Argitalpenak

Posted on

ADITZ-izena eta aditz-IZENA

Xabier Aristegieta Okiñena

Susmoa daukat batzuetan nahiko itsuki heltzen diogula aditz-izenaren itxura hutsari, alderdi formalari alegia, besterik gabe aditz-izen hori izen peto-peto baten parekotzat jotzeko. Esan nahi dudana da, adibidez, eman aditza aditz-izen bihurtua ikusten dugula emate bat begiz jo bezain laster, eta, behin horri “aditz-izen” etiketa jarri ondoren, askotan ez dugula hortik aurrerako gogoetarik egiten horren erabilerari dagokionez. Aditz-izen guztiak berdinak izango balira bezala, alegia.

Baina kontuak badu mami gehiagorik, eta komeni da ohartzea aditz-izen baten portaera ez dela beti bera izaten; horrela, nola erabiltzen dugun, batzuetan gehiago hurbiltzen zaio aditz baten portaerari, eta, beste batzuetan, izen batenari.

a)   Aditzetik hurbilago: ADITZ-izena

Ikus dezagun honako adibidea:

  • Mozio horren bidez, Nafarroako Gobernua premiatzen da genero indarkeriaren salaketak erretiratzeari buruzko azterlan bat egin dezan.

Adibide horretan, “erretiratze” aditz-izenak osagarri zuzen bat du: “genero indarkeriaren salaketak”. Eta, dakigunez, osagarri zuzena aditzaren osagarri bat da, ez izenarena. Beraz, aditz-izena izan arren, aditzaren ezaugarri horri heldu dio.

Eta aditzaren ezaugarri gehiagori ere euts diezaioke ADITZ-izenak, honako adibide honetan ikus dezakegun bezala:

  • Nire aitak amari gona gorria ekartzeari buruzko kanta hori oso entzuna dago.

Hor, ekartze ADITZ-izenak, osagarri zuzenaz gain (“gona gorria”), subjektu bat ere badu (“nire aitak”), bai eta zeharkako osagarri bat ere (“amari”). Horiek guztiak, aditz bati loturiko elementu sintaktikoak, eta ez izen bati lotuak. Horiek bezalaxe, adizlagunak ere lasai-lasai erants lekizkioke ADITZ-izenari:

  • Nire aitak amari atzo gona gorria ekartzeari…
  • Nire aitak amari atzo Eskoziatik gona gorria ekartzeari…
  • …eta abar.

b)   Izenetik hurbilago: Aditz-IZENA

Lehenbizi jarritako adibideari kontrajarrita, honako hau proposa liteke:

  • Mozio horren bidez, Nafarroako Gobernua premiatzen da genero indarkeriaren salaketen erretiratzeari buruzko azterlan bat egin dezan.

Ikusten denez, -EN atzizkia gehituz, lehenengo adibidean aditz-izenaren osagarri zuzena zena orain izenlagun bihurtu dugu. Erretiratze aditz-izena da, bai, baina izenaren osagarri horri heldu dio. Eta, horri ez ezik, adjektiboari ere bai. Adibidez:

  • Mozio horren bidez, Nafarroako Gobernua premiatzen da genero indarkeriaren salaketen erretiratze kezkagarriari buruzko azterlan bat egin dezan.

Beraz, ADITZ-izena / aditz-IZENA aukera horretan, aditz-izen baten aurrean gaude bi kasuetan, baina badirudi esan genezakeela ADITZ-izena hurbilago dagoela aditz-izaeratik, eta aditz-IZENA, aldiz, izen-izaeratik.

Bataren edo bestearen alde hartutako erabakiak baldintzatu egiten ditu konbinaketa sintaktikorako aukerak, ikusi dugunez. Baina konbinaketa sintaktikoari loturikoez bestelako eragin semantiko bat ere izaten du erabaki horrek. Eragin-mota hori abstraktutasun / zehaztasun ardatzean kokatzen da, eta jarraian horretantxe sakondu nahiko nuke pixka bat, esango bainuke euskarazko itzulpenetan ez dela beti oso aintzat hartzen.

Aurrera jarraitu aurretik, esanda utzi nahi nuke gogoan izan beharrekoa dela ezen, euskalki batean ez bada ADITZ-izena erabiltzeko aukerarik ematen, ez dugula eskueran izango, pentsatzekoa denez, aditz-IZENarekiko kontrajarpen-aukera hori ere, ez eta horren ondoriozko bereizketa semantikorik ere.

Abstraktutasun / zehaztasun ardatza

Oro har, badirudi ADITZ-izenak abstrakzio-maila batean formulatuta adierazten duela kasuko ideia edo ekintza; horrenbestez, ez digu ematen errealitatean gauzatutako ideia edo ekintza baten berri. Horrek ez du esan nahi ADITZ-izena ikustetik ezinbestean interpretatu behar denik ideia edo ekintza hori ez dela errealki gauzatu, baizik eta ADITZ-izena ez dela iristen horri buruzko informazioa emateraino.

Aldiz, ADITZ-izenaren eta aditz-IZENaren arteko bereizketa egiten den hizkeran (eta euskara batuan egin egiten dugu bereizketa hori), aditz-IZENA, gehienetan, egiazki gauzaturiko ideia edo ekintza bat adierazteko erabiltzen dugula iruditzen zait. Hori erakusteko, onena adibide batzuk jartzea izango da:

  • “Titanic”en hondoratzea / “Titanic” hondoratzea.

Titanicen hondoratzea gertakari –edo, nahiago bada, “gertakin”– historiko bat da. Gertakari gertatu bat, alegia. “Titanic hondoratzea”, ordea, bere horretan, ideien eta kontzeptuen mailako elementu bat besterik ez da. Berdin gertatzen da ondoko bi adibideetan.

  • Amerikaren aurkitzea edo aurkikuntza / Amerika aurkitzea.
  • Normandiako lehorreratzea / Normandian lehorreratzea.

Bada, aurreko adibide horien bidez defendaturiko interpretazioarekin ados baldin bagaude, komeni litzateke begirada zorroztu genezan hain historia ezagunekoak izan ez arren halaber gertatuak eta, beraz, historikoak diren esaldiak euskaratzean:

  • Comparecencia del Consejero para informar sobre la ejecución del Plan Foral de la Juventud 2013.

Bi aukera:

ADITZ-izena: Kontseilariaren agerraldia, Gazteriari buruzko 2013ko Foru Plana betetzeari buruz informatzeko

Aditz-IZENA: Kontseilariaren agerraldia, Gazteriari buruzko 2013ko Foru Planaren betetzeari buruz informatzeko

Foru Plana dena delako moduan bete izanari buruz ari bada gaztelaniazko esaldia, eta ez Foru Plana betetzearen inguruko ideia abstraktu bati buruz, bigarren aukerak ematen du egokiena.

  • Fundazioa desegiteari buruzko bere iritzia azaldu zuen.

Fundazioaren desegiteari buruzko bere iritzia azaldu zuen.

Fundazioa desegitea egitasmo bat baldin bada –hots, desegitasmo bat–, edo gogoetagai huts bat, egokia iruditzen zait lehenbiziko aukera. Baina fundazio-desegite hori jadanik gertatu bada, nire ustez bigarrena litzateke zuzena, ez lehena.

