Kategoria: EGUNGOAK

Posted on

Idatziaren kulturaren gainbehera (I)

Asier Larrinaga Larrazabal

Paradoxikoki, ikus-entzunezkoen aroan, hitz idatzia bilakatu da komunikazioaren funts eta harroin, dela Twitter, dela WhatsApp, dela gogoan izan dezakezuen beste edozein plataforma, kanal edo euskarri. Telebistan bertan, gero eta gehiago idazten da pantailan. Paradoxikoki —beste paradoxa bat!—, idatzietan, gero eta gutxiago zaintzen dira komunikazioa bermatzeko betekizunak: kode partekatua, testuaren antolaketa… Niretzat, idatziaren kultura gainbehera dago.

Beharbada, konturatuta egongo zarete orain etiketek agintzen dutela idatzietan, hizkuntza-senaren eta beste ezeren gainetik agindu ere. Honetan, beste moda askotan bezala, ingelesak ezarri du bere legea; ezin dut bestela azaldu zenbat ugaritu diren «Korrika 2013», «Gabonak 2013» («Kilometroak 2014»-ren webgunean irakurria) eta antzeko idazkunak.

Euskal Telebistan ere, behin baino gehiagotan itzuri zaizkigu horrelakoak.

Aurrekontuak

Baina, idazkunetatik kanpo, zer? Etiketa politok deklinaturik funtzionatu behar dute testu arruntetan, eta orduan datoz koplak: «Jende asko bildu zen Korrika 2013n» (?)…

Gure zoritxarrerako, «2014ko aurrekontuak» edo «2013ko Korrika» berez-berezkoen aurka, eskutik helduta datoz, alde batetik, aspaldiko «Montreal’ 76» haren ingeles leinua eta, beste alde batetik, de preposizio espainolaren elisioa, bulgarismo izatetik hizkera jasoan naturalizazio-agiria eskuratzera igaro dena (1).

____________________________________________
(1) Lapesa, Rafael (1981). Historia de la lengua española. Madrid: Editorial Gredos, 469. or.

Posted on

Urte berrirako desioak

Maite Imaz Leunda

Urtearen azkenera iritsitakoan ohikoa izaten dugu, batzuek behintzat, bukatzear dagoen urteari errepasoa egin eta urte berrirako asmo berriak jartzea. Desioak ere izaten ditugu; baita desio horietako bakarren bat beteko den itxaropena ere. Lanari dagokionez, berriz, urtean zehar egindako lanak powerpoint baterako labur azaltzeko eta adierazleak emateko eskatzen digute.

Gaurkoan lanari lotutako desio batzuk azaldu nahi nituzke: 2014an gustatuko litzaidake…

1. Terminologia Batzordeak berriro ere lanari ekitea, hiztegi berri erabilgarriak plazaratu ahal izateko. Izan ere, Terminologia Batzordea Euskararen Aholku Batzordearen baitan eratzen denez,  legegintzaldi bakoitzeko berritzen da. Azkeneko bilera aurreko legegintzaldiaren amaieran izan zen; 2012ko udazkenean.

2. Hiztegi terminologikoak arrakastatsuak izatea, horrek esan nahiko bailuke zabalkunde egokia izan dutela eta proposatutako terminoak erabiltzaileei egokiak iruditu zaizkiela.

3. IVAPeko Dudanet zerbitzuaren bidez iristen zaizkigun galdera terminologikoak errazago erantzun ahal izatea. Nekeza izaten zaigu batzuetan honako galdera honi erantzutea: «Gaztelaniazko halako termino nola erabiltzen duzue euskaraz Eusko Jaurlaritzan?»… bertako itzulpenetan begiratu eta delako forma hori hainbat modutara emanda dagoela ikusten dugunean. Guk horrelakoetan aniztasunaren berri eman eta terminologia-atalaren ustez baten bat hobetsi daitekeela iruditzen bazaigu horixe egitea beste irtenbiderik ez dugu izaten. Beste galdera honek ere lanak ematen dizkigu: «Gaztelaniazko halako termino euskaraz bi/hiru/lau modutara ikusi dut; horietatik zein da egokia?». Argitalpen juridikoetan, corpusetan eta abarretan begira ibiltzen gara baina Terminologia Batzordeak onartuta daukan terminoren bat baldin bada, horixe izaten da hobesten duguna. Batzuetan, ordea, Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuan datorrenarekin talka egiten du. Hor dugu makina bat  buruhauste eragiten digun sostenible delakoa:  garapen iraunkor (Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuan jasoa) eta  garapen  jasangarri (Terminologia Batzordeak Ingurumen hiztegirako proposatua).

4. Batzuek eta besteek proposatutakoen artean talka gutxiago izatea.

Seguru aski urtebete ez da nahikoa izango desio horiek guztiak betetzeko; ikusiko dugu bakarren bat behintzat betetzen den.

Urte berri on!

Posted on

Gabonak eta gurasoen biodiskografiak

Itziar Otegi Aranburu

Gabon gaua Hondarribian igaro ohi dugu, familiartean. Gau berezia izaten da oso, zeren, afalostean, kantuan hasten baikara. Familiako tradizioa da, aspalditik datorrena, eta oso serio hartzen dugu denok. Goizeko ordu txikietara arte aritzen gara kantuan. Sortzen den giroa ezin deskribatuzkoa da; ez naiz saiatu ere egingo, bai baitakit ez nukeela lortuko, baina seguru nago badakizuela zertaz ari naizen.

Duela urte batzuk amona konturatu zen batzuek lanak izaten genituela kantu batzuen hitzak gogoratzen, eta, laguntza gisa, Gabon gauean erabiltzeko kantu bilduma bat egiten hasi zen, handik eta hemendik kantu kuttunak, esanguratsuak, bilduz. Familiaren kantu bilduma moduko bat.

Lehengo Gabon gauean, mahai hartan eserita nengoela, bikoiztuta bezala aurkitu nuen neure burua, aldi berean barruan eta kanpoan. Barruan, neu ere kantuan ari nintzelako, gogotik aritu ere, eta, kanpoan, «kanpokoa» izateak ematen duen behatzaile estatusagatik edo. Nolanahi ere, iruditu zitzaidan kantu bilduma hura oso gauza berezia zela, eta, hein batean, «biodiskografia» moduko bat zela. Norena, ez nago seguru. Beharbada familia bakar batena, beharbada orokorragoa —ez naiz ausartzen esatera «belaunaldi batena», edo «herri batena»; hitz potoloak dira horiek—.

Bitxia da zer kantuk osatzen duten bilduma partikular hori. Pentsatzen jarrita, geure bizitzan garrantzia izan duten kantuak ez ditugu guk geuk aukeratzen. Etorri egiten zaizkigu, aurkitu egiten ditugu. Non jaiotzen garen, eta zer bizitzen dugun, kanta batzuk ala besteak biltzen ditugu. Kantuek aukeratzen gaituzte gu.

