Egilea: 31eskutik

Posted on

Ergatibo-marka pertsona-izenen koordinazioan: bat ala bana?

Garikoitz Knörr

«Gramatikak, zentzu komunak eta are euskal idazle klasikoek adierazten digute izen-koordinazioan elementu guztiek daramatela kasu-marka. Gaur egun, ordea, anitzek jokatzen du bestela —gero eta gehiagok, eginen nuke— eta ez nuke jakinen erraten hiru hanka horietarik zeinek huts egiten dien.» (Ales Bengoetxea, 2002)

Aitor dezadan lehenbailehen: ordu askotxo eman, ematen eta, ziur aski, emango ditut Facebook euskaratzen. Bai, badakit: zergatik musutruk aritu, motel, itzulpen-lanak ordaintzeko sobera diru duen enpresa batentzat? Labur-labur adieraztearren (ez baita hori gaur ekarri nahi nuen gaia edo eztabaida): zerbitzua ingelesa ez den hizkuntzetan ere emateko aukera eskaintzen du Facebookek, ez baita gutxi. Komunitateak (edo erkidegoak: zergatik diogu beldur hitz horri politikaren alorretik kanpo?) euskaratzen ez badu, argi dago Zuckerberg-Eneak ez duela zeregin horretan zentimo bat ere inbertituko, epe laburrean ez behintzat.

Natorren harira: Facebooken interfazea itzultzeko orduan, mota guztietako zailtasunak aurkitzen dira bidean, terminologikoak asko, eta morfosintaktikoak ere ez gutxi. Bestalde, hitzak eta esaldi edo kateak itzultzeaz gain, aurretik bestek eginiko itzulpenak ikusi, bozkatu eta, behar izanez gero, itzulpen berriak proposatzeko aukera ere ematen du tresnak.

Hona hemen oso maiz azaltzen den kate mota bat, itxuraz erraz-erraza:

{name1}, {name2} and {number} others like this.

Nola jokatu horrelako zerbaiten aurrean? Gehienetan, itzulpen hau ikusten da —beste aukera batzuen artean— Facebook itzultzeko aplikazioan:

{name1}, {name2} eta beste {number}(e)k atsegin dute hau.

Hori horrela itzuliz gero, honako hau bistaratuko da Facebooken, besteak beste eta izenak izen:

Eneko, Iruri eta beste 5(e)k atsegin dute hau.

Baina zuzena da esaldi hori? Oker egon naiteke, eta atsegin handiz irakurriko nituzke zuen iritziak, baina niri ez zait euskara egokia iruditzen: ergatiboaren marka azken elementuan soilik irakur-entzuteak alarmak pizten dizkit begi-belarrietan.

Halakoetan, bide honetatik jotzea nahiago dut nik:

{name1}(e)k, {name2}(e)k eta beste {number}(e)k atsegin dute hau.

Kate horrek erabiltzailearen pantailara eramango duen esaldi parentesiz josia ez da noski oso estetikoa, ados, baina hori da senak eskatzen didana:

Eneko(e)k, Iruri(e)k eta beste 5(e)k atsegin dute hau.

Dena dela, horrenbeste itzulpen oker(?) ikusita, zalantza sortu zitzaidan, eta kontua zertxobait ikertzeari ekin nion. Zehazki, izen bereziak —batez ere pertsona-izenak— ergatiboan ageri ziren segidei begiratu nahi nien. Hiru iturri izan ditut abiapuntu (ikus, halaber, bukaerako 3. oharra, Sareko Euskal Gramatikari buruzkoa): batetik, Ales Bengoetxeak (2002) Senezen argitaratu zuen «Kasu-marken erabilera izen-koordinazioan» artikulu landu eta jakingarria; bestetik, Euskal Gramatika Osoa (2012), eta, azkenik, Euskaltzaindiaren 111. araua: «Izen sintagmen arteko juntadura dela eta». Hirugarren horri helduko diot lehenik.

Euskaltzaindiak zer dioen

Zoritxarrez, eskuartean dugun auzi honi dagokionean behintzat, ez da erabat lagungarria 111. araua. Hona hemen zer dioen, 3. atalean (1803. orr.):

Pertsona izenordeek berez izen sintagma mugatuak osatzen dituztenez gero, juntatzen direnean, hondarki osoa (hau da, kasu marka eta guztiko) izan behar dute (EGLU IV, 34-35). Gaizki eratuak dira ‘beraz’ [komatxo horiek jatorrizkoan daude, nik ez baitakit zergatik] ondoko formak, lehen juntagaiak, pertsona izenordea izanik, ez baitakar kasu markarik:

*Zu eta niri gertatu zaigu
*Ni eta zuk egingo dugu
*Gu eta zuetaz mintzatu ziren

Bada, izen bereziak ere (oso oker ez banago) izen-sintagma mugatuak direnez gero, horiek ere arauaren atal horretan sartzekoak direla pentsatu beharko genuke, baina eskertzekoa zatekeen adibide esplizituren bat eman izan balute.[1]

Hala ere, Jagoneteko galdera batean, honako esaldi hauek guztiak zuzenak ote ziren galdetu zuen erabiltzaile batek, eta erantzuleak baietz ihardetsi[2]:

Leirek eta Enekok garbitu dute autoa.
Leire eta Enekok garbitu dute autoa.
Leire eta Enekoren artean garbitu dute autoa.
Leireren eta Enekoren artean garbitu dute autoa.

Niri behintzat oso gogorra egiten zait bigarrena, «Leire eta Enekok garbitu dute autoa», alegia. Gainera (eta, berriro diot: oso oker ez banago), ez dator bat 111. arauarekin.

Euskal Gramatika Osoak zer dioen

Bestalde, Euskal Gramatika Osoan, «Emendiozko juntagailuak: ETA» atalean (697. orr.) ere bada gai honi buruzko argi( edo nahas-)biderik. Lan bestela bikain horretan, izan ere, ontzat jotzen dira honako adibide hauek (eta argi gera bedi neuk ere ez ditudala okertzat jotzen, eta ereabili ere erabiliko nituzkeela; arrazoiren bategatik, ergatiboan ikusten dut nik arazoa, ez horrenbeste datiboan edo bestelako postposizioetan):

Josuri eta Begori ez diegu ezer esan.
Josu eta Begori ez diegu ezer esan.
Jon, Miren, Itziar eta KoldoREKIN joango naiz. (701. orr.).

Tamalez, ez dut aurkitu pertsona-izenak ergatiboan darabiltzan adibiderik, baina balirudike[3] hau ere ontzat emango luketela egileek:

Josu eta Begok ez dute ezer esan.

Euskal Gramatika Osoan bai zehazten da, ordea, nola jokatu pertsona-izenordainekin: «Izen-sintagmaren ardatza pertsona-izenordaina denean, sintagma osorik esan behar da; hau da, bietan jarri behar da kasu-marka.» (699. orr.) Eta, besteak beste, bi adibide hauek ematen dira:

ZuK eta niK berdintsu pentsatzen dugu.
ZuEI eta guRI gauza bera gertatzen zaigu.

Lehenago esan bezala, ez dut uste arrazoirik dagoenik pertsona-izenordainak eta pertsona-izenak (eta izen bereziak, oro har) era desberdinean tratatzeko, biak baitira izen-sintagma mugatuak. Bestela esanda: barruak esaten dit «Zu eta nik berdintsu pentsatzen dugu» bezain desegokia dela «Mikel eta Mirenek berdintsu pentsatzen dute».

Tradizioari begira

Beraz, hori guztia ikusirik, ontzat eman behar dugu ergatiboaren kasu-marka azken elementuan baino ez agertzea? Bada, ematen du baietz. Dena dela, nahita utzi dut azkenerako Ales Bengoetxearen ikerlan gomendagarria (goi-goiko aipuarekin haren jarrera aurreratu badut ere): izan ere, bere artikuluan zenbait salbuespen ere aipatzen —eta behar bezala sailkatzen— baditu ere, egileak argi eta garbi erakusten eta ondorioztatzen du ezen «euskalki eta garai guztietako euskal idazleek idatzi dituztela enumerazioak elementu guztiei kasu-marka gaineratzen zietela», eta nik ez dut pisuzko ziorik ikusten bide horretatik aldentzeko, ezta Facebookeko parentesi itsusiak desagerrarazteko bada ere!

Oharrak:

1. Lerro hauek idazten ari nintzela, arauaren —edo, hobeki esan, arauaren neure interpretazioaren— kontra doan adibide bat etorri zitzaidan gogora. Jon Muñozen Loroaren teorema itzulpen ezin txukunagoaz ari naiz, zeinean hau aurkitzen baitugu, esate baterako:

«…eta zeinek berea bereganaturik zeuzkaten Jonathan-eta-Léak, bikiek». (16. orr.)
«Jonathan-eta-Léak elkarri erantzuten zioten». (19. orr.)

«Jonathan-eta-Léak», beraz, ezen ez «Jonathanek eta Léak». Hala ere, ohar bitez marratxoak: bikiak dira Jonathan eta Léa, eta biak bat balira bezala jokatzen dute, oro har, liburuan. Hortaz, lizentzia onargarria iruditzen zait, inondik ere, kasu horretan.