Abstraktutasun/zehaztasun ardatza eta nominalizazioak

Azken adibide horiek agerian uzten duten beste gauza bat da kasuan kasuko ekintza gauzatu izanaren edo ez izanaren berri ez emate hori euskarazko ADITZ-izenak gaztelaniazko (eta beste hizkuntza batzuetako) nominalizazioarekin duen ezaugarri komuna dela (artikulu honetan defendatzen ari naizen ikuspegitik, ezaugarri hori nominalizazioak ez luke konpartituko, paradoxikoki, aditz-IZENarekin).

Horregatik, sorburu hizkuntzako nominalizazio batekin topo egitean (ere), behar-beharrezkoa da itzultzaileak arreta handiz jokatzea, eta azter dezan ea nominalizatutako aditzak ekintza gauzatu bat ala gauzatugabe bat adierazten duen. Dena delakoagatik (ikerlanerako denbora-faltagatik, adibidez) itzultzaileak ez badu lortzen horri buruzko zalantza argitzea, zuhurragotzat jotzen dut ADITZ-izena erabiltzea aditz-IZENA baino (eta, zer esanik ez, aditz jokatua erabiltzea baino, horrek dakarren orainaldi, lehenaldi eta geroaldiaren artean aukeratu beharrarekin); zeren, esan bezala, ADITZ-izenak ekintzaren gauzatzea ez baitu ez baieztatzen ez ezeztatzen.

Ikus ditzagun bi adibideok:

  • Seminario “imagen y realidad mediática”, sobre la representación de las mujeres en los medios de comunicación.

Representación horrek ez digu bere horretan argitzen ea representación que se ha ofrecido en los medios de comunicación esan nahi duen (alegia, gertaturiko ekintza bat), ala representación hori modu intenporalagoan jorratzen den; adibidez, emakumeak komunikabideetan islatzeak oro har dituen nondik norakoei buruzko mintegi bat izateagatik.

o   Esan bezala, itzultzaileak hori argitzerik ez duen bitartean, zuhurragoa eta ziurragoa iruditzen zait ADITZ-izena erabiltzea, bai eta islatze hori modu abstraktuan jorratua dagoela egiaztatzen duenean ere:

“Irudia eta errealitate mediatikoa” izenburupeko mintegia, emakumeak komunikabideetan islatzeari buruzkoa.

o   Baldin eta itzultzaileak ziurtatu egiten badu representación de las mujeres [efectivamente ofrecida] en los medios de comunicación dela esanahia, orduan, aditz-IZENA:

…mintegia, komunikabideek eskaintzen duten emakumeen islatzeari buruzkoa (beste itzulpen-aukera batzuen artean, eta izen baten ordez –isla edo irudia, adibidez– aditz-izena erabiltzea erabakitzekotan; ohar bedi komunikabideetan adizlagunak halakoa izateari utzi egin diola aditz-IZENA erabiltzean).

  • El Parlamento de Navarra vuelve a mostrar su más profundo rechazo a la prolongación de la vida útil de la central nuclear de Garoña.

Prolongación nominalizatuak ez du argi uzten jadanik gertaturiko egintza bat adierazten duen (alegia, se ha prolongado esan nahi duen) ala ideia huts bat den (plan bat, gogoetagai bat…).

o   Ziurtatzen badugu jadanik harturiko erabaki bat dela (hots, gauzaturiko zerbait):

Nafarroako Parlamentuak berriro ere adierazten du zeharo arbuiatzen duela Garoñako zentral nuklearraren balio-bizitzaren luzatzea.

o   Zalantza gelditzen bazaigu egiazki gauzatu ote den, edo ziur baldin badakigu ideia huts bat dela:

Nafarroako Parlamentuak berriro ere adierazten du zeharo arbuiatzen duela Garoñako zentral nuklearraren balio-bizitza luzatzea.

 

Ziur nago hemen adierazi dudan ideiak salbuespen bat baino gehiago izango duela. Nolanahi ere, uste dut orain arte eskaini izan zaiona baino arreta handiagoa merezi duela.

Posted on

Deklinabide-printzak

Alfontso Mujika Etxeberria

Blog honetan maiz plazaratzen diren gai potolo eta hainbatetan soziolinguistikoak ikusirik, ia lotsagorritu egiten naiz nire gai ñimiñoekin agertuta, baina —Xabier Letek kantatu zuen bezala— Fidel Castro izateko ez bainintzan jaio, txikikeria horietako batzuei helduko diet oraingoan, ordenagailuaren pantailak begi aurrean pausatzen dizkidan testuetan behin eta berriro agertzen diren kontuak baitira.

Lehenengo txikikeria: nola deklinatzen dituzu kontsonantez amaitzen diren leku-izenak, hala nola Gasteiz eta Eibar? Gasteizko eta Eibarko ala Gasteizeko eta Eibarreko? Gasteiztik eta Eibartik ala Gasteizetik eta Eibarretik?

Sistematikoki hautatzen duzu molde bat ala unean-unean erabakitzen duzu?

Jakina da bietara ondo dagoela. Euskaltzaindiaren gramatikan (EGLU I) argi eta garbi ageri da bi aukerak zuzenak direla, eta Eibar(re)tik Bilbora 50 km inguru daude. Eibarr(er)a joateko bide erosoena autopista da adibideak ere ematen dira han.

Nik, sistematikoki, –e epentetikorik gabeko aldaerak erabiltzen ditut: Gasteizko, Eibartik…

Eta, jakina, ez naiz bakarra: hori da joera nagusia, Google orojakilearen arabera:

Gasteizko: 2.910.000 agerraldi; Gasteizeko: 231.000 agerraldi.
Eibartik: 24.700 agerraldi; Eibarretik: 2.300 agerraldi.

Hala ere, adlatiboekin (NORA, NORANTZ, NORAINO) ez naiz ondo moldatzen –e epentetikorik gabeko formekin (ahozkoan bai, baina hori beste kontu bat da: etxea ere esaten dut, baina etxera idatzi) , Gasteiza, Eibarraino… , eta epentesira jotzen dut, Gasteizera, Eibarreraino…, nire koherentzia-nahiari zaplatekoa emanda.

Zaplatekoaren eztigarri, Google daukat:

Eibarrera: 51.700 agerraldi; Eibarra: 1.360 agerraldi.
Gasteizera: 146.000 agerraldi; Gasteiza: 14.200 agerraldi.

Badut esperantza (urruna), inkoherenteok % 90 baikara, noizbait inkoherentzia estandarizatu eta arau bihurtuko dela (dutela dagokienek).

Hala ere, ohar bat: kanpoko leku-izenetan kasuistika oso zabala da, eta, nahi izanda ere, epentesirik gabeko moldea ezin da beti-beti erabili: Londresko eta Paristik gisakoetan bai, baina, amaieran bi kontsonante daudenean, nekez erantsiko dugu hirugarrena. Horregatik, New York(-)eko, New York(-)etik (New Yorkko, New Yorktik???) eta abar (saiatu, adibidez, hauekin: Burgenland, Txerepovets, Vorarlberg, Halytx… Eta badira amaieran hiru kontsonante dituztenak ere: Novokuznetsk, s-Hertogenbosch…). Halakoetan, koherentzia-nahiari beste zaplateko bat emanda, epentesira jo behar izaten dut (gehienetan, marratxoa tartekatuz): Burgenland-eko, Txerepovetsk-etik, Novokuznetsk-eko, (eta, amaieran kontsonante bakarra izanik ere, euskaraz guztiz arrotzak gertatzen diren kontsonante-elkarketetan ere epentesira jo behar da ia ezinbestean: Volvograd-eko, Vladivostok-etik…)

Bigarren txikikeria: nola deklinatzen dituzu Usurbil eta Baztan? Euskaltzaindiaren gramatikak, deklinabide-tauletan, ez ditu kasu horiek berariaz aztertzen. Horrenbestez, ondorioztatu behar genuke Usurbileko zein Usurbilko eta Baztaneko zein Baztanko formak zuzenak direla; baita Usurbiletik zein Usurbiltik eta Baztanetik zein Baztantik ere.