Normala den bezala, bildumako lehen kantuak eguberri kantak dira. Olentzero, Oi Betlehem, Mari Domingi, Gaueko izar, Haur eder baten bila, Hator hator… betikoak. Horien artean, Bordariren Arraunak bizkarrian ere badago:

Arraunak bizkarrian
surbesta eskutan
hasi gaiten guziok
iñalez kantetan
Jesus haur Jaungoikoa
larru gorrietan,
Belenen jaio zaigu
gure mesedetan

Edo beste Joxe pottotto hau:

Joxe pottotto puntalean
Karakola biltzen otarrian
Ziento bi errealean
Kukurruku zer diozu
Guk txikito behar dugu
Txikito, txikito

Hala kantatzen dute Hondarribiko neska-mutikoek, Olentzero egunean «eskean» ateratzen direnean: Txikito, txikito!

Edo Lurdes Zubeldiaren Kai zaharreko brixaran:

Kai zaharreko brixaran
Itsaso aurrean
Kilin kulun batelak dantzan
Eguzki diztiratan
(…)
Etzakela marloia kanta txistu motela
Ebatzi nak gozada trukatuz truaran

Hurrena, euskal kantu zaharrak abesten ditugu: Salamankara, Ameriketara joan nintzen, Hegoak ebaki banizkion, Gure aitak amari, Nire herriko neskatxa maite… Aldartea nola dagoen, gerta liteke giroak ukitu malenkoniatsua hartzea, eta Zuberoako kantuetara jotzea (Oi ama, Goizian argi hastian, Xalbadorren heriotzean, Azken dantza, Maitia nun zira, Prima eijerra, Lo hadi aingürüa…), edo, aldiz, aldarte alaia gailentzen bada, beste hauetara jotzea: Artillero dale fuego, Pello Joxepe, Pipa hartuta, Kinkiri kunkuru, Zezenak, Txantxibiri…. Asko eta asko itsasoarekin loturiko kantak dira: Itsasoa laño dago, Boga boga, Brodatzen ari nintzen… Eta batzuek, gainera, «jabea» dute: Markesaren alaba, amona Felisaren kanta da; Joxemielen batela eta Hegoak, izeba Veronicarenak. Kantu baten eta hurrengoaren artean, pasadizo, oroitzapen, txantxa eta ateraldi ugari.

Aitona hasten denean gazte garaiko —eta, batez ere, soldaduska garaiko— pasadizoak kontatzen, beste kanta mota batzuetara egiten dugu salto, eta habanerak, «mejikanadak» eta tangoak abesten ditugu: Por tu amor, Hace un año, Un viejo amor, La última copa, Cielito lindo… Gaualdi bakoitza desberdina izaten da, baina, batzuetan, La barca de oro kantatzen hasten garenean, ordurako airean dabilen dardarizoak goia jotzen du, eta besteok isildu eta aitonaren eta amonaren bi ahotsetakoari entzuten jartzen gara, mahai hartan erdigunea haiek direla berretsiz edo:

Yo ya me voy al puerto donde se halla
la Barca de Oro que debe conducirme.
Yo ya me voy; sólo vengo a despedirme,
adiós, mujer, adiós, para siempre adiós

Aitonak ez zuen ezagutzen Lila Downs, baina, orain, batez ere haren ahotsean maite ditu Fallaste corazón eta La cama de piedra:

Subí a la sala del crimen
le pregunté al presidente
que si es delito quererte
que me sentencien a muerte

Ordurako, alaba lo neukan, besoetan. Ez da harritzekoa: berandu zen, eta, gainera, badu ohitura. Haien etxean gaudenetan, aitonaren eginkizuna izaten da umeak loaraztea, kantuka. Behin, oharkabean harrapatu bainuen, ezezaguna nuen sehaska-kanta bat entzun nion, nire alabari kantatzen:

Dendatxoan, panpina bat ikusi dut
Zuk bezala, ez du bihotzikan
Panpina horrek ez du maitatzen (bis)
ez duelako bihotzikan
Bere begiak bi izar koxkor dira
eta bere ahoa azukre koxkorra da
Panpina horrek
ez du maitatzen
zu bezalakoa da
Panpina horrek ez du maitatzen
ez duelako bihotzikan

Gaztelaniaz ere badaki aitonak kanta hori:

En un bazar una muñeca ví
Y como tú, no tiene corazón
Esa muñeca no habla
Porque no tiene corazón (bis)

Sarea arakatuta, gaztelaniazkoa maiz ageri da, badirudi garai batean festa-giroan eta bolo-bolo ibilitako kanta bat dela, baina aitonaren bertsioak ez du batere antzik sarean aurkitu ditudanekin. Aitonarena sehaska-kanta bat da, eta, haren baxu-ahots sakonean, mila aldiz ederragoa. Galdetu diot, baina ez du arrastorik ere nondik ikasi ote zuen kanta hori. Alabak jaio zitzaizkionean, haiei kantatzen hasi omen zen, eta, gero, bilobei —neskei bakarrik—. Sarean ez dut deus aurkitu. Oso polita izateaz gainera, beraz, badu kanta horrek misterio puntu bat. Auskalo zergatik, Kafkaren panpina bidaiariarena ekartzen dit gogora.

Ordurako amona ere oroitzapenetan murgilduta, txikitan soka-saltoan ibiltzen zenean lagunekin kantatu ohi zuen doinutxo batez oroitu da. Gutxi gorabehera, horrela (transkripzioa ez da oso txukuna; ez dugu ideiarik hitz batzuk zer hizkuntzatakoak diren eta zer esan nahi duten):

Le trangué
Le regagné
Muxu la pa
Mademoiselle

Elle est chirón
Elle est borbón
Elle est gentille
Ali lerón

Eta aitonak arrapostu:

La guerre c’est finie
A America parti
Todos volvimos borrachos perdu
A la gendarmerie

Orduan, Hendaiako Pâtisserie Alonso (Ducasse) izenekoan lanean emandako urte luzeak oroitu ditu amonak. Gozo-denda haren jabea, Pepito Alonso, Euskal Herriko abesbatzetan zaharrenetakoa omen den Gaztelu Zaharren sortzaile izan zen, 1946an. Gozotegian bertan egiten zituzten entseguak, eta han ikasi omen zituen amonak bere errepertorioko kanta asko eta asko. Binilo zahar bat atera digu, erakusteko.