2. Morfosintaxi hutsari —formari eta eraketari— erreparatu diot azterketatxo honetan. Semantikaren edo are pragmatikaren ikuspegitik ere badagoke zer esanik, zalantzarik gabe. Esate baterako, iturri gehienek baliokidetzat —egokitzat ez ezik— jotzen dituzte, itxura denez, gisa honetako esaldiak:

(a) Mikelen eta Mirenen gurasoak.
(b) Mikel eta Mirenen gurasoak.

Bada, biak zuzenak izatekotan ere, susmoa dut interpretazioa desberdina izango litzatekeela edo izan lezaketela:

(a’) Mikelen eta Mirenen gurasoak (bi edo lau guraso)
(b’) Mikel eta Mirenen gurasoak (bi guraso)

3. Hau idazteari ekin nionean, Sareko Euskal Gramatikan ez nuen honi buruzko argibiderik aurkitu, edo ez nuelako behar bezala bilatu, edo oraindik atal hori osatu edo sareratu gabe zegoelako. Kontua da orain badela zerbait, «Juntadura» atalean, eta bereziki «Juntaduraren zenbait ezaugarri» Azterketa sakonik egingo ez badut ere, ez nuke hau amaitu nahi labur-labur Sareko Euskal Gramatikako zenbait pasarte eta adibide hona ekarri gabe. Oro har, ergatibo-marka banarekin ageri dira beti pertsona-izenak adibideetan:

Anek eta Mikelek irratia eta telebista erosi dituzte.
Maitek eta Monikak egin dute aurkezpena.

Bestalde, gure aztergaiaren gaineko argibide zehatzagoren bat ere ageri da:

a) bi IS [izen-sintagma] kasu marka edo postposizio bakarrarekin.

Aukera hau guztiz eragotzia dago erakusleekin, pluraleko artikuluekin eta izenordainekin:

*Auto hura eta kamioi hari isuna jarri diete.
*Ikasleak eta gurasoei egin zaie bilerarako deia.
*Zu eta niri ekarri dizkigute opariak.

Berriro ere, izenordainak ditugu hor debekuaren hartzaile, baina izen bereziak ez dira aipatzen. Eta, zertxobait beherago:

Baina IS-ak determinatzaile mugatzailearekin amaitzen ez direnean, horrelako kasuak ager daitezke, adibidez, izen bereziekin eta zenbait determinatzailerekin:

Ane eta Josuri deitu diezu?
[…]

Nolanahi ere, adibide osoak ohikoagoak dira, eta adieraren aldetik ere ez dirudi desberdintasunik dagoenik:

Nik Aneri eta Josuri deitu diet.
Nik Ane eta Josuri deitu diet.

Azken adibide horietan, badirudi aski —eta onargarria— dela datiboaren kasu-marka bakarra erabiltzea. «Ane eta Josuk deitu dute» ere ontzat eman daitekeela ulertu behar ote da?

* * *

  [1]       Bide batez, harrigarria iruditzen zait 111. arauaren 4. atalean ageri den «zure emazte eta alabek» adibidea, ontzat ematen baita, «zure emazteak eta alabek»en baliokide.

  [2]       Behin betiko bertsioan desagertu ziren arren, arauaren aurreneko idatzaldian bi adibide hauek (zer eta pertsona-izenekiko adibideak; lastima!) ageri zirela ere azaltzen du erantzuleak Jagoneten:

– Pelloz eta Maddiz mintzatu zara.
– Pantxika eta Urkori kantatu diet.

  [3]       http://sustatu.eus/1370962839879

Posted on

Hau da mineralen emana!

Alfontso Mujika

Urtearen hasieran, urtarrilaren hamaikan, oparitxo bat egin zigun Euskaltzaindiak: Hiztegi Batua eguneratu zuen. Ordura arte, 2014koa zen azken bertsioa. 1058 sarrera berriz hornituta dator azken bertsioa. Orain, 44.325 sarrera ditu. 2000ko martxoaren 30ean jaio zen ume hark 20.000 sarrera inguru zituen. Laster beteko ditu 16 urte, eta, Imanol Urbietaren Txiki, txiki, txikia kantan bezala, «handitzen, handitzen, hasi naiz handitzen» horretan ari da geroztik.

Noiz arte handitu? Ezin jakin, baina badu oraindik hazteko bidea. Frantsesezko Le petit Robert hiztegiak, adibidez, 60.000 sarrera inguru ditu, eta DRAEk, Real Academia Españolaren hiztegi ofizialak, 93.111 sarrera ditu gaur egun.

Hau da azken eguneratzearen mamia, Euskaltzaindiak berak jakinarazia:

Hiztegi Batuko lantaldea corpusetan oinarritzen da hiztegia osatzeko, erabilera-maiztasunean oinarritutako A-tik Z-rako itzulietan. Horren abantaila erabili eta erabiltzen dena jasotzea da, baina sistematikotasuna galtzeko arriskua ere badu. Eta horixe da, hain zuzen, azken urte hauetan lantaldeak egin duena: hutsuneak izan zitzaketen gaiak berariaz aztertu eta hiztegia osatu.

Adibidez, lehendik jasotako aitaso edo lehenseme formei gehitu zaizkie amaso eta lehenalaba, berdintasuna bermatuz, familia-loturak bere osotasunean berrikusi baitira. Eta, horiekin batera osatu dira: aro geologikoak (antzinaro, Erdi Aro arautuei eneolito, pleistozeno, Solutre aldi modukoak gehituz), munduko diru zaharrak (napoleon, sestertzio, sueldo…) eta egungoak (dram —Armeniakoa—, kuna —Kroaziakoa—, nafka —Eritreakoa—,…), arrazak (artzain-txakur eta pottoka jasoekin batera, chihuahua, Enkarterriko billano, labrador, merino, pertxeroi modukoak), jaien izenak (magdalenak, sanjoanak, santomasak…), karten izenak (belot, bridge eta ipurdi-zikin, besteak beste), kasuen izenak (destinatibo, leku-genitibo…), elementu kimikoak (lehendik bildutako bromo, iridio, titanio formekin batera, argon, banadio, estrontzio, mendelevio…), hatzen izenak (hatz lodi, erakusle, luze, nagi eta txiki, eta eri potots, eri erakusle, erdiko eri, eraztun eri eta eri ttipi), musika-notak (beltz, biribil, giltza, kortxea…), -tan bizialdia (ezkonberritan, neskatilatan…), zodiakoa (aquarius eta akuario, aries eta ahari, pisces eta arrain…), zientzia-unitateak (farad, Fahrenheit gradu, kilobit, terabyte…), mineralak (akuamarina, anglesita, websterita…).

Sail horiek guztiak osatu dira, bai eta izen propioetatik eratorritako formak (adonis, alzheimer…) eta -tar osaerako euskal hitzak ere (newtondar, rousseautiar…).

Bukatzeko, 173. arauak jasotako alfabeto grekoa ere ekarri da Hiztegi Batura, lehendik zerrendatutako alfa eta omega modukoei beste guztiak gehituz (epsilon, lambda, omikron…).

18 sail osatu ditu Hiztegi Batuko lantaldeak, eta horiek arautu ditu Osoko bilkurak. Kasu batzuetan informazioa osatu egin da (espezialitate-marka edo adiera gehituz, euskalki-marka finduz), lehendik jasotakoak berrikusi eta zuzendu ere egin dira kasuren batean (anpere -> ampere, esaterako), eta sarrera eta azpisarrera berriak gehitu dira kasurik gehienetan. Hiztegia orekatuagoa dela esan dezakegu orain.

Bada berri pozgarririk azken bertsioan. Azkenik, anpere desarautu eta ampere arautu du Euskaltzaindiak. Luzetsita geunden. Badira 13 urte Euskaltzaindiari jakinarazi zitzaiola irrist txiki bat egin zuela anpere arautu zuenean (watt, volt, coulomb… eta gainerakoak ondo araututa baitzeuden). Jauregiko makineria motela da, baina iritsi da, azkenean, zuzenketa. Ederki!

Dena dela, beste kontu batek eman dit hizpidea: eguneratzearen azalpenaren azken esaldia. Hau da: «Hiztegia orekatuagoa dela esan dezakegu orain». Hala dio Euskaltzaindiak, eta arrazoiak eman ditu. Oreka neurtzeko, zenbait parametro eta irizpide daude. Haietako bat da hiztegi orokor batean agertzen diren hitz-sailetan hutsune larririk ez izatea, hala nola karten izen guztiak agertzea, edo musika-nota guztiak edo elementu kimiko guztiak. Eta horretan saiatu dira orain. Berriro ere, ederki!

Sail batzuetan hori ez da oso lantegi zaila, sailak txikiak edo erlatiboki txikiak direnean. Beste arlo batzuk, berriz, oso zabalak dira, eta aukeratu beharra dago, ezinbestean. Esate baterako, unitate guztiak bere multiplo eta azpimultiplo guztiekin sartzea ez litzateke logikoa (adibidez, milijoule, zentijoule, dezijoule, dekajoule, hektojoule…), zeren eta, hiztegia artifizialki gizentzeaz gainera, hiztegian alferrik sartuko bailirateke oso-oso erabilera urriko unitate-izen asko, aurrizkiak erantsiz automatikoki sortzen direnak. Eta arlo zabal horietako beste bat mineralena da. Aukeratu egin behar da, ezinbestean, hiztegi orokorra ez baita mineralogiako hiztegi bat.

