen direnean. Anjel Alkainek eta Iñake Irastortzak parodiatzen dituzten atsuei galdetu beharko genieke, osterantzean, zergatik esaten duten «ETB Uno», eta ez «ETB Bat».

Elebidunok, ikuspegi biren artean aukeratu behar dugunean, hizkuntza minoritarioa irteten da galtzaile. Nik horrela interpretatzen ditut euskarazko ahaide-izenetan igartzen ditudan “anomaliak”.

Ematen du antzina-antzina familiaren ideia nahiko murritza zela, eta famili gunetik kanpokoak izendatzeko oso hitz lausoak erabiltzen zirela, ez sexua, ez ahaidetasun-gradua bereizten ez zutenak: «arbaso», «iloba»… Beharbada, hizkuntza erromantzeen mundu-ikuspegiak ekarri zigun «amona», «koinata», «lehengusu», «birbiloba» eta beste batzuk sortu edo mailegatu beharra. Oraindino ez dira amaitu beharrak: «koinatukide», «izeba txiki»… Labur esanda: egun, euskaraz, erabat sustraiturik dago sexua eta gradua bereiztea ahaidetasun-izenetan.

Nire iritziz, testuinguru horretan zabaldu da mendebaldetik Euskal Herri osora «lehengusina». Ez zait iruditzen «aktoresa», «alkatesa» eta gainerako lanbide-izen sexu-markadunen ildotik joan denik.

Lehengoan, «lehengusina» baturako egoki ote den galdetu zuen Euskadi Irratian entzule batek. Euskaralari batek erantzun zion euskaraz desegoki dela genero-bereizketa egitea. Nik esango nuke desegoki ez, ezinezko dela.

Beste argudio interesgarri batzuk ere erabili zituen euskaralariak: desgrazia bat dela halako inbasioa jasatea euskara batuan, bizkai euskara tradizio eskasekoaren kume marjinal bat baino ez dela… Satan bera hitz bihurtuta!

2013-05-12

Dan Brown euskaraz

Angel Erro

Bi egun barru sekretua jakinaraziko da[1]. Maiatzaren 14an, argitaratuko da Inferno, Dan Brownen azken eleberria, hainbat hizkuntzatan aldi berean. Haien artean, euskara[2]. Baina, ez gutxitan gertatu ohi denez, bertan narratutakoa baino interesgarriagoa da haren itzulpenaren abentura. Egunotan prentsan agertu da, eta hortaz azkenik jendaurrean esan dezaket nik ere, Inferno-ren itzultzaileoi zer baldintza estuak ezarri dizkiguten.

Once traductores llegados de Francia, España, Alemania, Brasil e Italia trabajaron desde el 18 de febrero hasta el 5 de abril (daba igual si acababan antes, hasta ese día no podían abandonar el encierro) en un subterráneo del edificio Mondadori en las afueras de Milán, según recoge ahora la prensa italiana, controlados en todo momento para que no se filtrasen detalles sobre el contenido del libro.

Antes de entrar, sus teléfonos móviles eran confiscados y, por supuesto, no había internet. Los traductores trabajaron todos los días de la semana y eran acompañados desde el hotel hasta el lugar de trabajo (y vuelta). Sus movimientos eran registrados, como cuenta el traductor brasileño a TV Sorrisi y Canzoni, desde salir a fumar hasta la pausa del café. Y, como en toda misión secreta, no podían decir qué hacían allí: contaban con una coartada que justificaba su estancia en Milán.

Niri gogorrena egin zitzaidana Interneterako sarrera mugatua izatea izan zen. Ordenagailu bakar batean baino ez zegoen Internet, baina zaindarien begiradapean erabili beharrekoa. Ez ohi dugu jakin zeinen gutxi dakigun ba omen dakizkigun gauzetan. Behin eta berriro zetozkidan zalantzak pilatu eta azkar kontsultatu behar nituen. Beste itzultzaileek, ni baino trebetasun edo konfiantza handiagokoek, aldiz, apenas kontsultatu behar zuten.

Bi aldiz egon naiz lehenago hizkuntza ezberdinetako itzultzaileentzako itzulpen tailer batean. Itzulpena banakako lana delako irudipena berresteko baino ez zaizkit balio. Egilearekin zalantza argitu ahal izatea, berriz, beti da lagungarria. Baina itzulpen lantegi itxurako itxialdi honetan ez zegoen aukera hori.