Ederra da Gaztelu Zaharren webgunea. Abesbatzaren diskografia ageri da, diskoen erreprodukzioak, eta argazki zaharren bilduma bat. Bereziki deigarriak egin zaizkit 1947ko Olentzeroarenak; gerraosteko lehena izan omen zen. Olentzero bidasotarra ere entzun daiteke, bai eta Maritxu nora zoazen zatitxo bat frantsesez irakurri ere:

Maritchu
Où allez-vous si élégamment belle?
À la fontaine si vous voulez venir avec moi

Gaua oso aurreratuta dago dagoeneko, eta mahaian eserita geratu garenoi begira jarri naiz. Hiru belaunaldi gaude han eserita. Biloba nagusia gurekin dago, baina beste batzuk joanak dira, norabait jolastera; txikien artean, gure ondoan besaulki batean eserita nire semea eta adin bertsuko lehengusu bat daude, izebaren sakelakoarekin jolasten, Subway Surfers edo Angry Birds edo antzeko jokoren batean. Ez digute jaramon handirik egiten. Aldian behin, sakelakoa utzi eta adi jartzen dira, baita gutxi batzuetan kantuan hasi ere, kantaren bat ikastolatik-edo ezaguna egiten zaienean. Tristura-zimiko bat sentitu dut. Jarraituko ote diote kantu-tradizio honi? Zalantza egiten dut. Non ikasiko —berenganatuko— dituzte kantu horiek guztiak? Hiru belaunaldi horien artean, erdikoa, gurea, giltzarri da transmisioa bermatzeko, katea ez apurtzeko, baina eginkizun zaila dugu. Ezkor samarra naiz.

Post-data: Gasteiz, abenduak 26

Atzo itzuli ginen Gasteizera, gure normaltasunera. Semea oraintxe aurretik jaiki da, eta, lehen gauza, ordenagailu aurrean jartzea egin du. Googlen «azken balea» jarri, eta YouTubek lagunduta Orioko balearena kantatzen hasi da, karaokean bezala.

Posted on

Haurrek bataioetan oihukatzen dutena

Santi Leoné

Jose Maria Iribarrenek 1952an argitaratu zuen bere Vocabulario Navarro. Bertan, liburuan horrela inoiz adierazten ez den arren, Nafarroako erdararen hiztegi bat egin nahi izan zuen idazle tuterarrak. Halere, erdarazko hiztegi horretan euskarak badu tokia, eta bildutako hitz batzuk nahiko harrigarriak dira, batez ere egilearen ideologiari erreparatzen badiogu: inoiz EAJtik hurbil ibili bazen ere, gerra ondoko navarrismo ofizialaren figura nagusietarik izan zen Iribarren.

Nolanahi ere, badira ustekabe batzuk Nafar hiztegi horrek dakartzan hitzen artean: Euskalerria, Euskaria, euskaro, euskera (eta escuara). Iribarrenek euskal hitz anitz bildu zituen bere hiztegian, eta, sarreran, hiru arrazoi eman zituen horretarako: lehenik, bildu nahi zituen euskara galdu den zenbait tokitan artean erabiltzen ziren euskarazko hitzak; bigarrenik, bildutako hitz gehienak ez omen ziren euskal hiztegietan ageri; eta, azkenik, Hiztegiko zenbait hitz interesekoak izanen ziren etorkizuneko ikertzaileendako.

Geroaldiak zer ekarriko duen alde batera utzita, interesgarria da ikustea Iribarrenek aipatzen dituen solas anitz eta anitz, lehenagoko hiztegietan agertzeaz gainera, ez direla euskara galdua zen eskualdeetakoak, eremu euskaldunekoak baizik. Adibidez, Iribarrenek aipatzen du mendian («en la Montaña») «ach» erraten dutela min hartzen dutelarik; Baztanen eta Malerrekan, goizerdian hartzen den mokaduari «amequetaco» deitzen diote, eta bi toki horietan «meta» erabiltzen dute «una pila de hierba en forma cónica» izendatzeko; Leitzakoendako, lanik egiten ez duena «alperra» da; eta, Luzaiden, «pelar el maíz» da –nola izanen da, bada, bertzenaz– «artoxuritzea». Adibideak erraz biderkatzen ahalko nituzke, baina bertze bat baizik ez dut hona ekarriko: «unat» (batuan, hona) solasaren ondoan, honako definizio hau dugu: «Bataioetan haurrek oihukatzen dutena, dirua edo gozokiak bota diezazkieten [Malerreka]». Eta, ondoren, itzulpena: «Es voz vasca que significa ¡aquí!».

Iribarrenek artean navarrismoa euskararen etsai ez zelarik prestatu zuen bere Hiztegia, eta garaiko badaezpadako euskaltzaletasun ofizial baten islatzat har daiteke. Alde horretatik, esanguratsua da idazlearen ikuspuntua. Euskara, batetik, hitz xelebreen bilduma da, baina, bertzetik (eta batez ere), baserri giroari edo herri txikiei lotua dagoen eta testuinguru etnografikoa behar duen hizkera osatu gabea eta dialektala da; unat ez da bertzerik gabe «aquí»: unat da haurrek bataioetan egiten duten oihua, etnografo bati egoera erritual bat ulertzeko giltza emanen liokeen hitza alegia.

Batzuetan, vascuence-ren tradizio luzea aipatzen da erdal usadioan, eta berriki hitz hori berreskuratzeko aldarrikapen bat ikusi ahal izan dugu blog honetan. Nire ustez, vascuence-a, unerik eta kasurik hoberenetan, Iribarrenen hiztegikoa da: herriko hizkera xamurra eta xinplea, maitagarria hain zuzen ere herrikoa eta xamurra eta xinplea delako. Alde horretatik, bahitu omen diguten hitz horren truke nik ez nuke inolako bahisaririk ordainduko: erdaraz ari garelarik, gure hizkuntzari erreferentzia egiteko euskara ez zait gaizki iduritzen, edo, bertzenaz, vasco. Jose Javier Uranga Diario de Navarrako zuzendari ohiak azpimarratuko lukeen bezala, vasco hori XIX. mendean mugaren alde honetara hedaturiko neologismoa da, baina, egia erran, euskara ere, euskara batua (ezen ez vascuence-a) nahiko gauza berria da. Eta zer hobe, neologismo bat baino, fenomeno berri bat izendatzeko? Zeren, neurri handi batean, euskara batuarekin mendeetako tradizioa ukatzen eta urratzen ari gara. Baina, batere ahalketu gabe, harro egon beharko genuke horretaz.