Eta hor ikusi dut anomalia bat, hiztegiaren orekari dagokionez. Iruditzen zait mineral-karga handia duela orain Hiztegi Batuak. Berez, ez da arazoa mineral asko sarrera izatea (orain arte kexatzen baginen hiztegian gauza asko falta zirelako, ez gara, bada, kexaka hasiko orain, asko daudelako, ezta?), baina bada, nolabait, oreka-arazoa. Alegia, sailen barneko oreka handiagoa du hiztegiak orain, azken bertsioaren ondoren, baina sailen arteko orekarik ez.

Ikus dezagun, zehatz, zergatik deritzodan desorekatua.

Hiztegi Batuko A, B, C, D eta E letretako mineralak erauzi (baten batek ihes egingo zidan, zeren, harrigarria bada ere, espezialitate-markarik gabe ageri baitira) eta bost obrarekin konparatu ditut. Hiru hiztegi orokor:

  • gaztelania: (DRAE) Diccionario de la Real Academia Española (93.000 sarreratik gora)
  • frantsesa: (PR) Le petit Robert de la langue française (60.000 sarreratik gora)
  • ingelesa: (MW) Merriam-Webster (165.000 sarreratik gora)

Eta mineralogiako bi obra:

  • Mineralen hiztegia: (EUSK) Euskalterm (behin-behineko bertsioa): 208 sarrera
  • Introduction to Mineralogy / Mineralogiaren hastapenak: (MH); Egilea: William D. Nesse, EHUk euskaratua 2013an: mineral-aurkibidean, 422 sarrera ditu.

Hona hemen datuak:

mineralen lagina

Erreferentziako erdal hiztegi orokorrek, Hiztegi Batua baino askoz handiagoak izanda ere, askoz mineral gutxiago dituzte. Bada beste posibilitate bat: hiztegi horietan ere mineral asko izatea baina ez izatea Hiztegi Batuan daudenak. Ez dut uste hala denik, baina, hala izatera, okerrago litzateke kontua, adieraziko bailuke, nolabait, Hiztegi Batuan mineral garrantzitsuak falta direla eta bigarren mailako mineralak sobera daudela. Beraz, azken aukera hori baztertuz gero, datuek adierazten dute Hiztegi Batuan sarrera diren mineral-izenen portzentajea –sarrera-kopuru osoarekiko– askoz handiagoa dela beste hiztegietan baino. Zehazki, hauek dira mineralen sarreren portzentajeak lau hiztegi orokorretan (hiztegiek 26 letra dituzte, eta laginak 5 letra hartu ditu [ñ letra kontuan hartu gabe]):

  • Hiztegi Batua: (66/44.325) x (26/5) x 100 = % 0,77
  • DRAE: (22/93.000) x (26/5) x 100 = % 0,12
  • Le petit Robert: (17/60.000) x (26/5) x 100 = % 0,15
  • Merriam-Webster: (41/165.000) x (26/5) x 100 = % 0,13

Hau da, mineralen portzentajea, sarrera-kopuruarekiko, nahiko antzekoa da gaztelaniazko, frantsesezko eta ingelesezko hiztegi orokorretan (% 0,12-% 0,15 tartean dabil). Hiztegi Batuan, berriz, 5-6 aldiz handiagoa da (% 0,77). Eta beste bi datu deigarri lagin horretan:

1) Hiztegi Batuan sarrera diren mineralen % 22 ez dira sarrera ez gaztelaniazko, ez frantsesezko, ez ingelesezko hiztegi orokorretan.

2) Hiztegi Batuan sarrera diren mineralen % 38 ez dira sarrera Merriam-Webster hiztegian, nahiz eta hiztegi horren sarrera-kopurua Hiztegi Batuarena baino ia halako lau izan (zehazki, 3,7 aldiz handiagoa da).

Hiztegi Batua hiztegi ortografiko hutsa da, eta, alde horretatik, deigarria da mineralek halako garrantzia izatea (hori bai, geologoak pozik egongo dira), baina ez du bestelako ondoriorik. Nolabait esateko, zera litzateke: etxe bat egitean, fatxada bateko beharginek gainerako fatxadetakoak baino azkarrago lan egitea eta fatxada garaiagoa egitea. Baina etxe horri teilatua emateko orduan –alegia, Euskaltzaindiaren hiztegia egiteko orduan, horixe baita, azken batean, Hiztegi Batua, hau da, Euskaltzaindiaren hiztegiaren oinarria eta zurajea– fatxada hori besteen mailara berdinduko ez balitz, orduan bai, orduan esango genuke Euskaltzaindiaren hiztegia desorekatua dagoela, ez duela hiztegi orokor estandarren barne-oreka.

Azken oharra: ez, otoi, inork ulertu idazki hau kritika gaizto gisa. Irakurle interesatu baten gogoeta ireki txiki bat besterik ez da. Zorionak eta animo Hiztegi Batuan zein Euskaltzaindiaren hiztegian lanean ari diren guztiei.

Posted on

H

Iñaki Segurola

Izeiak zazpi urte ditu eta idazten ikasten ari da. Dena muxinduta dabil aspaldi honetan ez duelako ulertzen zergatik idatzi behar duen H letra. Beste letra guztiek zerbait adierazten dute, hots bat «ateratzen» dute, baina H-k ez. Orduan, zertarako idatzi behar da? Ez da berriketa: bere protesta oso benazkoa eta sentitua da.

H zergatik idatzi behar den badakigu guk: halaxe agindua emana dagoelako; zekitenek eta zezaketenek halaxe erabaki zutelako noizbait. Berez, ondo sentipentsatzen jarri ezkero, ez dago arrazoi naturalik euskara ofizialean H letra erabiltzeko; arrazoi kultural edo historikoak bai, egon litezke, baina arrazoi natural baliozkorik ez. Arrazoi naturala diodanean adierazi nahi dut gaurko hiztunaren hizkuntza naturalaren barrutian kabitzen den arrazoi klasea, eta alde horretatik esan beharra dago ia mundu guztiarentzat H letra mutua edo alferrikakoa dela, eta salbuespena direla ipar-ekialdeko zenbait eremutako hiztunak, haien hizkeran hasperena baitago, eta hura H-ren bidez adierazten baita. Eremuz eta hiztun kopuruz ordea, oso gutxiengo urri edo apurra dira hasperendunak, eta horrek ez luke eman behar biderik H bazter orotara zabaltzeko eta are gutxiago Batasunaren izenean. Eta hau dena diogu jakintzat emanik letrak, berez eta jatorriz, hotsen (teknikoki esanda, fonemen) zerbitzurako asmatu zirela eta ez beste ezertarako; kulturmunduan hori aspalditik ahaztutako gauza da ordea, eta idazten hasten diren umeak dira hori gogora dakarkigutenak.

Ez dakienik balego, hasperena deitzen den hori –H letrak adierazten duen edo adierazi behar lukeen hori– noizbait orokorra izan zen euskaraz: oso oso noizbait, hobeki esanda, zeren joan deneko mende luzeetan mugaz iparraldean bakarrik gorde baita hots hori, eta han ere murriztuz joan baita denborarekin. Arrazoi edo desarrazoi kultural edo historiko horiengatik sartu zen H letra Euskara Batuaren ortografian orain mende erditsua, eta hautsak harrotu ziren, eta hautsak ez zirenak ere bai. Iparraldetik Lafittek eman zuen abisua ez holakorik egiteko, H-rik ez sartzeko Batuan, zeren, iparraldean euskarak zekarren atarramentu eskasa ikusirik, bere ustez ez baitzuen merezi holako lanik hartzerik. Baina H-k arrakasta izan zuen, zeren dakienak bai baitaki eta dezakeenak bai baitezake, eta haundia baita gizabanako argituek dakitenengan eta dezaketenengan daukaten fedea. (Bidenabar esanda, ni sinistuta nago H letraren auzia gaur erabakitzekoa balitz, H-rik gabea aterako litzatekeela euskararen alfabetoa.)

1968tik aurrera H-ren kontra zeudenak atzerakoitzat jo zituzten, zeren H-zaleak oso aurrerakoi eta ezkertiarrak baitziren gehienak. Bai: «gaztedi berria» H letrarekin tematu zen; letra mutu batekin itsutu zen, eta ikaragarrizko gauza xelebrea gertatu zen: gazte ustez bihurriak tradizio zaharraren, kultura hilaren eta letra hilagoaren banderadun agertu ziren. Egundo holakorik! Mitxelena eta Villasante bezalako gizon ustez zentzudun batzuen bedeinkapenarekin atera zen aurrera H dontsua, eta orduz geroztik, umeak joan eta umeak etorri, alferrikako lan bat hartu behar izan dugu geure letratxoak historiko-kulturalki edertzen.