Hala ere, denok dakigu –l eta –n ondoren–d bihurtu ohi dugula berez –t dena. Euskaltzaindiaren gramatikaren tauletan ageri ez bada ere, hau dakar, ohar gisa, Euskal gramatika laburrak:

Hor ditugu Usurbildik eta Baztandik. Zalantzagarriagoa da Portugal-en kasua eta oro har Euskal Herritik kanpoko geografi izenen kasua: Portugaldik, Portugaletik; Afganistandik, Afganistanetik. e.a.

Eta, deklinabide-tauletan ez bada ere, honela dio Euskaltzaindiaren gramatikak (EGLU I) adlatiboari buruzko atal orokorrean (1.4.7), kasuaren markari buruz ari dela:

(…) Berebat leku izenetan: Maulerik diote euskalki batzuetan; gehienetan, ordea, Paristik, Eibartik, Zarauztik… , baina Lyondik, Zeraindik, Usurbildik, Zizurkildik; Madrildic, dio Mendiburuk. Hauetan, haatik, Parisetik, Eibarretik eta abar ere onartuak ditu Euskaltzaindiak.

Zer ondorio atera hortik? Nik ulertzen dudan moduan, adierazi nahi da leku-izenetan halakoetan ohikoa dela –tik atzikiaren ordez –dik forma erabiltzea: Usurbildik eta Baztandik. Nik, sistematikoki, hala jokatzen dut: Usurbildik, Baztandik, Andoaindik, Muruzabaldik, Azkoiendik…

Eta Euskaltzaindiak oharrik egin ez duen leku-genitiboan (NONGO), zer? Usurbilgo elizaren hormak eta Baztango bazterrak kanta gogoangarriak gogoan, –l edo –n letraz amaitutako leku-izenetan –go bihurtzen dut sistematikoki berez –ko den atzizkia: Usurbilgo, Baztango, Andoaingo, Azkoiengo, Barañaingo, Aizarnazabalgo, Muruzabalgo, Santsolgo…

Bada, hala ere, ohar deigarri bat Euskaltzaindiaren 150. arauan (Arabako herri-izendegia) Asparrena herri-izenari buruz (erreparatu azken lerroari):

Gogoratu behar da Asparrena izenaren bukaerako –a artikulua dela. Hortaz, Udalaren izen osoa erabiltzean honakoa da bidea: Asparrena, Asparrenarekin…; baina Asparrenean, Asparreneko, Asparrenetik, Asparrenera… Era berean, izen honek bere azken –a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Asparren maitea, Asparren osoan, Gure Asparren hau...

Beraz, ez bedi erabil: Asparrengo, Asparrendik, Asparrenen.

Deigarria da, besteak beste, orrialde berean Harana herri-izenari buruzko antzeko oharra baitago «Beraz, ez bedi erabili…» azken debeku-lerro hori gabe. Ez dakit zein den arrazoi ezkutua Asparrengo eta Asparrendik gaitzesteko. Udalak, behintzat, Asparrengo Udala izendapena erabiltzen du, eta IVAPeko estilo liburuak ere Asparrengo eta Asparrendik proposatzen du (84. or.). Pentsatzen dut leku-izenaren jatorrizko osagaietan barren hitz arrunta egotea izan daitekeela arrazoia, eta, hala, hitz arrunten deklinabidea nahitaez erabili beharra dagoela adierazi nahi izan dela. Hala izatera, Harana leku-izenaren kasuan gauza bera gertatuko litzateke, baina ez da esplizitatu debeku hori, ezta Nafarroako Abaurregaina leku-izenaren kasuan ere. Eta, bestalde, Debagoiena eta Debabarrena leku-izenen kasuan, hau jakinarazi zuen Euskaltzaindiko Onomastika batzordeak Mankomunitateak eskatuta emandako irizpenean:

“Deklinabideari dagokionez, egokiago ikusten da bertako joerari so eginez: Debagoieneko, Debagoienean, Debagoienetik, e.a erabili, nahiz eta Debagoiengo ere zuzena izan.“

Eta kanpoko leku-izenetan, nola? «Zalantzagarriagoa da» dio Euskal gramatika laburrak. Hala ere, kanpoko leku-izenak arautu direnean, sistematikoki aplikatu da molde hori (-NGO: Afganistango Estatu Islamiarra, Azerbaijango Errepublika, Bahraingo Erresuma, Beningo Errepublika, Bhutango Erresuma, Irango Islamiar Errepublika… -LGO: Madrilgo Erkidegoa, Brasilgo Errepublika Federala, Israelgo Estatua, Nepalgo Erresuma, Portugalgo Errepublika…). Salbuespen bakarrak Esperantza Oneko lurmuturra, Mindanao Musulmaneko Eskualde Autonomoa eta Kanaleko uharteak dira, on, musulman eta kanal hitzak arruntak direlako.

Aitortu behar da, hala ere, leku-izen silababakarretan gogortxo gertatzen dela: Poza de la Salgo, Silgo… baina, egia da, bestalde, halaber gertatzen dela gogortxo Eibarko moldea kanpoko leku-izen silababakarretan; Elxko, Pasko, Brestko…

Hirugarren bitxikeria: nola deklinatzen duzu Zarautz eta Agoitz? EGLUk, deklinabide-tauletan, ez ditu kasu horiek aztertzen. Beraz, ondorioztatu behar genuke Zarautzeko zein Agoitzeko formak zuzenak direla. Baina epentesirik gabeko formak erabiltzen ditugunok Zarauzko (eta ez Zarautzko) eta Agoizko (eta ez Agoitzko) erabiltzen dugu sistematikoki, TZ + K = ZK legea aplikatuz. Ez dago hori arauetan esplizitatuta, baina, adibidez, ohar hau eman du Euskaltzaindiak Nafarroako udal-izendegian (155. araua):

Gogoratu behar da Agoitz izenaren bukaerako txistukaria frikari bihurtzen dela hainbat kasu marka hartzean. Hortaz, deklinatzean, honakoa da gomendatzen den bidea:

Agoitz, Agoitzen, Agoitzekin…, baina Agoizko, Agoiztik.

Sistematikoki, Euskal Herriko leku-izenetan, baina kanpoko leku-izenetan? Koherentzia-nahiari hirugarren zaplatekoa emanda, kanpokoetan epentesira jotzen dut; alegia, Zarauzko eta Agoiztik bai, baina Metz-eko (eta ez Mezko!!) eta Lutz-etik (eta ez Luzetik!!).