Posted on

Olentzerori eskean

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

2009-12-18

Isabel eta Irantzu adiskideak dira, eta itzultzaileak. Irantzuk 2 hilabeteko alabatxoa ahizparenera eraman du Isabelekin patxadaz eta lasai gosaldu ahal izateko. Kafea hartu du Irantzuk; tea, Isabelek. Irakurritako azken liburuez ari dira. Irantzuk azaldu du A Room of One’s Own irakurri berri duela. Leitua zuela lehenago ere, orain 15 bat urte, baina aurreko batean bat-batean Woolfen saiakera berrirakurtzeko gogo bizia sentitu zuela. Ikaragarria da, esan du Isabelek, ikaragarria testu hori ez izatea euskaraz. Ikaragarria ez, amorragarria da, ihardetsi dio Irantzuk, amorragarria! Eta, berehala, hitz-aspertu ezin luzeago batean murgildu dira gogotsu; euskarara ekarritakoen artean sumatzen dituzten hutsuneak izan dituzte hizpide, eta zein lan mota hobesten diren, zein egile, zein aro, zein genero…

Isabelek boligrafoa eta papera atera ditu, eta itzuli beharrekoen –itzuliko dituztenen– zerrenda osatzen hasi dira. A Room of One’s Own paratu dute zerrendan buru. Inguruko beste itzultzaile batzuekin ere mintzatuko dira beren proiektuaz. Isabelek esku artean dituen lanak bukatu bezain laster helduko dio lehen itzulpenari, eta Irantzuk bere bizimodu berriaren zurrunbiloa baretzen denean ekinen dio zerrendako bigarrenari.

2012-12-18

Irantzu eta Isabel askaltzeko elkartu dira. Hiru urte lehenago osatu zerrenda atera du Isabelek. Irribarrez begiratu diote. Meriendatu bitartean, Consonni arte ekoizlearen ekimenaz hitz egin dute gehienbat. Pozez. Bazela garaia jakiteko euskaraz nola aipatu behar zen Woolfen harribitxi hori, jakiteko norberaren gela edo gela propio bat edo gela bat norberarena aldarrikatu behar dugun. Zerrendako lehen izenburu hori ezabatu dute, beraz, eta zerrendari begiratu diote berriz, irribarrez baina pentsakor, nahiaren eta ezinaren artean kulunkan dutela gogoa.

2013-12-18

Bi adiskideak betiko kafetegian elkartu dira. Irantzuk Maddi alabatxoa dakar eskutik helduta eta Edo!-k argitaraturiko Genero-ariketak besapean. Isabelek irrikaz kendu dio liburua. Haien zerrenda zaharreko beste bi egileren testuak euskaraz irakurgai! Ez dira liburu osoak, haiek amestu bezala, baina tira, bada zerbait! Gero, Gela bat norberarena saiakeraren edizio txukun eta interesgarriaz jardun dute, Consonnikoen lana goraipatu dute. Eta ondoren, nola ez, Isabelek zerrenda zimurtu eta kolore gabetua atera du atzera. Oraingoan, zerrenda berritu eta osatutakoan, errealitateari men eginen diotela erabaki dute, eta lasterbidea hartuko dutela: Olentzerorengana joko dute, ea hiruren artean lortzen duten 2014an honako hauek euskaraz ere irakurri ahal izatea.

Olentzero maitea, hona hemen euskaraz ere nahiko genituzkeenak:

1)  Le Livre de la Cité des Dames, Christine de Pisan.

2) De l’égalité des deux sexes, discours physique et moral où l’on voit l’importance de se défaire des préjugez, François Poullain de la Barre.

3) A Vindication of the Rights of Woman, Mary Wollstonecraft.

4) Ain’t I a Woman, Sojourner Truth.

5) Le Deuxième Sexe, Simone de Beauvoir.

6) The Feminine Mystique, Betty Friedan.

7) Sexual Politics, Kate Millett

8) Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, Judith Butler

9) The Female Eunuch, Germaine Greer.

10) Spéculum de l`autre femme, Luce Irigaray.

11) Crítica del Pensamiento amoroso, Mari Luz Esteban.

Maddik, ordura arte gometxak itsasten ibili baita, burua altxatu eta adi begiratu dio eskutitzari. Ezin da, esan die oso serio, Olentzerori ezin zaizkio hamaika gauza eskatu. Hamaika asko dela esan digute ikastolan, aaaas-ko!; hiru bai, gehienez ere, eta bene-benetan nahi duguna zerrendan lehena jarrita. Bestela ezin da. Hala esan digute.

Irantzuk eta Isabelek ez dute zalantza izpirik izan, izenburu bakarra idatziko dute gutunean. Nik idatziko, esan die Maddik.

Olentzero maitea, Irantzuk eta Isabelek Le Deuxième Sexe irakurri nahi dute euskaraz

Euskarari buruzko eztabaidaguneetan noiz edo noiz pizten diren ika-mikatxoak ikusita, lehentasuna iruditzen zaielako lehenbailehen jakitea nola esan behar den euskaraz «On ne naît pas femme, on le devient».

Posted on

Emakumeak bere buruari nola?

Fernando Rey Escalera

Nire lankide eta adiskide Mikel Vilchesekin batera, Hezurren ondarea liburua euskaratu dut berriki, Dolores Redondoren Legado en los huesos alegia. Edozein itzulpenetan, kontu asko izaten dira zalantza-iturri, baina, oraingoan, bat izan da bereziki bitxia, zer pentsatua eman didana. Azken-azken momentura arte dudan ibili ginen, zer egin ez genekiela: guk gerok hasieran pentsatutakoa egin, edo editoreari kasu egin.

Baina zalantzak eta eztabaidak gogoetarako eta aurrera egiteko bide ona izaten direnez, hemen plazaratuko dut gaia, nahi duenak bere iritzia edo esperientzia kontatu dezan.

Bakarrizketan emakumeak bere buruari nola egiten dion, horixe zen eztabaida.

Liburuan, zenbait pasartetan, Amaia Salazar inspektorearen barne-elkarrizketak ageri ziren, eta zentzuzkoena hiketan jartzea pentsatu nuen, ustez eta hiketan badakienak, normalean, hiketan egiten diola bere buruari.

Eta zer egin genuen? Ba, orain arte genekienari jarraikiz euskaratu. Hiru adibide emanen ditut orain:

1) Zuhurtziaz jokatzeko eskatu zion bere buruari, ongi ohartu zelako horrek guztiak bera probokatzea beste helbururik ez zuela, baina barneko ahots batek erantzun zion: «bai, bazakiat, bazakiat zer lortu nahi duen, baina zergatik ez eman eskatzen duena?».

2) «Odolusten ari nauk, noski!», pentsatu zuen.

3) Eskua armara eraman zuen, baina, une hartan, buru barreneko ahots batek, burla-ahots batek, honela esan zion: «Horixe, polita, pistola bat. Eta horrek, Amaia, zertarako balioko din?».

Ohartuko zaretenez, lehenbiziko bietan toka ari da Amaia, eta hirugarrenean noka, horixe baita (baitzen?) erabilera normalena.

Bilaka ibili naiz han-hemenka, eta zenbait iturrik hala egin behar dela berresten didate.

Hala irakurri dut Euskaltzaindiaren «Euskera» aldizkarian (Leioa, 1994.10.04; Javier Alberdi Larizgoitia, EHU/UPVko irakaslea). «Hitanoa non eta nork erabiltzen duen» izeneko artikuluan, 9. puntuan, honela dio:

Espero zitekeenez, barne-bakarrizketan beste inon eta inoiz baino gehiago erabiltzen bide da hiketa: gizonezkoen kasuan, anaien artean bezainbeste edo maizago eta emakumezkoenean, ahizpen artean baino dezente gehiago.