Egin dezagun galde: jende gazte eta biziena nolatan har dezake mendean letra hil baten aldeko suak? Esplikazio eske dagoen gauza da hori neretzat, zeren gazte-bizitasuna eta letra hil bat ez baitira aise ezkontzen diren gauzak. Mitxelenaren kontua ere latza da: etorkizunerako euskara batu bat egin behar, eta 800-900 (?) urte lehenagoko –hasperena orokorra zeneko– egoera bat irudikatzen duen letra hori bedeinkatu behar, aizue![1] Ez: ez dago esplikazio itxurazkorik, eta arrazoiak ezkutuagoak izango dira. Nik esan behar banu… betikoa esango dut: hizkuntza herriaren inbentua da, eta kulturgizonek ezin eraman dezakete hori aise, ezin etsi dezakete beren moztasun eta hitz-moteltasun bere-berezkoan, eta orduan holakoxe martingala historiko-kulturalak atera behar izaten dituzte «gainetik jartzeko». Orduko belaunaldi berriak bere arrastoa utzi nahi izan zuen ama euskararen gorputz atsotuan: bere jakitezko eta izatezko gehiagotasuna agerian utziko zuen arrastoa, hain zuzen[2].

Mende erditsua igaro da, eta H-ren sartzaileak hil dira edo zahartu dira, eta euskaldun haurrek –gehien-gehienek– segitzen dute galdetzen zertarako idatzi behar den H. (Erdaldunek ere berdin-berdin galdetuko dute, eta haiek gauza gehiago dituzte galdetzeko gainera, zeren letrakuntzaren lainezak ez baitu mugarik, baina orain aski dut neure jendearekin.)

Zain daukat Izeia. Ulertzeko moduko esplikazio bat eman beharko diot, eta esplikatu ez ezik, esperantza bat ere helaraziko diot, esanez H alu mutu-tonto hori ez badute maite, ba beren esku dagoela protesta egin eta kentzea. Eta ni alde izango nautela, eta aldean izango nautela.

[1] Mitxelenak «iraganean» bilatu zuen maiz batasuna, eta «zaharrago eta jatorrago» dei daitekeen metafisika bat zabaltzen lagundu zuen. Funtsean, desformazio profesionalaren lanak ziren horiek, nere iritzirako: gogoan itsatsiegiak zeuzkan hark hizkuntzalaritza historikoan «berreraiketa» deitzen dena eta antzinatasunaren izen ona edo balio operatiboa. Hasperena (eta H letra), beraz, oso zaharra, oso jatorra, oso beneragarria eta oso euskalduna izango zen, nahiz hori gauza sinesgaitza eta sentigaitza izan euskaldunik gehienentzat.

Baina horiek hola direlarik ere, Batu H-dunaren alde «arrazoi biologikoak» zeudela ere adierazi izan zuen inoiz Mitxelenak. Esan nahi zuena zen gazte-jende tematua ari zela Batu H-dun horren alde gogorki bultzaka.

[2] Nik esango nuke Axular eta Leizarragagan liluraturik aurkitu zuten «gehiagotasun» hura beren garaira aldatzea besterik ez zutela egin funtsean, beren buruak «gehiagotuz» bidenabar, gehiagotasun eta gehientasun horretan partaide zirenez gero. Gehiagotasuna zekarren prosa hura H-rekin zegoen idatzia, eta euskarazko prosa garaikideak ere H-duna beharko zuen izan baitezpada. Lapurtar zaharren ustezko gehiagotasun hori beste letrazko tradizio guztien ukazio moduan hartu zuten orduko gazte haiek, eta horretan bai esan daitekeela «gazteki» jokatu zutela.

Posted on

Neguko dama

Juan Luis Zabala

(Leonard Cohenen beste kantu baten hitzak).

Neguko dama

Dama bidaiaria, geratu zaitez pixka bat gehiago,
gaua amaitzen den arte.
Zure bidean geltoki bat baino ez naiz,
badakit ez naizela zure maitalea.

Tira, elurraren alaba batekin bizi izan nintzen
soldadu bat nintzelarik,
eta haren alde borrokatu nintzen gizon guztien aurka
gauak oso hotz egin ziren arte.

Hark zuk bezala izaten zuen ilea,
lo zegoenean izan ezik.
Orduan kezko, urrezko eta hatsezko
ehungailu batean ehotzen zuen.

Eta zergatik zaude horren isil,
hortxe, ate ondoan?
Aspaldi aukeratu zenuen zure bidea,
errepide honetara iritsi zinen.

Dama bidaiaria, geratu zaitez pixka bat gehiago,
gaua amaitzen den arte.
Zure bidean geltoki bat baino ez naiz,
badakit ez naizela zure maitalea.

* * *

Winter Lady

Traveling lady, stay awhile,
until the night is over.
I’m just a station on your way,
I know I’m not your lover.

Well I lived with a child of snow
when I was a soldier,
and I fought every man for her
until the nights grew colder.

She used to wear her hair like you
except when she was sleeping.
And then she’d weave it on a loom
of smoke and gold and breathing.

And why are you so quiet now
standing there in the doorway?
You chose your journey long before,
you came upon this highway.

Traveling lady, stay awhile,
until the night is over.
I’m just a station on your way,
I know I’m not your lover.

Posted on

Zenbatgarren nongoa?

Iratxe Goikoetxea Langarika

«Asko aldatu da hizkuntza 30 urtean», irakurri nion abenduan Berria-n Manu Lezertua arartekoari, kanpoan egin dituen urteetan euskaran igarri duen aldaketari buruz. Bai, ba. Ikaragarri aldatu da.

Iazko abenduan, Euskaldunon Egunkaria-ren sorreraren urteurrena zela eta, leiho bat zabaldu zitzaigun 25 urte atzera begiratzeko, eta atentzioa eman zidan azaleko lerroburu nagusiak: Gaur irekiko ditu ateak Durangoko 25. Azokak[1].

EgunkariaZergatik eman zidan atentzioa? Ez datorrelako bat 25 urteren buruan ofizialdu eta finkatu den erabilera nire ustez okerrarekin.

Egunka2

Alegia, 50. Durangoko Azoka. 61.100 emaitza google-n. 2.000 ditu “Durangoko 50. Azoka”-k.

Ez dakit orain 25. urte hasita zegoen eztabaida, baina ekitaldi, lehiaketa eta halakoak ugaritu ahala, behin baino gehiagotan hitz egin izan da ordinalak sintagmaren barruan bete beharreko lekuaz: Hasieran? Zenbatzen duen izenaren aurretik? Itzulist itzultzaileen foroan ere atera zen gaia, eta, besteak beste, puntu hauek argudiatu ziren:

  • Ordinala hasieran ipintzeko arrazoia grafikoa edo estetikoa izaten da. Eta pisu handia du horrek errotulazio edo kartel elebidunetan, bi hizkuntzen arteko parekotasunak erraztu egiten baitu diseinua.
  • Batzuen ustez, ekitaldiaren izena zein den erabakita, harexen aurretik ipini behar da zenbatgarrena den. Berdin dio nola dagoen eratuta izena: Euskal Herriko Itzulia bada probaren izena, zilegi deritzote ordinala multzo osoaren aurretik ipintzeari: 50. Euskal Herriko Itzulia.
  • Beste batzuen iritziz (eta ni bat nator), bereiztekoak dira izen elkarketa bidez eratutako izendapenak eta genitiboen bidez ematen direnak. Hitz elkarketa bloke banaezina da, eta berdin gertatzen da aposizioan ematen diren izen bereziekin: II. Mundu Gerra; IV. Euskolabel bandera. Genitiboa tartean denean, ordea, dagokion izenaren aurrean ipini behar da ordinala: Munduko II. Gerra; Ideia eta Proiektu Berritzaileen III. Sariketa.

Beharbada azken irizpide hori aintzat hartuta, eta diseinuaren alderdia errazteko, Donostiako Zinemaldiak euskarazko izen ofiziala aldatu zuen 2007an, eta ordutik Donostia Zinemaldia da ofizialki euskaraz.

Egunka3Euskara asko aldatu dela 30 urtean… baina erauntsika datoz aldaketak.

Joera berrietako bat, ordinala izenaren ondoren sartzea: Korrika 19. Eta beste bat, are zabalduagoa, ekitaldia, ordinalarekin barik, urtearekin mugarritzea. Ondorioa, informazio bila topatu dudan esaldi hau bezalakoak: “Durangoko Azoka 2015ak dakartzan joera berriak”. Bi mila _ hamabost irakurriz gero, konpleto.

[1] Ez zen hori azokaren izena, orduko kartelek erakusten dutenez. Hasierako urteetan, azokaren gaia jasotzen zen izenean (Euskal Liburu eta Diskuen Azoka, Euskal Liburu eta Diska Azoka, Euskarazko Liburu eta Disko Azoka, Euskal Liburu eta Disko Azoka…), eta ‘Durango’ kokalekutzat ageri zen. 40. ediziora arte ez zen agertu ‘Durangoko Azoka’ sintagma kartelean.

Posted on

Dabilen harria eta gezur zuriak

Jose Ignacio Hualde

Itzuli baino lehen testua interpretatu, ulertu behar duzu. Testuaren egilea bizirik badago, beharbada mezu elektroniko bat bidal diezaiokezu argitasun bila, zerbait ulertzen ez duzunean. Aldiz, testua beste garai batekoa bada, edo ahozko tradizioaren bidez ailegatu bada guregana, askotan lan gehiago egin behar dugu puntu ilunak argitzeko. Beste artikulu batean aipatu nuen adibide batekin hasteko, ziur asko San Mateoren garaikide greko-judutarrentzat pylai hadou ‘hadeseko/infernuko ateak’ esapideak esanahi gardena zuen; baina denbora iragan ahala, esanahia ilundu zen. Prudenek, nire artikuluari egindako iruzkin batean esaten digunez, Bibliaren itzulpen batzuetan esapide hau ‘herioaren indarra’ bezala itzuli bada ad sensum, hau interpretazio edo exegesi baten ondorioa izan da (ikus adibidez hemen azalpen baterako). Horrelako gauza asko aurkitzen ditugu Biblian eta beste testu zaharretan, noski.