Azken bitxikeria: nola deklinatu behar dira ez leku-izen, ez pertsona-izen diren izen bereziak? Adibidez, Elhuyar, Opus Dei, Renfe edo Podemos erakundeak? Euskaltzaindiak ez digu esan, baina pentsatu beharko dugu leku-izenen sailera biltzekoak direla. Beraz, Eibar edo Bilbo bezala deklinatuko ditugu. Baina, kontsonantez amaitzen direnetan epentesia aukerakoa denez, zer egin behar dugu? Eibarko, Eibartik egiten badut, berdin jokatu behar dut? Elhuyarko beraz, eta ez Elhuyarreko? Koherentzia-nahiari laugarren zaplatekoa emanda, epentesia erabiltzen dut/dugu:

Elhuyarreko, Podemoseko, Repsoleko, CAFeko, Petronorretik, IVAPetik…

Halakoxeak baitira, askotan, hizkuntzaren txikikeriak: arau adina salbuespen.

Posted on

Itzulpenaren argi-ilunak

Iñaki Iñurrieta Labaien

Administrazio-prosa itzulia asko aurreratu da azken 30 urteotan. Uste dut denok gaudela ados horretan; garai batean baino askoz testu irakurgarriagoak ematen dira euskaraz gaur egun. Ahalegin handia egin da testuek korri dezaten, ahalik eta argienak izan daitezen. Hori zen helburua, hori izan da kontsigna nagusia, eta IVAPek ondo markatuta utzi zuen bidea Hizkera argiaren bidetik liburuan (1994).

Ahalegin horretan zorroztu dituzte begia eta luma itzultzaile askok. Irakurle zorrotz izan beharra zegoen jatorrizko testu maiz ilun, lauso, gaizki idatziak interpretatzen asmatzeko eta ondoren, behar izanez gero, testua berrantolatzeko, testu irakurgarriak lortzea helburu. Ahalegin horien guztien ondotik, jatorrizkoa baino prosa argiagoa da askotan euskarazko itzulpena.

Aspaldi ez dela, Administrazioko langile batzuekin kontu hauez ari nintzelarik, ekarri zuen solasak nola izan daitezkeen Administrazioaren zenbait testu hain bihurri idatziak. Eta jakin nuen ezen jatorrizko testuen iluntasun edo lausotasuna ez zaiola beti zor idazlearen zabarkeriari edo estilo txarrari; izan daitezkeela beste arrazoi batzuk.

Arrazoi bat Igone Zabalak behin hemen esandakoa da, noski: ulergaitz izatea berezko helburua dela askorentzat, profesional asko bizi baita Administrazioaren eta herritarren arteko bitartekaritza horri esker.

Beste arrazoi bat honako hau izan daiteke: arau bat egiten denean, errekurritu egingo dutela uste bada, ilun uztea komeni da, legea egin duenak aukeran izan dezan irtenbideren bat errekurtsoaren aurrean. Esate baterako, gobernu zentralak ohiz kanpoko soldata bat ez ordaintzeko araua emana badu eta gobernu autonomoak ohiz kanpoko soldata hori ordaintzeko araua ematen duenean.

Letra ilun uzteko hirugarren arrazoi bat politikoa izan daiteke, politiko hitzaren adiera estuagoan; aurrez aipaturiko arrazoiak ere politikoak baitira, jakina. Esate baterako, zurian beltz jartzen denaren atzean dagoen auzia sakonera politiko handikoa eta oso korapilatsua bada, eta aldi berean irtenbide bat eman behar bazaio nahitaez, eztabaidan diren parte guztiek adostu dezakete gauzak lauso jartzea. Lauso jartze hori bera aurrerapausoa da denentzat, soluzio bat aurkitu beharra nahitaezkoa bada baina hoberik ez badago.

Demagun Estatu-auzi politiko sakon, irtenbide zaileko baten aurrean gaudela, hain dira kontrajarriak batzuen eta besteen helburuak. Oso ikuspegi, interes eta helburu kontrajarriak izanik, hala ere nahitaezkoa da denentzat ataka horretatik itun baten bidez irtetea, egoera hari irtenbide itundu bat ematea. Orduan, testua adosten da halako moldez non testu horrek interpretazio kontrajarri horiek denak ameti litzakeen in potentia. Alegia, letra ilun hori interpretatzeko moduak irekita uzten dira, gero eragile batzuek eta besteek joko-eremu bat izan dezaten gauzak beren interes desberdinen arabera interpretatzeko.

Demokrazia ulertzeko bi modu daude argi-itzaletarako joera horien atzean, iruditzen zait. Bat, plain language edo euskara argiaren bidetik lihoakeena da: gauzak ahalik eta argien eta zehatzen adieraztea da xedea, ahalik eta ulergarrien herritarrentzat, hartara denek jakin dezaten zer egin daitekeen eta zer ez, zertara behartuak diren, zergatik…

Beste interpretazioaren arabera, joko-eremua geroaldi balizko batera atzeratzen da, alde batek, boterea duenak, badakielako, edo uste duelako, geroaldi horretan ere bere alde izango dituela instantzia erabakitzaileak, edo kontrolpean izango dituela; eta beste aldeak, ahulagoak, uste edo espero duelako botere-egoera hori aldatu egin daitekeela gerora, eta abagune hobe bat noiz agertuko zain geratzea komeni zaiola, non interpretazioa aldekoago izango baitu.

Puntu horretara heldurik, pentsa liteke hori jada ez dela itzultzailearen egitekoa, hor Artxihermeneutaren alorrean sartzen garela: Hasieran Hitza zen, eta harrezkero Oro da Testu Iruzkin. Edo pentsa liteke itzultzaileak izan behar duela gai horretarako ere; alegia, bere lanabesak neke handiz zorroztera iritsi ondoren, are gehiago zorroztu behar dituela, zertarako eta jatorrizkoaren lausotasun bera zehaztasun osoz emateko.

Posted on

Aditz-kohesioa eta modalizazioa euskarazko ikerketa-testuetan: zenbait gogoeta

Igone Zabala Unzalu

Maiatzeko artikuluan ikerketa-testuetan erabiltzen diren aditz-jokoez aritu ginen. Orduan ingelesezko eta gaztelaniazko corpusen azterketetan oinarritutako ikerketa sendoen emaitzak azaldu genituen. Ikerketa-artikulu espezializatuak ingelesez edo bestelako hizkuntza handietan argitaratu ohi direla esaten genuen baina, hala ere, egun ez direla gutxi unibertsitatean euskaraz idazten diren ikerketa-lanak: gradu bukaerako lanak, master-tesiak eta doktoretza-tesiak, besteak beste. Aurreko artikuluaren jarraipen logikoa, beraz, euskarari buruz zerbait esatea dateke baina, corpusetan oinarritutako ikerketa sakonen emaitzak eskaintzerik ez dugunez, adibide gutxi batzuetan oinarritutako gogoeta txiki bat baino ez dugu egingo.