Bestalde, bada kontuan hartzeko moduko euskaldun-kopuru bat -emakumezkoen artean, bereziki-, bakarrizketaz landa hika noizbait egin arren, bere buruarekin hika mintzatzen ez dena. Datu hau nahiko harrigarria da eta agian hiketaren eta bereziki noketaren izaera markatuarekin du zerikusia.

Hortik aparte, bakarrizketan hika aritzen diren emakumezkoen artean noka da usadioa nor bere buruari mintzatzeko. Hau da, hiztuna bitan banatzen denean, alegia bakarrizketa elkarrizketatuan nahitaez islatu behar da emakumezkoaren sexua (zer egin dun?); emakumea noketa erabili beharrean gertatzen da, solaskide bere burua hartu duela eta bere buruari zuzentzen ari zaiola konturatzen den neurrian. Aitzitik, bakarrizketa den alegiazko elkarrizketan solaskidearen kontzientzia argirik ez baldin badago, hots, hiztun emakumea inori bereziki -ezta bere buruari ere- zuzendu gabe ari baldin bada, orduan toketa nagusitzen da bakarrizketan eta eztabada ere ez da ezinezkoa (Segurola, 1992).

2003ko urriaren 27an, Erabili.com webgunean ere idatzi zuen Xabier Alberdi Larizgoitiak gai berberaz, eta honela zioen:

Hots, itxura guztien arabera, hikako bi generoen arteko aurkakotasunean, noka da buru markatua (edo markaduna) eta toka markatu gabea (edo markagabea). Horretaz, Iñaki Segurolari (1992) eskertu behar diogu duela gutxi egin berri duen ohar argigarria: emakumeak bere buruari zuzentzerakoan nahitaez noka mintzatu beharra du, bera, emakumea, ekintzako “aktantea” den neurrian eta “hik esan ditun esatekoak” tankerakoak erabili behar ditu baitezpada; besterik da (bere buruarekin) alegiazko elkarrizketa dirudien barne-hizketan ari denean baina inori bereziki zuzendu gabe (ezta bere buruari ere) eta bera “aktantea” izan gabe, orduan toka ariko da eta “mamalatu egin nok” bezalakoak jalgiko ditu bere pentsamenduak, hots, mintzalagun jakinik eduki ezean alokutibotasunak eskatzen duen komunztadura tokakoa izango da.

Emakunde-k ere gaiari heldu zion Euskararen erabilera ez sexista izeneko gidaliburuan, 2.1. puntuan (Generoa aditzean: hitanoa).

Ritxi Lizartzak ere argi azaltzen du auzia bere Hitanoa. Mintza hadi lagun! liburuan

Inguruko lankide eta lagun batzuei galdeka ere ibili naiz, eta Gipuzkoako eta Nafarroako erreferentzia batzuk jaso ditut, erabilera halakoa dela diotenak.

Laburbilduz:

Nork bere buruari egiteko, bi egoera desberdin izaten ahal ditugu, bi modutan egiten ahal dugu barne-elkarrizketa hori:

a) 1. pertsonan

Ozen hitz egitearen parekoa da, 1. pertsonan mintzatzen baikara, eta hiztunak, gizona izan edo emakumea izan, toka egiten du.

Pentsatu nuen neure artean, «Gaur ez nagok batere ongi. Beste egun batzuetan baino lan gutxiago egin diat, eta, halere, ez nauk gauza deusetarako ere. Hobe diat siesta pixka bat egin, eta gero paseo bat». Pentsatu eta egin.

b) 2. pertsonan, proiekzioa eginez

Neure buruarekin egiterakoan, «neure burua» beste pertsona bat balitz bezala egitea. Ni eta neure burua, neuregandik kanpo dagoen norbait.

Esan nion neure buruari, «Fernando, gaur ez hago batere ongi. Beste egun batzuetan baino lan gutxiago egin duk, eta, halere, ez haiz gauza deusetarako ere. Hobe duk siesta pixka bat egin, eta gero paseo bat». Pentsatu eta egin.

Esan nion neure buruari, «Amaia, gaur ez hago batere ongi. Beste egun batzuetan baino lan gutxiago egin dun, eta, halere, ez haiz gauza deusetarako ere. Hobe dun siesta pixka bat egin, eta gero paseo bat». Pentsatu eta egin.

Kasu honetan, gizonak toka eginen du, gizon bati ari zaiolako. Emakumeak, emakume bati ari zaionez, noka.

Editoreari, argitaletxeak jarritako zuzentzaileari, oso bitxia iruditu zitzaion, eta inguruko emakumeei galdetu zien. Erabilera horren arrastorik ere ez. Eta, azkenean, hark iradokita, zuka utzi genuen, nahasgarria izan zitekeelakoan. Ongi egin genuen? Ez dakit? Baina ez naiz ni gehiegi tematzen diren horietakoa argudioak zentzuz azaltzen dizkidatenean. Hainbat gauzatan testua hobetu digu, eta, honetan, dudarekin bada ere, kasu egin genion azkenean.

Hori bai, zer pentsatua eman dit, eta zenbait kontu eta zalantza ibili zaizkit –dabilzkit– buruan:

– Zenbateraino egin behar zaion kasu tradizioari, eta orain arteko erabilera hori arkaismotzat har ote daitekeen.

– Erabilera hori aldatzen ari ote den.

– Hizketa ez sexista bultzatzeko ahalegin horiekin nolako lotura duen afera honek.

Horixe, da, bada, kontatu nahi nuena. Seguru nago zuetako askok baduzuela zer esana kontu honi buruz, emakumeek batez ere.

Posted on

Hau ez da itzulpen bat

Angel Erro

இது மொழிபெயர்ப்பு அல்ல.
This is not a translation.
Detta är ingen översättning.
Questa non è una traduzione.
Αυτό δεν είναι μία μετάφραση.
Haur ezta translatione bat.
Dette er ikke en oversættelse.
Esto no es una traducción.
To ni prevajanje.
זו אינה תרגום
Это не перевод.
Dit is geen vertaling.
Ceci n’est pas une traduction.
Això no és una traducció.
이 번역되지 않습니다
Dies ist keine Übersetzung.
Dette er ikke en oversette.
Bu bir çeviri değildir.
Hoc non est interpretatio.
Isto não é uma tradução.
http://translate.google.es/?hl=es#auto/eu/Ceci%20n’est%20pas%20une%20traduction

Posted on

Lehen eta orain

Asier Larrinaga Larrazabal

Telebistaren historian ez dira asko izango Egun on, Euskadi bezalako kasuak, goizetik gauera aldatu baitzuen emisio-hizkuntza, gaztelaniatik 2013ko martxoaren 22an euskarara 2013ko apirilaren 8an, Aste Santua tarteko. Orain, Egun on, Euskadi ETB1en eskaintzen da, goizeko zortzietan, eta albistegietako hizkuntzalarientzat —niretzat, behintzat, bai— gozamen handia da garai bateko kontakizun-moldeak berriro aurkitzeko aukera hau.