Holakoetan beti bezala parte hartzaileen ekarpen nagusia maila pertsonalean gelditzen da. Zaintzaile armatuek gure arteko harremanak, nik ez dakit nola argitaletxearen interesei kalte egin ziezaieketenak, oztopatzeko agindua bazutenez, xarma nerabeaz zipriztintzen ziren gauean, leihoetatik logela batetik bestera paseaz, elkarrekin, gehienetan binaka, egiten genituen topaketa, esan dezagun, linguistikoak. Nobelaren hutsaltasuna, orduan bai, itzultzaile batek baino ezin duen gertukotasunarekin, eta horrek bide eman dezakeen maltzurkeriarekin, iruzkindu ahal genuen lasaikiro, trufa egin, itzulpenezko lapsus barregarriren bat adostu, amaiera alternatiboak eta gure ustez puskaz hobeak burutzeko planak irudikatu.

Eta batez ere argitaletxeak gu, hamaika itzultzaile, eguzkiz eguzki, bunker batean lanean edukitzearen burutazioa, ustezko pirateriari beldurrik gabe, marketing kanpaina deigarri baten parte zela sumatzen genuen. Susmoa berretsi besterik ez dut egin, behin etxera itzulita, Mondadori argitaletxeak plazaratu duen bideoa ikusi dudanean:

Eta batez ere, goizean, frantsesezko itzultzailearen heriotzaren berri izan dudanean. Gehiegizkoa da, inondik inora. Alemanezko itzultzaileak ez dit telefonoa hartzen. Zer egin erabaki bitartean, lerro hauek idatzi ditut, badaezpada.

[1] Ustezko sekretua. Irakurle erdi ikasi bati Dan Brownen eleberriek ez diote jakinarazten lehenagotik ez zekien ezer, batez ere Historiako liburuetako oin-oharrak irakurtzen baldin badaki. Hainbestetan famaturiko haren Da Vinci Code liburuko teoria harrigarriak puntuz puntu aurkitu daitezke Umberto Ecok hamabost urte lehenago idatzitako Il pendolo di Foucaulten, satira moduan aurkitu ere.

[2] Best-sellerrak euskararen salbazioa (eta bere literaturaren lurperatzea) dakarrelako iritzia barruraino sartu zaigu: geure buruaz best-seller egiten ari gara, eta Infernoko hau bere azken mugarria baino ez da. Orain gutxi, antzeko kasuak ikusi ditugu, Dolores Redondoren El guardián invisible eleberri argitaratu aurretik ere arrakastatsua, esaterako.

2013-04-30

Gorriak, gorriminak eta eskarlatak

Isabel Etxeberria Ramírez

Eleberri bat euskaraz sortua ala itzulpena den jakiteko aztarnez idatzi zuen Angel Errok blog honetan (I eta II) duela ez asko. Auzi benetan interesgarria plazaratu zuen, nire iritzian. Ba al da alderik euskarara itzulitako testuen eta euskaraz sortutakoen hizkeren artean? Hala bada, zein dira bataren eta bestearen bereizgarriak? Eta zer adierazten digute bereizgarri horiek? Hainbat ikuspuntutatik eta alderdi askori erreparatuta azter daiteke gaia: nolakoa den lexiko-aukeraketa testu batzuetan eta besteetan, zenbatekoa lexiko espezializatuaren erabilera, nolakoa konplexutasun sintaktikoa, zer-nolako garrantzia duten euskalkiek eta zer-nolakoa euskara batuak, zenbateraino den jatorra eta zenbateraino artifiziala batzuen eta besteen hizkuntza, zenbateraino berritzailea eta zenbateraino kontserbadorea…

Gaian sakondu nahian, zenbait alderaketa eginak ditut euskarara itzulitako eta euskaraz sortutako literatur testuen artean, Ereduzko Prosa Gaur corpusa probaleku hartuta, eta emaitza bitxi eta adierazgarriak lortu ditut zenbaitetan.