Ikerketa-lanak espezialitate-alor bateko jakintzaren garapenari egiten zaizkion ekarpenak dira. Komunitate zientifiko baten kideak urratsez urrats garatzen doaz, elkarlanean, ikerketa-ildo bat, eta ikerlan bakoitza ale txiki bat baino ez da lankidetza horretan. Ez da nahikoa ikerketa egitea, lana ez da bukatuta egongo ikerketa horren emaitzak dagokion ikertzaile-komunitateari ezagutarazten zaizkion arte. Hortaz, esan daiteke ikertzaileak jakintza-komunitate baten kide ez ezik, diskurtso-komunitate espezializatu baten kide ere badirela. Ildo horretatik, ikerketa-lanetan funtsezkoa da dokumentazio-fasea, gure lana beste batzuek egindako lanen testuinguruan egokiro kokatuko dugula bermatu beharko duena. Dokumentazio-fasea eta ikerlanaren fase esperimentala bukatutakoan, egindako lana testu batean islatzeko unea iritsiko da, alegia, gure komunitate epistemiko-diskurtsiboaren gainerako kideei ahoz edo idatziz lortutako emaitzak eta ondorioak komunikatzeko unea. Testua gure diskurtso-komunitatean finkatutako testu-generoen arabera egituratu beharko dugu. Hortaz, bereizi beharko ditugu hasierako laburpena (abstract), lan osoaren berri labur eman beharko duena, eta aurrera eramandako ikerketa azalduko duten atalak: sarrera, material eta metodoak, emaitzak eta eztabaida, eta ondorioak. Testuratze prozesuan, askotariko diskurtso-helburuei aurre egin beharko diegu eta, une oro, helburu horietarako hizkuntza-baliabide egokienak bilatzen saiatu beharko gara. Besteak beste, aditz-joko egokiak hautatzen joan beharko gara ahotsen kudeaketa eta modalizazioa gure diskurtso-helburuekin egokiro uztartzeko eta, era berean, aditz-kohesioa deritzon testualtasun-baldintza zaintzeko.

Ahotsen kudeaketari dagokionez, une oro zaindu beharko dugu ondo bereiztea gure komunitate zientifikoan oro har onartutzat eta finkatutzat hartzen den jakintza, egile jakin baten edo batzuen lehenagoko ekarpenak, aurreko lan batzuetan guk edo gure ikerketa-taldeak egin dituen ekarpenak eta esku artean dugun testuan aurkezten ari garen lanaren ekarpena. Lanaren izaeraren eta edukiaren arabera, lau plano horiek lanaren atal guztietan ager daitezke, baina gerta daiteke baita horietako batzuk bakarrik agertzea ere. Nolanahi ere, diskurtsoa egokiro antolatuko badugu, erabiliko ditugun aditzen pertsonak eta aldiak egokiro hautatu beharko ditugu, une oro zer planotan ari garen garbi gera dadin.

(A) Finkatutzat hartzen den jakintzarekin lotutako baieztapenak orainaldi burutugabean (da, dauzkatela, ageri da..) edo burutuan (neurtu izan da…) adierazten dira eta hirugarren pertsonan edo inpertsonalean ager daitezke. Izan ere, baieztapen horien subjektuak hizpide ditugun objektuak, fenomenoak edota datuak izango dira maiz (detritua, makroalgek, makrofitoen ekoizpen primarioari buruzko datu gutxi…) eta, beste batzuetan, ikertzaileen komunitatearen barruan kokatzen diren zehaztu gabeko subjektuak (oro har onarturik dago, neurtu izan dira…).

(1) Detritua esekiduran dagoen materia organiko partikulatuaren zati garrantzitsua da, batez ere oso sakonak ez diren itsasadarretan…

(2) Oro har onarturik dago makroalgek landare baskularrek baino karbohidrato disolbagarri gehiago dauzkatela…

(3) Mundakako itsasadarrean dauden makrofitoen ekoizpen primarioari buruzko datu gutxiageri dabibliografian.

(4) Oro har, itsasadar honetako ekoizpen primarioa fitoplanktonaren ekoizpen primario modura neurtu izan da.

(B) Egile jakin baten edo batzuen lehenagoko ekarpenarekin lotzen diren ideiak adierazteko orduan, hainbat egoera egon daitezke:

(B1) Berrikustapen bibliografikoan ondo ezarritako ideiei oinarri sendoa emateko beste ikertzaile batzuen lanei erreferentzia egiten zaienean, lanak beraiek hauta daitezke subjektu modura (ikerketa ugarik, materia partikulatu bizigabeen erabilera aztertzen dituzten lanak,…) edota inpertsonala erabil daiteke (askotan aztertu dira, egin dira…). Bestalde, orainaldi burutua (ezagutarazi dute, aztertu dira, egin dira…)edo burutagabea (urriak dira…) erabil daitezke. Finkatutzat ematen diren ideiak orainaldi burutugabean azaldu ohi dira (osagai nagusia bada ere, beste osagai batzuk erabiltzen dituztela, erakusten dituzten erantzun fisiologikoak, berresekiduran dagoen…).

(5) Bibalbio iragazleentzako janariaren osagai nagusia fitoplanktona bada ere, ikerketa ugarik ezagutarazi dute itsas bazterretan molusku horiek sestonaren beste osagai batzuk erabiltzen dituztela energia-iturri modura: fanerogamoak (Lucas eta Newell 1984; Kharlamenko et al. 2008), makroalgak (Cranford eta Grant 1990),…

(6) Fitoplankton-espezie desberdinen aurrean bibalbio suspentsiboroek erakusten dituzten erantzun fisiologikoak askotan aztertu dira (Webb eta Chu 1981; Whyte 1987; Prins et al. 1991; Rouillon eta Navarro 2003), baina materia partikulatu bizigabeen erabilera aztertzen dituzten lanak urriak dira eta, gainera, horietariko gehientsuenak janari bezala berresekiduran dagoen sedimentua erabiliz egin dira (Frechette eta Grant 1991; Turner eta Miller 1991; Navarro et al. 1992; Velasco eta Navarro 2003).

 

(B2) Beste batzuetan, aldiz, beste egileen ekarpenak (metodologia, emaitzak, ondorioak) erkatu egiten dira azaltzen ari den lanaren ekarpenekin, dela ekarpen horiekin bat etortzeko, dela zalantzan jartzeko.

(B2.1) Beste ikertzaileen ekarpenak gure ekarpenekin bat datozenean, beste egileen lanetan edota gureetan finkatutzat ematen diren ideiak orainaldi burutugabean azal ditzakegu (eratzen dituzte, ekarpena altua da, garrantzitsua da, eragina du…). Honelako baieztapenen subjektuak hizpide ditugun objektuak, fenomenoak edo datuak izango dira ([Juncus eta Spartina algek], beraien biomasaren ekarpena, partikulen konposizio biokimikoa…). Besteen ikerlanei beraiei erreferentzia egiten diegunean, aldiz, orainaldi burutua erabil dezakegu (askotan aztertu da, eman dute horren berri,..). Baieztapenen subjektuak ikertzaileak edo beraien lanak izan daitezke (beste autore batzuek, beste lan batzuek…) eta, beste batzuetan, inpertsonalean gauzatuko dira baieztapenak (askotan aztertu da…). Erkaketaren beste aldea den gure lanari dagozkion azalpenak orainaldi burutuan adieraz ditzakegu, egin ditugun hautu metodologikoak, edo aurrera eraman ditugun prozedurak eta jarduerak azaldu behar ditugunean, eta inpertsonala edo pluraleko lehen pertsona aukeratu ditzakegu subjekturako (aukeratu dira, aukeratu ditugu…). Lanaren emaitzak edo ondorioak adierazteko, aldiz, orainaldi burutugabea erabili beharko dugu maiz; honelako baieztapenen subjektuak datuak, emaitzak edota hizpide ditugun objektuak beraiek izango dira zenbaitetan (emaitzek agerian uzten dutenez, …aleek aklaramendu-tasan erakusten dituzten desberdintasunak…) eta, beste batzuetan, ikertzaileak beraiek izango dira subjektua, inpertsonalean edota pluraleko lehen pertsonan islatuta (ondoriozta daiteke, ondoriozta dezakegu...). Azpimarratu beharrekoa da gure emaitzak eta ondorioak azaltzen ditugunean bereziki garrantzitsuak direla zenbait modalizazio-estrategia: gure komunitateko kideekin ezagutza bilatzekotan partekatzen dugun ibilbidean etorkizunean beste ikertzaile batzuek gure lanari egingo dizkioten kritiketatik gure burua babesteko mekanismotzat hartu ohi direnak (eragin positiboa dutela ondoriozta daiteke…).

