Argitalpenak

Posted on

Pidgin bat

Maite Urkia

Azken egunotan Islandian ibilitako euskal baleazaleen berri agertu da egunkarietan (Berria, Diario Vasco…). Nonbait, orain 400 urte, 1615ean, 32 euskal baleazale hil zituzten Islandian. Ekaitz baten eta izotz puska handien ondorioz hiru itsasontzi hondoratuta edo hondatuta geratu omen ziren, eta arrantzaleak bi taldetan banatu. Iparraldera jo zutenek gorabeherak izan omen zituzten, eta toki hartako gobernadoreak haiek hiltzeko agindua eman omen zuen. Jón Gudmunssonek gertakizun haien berri jaso zuen urte hartan bertan. Orain, Gipuzkoako Aldundiak eta Islandiako Gobernuak adiskidetze ekitaldi sinboliko bat egin dute, eta Biltzar bat ere antolatu da hainbat erakunderen artean, Reykjaviken.

Baina albistea irakurtzen ari nintzela begiak beste nonbait pausatu zitzaizkidan. Ternuan ibilitako arrantzaleen kontuak gehiago zabaldu diren arren, esango nuke Islandiakoak adituen munduan egon direla batik bat. XVII. mendean ez omen ziren gutxi iparraldeko uharte horretara joaten ziren euskal arrantzaleak eta, noski, komunikazio beharren batzuk izango ziren. Halaxe sortu zen, bada, euskara-islandiera pidgina.

XVII. mendearen amaierako eta XVIII. mendearen hasierako eskuizkribuen artean bi hiztegi txiki agertu ziren Islandian bertan, eta 745 hitz inguru dituzte bien artean. Henrike Knörr zenari M.A. Elustondok Argian egin zion elkarrizketan (2006) Glossaria Gallica eta Glossaria Biscaica izenez aipatzen dira. Knörr euskaltzainaren ustez, arrantzale asko Donibane Lohizune aldekoak izateak ematen dio izena lehenengo bildumari.

Adibide batzuk:

Ungetorre
(Ongi etorri)

Eskora
(Aizkora)

Schularua
(Eskularrua)

Christ Maria presenta for mi balia, for mi presenta for ju bustana
(Kristok eta Mariak bale bat emango balidate isatsa emango nizuke nik)

For ju mala gissuna
(Gizon gaiztoa zara)

Zer travala for ju?
(Zertan egiten duzu lan?)

Sumbatt galsardia for?
(Zenbat galtzerdigatik?)

Eta pidginaren ahaide urrunekoa, koinea. Administrazioko testuen itzulpena da nire lekua eta egia da testuak errepikatzen direla eta Trados programak asko erraztu duela gure lana, baina neuronak lantzeko tartea ere izaten da; izan ere, departamentu guztietako dokumentuak iristen zaizkigu, baita herrietakoak eta justizia arlokoak ere. Bizitzan gertatu ohi den bezala, gauzei nola begiratzen diegun, huraxe ikusten dugu. Administrazioko itzulpena aspergarria dela eta irudimenerako lekurik ez duela uzten pentsa daiteke baina, ikuspegia zabalduz gero, ahalegin handiz sortu zuten koineari, euskara batuari, ekarpentxoa egiten diogula esan dezakegu.

Eta, bidenabar, pago eder baten antzekoa iruditzen zait blog hau ere ahalbidetzen duen koinea. Enborrak eta adarrek egitura osatuko lukete (morfologia, ortografia…), eta hostoak hizkuntzaren hitz guzti-guztiak genituzke, lur orotakoak. Hori hala, esan beharrik ez, ongarria geure kontu.

Posted on

HONDAR alea euskararen IBIAN

Irantzu Epelde Zendoia

Auzoko bat etorri zitzaidan lehengoan, gonbidapen batekin: euskara elkarte bat sortzeko asmotan dabiltzala Hondarribian, eta ahal bezainbat zabaldu nahi dutela mezua: hiru ostiral arratsaldetan elkartu, eta eztabaida sortu nahiko lukete, ekimena hemendik lasterrera abian jartzeko asmoz. Topagunea-k parte hartuko omen du bilkuretan, dinamizatzaile lanetan, beste herri batzuetako esperientziak-eta ekarriz.

Ostiral arratsalde horietako saioen berri zabaltzeko, afixa bat egin dute, eta Facebooken bitartez ere hasi dira deia egiten.

«Hondarribian euskara gutxixko entzuten dela iruditzen zaizu?