Egin dezagun saio xume-xume bat, testu batzuen eta besteen ñabardurarako, xehetasunerako eta espezifikaziorako joera neurtzeko. Azter dezagun, bada, zer maiztasunez erabiltzen diren testu batzuetan eta besteetan oinarrizko kolore baten izena eta zer maiztasunez kolore horren ñabardurak zehazten dituzten hitzak. Gure lehen adierazle multzoa, hortaz, gorri eta haren ñabardurak: gorri, gorrix/ska, gorrizta, gorrimin, gorrail, gorrikara, bermiloi, karmin(-koloreko), purpura, eskarlata, gorrindol eta granate.

EPGk eskaintzen dituen bi datu moten artean (liburu kopurua eta agerraldi kopurua), liburu kopuruari dagozkion emaitzak ekarriko ditugu testu honetara. Hau da, zenbat liburutan erabaki duen egile batek gorrimin hitza erabiltzea pertsonaia baten buru-zapia, aterkia edo autoa deskribatzeko; eta bazter utzi dugu, beraz, zenbat aldiz aipatzen den berriro testuan dena delako buru-zapi, aterki edo auto gorrimin hori[1].

Eta azken ohar bat. Liburu kopuruak konparatzen ari garenez, eta corpusean itzulitako liburuen kopurua eta euskaraz sortutakoena berdinak ez direnez (EPGk 111 itzulpen jasotzen ditu, eta euskaraz sortutako 176 liburu), faktore zuzentzaile bat erabili dugu datuak orekatzeko: itzulpenei dagozkien datuak bider 1,58 egin ditugu (176/111 zatitzetik lortua).

Hona hemen emaitzak:

Euskarara itzulitakoak

Euskaraz sortutakoak

gorri

gorrixka, gorriska

gorrizta

gorrimin

gorrail

gorrikara

bermiloi

karmin(-koloreko)

purpura

eskarlata

gorrindol

granate

164,3

67,94

34,76

30,02

4,74

6,32

3,16

58,46

12,64

3,16

167

Emaitza batzuk erraz esplika daitezke. Bermiloi, purpura eta eskarlata itzulpenen corpusean gehiagotan agertzea mailegu izateari egotzi ahal zaio: erraza da pentsatzea itzultzaileek jatorrizko testuan hitz horien erdal aldaerak topatu dituztelako eman dituztela, automatikoki nolabait esateko, euskal bermiloi, purpura eta eskarlata[2]. Nolanahi ere, komeni da ohartaraztea xehetasuna edo ñabardura adierazten duten hitzak sarriago eta ugariago ageri direla, guztizkoei erreparatuta, itzulpenetan euskaraz sortutakoetan baino. Adiera oinarrizko edo neutroko gorriren erabileran oso txikia da bi corpusen arteko aldea: 164,32 itzulpenen corpusean, 167 euskaraz sortutakoenean. Ñabarduraren bat dakarten guztien baturak konparatuta, aldiz, handiagoa da aldea: 227 itzulpenen corpusean, 117 euskaraz sortutakoenean.

Antzera gertatzen da urdin eta berde koloreen multzoekin ere:

Euskarara itzulitakoak

Euskaraz sortutakoak

urdin

oztin

urdinxka+urdinska+urdinsko

urdinkara

urdinarre

urdinantz

urdiño

zeru-urdin

itsas(o) urdin

urdin elektriko

(urdin) turkesa

(urdin-)anil

altzairu-urdin

arbel-urdin

150,1

22,12

1,58

9,48

3,16

1,58

12,64

1,58

146

Urdin oinarrizkoaren datuak: itzulitako 150,1 liburutan erabili da, eta euskaraz sortutako 146tan. Gainerako ñabarduren baturari erreparatuta: itzulitako 79 liburutan eta euskaraz sortutako 30etan.

Euskarara itzulitakoak

Euskaraz sortutakoak

berde

berdezka, berdexka, berdaxka, berdeska

berdekara

berdetsu

berdats

berdail

orlegi

botila-berde, berde-botila

esmeralda(-berde), (berde-)esmeralda

sagar(-berde)

oliba(-berde), (berde-)oliba

140,62

28,44

4,74

3,16

7,9

3,16

15,8

6,32

14,22

142

Berde oinarrizkoaren datuak: itzulitako 140,62 liburutan erabili da, eta euskaraz sortutako 142tan. Gainerako ñabarduren baturari erreparatuta: itzulitako 83,74 liburutan eta euskaraz sortutako 47tan.