(7) [Lan honetarako] landare baskularren artean Juncus eta Spartina aukeratu dira, zelai zabalak eratzen dituztelako eta itsasadarretan beraien biomasaren ekarpena altua delako (Benito eta Onaindia 1991; Rozas et al. 2006).

(8) Esperimentu-sorta honetan lortutako emaitzek agerian uzten dutenez, partikulen kontzentrazioaz eta janeurriaren eduki organikoaz gain, zeintzuen eragina askotan aztertu den (Bayne 1993), partikulen konposizio biokimikoa ere elikatze-faktore garrantzitsua da, energia-irabaziaren edo janariaren xurgapenaren gainean eragina duena.

(9) Isochrysisen zelula biziekin eta liofilizatutakoekin elikatutako aleek aklaramendu-tasan erakusten dituzten desberdintasun ikaragarri eta esangarrietatik, margolen iragazte-jardueraren gainean zelula biziek eragin positiboa dutela ondoriozta daiteke. Beste autore batzuek (Cranford eta Grant 1990a; Grant eta Cranford 1991; Alber eta Valiela 1996; Navarro et al. 2009) ere eman dute gertaera horren berri.

(B2.2) Gure lanaren metodologia edota emaitzak beste ikertzaile batzuenekin edo gure taldearen beste lan batzuenekin bat ez datozenean, orainaldia eta iragana erabil ditzakegu erkatzen ari garenak plano desberdinetan kokatzeko. Aditz-kohesiorako bide bat izan daiteke orainaldi burutua edota burutugabea erabiltzea gure lanaren ekarpenei erreferentzia egiteko (erabili ditugu, erakutsi dugu, erabaki da…), eta iragana erabiltzea erkatzen ari garen beste lanei erreferentzia egiten diegunean (erabili zituzten, ondorioztatu zuten, aurkako ondorioetara heldu ziren, ondorioztatu zen…). Aurreko puntuetan azaldu ditugun kasuetan bezala, finkatutzat ematen diren ideiak orainaldian adierazi ohi dira (prozedurekin bateraezina dela, gutxi xurgatzen dutela…). Pertsona dela eta, gure ekarpenak (aztertzen ari garen lanenak, zein beste lan batzuenak) inpertsonalean edo pluraleko lehen pertsonan eman ditzakegu (erabili ditugu, erabili dira, [aurreko ikerketetan] erabili genituen…) eta, beste ikertzaileen ekarpenak, singularreko edota pluraleko hirugarren pertsonan (erabili zituzten, frogatu zuen…) edo inpertsonalean (aurretik egindako ikerketetan …ondorioztatu zen…).

(10)   Crosby et al.-ek (1989) ostrak elikatzeko landare baskularretatik ateratako eta ligno-zelulosan joriak ziren partikulak erabili zituzten, eta bibalbioen energia-balantzean detrituak duen ekarpena eskasa zela ondorioztatu zuten. Esperimentuetan bibalbioak elikatzeko makroalgak erabili zituzten autoreek (Stuart et al. 1982; Cranford eta Grant 1990b; Alber eta Valiela 1994), aldiz,aurkako ondorioetara heldu ziren, …Lan honetarako, hiru makroalga erabili ditugu…detrituen ekarpena esangarria dela erakutsi dugu.

(11) Aurretik egindako ikerketetan (….) ondorioztatu zen Fucusetik erauzitako materia organikoa digestibilitatearen neurketarako erabiltzen den Nelson-Somogyi-ren prozedurarekin bateraezina dela eta, beste makroalgekin alderatuz gero, margolek gutxi xurgatzen dutela. Beraz, ikerketatik kanpo uztea erabaki da [ikerketa honetan].

Hemen erakutsi ditugun aditz-kohesiorako aukerak, adibide batzuk baino ez dira, eta garbi dago bestelako aukerak ere egongo direla ikerketa-testuetan ahotsen kudeaketa egokiro bideratzeko. Berriro ere gehiegi luzatu garelakoan, uztailerako utziko ditugu hizpide dugun gaiarekin lotuta urte hauetan zehar gure arreta erakarri duten zenbait aholku eta erabilera zalantzagarri.

Posted on

Eman dezagun umore

Estitxu Garai

Maite ditut maite txisteak, eta maite ditut maite txiste-kontalari profesionalak. Bai, beti kontatzeko moduko hiruzpalau txiste (edo, utziz gero, berrehun) prest dituzten animalia bitxi horiek. Txiste batek bestea eta beste hark beste hura ekartzen die gogora. Eta, gainera, guztiak kontatzen dituzte bizi-bizi eta grazia bereziz, lagunen gozamenerako.

Profesionalak izan edo ez, badute nire inguruko txistelariek ezaugarri komun bat: gaztelaniaz kontatzen dituzte guztiak. Ez du axola lagun-giro euskaldun peto-petoa den ala ez, txiste-ordua heltzen denean gaztelaniara aldatzen da kodea. Etenik gabeko gurpila da: txiste gehienak erdaraz iristen dira gure belarri eta irribarreetara, eta gero halaxe kontatzen ditugu, entzun ditugun bezalaxe. Azken finean, txiste ororen helburua eragitea da, barre eragitea; eta, dagoen-dagoenean funtzionatzen badu, ingurukoei grazia egiten badie, zertarako aldatu?

Itxura batean eman dezakeen baino mami gehiago du kontuak. Gozamenerako hizkuntza zein izango den erabakitzen ari gara. Gaztelaniara lerratuz gero, alferrikakoak dira geroko aiene eta intziriak euskararen ezagutza eta erabilera tren berean ez doazela ikustean. Aisialdirako baliabideak garatu ezean, gaitza izango da erabileraren erraila indartzea. Txisteen barre-algaretatik damu-negarretara Zornotzatik Amorebietara beste egon daiteke.