Gauzak are ilunagoak izan daitezke. 1596ko Refranes y Sentencias liburuko “Gatzean, gatzean, ta ez Ibarguengorean” errefrauaren esanahia ezin da ulertu gertakari historiko jakin bat ezagutu gabe —eta gaztelania jakin gabe (ikus Urkixo 1919).

Ikus dezagun hirugarren adibide bat. Juan San Martinek (1966) hurrengo kopla jaso zuen Izaban, eta alboan agertzen den bezala itzuli zuen gaztelaniara, hasiera batean:

Bar baduk erosi túpla                     Si necesitas comprar cebolla
ene bartzian baratxuri                    en mi huerto hay ajos.
Paskalantonion eztieusa                 la negativa de Pascual Antonio
erkintzala gezur zuri                         que le saque mentira blanca (falsedad)

                                                                                  (San Martin 1966: 378)

Hemen badira hain ongi ulertzen ez diren hiru gauza, hirurak azken bi lerroetan: eztieusa, erkintzala eta gezur zuri. Aldizkariaren ale berean Mitxelenak (1966) beste itzulpen bat proposatzen du azken bi lerroetarako eta, San Martinek (1976) —Mitxelenaren zuzenketak onartuz— beranduagoko lan batean, honelaxe zuzendu zuen bere lehen itzulpena:

Paskolantonion ez dieusa,              El inútil de Pascual Antonio
Erkintzala gezur-txuri                      me ha salido falso.

                                   (San Martin 1976: 8, Mitxelenaren zuzenketak onartuz)

OEH-k eztieus hitzerako (s.v. ezdeus) ‘negativa, rechazo’ esanahia ematen du, Izabako jota honetan oinarrituta. Iturri bezala, Mariano Estornés Lasaren Oro del Ezka eleberria ematen du Orotarikoak; baina Estornesén liburuan aurkitzen dugun bertsioa apur bat desberdina da:

Paskual Antonio enez dieusa         Paskual Antonio ya no te quiero,
Erkin zitan gezur xuri                       porque me has salido falso
Si quieres comer tomate
En mi huerta hay baratxuri

                                                                    (Estornés Lasa 1958: 268)

Badirudi, beraz, OEH-ko sarreraren benetako iturria ez dela Estornés (1958), San Martin (1966) baizik. Edozein kasutan, Mitxelenaren (eta San Martinen 1976ko) irakurketa zuzena bada, OEH-ko eztieus hitzaren itzulpena ez da zuzena (beste adibiderik ez badago). Iruditzen zait Mitxelenak arrazoia duela. Kopla honetan, Mitxelenak esaten duenez, badirudi eztieusa ez dela ‘negativa, rechazo’ baizik eta ‘ezer eza; ezer balio ez duena’: Paskalantonion eztieusa = ‘el inútil/nada de Paskal-Antonio’. Modu honetan interpretatuta (eta ez ‘ezetza’ bezala), jotaren bigarren kopla elebiduna ere hobeki ulertzen da:

Paskolantonion ez dieusa               El inútil de Pascual Antonio
eltu dun ire bortára.                          ha llegado a tu puerta
Mecauen tu descendencia,
Grandísima descarada                                (San Martin 1976)

Hau da: ‘Paskal-Antonio funsgabea hire atera zatorren’.

Bestalde, lehen koplaren azken lerroa dela-ta, beharbada San Martinen hasierako irakurketa zuzenagoa da. Litekeena da erkintzala ez dela ‘erkin zaidala’, baizik eta ‘erkin dezala, atera dezala’, koplaren transmisioan eztieusak ergatiboa galdu duelarik. Ziur asko Mitxelenak Estornések ematen duen beste bertsioa (erkin zitan) zuen buruan, ‘me ha salido’ proposatzeko.

Azkenik, gezur zuri dugu. San Martinen lehen itzulpenean, ‘falsedad’ da, izen bat; bigarrenean, aldiz, adjektibo bat, ‘falso’. Hiztegi Batuak honakoa dakar: gezur-zuri izond. g[utxi] er[abilia] ‘faltsua’. Entzun dudan 1958ko grabaketa batean, Jacques Allières-ek galdetuta (‘zer da gezur zuri?’), gure koplaren bertsio bat kantatu berri zuen emakumeak honelaxe erantzun zion euskalari frantziarrari: ‘mentira blanca’. Ez oso argigarria. OEHan aipu hauxe aurkitzen dugu: “Zer da zurikeria? Beti sinistu nai genduken gezur polit bat”. (ArgEgut [Pierre d’Argaignarats, Argia’ren Egutegia] 1934:195). Bide batez, ingelesez ere ‘gezur zuria’ (a white lie) gezur ttikia da, kalterik egiten ez duena edo inori kalterik ez egiteko esaten dena. Gutti gora behera, zentzu honekin erabili nahi dut hemen.

Gure jota sortu zuen koblalari anonimoa aspalditik joan zitzaigunez mundu honetatik eta garai eta leku horretako testuinguru kulturalari buruz behar bezainbeste informazioa ez dugunez (beste gauzen artean bertako uskara galdu delako), ez dago biderik ziurtasun osoz jakiteko koplaren interpretazio zuzena zein den.

Dena den, testu bat ahozko tradizioaren bidez hedatzen denean, interpretazio bat baino gehiago izan dezakegu; baita kontrako interpretazioak ere. Honelakoetan ez dago hain garbi inork erabaki dezakeen interpretazio zuzena zein den. Hiztun bakoitzak bere interpretazioa egin dezake eta egiten du. Interpretazio desberdinak izan ditzakegu, inork gezur zuririk esan gabe.

Blog honetan Iratxe Goikoetxeak “bola dabilen artean ez dago txorrarik” errefraua azaldu ondoren, esaten digu, testu-azpiko ohar batean, Gotzon Garatek “dabillen bolie, ondo dabil txorra eiñ arte” atsotitza jasotzen duela eta gaztelaniazko baliokide bezala beste hau ematen duela: “piedra movediza no coge musgo”. Beharbada baliokideak dira, edo beharbada ez; edo bai eta ez. Kontua da bigarren esaera honen esanahiaz ez dagoela adostasunik. Dabilen bola, ondo dabil, bai, esaerak esaten duenez, baina dabilen harria? ondo ala gaizki dabil?

Atsotitzaren interpretazio batean, goroldioa gauza itsusia da. Beraz, gauza ona da mugitzea, goroldiorik ez atxikitzeko, ez herdoiltzeko: Mugi zaitez! Honela interpretatzen du Axularrek (Gero, II. kap: 24; 38 or.):

Dabilan harriari etzaikan goroldiorik lotzen. Ur irakinean eztu uliak pausatzen. Ardurako arropari, etzaika zerrenik egiten. Zuhaitz bethakorra, eztu nehork ebakitzen. Baina alferra, fauna, hutsa, bere sasoinean jasaiten eztuena, zertako da?

Aldiz, Urkixok erakutsi bezala, kontrako interpretazioa ematen zaio atsotitzari RS errefrau bilduman:

Arri ebil okiak oroldiorik ez, erle uzatuak abaarik ez
No tiene moho la piedra movediza ni haze panal la aveja espantadiza.

Goroldioa, beraz, aberastasuna da, interpretazio honetan, ondasunak. Asko mugitzen bazara, maiz aldatzen bazara lekuz, ez zara sekula aberastuko: Ez zaitez mugi!

Nork du arrazoia, Axularrek ala RS liburuaren autore anonimoak? Badirudi jatorrizko esanahia (latinez) RS liburukoa dela: ez mugi, ipin erroak zauden lekuan! Baina errefraua bizirik dagoenez, euskaraz eta Europako beste hizkuntza askotan, jatorrizko esanahia ez da nahitaez orain duena. Nori galdetu? Era demokratiko batean erabaki al daiteke auzi hau? jendeari galdetuz? Hau da B. Kirshenbatt-Gimblett-ek (1973) egin zuena. Ingelesez esaera zahar hau oso ezaguna da, eta beti modu berean esaten da gaur egun: “A rolling stone gathers no moss”. Kirshenbatt-Gimblettek, bere Texasko ikasleei galdetuz, aurkitu zuen bakoitzak bere filosofiaren eta ideien arabera interpretatzen duela. Are gehiago, modu batean interpretatzen duenak gehienetan ez daki beste interpretaziorik posible denik. Hau da, atsotitzak erabiltzen ditugu gure ideiak eta aurreiritziak baieztatzeko.