Ikus dezagun beste adibide bat. Nolako joera ageri dute euskal eta erdal idazleek ehun motak zehazteko orduan? Edo, bestela esanda, zer ehun motaz janzten dituzte beren pertsonaiak, haien gortinak eta oheak, eta bestelako osagarriak? Hemen bilaketaren emaitzak:

Euskarara itzulitakoak

Euskaraz sortutakoak

flanela, franela

belus

satin, saten

muselina

popelina

poliester

nylon, nailon

tafeta

mahoi, mahon

feltro, fieltro

tul

pana (heg.), belus ildaskatu (ip.)

20,54

67,94

20,54

18,96

1,58

4,74

9,48

30,02

7,9

9,48

Emaitzek txantxarako eta ironiarako bide ematen dute, egiaz. Bi ehun motaren erabileran soilik gailentzen zaizkie euskaraz sortutako testuak itzulitakoei: mahoia eta pana / belus ildaskatua. Eta batek irudikatzen du euskal literatura Hamaika pausoko Daniel Zabalegiz beterik. Egia da badirela salbuespenak, eta Ramon Saizarbitoriak berak ematen digu horietako bat:

Soineko oso estu bat zeraman, berdea, belusezkoa zirudiena, eta galtzerdi zuriak, zilar koloreko marraren bat zutenak; oker ez banago, garai hartan modan egon zirenetakoak.

Eta hala ere, zergatik dira hain gutxi, itzulpenekin konparatuta, horrelakoak euskal literaturan? Hitzok adierazten dituzten errealitateak erdal idazle bati bezain ohikoak zaizkio euskal idazle (eta irakurle) bati: muselina espainolei, frantsesei eta abarri bezain ezaguna (edo ezezaguna) zaigu euskal hiztunoi. Eta muselina ehun mota bezalaxe muselina hitza ere. Zergatik, orduan, erabiltzen dituzte maizago adiera-ñabardurak zehazten dituzten horrelako hitzak erdal idazleek euskal idazleek baino?

Bi corpusen osaera ahotan hartuta esplika liteke beharbada. Ereduzko Prosa Gaur datutegian eredugarritasunaren erakusle aukeratu diren euskal liburuak 700.000 hiztun inguruko hizkuntza bateko literatur ekoizpenetik hautatu dira. EPGn itzulpenen azpicorpusa osatzen duten liburuek, aldiz, iragazki oso garrantzitsu batetik pasatu behar izan dute EPGra iritsi aurretik: nazioarteko literatura guztien artean horiexek izan dira aukeratuak euskaratuak izateko. Bestela esanda, Matias Mugikaren libelo haren oihartzunak ekar daitezke esplikatzeko zer-nolako eredugarritasuna aitortu behar zaien testu batzuei eta besteei. Eta nolanahi ere, EPGn azalpen argirik ematen ez bada ere (Igone Zabalak horretaz idatzi du duela gutxi blog honetan), pentsatzekoa da corpus horretan biltzen diren testuak beren hizkuntza-eredugarritasunagatik izan direla hautatuak. Eta literatura, hizkuntza ere baden arren, beste gauza asko ere da.

Nire ustez azalpena soziolinguistikaren arloan bilatu behar dugu: diglosiaren eraginean. Hizkuntza pobretu egin zaigu erabilera mailan. Euskarak hitz horiek guztiak (gorrimin, purpura, urdinkara, berdexka, satin…) izan baditu. Eta ezagutu ezagutzen ditugu hiztun gehienok. Baina gure hizkuntza ekoizpenetan, baita maila jasoko literatur ekoizpenetan ere, ez ditugu erabiltzen. Euskarak baditu baliabideak, batzuetan guk uste dugun baino gehiago, eta hiztunok ezagutzen ditugu baliabide horiek, askotan guk uste dugun baino gehiago ere, baina lozorroan egoten dira gure baliabideen gordailuan, eta betiko hiruzpalau aukerekin moldatzen ohitu gara.

Galdera interesgarri bat eratortzen da hortik: lagundu al dezake itzulpengintzak hiztunen sena zabaltzen, lozorroan dauden baliabideak aktibatzen eta hiztunen pertzepzioa baliabide ezohikoetara ohitzen? Eta beste galdera are interesgarriago bat: laguntzen ari al da?