Euskara eta hondarbitar [sic] hizkera gehiago entzutea gustatuko litzaizuke?

Horren guztiaren inguruko iritzia edo kezka baduzu: Ongi etorri!»

Gaurko sarrerarako hizpidea kartelak berak emango digu, edo hartan azaltzen den adibide sortak, “hondarbitar hizkeraren” perla sortak.

Erdi parean, ezkerretara, buruz behera-bezala dagoen harea ordulari bat ikus dezakezue, dariola, bertako hiztegikotzat jotzen diren aldaera eta esamolde batzuk isurtzen dituela: kapen egin ‘(uretan) murgildu, pulunpatu’, kaxota ‘etxola’, blagan ‘berriketan, ele-meleka’, itxeki ‘eutsi, heldu’, atzaman ‘harrapatu’, bakotxa eta abar. Gehienak ez dira Hondarribian bakarrik erabiltzen, baina orain inporta duena da afixa egiteko bilduman ibili direnentzat hemen-hemengoak direla, eta nolabait bertako hizkeraren marka[1].

Hizkuntza gutxituen testuinguruan, ez da batere arraroa hiztun batzuek –ez denek– identitatea nabarmentzeko hautu jakin batzuen alde egitea. Esan nahi dut –ez kondenatuz, baieztapen hutsa da– badirela goikoak bezalako hitzak nahitara maizago erabiltzen dituzten hondarribiarrak, hondarbitar hizkera areagotuz, jakitun direlako horietako asko galbidean direla, batetik, eta nolabait norberaren identitatea (hondarribiar petoa) markatzeko bide ematen dutelako, bestetik.

Gogoan dut nola, adibidez, Iparraldeko hiztun batzuek areagotu egiten duten hasperenaren ebakera, bereziki solaskidea Hegoaldekoa dutenean, edo bokal sudurkarien ahoskera. Hots, Hegoaldeko fonologian ez dauden ebakerak, betiere. Estilo jakin baten aldeko hautuak zeresan handia du identitatea markatze kontu honetan. Guztiz gomendagarria, honen harira (eskerrik asko, Agur), Peter Auer-en lan hau: Style and Social Identities. Alternative Approaches to Linguistic Heterogeneity (Mouton de Gruyter, 2007). Aipatzen ari naizen hau bezalako hainbat kasu biltzen ditu.

Gertatzen al da zuen herrian honelakorik? Eskertuko nizueke informazioa.

[1] Hiztegiari, jakina, ezaugarri fonologiko batzuen zerrenda gehitu beharko litzaioke, eta era berean morfologiari eta joskerari dagozkion beste ezaugarri batzuk.

Posted on

Ez da beranduegi

Estitxu Garai Artetxe

Partida aurkariaren pilotekin jokatzea. Kontrako haizea duen itsasbidea aukeratzea. Doinu arrotzarekin bertsotan aritzea. Argudioak aurkariaren erreferentzia markotik sortzea. Euskara zigorrekin lotzeko komenentziari buruz eztabaidan aritzea.

Pozik egongo dira hizkuntza-politikan aurrera egitea galarazi nahi duten horiek, ustezko askatasun faltsuaren katamalopean euskararen betiereko morrontza nahi dutenak.

Ez gaitezen engaina. Gaztelaniak badu merkataritza-jardueren hizkuntza arautzen duen lege-bilbadura. Ez dago hizkuntzari dagokion lege jakin bat, bai, ordea gaztelaniaren derrigortasuna de facto dakarten zenbait lege-xedapen. Begiratu, esaterako, Espainiako Kontsumitzaile eta Erabiltzaileen Babeserako Lege Orokorrak 18 artikuluan etiketen hizkuntzari buruz espreski dioena. Gaztelania ez erabiltzea kontsumitzaileen eskubideen aurkako beste edozein arau-hausteren parekoa da. Arau-hausteak, eta ondorioz ezarritako zigorrak, hiru multzotan sailkatzen dira: arinak (3.005,06 eurora arte); larriak (3.005,07 eta 15.025,30 euro artekoak) eta oso larriak (15.025,31 eta 601.012,10 euro artekoak). Muturreko kasuetan lokalak ixtea ere aurreikusten du lege horrek.