Badirudi Bob Dylan-entzat dabilen harriaren izaera ez dela guztiz positiboa: “how does it feel, to be without a home, like a complete unknown, like a rolling stone?” Goroldiorik ez edukitzea etxerik gabeko ezezagun bat izatea da Dylanek atsotitzaren egiten duen irakurketan. Hala ere, The Rolling Stones musika taldeak eta Rolling Stone aldizkariak izen hau hartu badute, modu positiboan interpretatu bide dute atsotitza, Axularrek bezala. Ziur asko, Ruper Ordorikarentzat ere ona da dabilen harria izatea edo nahi izatea. Zer esan nahi du, bada, dabilen harriari buruzko atsotitzak? Zeuk erabaki, gezur zuririk esateko beldurrik gabe. Tipula erosi nahi baduzu, ene baratzean baratxuri.

Aipamenak

Estornés Lasa, Mariano (1958) Oro del Ezka. Zarautz: Icharopena (Auñamendi saila, 1)

Kirshenbatt-Gimblett, Barbara (1973). “Toward a theory of proverb meaning”. Proverbium 22: 821-827.

Mitxelena, Koldo (1966) “Acotaciones de un lector”. BRSVAP 22: 260-263

San Martin, Juan (1966). “Fragmentos de canciones populares roncalesas”. BRSVAP 22: 375-388.

San Martin, Juan (1976) “Fragmentos de canciones del uskára roncalés”. Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, 8. urte, 22: 5-20.

Urquijo e Ibarra, Julio de (1911–1933). “Los Refranes y Sentencias de 1596: Estudio comparativo”. Revista Internacional de Estudios Vascos, 5-24, zatika argitaratuta.

Posted on

Bécquerren enarak

Martin Rezola Clemente

Euskal Herrian lau enara-espezie bizi dira. Haietako bi, ohikoenak, erraz bereizten dira: enara arrunta guztiz iluna da goialdetik; enara azpizuriak (edo ipurtxuriak) ipurtxuntxurra zuria du. Horretaz gainera, aspaldiko ipuin hartako sagu-bikote hura bezala, enara arrunta landa edo baserri inguruetako hegaztia da (H. rustica), eta enara azpizuria, aldiz, kaletarra, urbanoa (D. urbica).

Gurean, enara literarioki askok erabili izan dute; adibidez, Lizardik («Amonatxo bat nun: gaur, enarak etorri-garaiez, aldegiña»), Lauaxetak («Enara batek bezela gastetasunak narua…»)…, baina, batez ere, Arnaut Abadia zuberotarrari zor diogu enararen gaineko deskribapen osoena, modernoena eta zientifikoena.

Gaur egun barregarrikeria iruditu arren, Aristotelesek berak enarek hibernatzen zutela uste zuen; alegia, neguan lupetzetan sartzen zirela, zapoak-eta bezala, hurrengo udaberrian esnatu arte. Tira, Aristotelesek eta mundu guztiak, menderik mende, XIX. mendearen hasiera arte.

Hasierako bi enara horiek, gaztelaniaz, euskaraz ez bezala, izen ezberdina hartu dute: golondrina común eta avión común, hurrenez hurren. Horregatik diote batzuek Gustavo Adolfo Bécquer poeta espainiarrak «Volverán las oscuras golondrinas en tu balcón sus nidos a colgar…» idatzi zuenean oker ibili zela, balkoietako habien egilea azpizuria izaten delako. Hortaz, bietako bat behar zukeen: «Volverán los oscuros aviones…» edo «…en tu establo sus nidos a colgar» (ez dute oso poetikoak ematen, ez batak ez besteak). Gustavo Adolfok bere okerra ekidingo zuen, seguru aski, enara azpizuriaren frantsesezko izenari erreparatu izan balio (hirondelle de fenêtre).

Tira, edonola ere, oso ornitologo fina ez izan arren, gauza batean asmatu zuen, asmatu zuenez, Andaluziako poetak. «…aquellas no volverán» bota zuenean, urterik urte kopuruz mehetzen ari den multzo baten albiste kezkagarria ari zitzaigun iragartzen, berak jakin gabe: nekazaritzaren mekanizazioaren eta ustiapen-eredu berriaren ondorioz, eta lehengo baserri eta eraikin zaharrak desagertzearen ondorioz, azken hamar urteetan %33 egin du behera Espainiako enara arrunten populazioak.

enaraEta enarak gora eta enarak behera, azkenean, ezin eutsi olerkia euskarara ganbiatzeko tentazioari…

Enara ilunak itzuleran

Enara ilunak itzuleran,
zure balkoian habiak dilindan,
berriz ere hegoaz kristalean
deika, jolasean;

baina hegada moteltzen zutenak,
zure edertasuna eta nire zoriona ikustean;
gure izenak ikasi zituztenak,
haietxek… ez itzultzeko joan ziran!

Atxapar-aihenak itzuleran,
zure lorategian gora herrestan,
ezin ederrago, arrastian,
zabal-zabalik lora-eskaintzan;

baina ihintz-zamaturik zeudenak,
tantaka-dardarka genekuskienak,
eguneko malko eroriak…
haietxek… ez itzultzeko joan ziran!

Maite-hitzak itzuleran,
gozagarri durundi belarrian;
zure bihotza lozorrotik
esnatuko ahal dute bat-batean;

baina mutu eta sor eta belauniko
Jainko-gurtzearen antzo,
nik maite izan zaitudan adina… etsi ezazu,
horrela, inork ez zaitu maiteko!

Posted on

Mundu mailan

Xabier Aristegieta Okiñena

Joan den urriaren 5ean, honako mezu hau argitaratu zuen Twitter-en Elhuyar Hizkuntza kontuak:

Batzuetan, MAILA gehiegi…
? : Oso ezaguna da mundu mailan
✓ : Oso ezaguna da mundu (oso)an

Lehen hausnarketa bat egitera bultzatzen nauena oharraren formulazioa bera da. Alegia, erabilera jakin bat gehiegizkotzat jotzea. Definizioz, edozein gehiegikeria da-eta baztertzekoa –baita espresio jatorrenarena ere–. Horrela, ba, pentsa daiteke Elhuyar Hizkuntza-ren ohar horren helburua ez dela izan halako gauza nabaria azpimarratzea, eta guztiaren funtsean espresio horri buruzko gaitziritzia datzala –gaitziritzi lausoa bada ere–. Gure artean aski hedatua dagoen ohitura baten aski erakusgarria da: hitz edo espresio jakin bat okerra dela bipil esan gabe, okertasun frogatuaren efektu bera –erabilera hori baztertzea, alegia– sorrarazten da.

Antzera gertatzen da, esango nuke, Euskaltzaindiak hitz batzuk hobestearekin –eta, hobespenaren ifrentzu, besteak gaitzestearekin–. Emaitza, kasu batzuetan, testugilearen ziurgabetasuna izan daiteke: hitz edo espresio bat hobesten denean, haren aldean hobetsi ez dena onargarria da berez, bai ala ez? Beste batzuetan testugileak, oldarraldi batean, beharbada auzitan jarriko du ea araugintzako erakundeen zeregina ote den debekatuta ez dagoen hitz baten egokitasunaren nondik norakoak juzgatzea. Ala ez ote den estilo-liburu baten (eta berorren eragineremu mugatuaren) arloko kontua izango. Ala, zuzen-zuzenean, norberaren hautamen burujabeari dagokion askatasunaren eta erantzukizunaren esparruari dagokiona.

Baina ez nuke gogoeta-ildo orokor horretan barrena desbideratu nahi, artikulu honen aztergaia mundu mailan (eta, oro har, X mailan) espresio ustez desegoki hori baita. Desegokitasun-irizpen arras zabaldua, eta inola ere ez Elhuyar-ek soilik aldeztua: esku artean dut, adibidez, HAEEk argitaraturiko Zalantza-dantza izenburudun liburuxka bat (horren argitalpen-dataren zantzu bakarra, salneurria pezetatan egotea; beraz, euroaren 2002ko urtarrilaren 1etik aurrerako ezarpen erabatekoa baino lehenagokoa). Bada, 43. orrian, hauxe dio hitz-multzo bati buruz (horien artean, maila): «Hitz hauek gehiegi erabiltzen dira inolako beharrik gabe, gauza bera adierazten baita hitzok erabili gabe». Ikusten denez, berriro ere gaitzespen lauso edo zeharbidezko hori: okerreko espresioa dela esatera ausartu gabe (eta, hori horrela, espresioa zuzena dela besterik ezin dugu ondorioztatu), praktikan izurritsu bat balitz bezala tratatzen du, «beste erremediorik geratzen ez denean» soilik erabiltzekoa. Eta adibide esanguratsu hau eskaintzen du, gure aztergaiari gagozkiola:

*Zuzendari-mailako bilera izan zen ostegunean.
Zuzendarien bilera izan zen ostegunean.

Atea ez zaio euskararen kasuan bakarrik ixten espresioari. Gaztelaniaz ere, hedatuak dira a nivel de espresioarentzako muzinak eta gaitzespenak. Esate baterako, Lázaro Carreter-ek dio, El dardo en la palabra-n, hirurogeiko hamarkadan hartutako anglizismoa dela. Espresioaren erabilera egozten die sarkastikoki deritzen elegancias expresivas de los tecnócratas batzuei. «Tan peregrino y exquisito lenguaje ha calado hondo», husten ditu barrenak. Eta gaitzeszigilua tintan bustirik, gehitzen du, gure artean ere jarraitzailerik izan duen arbuiakortasun horrekin: «Y es especialmente ridículo el encantador anglicismo cuando no se establece con él rango alguno: a nivel de presencia, a nivel de influencia, a nivel de novios (que no es rango, sino feliz accidente)». Kontuz: «especialmente ridículo». Gainerako kasuetan ere badela baztertzekoa, alegia. Kasu batean, baina, justifikatutzat jotzen du espresioa: «solo se halla justificado, por la dificultad de expresarlo de otra manera, a alto nivel».