[1] Hautu hori eginez, beste informazio mota esanguratsu bat galtzen dugu, jakina: zenbat objektu deskribatzeko erabili duen egileak kolore-izen hori liburuan. Bi informazio mota esanguratsuren artean hautatu behar eta, goian aipatutakoaren alde egin dugu. Nolanahi ere, hitz bakoitzaren agerraldi kopurua ere aztertua dugu, emaitzak hona ekarri ez baditugu ere, eta datuek berretsi egiten dute liburu kopuruetan ikusten den joera.

[2] OEHn kontsulta eginda, antzeko joera bat ikusten da: bermiloi, purpura eta eskarlata itzulpenetan ageri dira gehienbat.

2013-04-18

Burua eta paraxuta

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Patxi Goñi Zabaldikak[1] 50 urte bete zituen joan den astean. Sasoi betean dago, bidaiazale amorratua da eta aspalditik zerabilen kaskoan Europa iparraldera joatea hango bazterrak eta mendiak ezagutzera. Gurasoek, horren jakitun, opari berezia egin nahi izan diote aurten. Aurreko astelehenean, beraz, semearen urtebetze egunaren bezperan, ustekabeko afari-merienda antolatu zioten. Bapo jan zuten, edan ere ausarki, eta Patxiri, tartaren seigarren hirukia mozten ari zela, urre-koloreko kutxa zapal luzekara bat agertu zitzaion txokolate krematsuaren erdian. Kutxa metalikoaren barnean, Danimarka eta Norvegia ezagutzeko bidaia itxuraz zoragarri baterako gonbitea. Zorion beteko istant horietako bat izan zen, mundua ederra begitandu zitzaion, perfektua ia.

Biharamunean, bere urtebetze egunean, bihotz alai gerturatu zen Unibertsitatera (XXXXko irakaslea baita, EHUn) eta, arruntean ospakizunen oso zale ez izan arren, egun hartan lankide hurbilenendako otamen berezia prestatzea otu zitzaion. Berehala aipatuko zien, baita bidaiaren kontua ere, irrikan zegoen eta; hortaz, bulegora sartu bezain laster bota zien albistea Jokin eta Mikel lankideei:

-Aurten bai, aurten badiagu udarako plana! Danimarka eta Norvegia! Dohainik gainera! Atzo…

-Da-ni-mar-ka, Nor-ve-gi-a…!? Tira, motel, hi beti igoal, hitz egin normal behingoz!

Gizon patxadatsua da Patxi, nekez sumintzen den gizon klasea, baina 50 urte sasoi on-onean bete zituen egun hartako une hartan su gorri batek kiskali zizkion tupustean erraiak. Halere, arnasa sakon hartu, bulegoko atea atzera astiro ireki, arnasa sakon hartu berriro eta… eta danbateko zakar batez itxi zuen atea, bi lankideen mutur harrituen aurrean itxi ere.

Patxi euskaldun berria da, gaztetan euskaldundutakoa, eta 20 urtetik goiti daramatza EHUn Ibaetako campusean eskolak euskaraz ematen. Langile fina da, euskaltzale porrokatua. Ongi moldatzen da, euskaraz eta gaztelaniaz ez ezik, ingelesez ere. Horregatik, lankideek, Jokinek, Mikelek eta Mertxek bereziki, sarritan eskatzen diote laguntza, batez ere materialen bat edo beste gaztelaniatik edo ingelesetik euskaratu behar denean; tamalez, oraindik ere haiek hartu behar izaten dute-eta maiz lan hori. “Laguntza”, dena den, eufemismo ttiki bat baino ez da esateko normalean Patxi arduratzen dela departamentuan euskaratu beharreko material guztiaz. Gustura hartzen du lan hori bere gain, nahiz eta batzuetan ez den oso konforme egoten –nekez erakusten duen arren– Jokinek aitakeria bigun eta onbera batez oroitarazten dionean euskaraz bukaeran jarri behar dela aditza, eta aitortu beharra du gaizki hartu zuela Mertxek testu batetik “okela” kentzeko proposatu zionean, Donostian zeudela argudiatuz. Bestalde, gogoan du nola lotsagorritu zen beste behin, irakasle talde handi samar bat bazkaltzeko elkartu ziren batean, berak auskalo nongo futbol-zelaian ez dakit zer gertatua zela aipatu eta aldameneko lankidea iji-ajaka hasi zitzaionean esanez oso graziosoa zela, futbol-zelaia, ene! hori zela hori hizkera ponposo eta dotorea, “gurean beti kanpodefutbolean esan dugu”; iji eta aja, nor eta Mikel, departamentuko azken bilerako bere esaldia “las últimas vicisitudes y contingencias del proceso generativo de la actual situación tienen su fundamento no tan solo en meros factores coyunturales sino también y en mayor medida en causas cuyo origen es indiscutiblemente estructural” aktan hitzez hitz jaso ez zelako zalapartaka ibili zena, departamentuko (gaztelaniazko) dokumentu batzuen narraskeria salatuz bidenabar.