Zer esan frantziar estatuari buruz. Toubon legeak frantses hizkuntzaren erabilera arautzen du, eta komunikazio komertzial guztietan frantsesa erabiltzera derrigortzen ditu enpresa eta erakundeak, eremu publikokoak eta pribatukoak. Lege horren karietara, 2006 urtean 500.000 euroko isuna jaso zuen General Electric Medical Systems enpresa amerikarraren filial frantsesak, saldutako software-aren eskuliburua frantsesez ez egoteagatik. Gainera, jakinarazpena jaso eta frantsesera egokitu gabe pasatako egun bakoitzeko beste 20.000 euro gehitu zizkioten kopuru mardul horri.

Inork entzun al du inoiz eztabaidarik gaztelania zigorrekin lotu behar ote den ala ez? Eta frantsesari dagokionez? Sekula inork ez ditu zalantzan jarriko gaztelania babesteko neurriak, estatu-hizkuntza delako, aitortza duelako. Gauza bera gertatzen da frantsesarekin, egon badaude lege horren kontra daudenak, baina ez hizkuntzari ekar diezaiokeen aurkako jarrerarengatik hain zuzen ere.

Baina gu, euskaldunok, gure txikitasunetik, konplexuz beteta gaude. Ez dira alferrik igaro zapalkuntza eta gutxiespen urteak, oraindik ere direnak eta ez direnak entzun behar izaten ditugu, badirudi eskerrak eman behar ditugula euskaraz hitz egiteko parada izateagatik, non eta euskararen lurraldean bertan.

Eta barkatuko didazue orain baliatuko dudan CAVernismoa edo EAE-zentrismoa, baina beste erremediorik ez zait geratzen, zatiketa-administratiboak bere lana egin baitu, baita ondo egin ere, kasik bereizketa berezkotzat hartu dugun arte. EAEn euskara hizkuntza ofiziala da gaztelaniarekin batera. Kontsumitzaileen eta Erabiltzaileen Estatutuaren 2003ko Legeak honako eskubide hau aitortzen die kontsumitzaileei: “Bi hizkuntza ofizialak erabiltzea lege honek eta ordenamendu juridikoaren gainerako legeek ezartzen dutenari jarraiki”. Lege guztiek dituzte betearazteko mekanismoak, bestela ez bailirateke lege, aldarrikapen soila baizik. Hartara, 2008an etorri zen Kontsumitzaileen eta erabiltzaileen hizkuntza eskubideei buruzko Dekretua, gradualki enpresa eta merkatal gune handienak  zerbitzua euskaraz ere eskaintzera bultzatzeko. Isunak ez ezik (oso xumeak, 6000 eurora artekoak) dekretuak ezarritako betebeharrak bideratzeko diru-laguntza deialdi berezia ere kaleratu zuen Eusko Jaurlaritzak. Geroko istorioa guztientzat izango da ezagun, Patxi Lopez Eusko Jaurlaritzako aulkia berotzera iristearekin batera, neurri-betearazleak deuseztatzen zituen dekretu berria onartu zuen.

Aldaketa horren ondorio agerikoena kontsumitzaileen hizkuntza-eskubideak aldarrikapen sinbolikora kondenatzea izan da, eta halaxe erakutsi du lehenengo diagnostikoak: saltoki handien %22k baino ez du betetzen dekretuan ezarritakoa. Baina, agidanez, beste albo-kalte bat ekarri du, askoz kezkagarriagoa: diskurtsoren nondik norakoa ezarri du, eztabaidaren muina desbideratu du. Hor dago koska, eta amuari kosk egin diogu.

Hor gabiltza, gaur eta hemen, euskara zigorrekin lotu behar den edo ez eztabaidatzen, euskarari mesede baino kalte egin diezaiokeelakoan. Eta galdera hori bada, erantzuna garbi dago: ez ahalbidetu asoziazio hori, arren! Bestalde, sesioan gabiltza zein izan daitekeen modurik onena euskaraz ez dakitenek edo bereziki euskaltzaleak ez diren herritarrek euskaldunon eskubideak errespetatzeko, behartzea edo limurtzea zer ote den komenigarriena. Horrek “gu” eta “haiek” zehatza ezartzen du. “Gu = euskaldunok / euskararekiko sentsibilitatea dugunok”, “haiek = erdaldunak / euskararekiko sentsibilitaterik ez dutenak”. Eta, nire uste apalean, bada garaia binomio hori hausteko eta “gu” eta “haiek” berria ezartzeko: “gu = euskara beste hizkuntzen maila berean nahi dugunok, euskararen ofizialtasunaren eta normalizazioaren alde gaudenok” eta “haiek = euskararen ofizialtasun eta normalizazioari trabak jartzen dizkiotenak”. Diskurtso horrekin errazagoa da hizkuntza-politikan neurri ausartak hartzea. Ez da beranduegi.