Nik egin ditut nire esperimentu xumeak. Hasi naiz euskaraz kontatzen aurretik gaztelaniaz kontatuta ondo funtzionatzen zuten zenbait txiste. Egoeraren deskribapen edo narrazioan ez dago aparteko arazorik, buruhausteak txistearen bukaeran datoz, korapiloa askatzen denean. Txiste gehienek oso egitura lineala dute eta bukaerako esaldian daramate grazia eta eraginkortasun guztia. Lehenengo saiakeretan ez nuen lortzen euskaraz gaztelaniaz bezain barregarri izatea, baina garbi nuen arazoa zein zen: formulazioa. Ez da nahikoa egoera edo kontzeptua euskaraz azaltzea, hitz egokiak topatu behar dira eta behar bezalako tonu, intonazio eta erritmoa erabili. Beraz, txiste bakoitzak lanketa latza behar du euskaraz kontatu aurretik, txistearen jatorrizko asmatzaileak behinola egin zuen lanketa bera, guri ahoz aho aberastuta (edo pobretuta) iritsi zaigun lanketa hori.

Euskaraz propio sortutako txisteak behar beharrezkoak dira, noski. Halere, hori bezain beharrezko dugu zenbait txisteren euskarazko moldapen egokia. Ahalegina egitea merezi du. Gutako bakoitzak kutunen duen txistea itzuliko balu, bakarra izan arren, pentsa zenbat txiste izango genituzkeen euskaraz kontatzeko moduan. Atera dezagun barruan dugun Kike Amonarriz txikia. Eman dezagun umore.

Posted on

Irudidun hiztegiak

Maite Imaz Leunda

Azterketak itzultzea lan nekeza izaten da, erantzuteko hainbat aukera (a, b, c eta d) eskaintzen dituztenean, batez ere itzultzailearentzat erabat ezezaguna den gai bati buruzko azterketak baldin badira. Itzultzaileak testuingururik gabeko enuntziatu edo galderaren bat izaten du, hainbat erantzun-aukera, eta bakarra zuzena. Eta erantzun zuzena zein den adierazita ez badator, lanari beste oztopo bat gehitzen zaio.

Legeak agintzen du azterketa euskaraz egiteko eskubidea baina hori nolabait etxea teilatutik eraikitzen hastea da. Azterketako galderak egin dituenak gaztelaniaz pentsatu du, eta horrezaz gain, azterketa prestatu ahal izateko azterketariak erabili dituen ikasmaterialak gaztelania hutsez baldin badaude, pentsatzekoa da azterketa gainditu nahian dabilen inork ez duela aukeratuko azterketa euskaraz egitea.

Hala ere, inork irakurriko ez duen itzulpena egiten ari garen usteak ez luke aitzakia izan behar itzulpen lana ahalik eta modu txukunenean egiten ez ahalegintzeko.

Lantokian interneterako sarbidea eman berria zidatela, larrialdietako medikuentzako azterketa bat itzultzea egokitu zitzaidan eta Google altxor bat zela iruditu zitzaidan; asko estimatu nuen eskaini zidan laguntza, batzuetan asmatu ezinik ibiltzen bainintzen itzultzen ari nintzen galdera gaixotasunen bati buruzkoa edo sendagairen bati buruzkoa, zer arraiori buruzkoa zen.

Google-ekin batera, oso lagungarriak izaten dira azterketariek ikasteko erabili behar izan dituzten eskuliburuak, galderak eta erantzunak dagokion testuinguruan kokatzeko.

Euskal Autonomia Erkidegoan Arrantza eta Akuikultura Zuzendaritzak (Nekazaritzako, Arrantzako eta Elikagai Politikako Sailburuordetza. Ekonomiaren Garapen eta Lehiakortasun Saila) egiten ditu oinarrizko nabigazioko patroi, aisialdirako ontziko patroi, yateko patroi eta yateko kapitain izateko tituluak eskuratu ahal izateko azterketetarako deialdiak.

Azterketa horietako galderak eta erantzunak kokatzeko eta ulertzeko lagungarriak izaten dira Eusko Jaurlaritzak berak argitaratzen dituen eskuliburuak. Eskuliburu horiek ordea gaztelaniaz baino ez dira argitaratzen, eta beraz, hitz teknikoen ordainak bilatzeko hiztegi espezializatuetara jo beharra dago. Aspaldiko bidelaguna dugu Arrantza Hiztegia (Eusko Jaurlaritza; 1998; Euskaltermen txertatua), Bermeo eta Mundakako arrantzaleen hiztegia (Eneko Barrutia Etxebarria. UEU, 1996) ; lagungarria da, baita ere Gure Itsasontziak (Xabier Agote. Gipuzkoako Foru aldundia, 2009), euskaraz, gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez argitaratuta egotea gain, irudi ugariz hornituta baitago.

Eta bereziki beste hiztegi hau aipatu nahi nuke; aurrekoak baino zaharragoa da baina nire eskuetara iritsi berri samarra da: Diccionario Marítimo Ilustrado – Irudidun Itxas-Iztegia. La Gran Enciclopedia argitaletxeak argitaratu zuen 1970ean. Egilea Ignacio Garmendia Berasategui Merkataritza nabigazioko kapitaina da. Oso lagungarria da gai ugari jorratzen dituelako, gai guztiak irudiz beteta erakusten dituelako eta irudi bakoitzari dagokion ordaina euskaraz eta gaztelaniaz ematen dituelako.

Ignacio Garmendiak hiztegiaren sarreran dio konturatu zela itsasoko jendeak gaztelaniazko hitz gehiago erabiltzen zituela euskarazkoak baino, eta portuz portu ibili zela jendeari galdezka, euskal ordainen bila, gaztelania gure lurretara iritsi baino lehen ere arrantza eta itsas-merkataritza baziren eta. Hiztegiak jasotzen ditu, baita ere, hainbat euskal itsas gizonen aipamen entziklopedikoak eta itsas kanten partiturak.

Posted on

«We euskaldunak gara, from Euskal Herria»

Santi Leoné

Oraindik gogoan dut –eta, segur aski, Aritz Galarragak zorrotz salatu zuelako dut gogoan– nola Iñaki Lopezek multikultural deitu zion Iban Rusiñoli, euskaraz, frantsesez eta espainolez mintzatzeko gauza izateagatik. Nire ustez, ez zen kasualitatea izan hiztun hori Baionan harrapatu izana, susmoa baitut (baina susmoa bertzerik ez da, inolako oinarri estatistikorik gabea) euskaraz eta Euskal Herriko bi erdaretan ongi moldatzen den hiztun mota hori maizago gertatzen dela Ipar Euskal Herrian, Hego Euskal Herrian baino.

Horren harira, hil honetan eztabaida interesgarria izan zen Twitterren: Urtzi Urrutikoetxeak galdegin zuen ea zein hizkuntzatan aritu beharko luketen elkarrekin mugaz honaindiko eta haraindiko bi euskal herritarrek, bat erdalduna balitz. Eta bere erantzuna –eta iritzia– eman zuen: aukeran, ingelesez nahiago, frantsesez edo espainolez baino. Ekhi Erremundegi eta Bea Salaberri sartu ziren Urrutikoetxearen iritzia ñabartzera –eta, txiokaldian parte hartu ez banuen ere, nire bihotza bi haien aldera lerratu zen argi eta garbi–; eta, une batean, txio eder hau bota zuen Miren Artetxek: «Gauza da ingelesa aldarrikatzen dugun bitartean, hernaniar bat erosoago dagoela Santanderren poteatzen Baionan baino…». Nire iduriko, hautaturiko adibideak xarmantki laburbiltzen du egoera: susmoa baitut (eta, berriz diot, susmoa bertzerik ez da) adibideak ez lukeela alderantziz hain ongi funtzionatuko –senpertar bat erosoago…– eta problema dela hegoaldetar anitz trakets moldatzen dela frantsesez –eta hori, batere moldatzen baldin bada–; baina, Erremundegik proposatu bezala, Hegoaldean frantsesa ikastea muga gainditzeko modu bat izan daitekeela onartu beharrean, gure inguruko erdarak ahultzeko aitzakian, debatea balizko etorkizun ingelesdun utopiko batera begira egiten da. Bitartean, Bea Salaberrik azpimarratu bezala, atzentzen zaigu bi erdarak dakizkitenak badirela gure herrian. Horrelako bati, multikultural deitu zion Iñaki Lopezek. Nik eredugarri deituko nioke. Akastuna, nire ustez, aurkezlea baitzen. Eta ez soilik euskaraz ez dakielako.