Lehen, orainaldi burutua zen nagusi albistegietako kontakizunean, berri gehienetan ordu batzuk lehenago —askotan, aurreko egunean— izandako gertakariak azaltzen baitziren. Orain, aldiuneko informazioaren mendean erorita, orainaldi puntukari perifrastikoa egin zaigu albiste-testuetako nagusi eta jabe. Egun on, Euskadi aireratzen denean, ostera, egunak artean berri bakanen bat baino ez du eman, eta kontakizunean ia ez da izaten ari-ren beharrik. Nekez esango dugu «Gaur, suitzarrak goi-kargudunen soldatak mugatzea erabakitzen ari dira» edo antzekorik.

Egungo grina ari-zaleak, guzti-guztia ari-rekin kontatu behar gorri honek, ez nau oso zoriontsu egiten. Egun on, Euskadi-k eta ETBren gainerako albistegiek eskaintzen diguten talaiatik begiztatu ditugun beste hizkuntza-berrikuntza batzuek ere, ez naute oso zoriontsu egiten.

Lehen, arratsaldeko zortzietan jotzen zuen musika-bandak herriko plazan. Orain, arratsaldeko zortzietatik aurrera jokatzen ditu Osasunak futbol-partidak.

Lehen, udako planak egiteko orduan, esposari «iaz ere, horra joan ginen» esan arren, jaramonik ere ez zigun egiten. Orain, «pasa den urtean horra joan ginen» esan, eta, magia!, berehala prestatzen digu beste plan bat.

Lehen, etxeko txikiak ezkutaketan edo harrapaketan jolasten ziren. Orain, txikienak pantailaren batera itsatsita egoten dira egun osoan.

Lehen, goizez, hiru langile izaten ginen, eta, arratsaldez, bi aldiz gehiago. Orain, goizez, hiru langile izaten gara, eta, arratsaldez, goizez halako bi.

Lehen, Euskal Herrian, hotz egiten zuen neguan, eta bero udan. Orain, gurean ez du sargoririk egiten neguan, eta ez ipar beltzik udan.

Lehen, emakumeenganako indarkeriaren aurkako manifestazioak zirenean, euskaldun gehienok edo irten, edo jalgi egiten ginen. Orain, atera egiten gara, salbuespenik gabe.

Ene! Marimaistra handiarekin egin beharko dut berba, ea bere umorearekin kontu hauek ez handiegitzen laguntzen didan.

Posted on

Arriskuak eta kalteak

Itziar Otegi Aranburu

Interes handiz irakurri nuen herenegun Maite Imazen «Riesgo/peligro» testua. Izan ere, aspalditik nuen bi horiek bereizteko beharraren —eta ezinaren— berri. Ez hainbeste lan-segurtasunarekin loturik, elikagaien segurtasunarekin baizik. Aspalditik neukanez auzi horri buruz idazteko asmoa, gaurko prestatzen ari nintzen testua bazter utzi, eta gaiari heltzea erabaki dut. Nire ekarpen hau hobeto legoke «Riesgo/peligro» testuaren erantzunetan, baina sobera luzea da lauki horietako batean sartuta eroso irakurtzeko. Hona ekarri dut, beraz. Abisu bat, hasi aurretik: testu honen asmoa da «Riesgo/peligro» testuari zertzelada batzuk eranstea, esan bezala elikagaien segurtasunaren alorrera ekarrita; soluzio-proposamenetan, ordea, ez doa askoz urrunago.

Batzuek izango duzue APPCC sistemaren berri, Itzul posta-zerrendan agertu izan baitira, behin baino gehiagotan, sistema horren termino batzuk itzultzeko zailtasunak. Jatorriz, Estatu Batuetan sortua da sistema hori, eta, beraz, ingelesez, HACCP siglekin: Hazard Analysis and Critical Control Points. Hasiera batean, ARYCPC gisa eman zen gaztelaniaz (Análisis de Riesgos y Control de Puntos Críticos), baina gerora zuzendu eta APPCC bihurtu zen: Análisis de Peligros y Control de Puntos Críticos. Horra hor Riesgo/peligro auziaren lehen zantzua, iturburua ingeleseko hazard eta risk kontzeptuen itzulpenean duena. Ederki azaldu zuten arazoaren munta Europako Batzordeko itzultzaile batzuek puntoycoma buletinean:

La traducción de estos términos no ha sido siempre coherente. Basta echar un vistazo en el archivo electrónico del Servicio de Traducción SdT Vista para observar que la confusión entre risk y hazard es absoluta (ambos suelen traducirse por «riesgo») y que otro tanto ocurre con evaluation y assessment (traducidos indistintamente por «evaluación»). Este baile terminológico no es exclusivo de nuestro SdT. Así, durante la última conferencia sobre el Codex Alimentarius1 celebrada en Orlando (EE.UU.), la mala calidad de las traducciones obligó a suspender sesiones para que los representantes de los países hispanohablantes se reunieran e improvisaran acuerdos sobre la forma y el contenido precisos de los conceptos básicos allí debatidos.

Honela definitzen dira Hazard eta Risk kontzeptu giltzarriak sistema horretan (iturria: OME, Osasunerako Mundu Erakundea):

Hazard: A biological, chemical or physical agent in, or condition of, food with the potential to cause an adverse health effect.

Risk: A function of the probability of an adverse health effect and the severity of that effect, consequential to a hazard(s) in food.

Gaztelaniaz:

Peligro: Agente biológico, químico o físico presente en el alimento, o una propiedad de éste, que puede provocar un efecto nocivo para la salud.

Riesgo: Función de la probabilidad de un efecto nocivo para la salud y de la gravedad de dicho efecto, como consecuencia de un peligro o peligros presentes en los alimentos.

Eta frantsesez:

Danger: Agent biologique, chimique ou physique présent dans un aliment, ou état de cet aliment pouvant avoir un effet adverse pour la santé.

Risque: Fonction de la probabilité d’un effet adverse pour la santé et de sa gravité, du fait de la présence d’un (de) danger(s) dans un aliment.

Ohar interesgarri bat ere ageri da:

*These Definitions are proposed on an interim basis: they are subject to modification in the light of developments in the science of risk analysis and as a result of efforts to harmonize similar definitions across various disciplines.

Alegia, behin-behinekoak direla definizio horiek; litekeena dela aldatzea, informazio gehiago eskuratu ahala, edo, guretzat interesgarriagoa, beste arlo batzuetako antzeko definizioekin bat egitearren.