Posted on

Higuina akuilu III

Borja Ariztimuño López

 

Haik(u)a I

Doinuak zatitzen zituelakoan
ebaki nahi izan zituzten
ez zutenen belarriak

 

Haik(u)a II

Ahairearen itolarria
arintze aldera
zintzurmotz otzan
egon hadi

Posted on

Eta noizean behin… hara, poxa!

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Urtero bezala, Donostiako lagunak Iruñera etorri zitzaizkigun Pazko astean. Iñaki hagitz gizon xelebrea da eta jaidura bitxi samarrak erakusten ditu arlo askotan. Esate baterako, gure aldizkari ofizialetara jo behar duenean, nahiago izaten du lehenik euskal bertsioa irakurri, iruditzen zaiolako gaur egun, sarritan, hagitzez argiagoak direla erdal jatorrizko testu bihurriak baino. “Profesional txukunek egindakoak, noski”, erran ohi du gaiaz ari denean.

Iñakik oso gogoko du bere tesi hori hauspotzera datozen adibideak jendaurrean karrez eta indarrez defendatzea, eta nik, berriz, oso gogoko dut, haren tesia ez ezik, euskal itzutzaileon (h)egoak ere hauspotzera datozen adibideak kontatzea hari, etsenpluen zakua ongi hornitua eta aldian behin egoki berritua izan dezan.

Aurreko astean, beraz, larrialdietan izan nintzen azken aldian ikusi eta entzundakoak kontatu nizkion. Izan ere, Nafarroako Ospitaleguneko larrialdien eraikin berrian eriak bereizteko prozedura berria ezarri dute bakoitzaren osasun beharrak eta hango baliabideak hobeki kudeatzeko. Orain hara sartu, harrera-lekura joan, eta zenbaki bat ematen dizute, “debe esperar ahí, para el triaje” erraten dizutelarik. Aldamenean dauden aulki batzuetan egon behar duzu zain, aitzinean bi ate dituzula. Ateen gainean, letra handiz, TRIAJE dago idatzita, eta, ez hain handiz, SAILKAPENA. Euskarari esker ulertu nuen zertarako balio zuen lehen urrats hark. Ez nintzen bakarra izan:

–Ño, zeinen ongi, aizu, beharrik euskaraz paratu duten, “triaje” hori entenditzeko ere.

Eta handik gutxira:

–Triaje, triaje… Ni idea qué será, oye.

–Pues creo que será pa’clasificar el daño o algo así, “sailkatu” es clasificar, creo.

Adiskideari gertatua kontatu eta gero, arrangura pitin batez aipatu nion itzultzaileon deformazio profesionala kezkatzeko modukoa iruditzen zitzaidala, aitortu beharra nuelako are une latz samar horretan ere poxa sumatu nuela bihotzean, pentsatuz ezen itzultzaileak, erdarazko idazkunaren arduradunak ez bezala, ongi asmatu zuela hartzaileak kontuan hartuz eta ulertzeko moduko hitz bat jarriz. Iñakik esan zidan nik sumaturiko pox hura ez zela itzultzaileon deformazio profesionalak eragindakoa, euskaldunon mendeku-goseak baizik. Ase-errazak, nonbait, gu.

Posted on

Ama-hizkuntza, itzulpengintza eta Hong Kongeko aniztasuna

Maialen Marin Lacarta

Itzultzaileok, normalean, atzerriko hizkuntza batetik gure ama-hizkuntzara itzultzen dugu. Eta betidanik erakutsi digute ama-hizkuntzara itzuli behar dela eta atzerriko hizkuntza batera itzultzea ez dela komeni. Bestalde, hizkuntza eta itzulpengintza irakasle gisa aritzeko lan-iragarki askotan zehazten da irakaslearen ama-hizkuntzak zein izan behar duen. Ingelesez “native speaker” edo “near native” zehaztu ohi dute. Baina zer da “near native” hori? Jaiotzatikoa da, ala ez da.