Posted on

Marra eten baten istorioa

Mikel Taberna Irazoki

Aspaldi samarreko kontua da. Itzulpen ttiki bat eskatu ziguten, «Lau hitz bertzerik ez; aisa eginen duzue». Presa pixka bat zuten eta animatu nahi gintuzten, «Hori, zuek, istant batean». Errepidean paratu gogo zuten errotulu baterako omen: ¡Atención! Señalización horizontal orientativa.

Ez dakit zuek irakurri ahala ulertu duzuen, baina guri kostatu zitzaigun entenditzea hartu eta segituan euskaratu beharreko testu harekin zer adierazi nahi zuten. Mezua berria baldin bada, errotuluetako hizkera telegrafikoa ez da beti berehala erraz deskodetzen. Hala ere, noizbait ere handik edo hemendik argia ikusi genuen edo norbaitek esplikatu zigun: gure lurraldeko errepide estu batzuetan, kamioaren erdian, lurrean margotuko ziren pintura-markez ari ziren; zehazki, errotuluak hartzen zuen bide puska osoan marra etena izanen zen.

«Atención» euskaratzeko, erabaki genuen «Kontuz» proposatzea. «Señalización horizontal», kasu hartan behinik behin lurreko seinaleak baitziren, ez genion buruari buelta sobera eman: «lurreko seinaleak»; «horizontalak» ere paratzen ahal genuen, baina ez zitzaigun jendeak ulertzeko hobea iruditu. Bagenituen hiru hitzen ordainak; bat bertzerik ez falta. Aitaren egin orduko fini lana.

Baita zera ere!

«Orientativa» errateko, gure pilotu automatikoak «orientagarri» ekarri zigun. Beraz, hortxe genuen lehenbiziko aukera: Kontuz! Lurreko seinaleak orientagarriak (dira). Elkarri begira gelditu ginen lankidea eta biok. Ez genion usain onik hartzen laugarren hitza berdintzeko hautatu genuenari. Baina, zer paratu bertzela?

Hiztegietan begiratzen hasi ginen: denetan «orientagarri» hura, automatikoak bereizi ziguna, bakarren batek «gutxi gorabeherako» ere bai. Gutxi gorabeherako seinaleak? Ez.

«Seinale orientagarriak»…, zer zen hori? «Orientativo» adjektiboaren sinonimoak bilatzen hasi ginen gaztelaniaz, haietakoren batek giltza emanen ote zigun korapiloa laxatzeko. Irri eginen duzue, baina nik El Mundo egunkari eskuindarrak eskaintzen duen gune baten esteka dut horrelakoetarako. Izanen dira hobeak (gustura hartuko ditut iradokizunak), baina bertan gehienetan aurkitzen dut balio izaten didan zerbait. Kasu honetan, ordea, hitza bera ez zidan onartzen haren parekoa bilatzeko.

«… orientativas». Hitzari begira gelditu ginen harri-jasotzailea Igeldokoari nola, nondik helduko. «Orientagarri» ez bada, zer idazten ahal dugu? «Lagungarri»? «Bidera…» ez dakit zer? Ez zegoen manerarik.

Hitz itsusi horrekin itsutu ginen.

Baina, egiatan, berba horren bidez zer mezu eman nahi zioten gidariari? Bada, hauxe: «marra etena dago bide guztian, eta beharbada usteko duzu marraren bertze aldera igarotzea libre duzula, bertze ibilgailuren bat aurreratzeko konparazio batera, baina ez da hala; hitz horrek argitu nahi dizu, hain zuzen ere, oker zaudela, marra horrek ez duela erran nahi zuk uste duzuna eta beraz ez egiteko kasurik eta kontuz ibiltzeko, zer gerta ere. Marra eten horrek kamioaren erdia nontsu dagoen erakusten dizu, baina deus ez bertzerik».

Hitz magiko bat behar genuen euskaraz, hitz sorgin bat, horren guziaren ordain. Hala uste genuen.

Ez genuen aurkitu, ordea, eta denbora agortu zitzaigun. Gure proposamena bidali genuen, arestian aipaturiko horixe: Kontuz! Lurreko seinaleak orientagarriak (dira). Konponbide eskasa, nire idurikoz. Hortxe daude oraindik errotuluak ikusi nahi dituenarentzat, nik nahi baino ageriago.

Gure abokatuak erranen du gaztelaniazkoa ere hala-holakoa dela. Aitzakiak ez dit balio; gure obligazioa euskaraz egoki ematea zen. Ordaina hitzez hitz eman nahi izan genuen, eta arte horretan trabaturik gelditu zen gure etorri kaxkarra.

Aski erraza genuen itzulpena, baina ez ginen atrebitu libre jokatzera: Kontuz! Ez fida(tu) erdiko marra etenaz

Posted on

Euskadi gehiago

Eneko Bidegain

Hauteskundeetarako lema edo esloganak hautatzea ez bide da beti ariketa erraza. Zaila da zerbait berezia asmatzea. Joan den egunean, afixa bati begira nengoela, lema batek zer erran nahi zuen ezin ulertuz ibili nintzen: «Euskadi gehiago, Europa berrian». Euskadi gehiago? Gatz gehiago, ogi gehiago, ur gehiago, diru gehiago… edo gutxiago, zer izan daitekeen uler dezaket. Edo bestela bi lagun gehiago etorriko dira bazkaltzera, eta horretarako lau haragi xerra gehiago beharko ditugu erosi. Baina zer da «Euskadi gehiago»? Metafora bat baldin bada, ez dut ulertzen. Zer da Euskadi? Likido mota bat? Eta likido horretatik dosi handiagoa nahi da Europan? Edo Euskadi gehiago nahi ditugu? Zenbat? Lau? Bat? Hiru? Bost? Zazpi?

«Aritmetika arazoak» (Koldo Izagirreren hitzak, Tapia ta Leturiak kantatuak) datozkit gogora. Zenbat lurralde, aditu, euskaldun, aurkari, maitale, bekatu, gobernu, arazo, galdera eta erantzun dituen galdetzen du. Denak kuantifikatu daitezke. Bakoitzetik erdia balu poztu beharko genukeela dio kantuak, maisuki. Dauzkan aurkarien erdiak balitu hobe, eta biztanleen erdiak euskaldunak balira ere bai…

Baina zenbat Euskadi nahi ditugu Europan? Kantuaren haritik segituz, konformatu behar ote genuke Euskadi erdiarekin? Baina bi Euskadi izan ez daitezkeen bezala, Euskadi erdia ere nekez…