Baina itzul gaitezen riesgo/peligro auzira. Goiko definizio horien arabera, hazard/peligro/danger hori da osasunari kalte egin liezaiokeen zerbait, eta risk/riesgo/risque hori, berriz, kalte hori gertatzeko probabilitatea eta kaltearen larria batuko lituzkeen kontzeptu kuantitatibo bat.

Kontu hori aspaldikoa denez, honezkero euskaraz nolabait emango zituen baten batek. Sarea arakatuta, bi testu aurkitu ditut APPCC sistema euskaraz azaltzen dutenak, gutxi-asko egokituta. Bat Osakidetzaren webgunean dago. Definizioen atalera jota:

Arriskua: Agente biologiko, kimiko edo fisikoa, elikagaietan osasunarentzat kontrako ondorioa eragin dezakeena.
(…)
Arriskua: Arrisku bat azal daitekeelako probabilitatea da.
(…)
Arriskuen analisia: Prozesuaren etapa bakoitzeko arrisku potentzialen arriskuaren eta larritasunaren ebaluazio prozesu sistematikoa, zeinak bide ematen duen elikagaien segurtasunerako zeintzuk diren garrantzizkoak erabakitzeko, eta ondorioz, berauek autokontrol planean planteatzeko.

Riesgo y peligro, beraz, biak arrisku, eta arrisku bikoitza.

Bestea Elika Fundazioaren webgunean dago, eta pentsu-lantegiei buruzkoa da. Dokumentu horretan ere antzera jokatzen da, baina arriskuaren «bi definizioak» bateratu egin dira, eta, beraz, arrisku da kaltea eragin lezakeen zer hori, bai eta zer hori gertatzeko probabilitatea eta ondorioen larritasunaren batura ere. (Bide batez, Elika Fundazioa elikagaien segurtasunari buruzko wiki bat prestatzen ari da. Euskarazko glosarioak baditu, dagoeneko, 418 sarrera).

Erraz uler dezaket zer-nolako ataka estuan aurkituko zen itzultzailea, halako arazo baten aurrean. Izan ere, orain arte nik behintzat ez nuen modurik ezagutzen bi horiek bereizteko, noiz edo noiz aipatu izan diren arrisku/lanjer eta arrisku/peril aukerak kenduta, eta horiek ez dute bide luzerik egin.

Maite Imazek aditzera eman duen bereizketa aurrerapauso handia iruditzen zait, baina, halaz guztiz, badut pare bat baina: hasteko, funtzionatuko al du? Behar bezain gardenak eta funtzionalak al dira ordain horiek? «Itsatsi»ko ote diote, lantegietan eta? Alegia, janari- edo pentsu-lantegi batean ari den langileak (erraz samar) ulertzeko eta nahasbiderik gabe erabiltzeko modukoak dira? Estali gabeko konpresoreko transmisio-uhalak erabili behar dituen langileari lan-arriskuen prebentzio-plana esplikatu behar dion teknikariak eroso erabiliko al ditu arrisku eta arriskubide, berritasun orori ohitzeak eskatzen duen ahalegina gorabehera? Nik zalantza egiten dut. Kendu definizioak eta esplikazioak ondotik, eta utzi bakarrik arrisku eta arriskubide. Zein da zein, aintzat harturik orain arte arrisku erabili dela riesgo zein peligro adierazteko? Zerk ematen du zertarako bidea? Antzekoegiak dira bi hitzak, nahastu gabe erabiltzeko. Beharbada, arriskubide ordez arrisku-eragile edo arrisku-iturri proposa litezke, baina ez dakit taxuzko «termino» liratekeen horiek.

Bestalde, auzitan jar liteke estali gabeko konpresore horren uhalak, esate baterako, zertarako ematen duen bidea, arriskurako, ala kalterako. Morris hiztegian hazard jartzen baduzu, gaizpide ematen dizu, arriskurekin batera. Hiztegi Batuan badago gaizpide, bai eta kaltebide ere.

Aldiz, argi dago risk/riesgo/risque kontzeptu kuantitatiborako gorde behar dela arrisku; izan ere, «zerbait gertatzeko arrisku handia/txikia dago» esaten dugu euskaraz.

Hartara, modua izango genuke kontzeptu giltzarri horiek bereizteko:

Arrisku-eragilea/gaizpidea/kaltebidea: estali gabeko konpresoreko transmisio-uhalak, konpresore horien diseinu txarra.
Arriskua: uhal horiek erabiltzean langileak kalteren bat jasateko probabilitatea, eta kalte horren larritasuna.
Kaltea/gaitza: langileari etor lekizkiokeen ondorio txarrak.
Larritasuna: kalte edo ondorio txar horien munta.

Beste bide bat ere bururatu zait, baina ez dut uste hobea denik: jatorrira jota, hor dago, orobat, hazardekin batera testuinguru horretan agertu ohi den beste hitz bat: threat, «mehatxua». Hartara: mehatxua, arriskua, kaltea eta larritasuna.

Ados, ez bata ez bestea ez dira izango segur aski soluzio bikain gorenak, baina nire hau Maite Imazek azaldutako arrazoibidean oinarritua den bezala, beste norbaitek hau irakurrita izango du agian burutazio bikainen bat?

Guztiarekin ere, arazoa ez da, jakina, elikagaien segurtasunera edo lan-osasunera mugatzen. Askoz zabalagoa da. OME erakundearen esteka horretan sartu eta testu osoa irakurtzen baduzue, edo puntoycomako artikulu osoa, edo Euskaltermen hazard hitza sartu eta ordainei begiratzen badiezue, ohartuko zarete zenbateraino zabalduta dagoen arazoa. Izan ere, risk eta hazard horietatik abiatuta beste hainbat kontzeptu eraiki dira, eta kontzeptu horien itzulpenetan nahasmendu handia ageri da, bai gaztelaniaz, bai euskaraz. Eta, hortik, nire bigarren baina: ez ote da beranduegi arazoa konpontzen saiatzeko? Aspaldikoa da kontua, eta izugarri hedaturik dago nahasmendua, jakintza-arlo ugaritan. Lan handia geneukake sukaldea txukuntzen…

Posted on

Riesgo/peligro

Maite Imaz

IVAPeko Itzultzaileen Zerbitzu Ofizialeko Terminologia Atalean riesgo eta peligro-ren ordainak euskaraz emateko eskatu zigutenean, hasieran ez genuen alderik ikusi bataren eta bestearen artean. RAEren hiztegian begiratuta, lehenengo adieran  behintzat sinonimotzat joko genituzke estuasun handirik gabe:

riesgo.
(Del it. risico o rischio, y este del ár. clás. rizq, lo que depara la providencia).
1. m. Contingencia o proximidad de un daño.
2. m. Cada una de las contingencias que pueden ser objeto de un contrato de seguro.
peligro.
(Del lat. pericŭlum).
1. m. Riesgo o contingencia inminente de que suceda algún mal.
2. m. Lugar, paso, obstáculo o situación en que aumenta la inminencia del daño.