Le Petit Robert hiztegiak ere, bertan au niveau de begiraturik, emploi critiqué oharrarekin batera jasotzen du honako esanahia: «En ce qui concerne (ce qui est). Au niveau national. Problèmes au niveau des finances».

Gaitzespen hedatua, beraz, bai euskaragintzako bai gure inguruko hizkuntzetako intelligentsia-n zehar.

Espresioaren jatorria ingeles hizkuntzan dagoela dioen azalpenarekin koherente, Longman Dictionary of Contemporary English hiztegiak inolako espanturik gabe dizkio ateak irekita:

levelDRAEk ez du a nivel de jasotzen. Alabaina, erabilerari bizkar ez ematea erabakita, horra zer dioen Diccionario panhispánico de dudas-ek (Fundéu-ren webgunetik kopiatuta):

nivel. a(l) nivel de. (…) Hoy se ha extendido enormemente el uso figurado de a nivel de + sustantivo, así como el de a nivel + adjetivo. Ambas construcciones son admisibles siempre que en ellas la palabra nivel conserve de algún modo la noción de ‘altura’ o de ‘categoría u orden jerárquico’: «Han decidido establecer relaciones diplomáticas a nivel de embajada» (HdzPadilla Política [Méx. 1988]); «No existía un programa de rehabilitación a nivel nacional» (Cibeira Bioética [Arg. 1997]). Por el contrario, la lengua cuidada rechaza su empleo cuando no está presente ninguna de estas nociones y se emplea, indebidamente, con los sentidos de ‘con respecto a’, ‘en el ámbito de’, ‘entre’ o, simplemente, ‘en’: *«A nivel de mucosas digestivas también hay gran irritación» (Arranbide/Talamoni Plaguicidas [Arg. 1992]).

Beraz, nolabaiteko ikuspegi hierarkiko bat ametitzen den kasu guztietarako behintzat, a nivel de espresioaren erabilera zilegituta dago gaztelaniaz.

**********

Galdera potoloa egiteko unea iritsi zaigu: sinonimotzat har al ditzakegu oso ezaguna da mundu-mailan eta oso ezaguna da munduan/mundu osoan?

Aitortzen dut dena delako hitz edo espresio batek hiztunen artean hedapen ohargarri bat lortzen duenetan joera handiagoa izaten dudala pentsatzerantz hitz edo espresio horrek ñabardura berri edo desberdinen bat eskaintzeagatik lortu duela hiztunen onarpena, hitz edo espresio hori berrikeria edo modakeria funsgabetzat baztertzerantz baino.

Mundu maila ez da toki bat, nazioartea ere –beste adibide bat jartzearren– toki irudikagarri bat ez den bezalaxe. Eta esango nuke mundu mailan-ek ez diola NON?-i erantzuten, NON kasuan deklinatzen dugun arren. Bestela, posible izango litzateke non bizi zara? galderari mundu mailan bizi naiz erantzutea, ez?

Munduko-k NONGO?-ri erantzuten dion ez bezala, mundu mailako hurbilago dago NOLAKO?-ri erantzutetik (edo kideko bati, hala nola ZENBATERAINOKO?-ri). Horregatik, esate baterako, munduko lankidetzak ez du zertan, inola ere, mundu mailako lankidetza izan. Eta edonork konpreni dezake Estatuko loteria guztiak ez izatea Estatu mailako loteriak. Edo eskualdeko zerbitzuak ez nahitaez izatea eskualde mailako zerbitzuak.

Euskaltzaindiaren Hiztegia-k maila hitzari ematen dion bosgarren adiera hauxe da: «hierarkia edo balio sistema batean, egonguneetako bakoitza».

Izan ere, mundu mailan (eta, oro har, X mailan) dioenak aditzera ematen du argi-izpi zorrozki analitiko bat isurtzen duela errealitatearen gainean: hizpide hartu duen horren kokaleku gisa testuinguru hierarkizatu bat eraikitzen du (Euskaltzaindiaren Hiztegia-n erabilitako hitza hierarkia da), eta hain zuzen testuinguru horrekiko loturadun gisa ulertu behar da X mailan espresioa. Halatan, maila pertsonalean dioenak, kasuko afera beste geruza batzuetatik ere kontsidera daitekeela aditzera ematen du. Zelula mailan dioen zientzialariak, berdin. Horregatik, baliokide huts-hutsa balitz bezala mundu mailan-en ordez munduan baldar bat jartzeak ez luke ase utzi beharko itzultzaile fin bat.

Bestalde, horrelako hierarkia bat eraikitzea estuki lotuta dago ikuspegi metaforiko bat aplikatzearekin, eta metaforak aurkitzeko gaitasunaren edo sentiberatasunaren zabala nekez da bateragarria X mailan espresioari esanahi-muga zorrotzak ezartzearekin.

Kontzeptuzko kontsiderazioak alde batera utzita, ezin ahaztuzkoa da aztergai dugun espresioari lekukotasunek ematen dioten zilegitasuna. Orotariko Euskal Hiztegia-n, adibidez, maila-ren adiera hau jasotzen da, besteak beste:

Campo, materia; dimensión, esencia. v. alor (2). (…) Senaren edo susmoaren maillatik irten ezinda, igarian zebillen egia bat. Vill Jaink 101. [Emandako urratsak,] lehenbizi “nebulosa” delako ortatik, bizitzaren maillaraiño. Ib. 47. Eliza-mailean ere herri-mailean bezala. Larre ArtzainE 298. Ekonomiaren aldakuntzek berehalako ondoriorik izaten ez dutelako beste zenbait mailatan. MIH 380. [Sinkronia eta diakronia] ez dira hizkuntzaren mailako bereizkuntzak, metoduaren mailakoak baizik. MEIG VII 174. Fonologi mailan mugitu. MEIG VI 132. Berak izpiritu-mailan egon behar du. “Poseer una dimensión […] espiritual”. MEIG IX 135 (en colab. con NEtx).

Alegia, mundu mailan-en tankerakoak ez daude euskaldun «arrunten» artean bakarrik hedatuta: aitzitik, espresioaren erabiltzaileen artean Luis Villasante eta Koldo Mitxelena bezalakoak ere aurki daitezke. Edo Juan Mari Lekuona, Uztapideren Lengo egunak gogoan-i eginiko Atari gisa sarrera-testuak erakusten digun bezala:

  • Iñork pentsatu ere gabea zan Uztapidek, kontu esaleen maillan, orrelako liburu mardul eta aberatsa egingo zigunik.
  • Joera berri bat asi da: aoz aozko literatura maillan oroitzapenak eta kondairak argitaratzea.
  • Ao-literatura maillako beste zenbait azterketa interesgarri ere egin daiteke liburuaren bigarren zati au oiñarri artuta.
  • Or daude gure bertsolaritza baldintzatu duten lege eta oiturak, batez ere azken aldi ontan; or gure erri maillako olerkarien sikolojia…
  • Erri maillako korografia baten antzera, or uzten digu erriaren estrato bat nola zan agiri zeatza.

Azken batean, esango nuke X mailan espresioa gaitzestea zera dela, errealitateari begiratzeko modu metaforiko bat ukatzea. Euskararentzat aberasgarria izan arren eta gure inguruko hizkuntzek konplexurik gabe erabili arren, askotariko beste adibide hauetan ikusten denez:

  • en el plano internacional / auf europäischer Ebene / sur le plan de la logique
  • esfera pública, esfera privada / public sphere, private sphere / sphére publique, privée
  • desde el prisma de la igualdad / through the prism of / à travers le prisme de
  • círculo de amigos / circle of friends / cercle d’amis / Freundeskreis
  • Una evolución intelectual paralela a la experimentada por su padre (DRAEtik hartutako adibidea) / “Vies parallèles”, de Plutarque (Le Petit Robert-etik hartutako adibidea) / Social changes in Britain are matched by parallel trends in some other countries (Longman Dictionary of Contemporary English hiztegitik hartua)

«Errealitatearen gaineko begirada geometriko» dei geniezaioke? Agian bai.

Posted on

Erreia

Maite Imaz Leunda

erreiAdministrazioan zirkulazio-arloko terminologia-lanak egiten hasi zirenean (1998ko Zirkulazio Hiztegia), errei proposatu zuten galtzada bat zati dezaketen luzetarako zerrendetako bakoitza adierazteko. Motozikletez bestelako ibilgailuen ilara batek zirkulatzeko adinako zabalera du erreiak, eta luzetarako bide-marrek zedarri dezakete. Gaztelaniaz carril esaten zaio, frantsesez voie, eta ingelesez lane.

Baina, 2008an, Euskaltzaindiak Hiztegi Batuan honako testu hau txertatzeko erabakiaren berri eman zuen:

errei iz.
1. Gurdiaren gurpilek mendi-bideetan egiten dituzten ildoak.
2. (Autobide eta errepideetakoak adierazteko) h. lerro: “A8 autobidean hirugarren lerroa ireki dute.