Patxik, bada, bere urtebetetzeko egunean danbateko zakar batez itxi zuen bulegoko atea eta elbarriendako komunera joan zen aterpe eske. 5 minutuko meditazio saiotxo batek mesede eginen zion. Uste baino minutu gehiago behar izan zituen erabat baretzeko, zeren, banan-banan, txinpartak bailiran, erasoan etorri zitzaizkion unibertsitatean hasi zenetik bere euskara zela eta ez zela lankide batzuengan sumaturiko begirada isekari eta barre-murritx guztiak; hitz edo esapide baten kontura jasandako iruzkin graziosoak, gatz gutxiesgarriz ongi hornitutakoak askotxotan: behin “jun” beharrean “joan” esan zuelako batuera jasoegian mintzatzea leporatu zion batek; itzulpen batean “arras” jarri zuenean, aldiz, periferiako txokokerien sobera zalea izatea egotzi zion lankide berberak. Dena den, azkenean ere, Patxik modua izan zuen erabat baretzeko eta bulegora itzuli zen. Tarte bat zuenez, Berria hartu eta atzekoz aurrera irakurtzen hasi zen. Lehenbizi, Santi Leoneren zutabea, ohi bezala: Estua. Irakurri ahala, atzera gorritu ziren aienaturiko txinparta ernegagarri guztiak, su gorri batek kiskali zizkion berriz kostata hoztutako bere errai minberatuak. Azken esaldiarekin batera, arnasa sakon hartu eta ordenagailua piztu zuen. Igandean prestaturiko azterketaren artxiboa osorik ezabatu eta gero, artxibo berri bat ireki zuen: “Galdera bakarra: 1. Ba al dakizu zertan diren berdinak burua eta paraxuta?[2] Jar itzazu hainbat adibide berdintasun hori azaltzeko”.

Astebete pasatu da eta ez zaio damutu. Azterketako igarkizuna asmatu dutenei 6 jarri die. Bizpahiru adibide jartzen moldatu diren bakanei, 10. Igarkizunaren mamiaz jarduteko saio berezi bat prestatu nahi du, irakurgaiak biltzen hasi da, ikuspegi zabalak izatearen onurez, ez soilik ikerketa zientifikoetan, noski. Gazteek hainbeste merezi dute; gure belaunaldikoen hertsikeriaz libratzea, “nik nola, denok hala” dihardutenen matrakaz askatzea. Lankideei mezu elektroniko bat bidali die goizean, azaltzeko kirolzale bihurtu dela azkenaldian, ez zaiola iruditzen hemendik aurrera larunbat-igandeetan astia nahikoa izanen duenik departamentuko materiala itzultzen aritzeko, baina balitekeela kanpodefutbolean maizago elkar ikusten hastea. Mezua bidali eta leihora hurbildu da. Kanpoan, udaberri giroa. Zabal-zabal ireki du leihoa, ea zoko-usaina garbitzen den. Mundua ederra begitandu zaio, perfektua ia.

[1] Egileak, segurtasun arrazoiak direla eta, egiazko istorio honetako protagonistaren benetako izena aldatzea erabaki du.

[2] Igarkizuna: “ba al dakizu zertan diren berdinak burua eta paraxuta? Zabaldu ezean ez dutela ezertarako balio ez batak ez bertzeak”.