Euskaltermen kontsulta eginda, Terminologia Batzordeak  onartutako hiztegietan ere sinonimotzat jotzen direla ikusi genuen:

– Merkataritza > Merkataritzako fraseologia eta errotulazioa
eu        Su-arriskua (4)euskalterm
es        Peligro de incendio
Riesgo de incendio
fr         Danger d’incendie
[Errotuluen Hiztegia] [2009]

Edo gaztelaniaz definizio berbera ez izan arren, euskaraz ordain bakarrarekin ematen direla:

– Ingurumena
eu       arrisku (4)euskalterm
Definizioa
Ezbeharra edo kaltea dakarren zerbait gertatzeko probabilitatea.
es        riesgo
fr         risque
en       hazard
risk
[Ingurumen hiztegi entziklopedikoa] [2009]

– Ingurumena
eu       arrisku (4)euskalterm
Definizioa
Pertsonen osasun nahiz biziari, ondasunei edo eraikin, lurzoru zein ingurumenari eraso edo kaltea gerta dakiekeen egoera.
es        peligro
fr         danger
en       danger
[Ingurumen hiztegi entziklopedikoa] [2009]

Terminologia Batzordeak 2012an onartutako Laneko Segurtasunaren Hiztegian. riesgo eta peligroso jaso dira (peligro ez) eta euskarazko ordainetan arrisku eta arriskutsu eman dira.

  • arrisku arin
  • arrisku erlazionatu
  • arrisku larri eta berehalako
  • arrisku neurritsu
  • arrisku onargarri
  • arrisku onartezin
  • arrisku-identifikazio
  • arrisku-probabilitate
  • arriskuaren intentsitate
  • arrisku-zenbatespen
  • laneko arrisku
  • arriskua detektatze
  • arriskuaren analisi
  • arriskuaren lokalizazio
  • lan-arriskuen prebentzio
  • laneko arriskuen ebaluazio
  • riesgo trivial
  • riesgo asociado
  • riesgo importante e inminente
  • riesgo moderado
  • riesgo tolerable; riesgo aceptable
  • riesgo intolerable; riesgo no tolerable
  • identificación de riesgos
  • probabilidad de riesgo
  • severidad del riesgo; intensidad del riesgo
  • estimación del riesgo
  • riesgo laboral; riesgo profesional
  • detección del riesgo
  • análisis del riesgo
  • localización del riesgo
  • prevención de riesgos laborales
  • evaluación de riesgos laborales
  • hondakin arriskutsu
  • gai arriskutsuen garraio
  • substantzia arriskutsu
  • substantzia arriskutsu baten kontzentrazio
  • substantzia arriskutsuekiko esposizio-denbora
  • eremu arriskutsu
  • substantzia arriskutsuen etiketatze
  • residuo peligroso
  • transporte de mercancías peligrosas
  • sustancia peligrosa; materia peligrosa
  • concentración de una sustancia peligrosa
  • tiempo de exposición a una sustancia peligrosa
  • zona peligrosa
  • etiquetado de sustancias peligrosas

Gaztelaniatik euskararako hiztegietan begiratuz gero arrisku eta peril ageri zaizkigu beti; peril hitzak badu, hala ere, hitz zaharkituaren oharra Euskaltzaindiaren hiztegi batuan:

peril iz. Zah. ‘arriskua’

Azkenean, Osalan-Laneko Segurtasun eta Osasunerako Euskal Erakundearen argitalpen batean aurkitu genuen konponbidea. Bertan ikusi ahal izan genuen kontzeptu bakoitzari ezarri zioten definizioa zein zen, eta euskarazko ordainak ere emanda zeudela jakin genuen:

riesgo = arrisku
peligro=  arriskubide

https://www6.euskadi.net/s94-osa0017/es/contenidos/libro/gestion_200815/es_200815/curso_basico.html

PELIGRO: es una fuente de posible lesion o dano para la salud.
Se entenderan como procesos, actividades, operaciones, equipos o productos “potencialmente peligrosos” aquellos que, en ausencia de medidas preventivas especificas, originen riesgos para la seguridad y la salud de los trabajadores y trabajadoras que los desarrollan o utilizan.
Las correas de transmision, al descubierto, de un compresor son un peligro porque pueden originar un atrapamiento.

RIESGO LABORAL: Combinacion de la frecuencia o probabilidad que puedan derivarse de la materializacion de un peligro. El concepto de riesgo siempre tiene dos elementos: la frecuencia con la que se materializa el riesgo y las consecuencias que de el pueden derivarse.
EJEMPLO: Las correas citadas, implican riesgo para quien tenga que trabajar con dicho compresor. El peligro que genera el riesgo considerado en esta definicion:

– Puede estar permanentemente presente durante el uso previsto de la maquina (elementos moviles peligrosos en movimiento, arco electrico durante una operacion de soldadura, etc.), o bien;
– Puede aparecer de forma imprevista (puesta en marcha inesperada/intempestiva, etc.)

http://www.osalan.euskadi.net/s94-osa0181/eu/contenidos/libro/gestion_200435/eu_200435/laneko_arriskuen.html

ARRISKUBIDEA: lesioak edo osasunerako kalteak sor ditzakeen iturria.
Berariazko prebentzioko neurririk gabe lanean diharduten langileen segurtasunerako edo osasunerako arriskuak sortzen dituzten prozesuak, jarduerak, eragiketak, ekipoak edo produktuak “Arriskutsuak izan daitezkeen” prozesuak, jarduerak, eragiketak, ekipoak edo produktuak direla esango dugu.
Estali gabeko konpresoreko transmisio-uhalak arriskubidea dira, zeren langilea harrapatzeko arriskua eragin baitezakete.

LAN-ARRISKUA: arriskubidea gauzatzearen ondoriozko maiztasunaren eta aukeraren konbinazioa da. Arriskuaren kontzeptuak bi elementu dauzka: arriskua zein maiztasunez gauzatzen den eta arriskuaren ondorioak.
ADIBIDEZ: lehen aipatutako uhalak arriskutsuak dira konpresore harekin lan egin behar duenarentzat. Definizio honetan azaldutako arriskubideak sortzen duen arriskua:
—iraunkorra izan daiteke, makina aurreikusitako eran erabiltzen denean (mugitzen ari diren elementu mugikor arriskutsuak, soldatzen denean arku elektrikoa sortzea, etab.)
—edota ustekabekoak izan daitezke (ustekabean edo behar ez denean abiatzea, etab.).

Horrenbestez, testu espezializatu batean egindako definizioak zirenez, euskarazko ordainak ere emanda zituztenez, eta gainera, definizioak kontuan hartuta, modu egokian emandakoak iruditu zitzaizkigunez, horixe izan zen gure proposamena.