Terminologia Batzordea garai hartan Errotuluen Hiztegia prestatzen ari zenez, normalizazio-txostena lantzea eta Euskaltzaindiari bidaltzea erabaki zuen, gaztelaniazko carril terminoaren ordainerako errei/lerro terminoen artean sortu zen auziaren berri emateko.

Txosten horretan azaltzen zen, besteak beste, carril terminoaren euskarazko ordaina zehazteko orduan, termino multzo oso bat hartu beharra zegoela kontuan, eta ahal zela termino zehatza eta unibokoa beharko genukeela.

  • Plataforma: bide edo errepide baten atala, ibilgailuek ibiltzeko eraikia, galtzadaz eta bazterbidez osatutakoa (es: plataforma; fr: plate-forme; en; roadway , roadbed).
  • Galtzada: ibilgailuen zirkulazioari eskainitako errepide-atala, zenbait erreiz osatutakoa (es: calzada; fr: chaussée; en: carriageway).
  • Errei: galtzada bat zati dezaketen luzetarako zerrendetako bakoitza: motozikletez bestelako ibilgailuen ilara batek zirkulatzeko adinako zabalera du, eta luzetarako bide-marrek zedarri dezakete (es: carril; fr: voie; en; lane).
  • Bazterbide: galtzadaren alboetan dauden luzetarako lur-zerrendetako bakoitza, salbuespen-kasuetan izan ezik automobilek zirkulatzeko erabili ezin dutena. (es: arcén; fr: accotement; en: verge , shoulder).

Lerro hitzari zegokionez, irizpide lnguistikoitk begiratuta erabilera zabalekoa eta jatorritik polisemikoa izanik, irizpide terminologikoen arabera arazo bat eransten zuen; izan ere, dagoeneko erabilita zegoen arlo berean errepide gaineko bide-marra mota bat adierazteko: lerro eten, lerro etengabe, lerro zuri, lerro hori, lerro urdin (es: línea, fr: ligne, en: line).

errei1

Lerro hitza galtzada zati dezaketen zerrendetako bakoitza izendatzeko erabiliz gero, errepide gaineko bide-marra horiek adierazteko beste termino bat hartu beharko genuke. Txostenean egin zen proposamena zirkulazioaren eremuan finkatutako errei/carril erabiltzen jarraitzea izan zen, eta horrela onartu zen Errotuluen Hiztegirako:

errei2 

Gaur egun Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuan jasota dago hiztegi terminologikoetan ematen zaion adiera.

errei 1 iz. ‘gurdiaren gurpilek mendibideetan uzten dituzten ildoak’ 2 iz. ‘(autobideetan eta) lerroa’: autobidean hirugarren erreia ireki dute.

Hiztegi batu oinarridunean begiratuz gero irakur daiteke Euskaltzaindiaren iritziz, lerro dela arrunki erabiltzekoa baina litekeena dela, zirkulazioko kodean-eta, bestelako bereizketak egin beharra izatea, eta hor beharrezkoa izatea errei forma ere.

Une honetan lanketa-prozesuan dagoen Zirkulazio Hiztegian ere errei/carril eta lerro/línea erabiltzeko hautua egin da.

Posted on

Kalitateez eta ez kalitateaz

Lierni Garmendia Arratibel

Hizkuntzak eta hizkuntzak daude; baita euskarak eta euskarak ere. Nirea, zurea, harena; gurea, zuena, haiena. Hain zuzen, berean idatzitako ohar bat topatu dut gaur goizean. Auto-hotsak iratzarri nau, eta goseak sukalderaino gidatu. Han zegoen, etxera itzultzen naizen aldiro bezala, amaren oharra, amaren euskaran idatzitakoa; gure euskaran idatzitakoa.

Duela lau urte, Gasteiztik etxera itzultzen nintzenetan, ez nuen horrela jokatzen. Amaren oharra irakurri eta zuzendu egiten nuen, euskara batura itzuli. Orain, ordea, bestela jokatzen dut Bartzelonatik igotzen naizenetan. Ez dut zuzentzeko beharrik sentitzen. Ez baita zuzena egokia dena zuzentzea; ez kasu honetan. Halakoa baita kalitatea: kasuan kasukoa.

Lehenik eta behin, hizkuntzaren izaera komunikatiboa azpimarratu nahi nuke. Hizkuntza bakoitzaren ezaugarri zehatzak alde batera utzita, hizkuntza komunikazio-sistema bat da, gainerako animaliek darabiltzaten komunikazio-sistemekin alderagarria neurri batean edo bestean. Hizkuntza komunikazio-sistema mota bat, baina komunikazio-sistema guztiak ez dira hizkuntza. Bestela esanda, hizkuntzaren eta gainerako animalien komunikazio-sistemen ezaugarri batzuk bat badatoz ere, hizkuntzak baditu beste komunikazio-sistemetatik bereizten duten ezaugarriak.

Hizkuntzari, orokorrean, hamabost ezaugarri edo hamalau ezaugarri eta horietako batetik eratorritako azkena esleitzen zaizkio (Hockett). Halere, hiru dira hizkuntzaren bereizgarriak:

  1. Aldebikotasuna: Hots-sistema mugatu batekin konbinaketa mugagabeak egiteko gaitasuna.
  2. Emankortasuna: Aldebikotasunagatik, hizkuntzak konbinaketa berriak eginez esaldi berriak sortzeko aukera eskaintzen du etengabe; hots, hizkuntza emankorra da.
  3. Desplazamendua: Hizkuntzaz baliatuz, leku-denboran desplazatzeko gaitasuna du hiztunak; bestela esanda, une horretan eta leku horretan gertatu ez den zerbaitez hitz egiteko aukera eskaintzen digulako. Halabeharrez, gezurretan egiteko gaitasuna ere bada hizkuntzaren bereizgarri.

Ikusi besterik ez dago hizkuntza zeinen konplexua den, baina hizkuntzaren erabilerak ere badu berea. Hori da, hain zuzen, hizkuntzaren kalitatea neurtzeko interesatzen zaiguna: hizkuntzaren erabilera, komunikazioa bermatzeko (ez bedi ahatz hizkuntzaren helburua komunikazioa dela).

Iritzi asko dago kalitatezko hizkuntzaren definizioaren inguruan. Orokorrean, hizkuntza estandarra da ulertzeko bidea. Euskararen kasua berezia da, ordea, oraindik mende erdia ere ez baita igaro euskara estandarraren jaiotzatik. Aldiz, inguratzen gaituzten hizkuntza nagusien errealitatea honelakoa da: hizkuntza estandarrak horrenbeste urte daramatza bizirik, ezen haren erabilera dagoeneko ez baita arrotza. Aspaldi gainditu zituzten artifizialtasuna eta erregistro formalarekin lotzea.

Euskararen kasuan, estandarretik urrunekoak dira aldaera geografiko gehienak. Horrek estandarra formaltasunarekin lotzea dakar; esan nahi baita, euskara batua administrazio, instituzio eta komunikabideen eremuarekin lotzen den bitartean, dialektoen erabilera eremu pribatura mugatzea komeni dela iruditzen zaigu. Ondorioz, hiztun askok honela pentsatzen du: etxeko hizkera txarra da; aldiz, hizkera estandarra, ona. Oker.

Estandarraren erabilerak ez badu testu baten kalitatea bermatzen, zeintzuk dira kalitatezkoa zer den eta zer ez den erabakitzeko irizpideak?

Bada kalitatea bizitasunarekin alderatzen duenik (Izagirre); baita kalitatezko hizkuntzak hurbila eta beroa izan behar duela dioenik ere (Zuazo); edo erraza eta ulergarria (Zubimendi eta Esnal). Hiru hurbilketetan ez da gramatika edo hizkuntza estandarraren beste oinarririk aipatzen. Eta hori da lehengo aurreiritziaren akatsa: kalitatea gramatika hutsetik kontsideratzea. Izan ere, kalitatea neurtzeko parametro ugari hizkuntzaz kanpokoak dira, hau da, hizkuntzaren erabiltzen den uneko egoera hartu behar da kontuan: igorlea, hartzailea, bitartekoa, xedea, etab.

Gogora bedi hizkuntza, ezer baino gehiago, komunikazio-sistema bat dela, eta helburu bat duela: komunikazioa. Hortaz, hizkuntza kalitatezkoa da bere helburua lortzen badu (Sarasola). Eraginkortasunean oinarrituz, hiru parametro bereizten dira hizkuntzaren kalitatea neurtzeko:

  1. Zuzentasuna (ZUZENA): Hizkuntza estandarraren arau formalen araberakoa.
  2. Jatortasuna (JATORRA): Sen eta tradizioaren araberakoa, tokiko eta eguneroko hizkuntzan erabiltzen dena.
  3. Egokitasuna (EGOKIA): Eraginkorra dena, bere helburua lortzen duena.

Beraz, kalitatezko hizkuntza ZUZENA, JATORRA eta EGOKIA da. Kasuaren arabera, parametro bat bestea baino garrantzitsuagoa izango da. Ez bitez gauzak nahas. Amaren oharrak ez dira zuzenak; bai jatorrak eta egokiak, ordea. Kalitatezkoak.

Hizkuntzak eta hizkuntzak daude; baita kalitateak eta kalitateak ere.