Harluxet hiztegi entziklopedikoak ama-hizkuntza “haurtzaroan ikasitako lehen hizkuntza” dela dio. Testuinguru askotan, haurtzaroan ikasitako lehen hizkuntza ez da, ordea, ondoen menderatzen duguna. Batzuetan, hezkuntza formalean erabiltzen den hizkuntzak haurtzaroan ikasitako hori ordezkatzen du. Adibidez, gaztelaniak euskara ordezka dezake; ikasketak gaztelaniaz soilik egiteko aukera izan zuten batzuei gertatu zitzaien bezala. Baliteke gaztetan kanpora bizitzera joan eta hizkuntza berriak ama-hizkuntza ordeztea; edo bi hizkuntza horiek arlo ezberdinetan garatzea, bata etxean eta bestea lanean, adibidez. Beraz, ingelesez dioten “native” eta “non native” sailkapen horrek ez du beti balio. Gure ama-hizkuntza ez den hizkuntza bat izan daiteke ondoen menderatzen duguna.

Beste nahasketa komun bat, ama-hizkuntza nazionalitatearekin nahastea izaten da. “Ze ondo hitz egiten duzun frantsesez, frantsesa zinela uste nuen!”. Sarritan askoz korapilatsuagoa izaten da kontua. Eta zer esango nioke Hong Kongeko bati? Hong Kongeko kasua berezia denez, hemen konpartitu nahiko nuke.

Hong Kongera etorri baino lehen banekien hemen kantonera hitz egiten zela. Eta, beraz, ez nuela nire mandarinerarekin nahikoa izango. Kantonera dialekto bat dela esan ohi da, baina, egia esanda, txinera estandarraren (mandarinera deitzen zaionaren) oso bestelakoa da. Mandarineraz eta kantoneraz idazteko erabiltzen diren karaktereak berberak dira, nahiz eta ezberdin irakurri. Beno, Hong Kongen bertsio tradizionala erabiltzen da, Taiwanen bezala, eta Txina kontinentalean, berriz, karaktere sinplifikatuak. Baina bi idazkera horien arteko ezberdintasun bakarra, sinple azaltzeko, karaktereen trazu kopurua da. Halere, kantoneraz esaten diren gauza asko ez dira idazten. Kantonera ahozko hizkuntza dela esan genezake. Hau da, kantonerako esaerak eta esaldiaren egitura ez dira errespetatzen idatziz ematen direnean; mandarineraz idazten da azken finean. Mandarineraz idatzitako testu bat kantonerazko ahoskera erabilita irakurriz gero, oso formala eta hotza irudituko zaio entzuleari. Kantoneraz hitz egiten den moduan idazteko, karaktere berriak asmatu dira. Baina idazkera hori egon baden arren, ez dago estandarizatuta. Kantonerako opera libretoetan erabiltzen da, adibidez.

Hong Kongeko bigarren hizkuntza ofiziala ingelesa da. Populazioaren erdiak daki ingelesez, eta kantonera % 96k. Ez ahaztu 1842-1941 artean eta 1945-97 artean Hong Kong kolonia britainiarra izan zela. 1997an Txinako administrazio-eskualde berezi izatera pasatu zen. Beraz, gaur egun jende askok badaki mandarineraz ere Hong Kongen. Lehen eta bigarren hezkuntza publikoak kantoneraz izaten dira, unibertsitatea, berriz, ingelesez. Baina unibertsitatera sartzea ez da batere erraza izaten, plaza gutxi daude eta. 2011n lan egiten duen populazioaren % 20k soilik zeukan unibertsitate-titulu bat Hong Kongen[1].

Klase ematen dudan unibertsitatean, lizentziaturaren tituluak “Translation and Bilingual Communication” izena du. Horregatik, ikasle elebidunak espero nituen, baina ez da hala izan: haien ingeles maila espero nuena baino kaskarragoa da. Ingelesa bigarren hizkuntzatzat duten arren, ikasketak kantoneraz egin dituzte gehienek. Halere, lizentziaturan bai txineratik ingelesera, bai ingelesetik txinerara itzultzea eskatzen zaie. Hong Kongekoa den lankide batek, hemen ikasi eta bizi izan denak, ingelesez txineraz baino hobeto idazten duela esan zidan kurtso hasieran. Eta literatura txineratik ingelesera itzultzen du. Haren etxeko hizkuntza (eta ama-hizkuntza) kantonera da, ordea.

Unibertsitatetik kanpo egoera ezberdina izan daiteke bakoitzaren bizi-istorioaren arabera. Dantza garaikidea egiten dut eta klaseak kantoneraz dira. Irakasleek mandarineraz edo ingelesez egiten didate, eta ikaskide gehienek ere ingelesez egiten didate eta mandarineraz gutxi batzuek. Nik kantoneraz ez dakidalako gertatzen da hori, noski. Gehiengoaren ama-hizkuntza kantonera dela esango nuke, baina hori pixkanaka aldatzen joaten da unibertsitatean eta, urteek aurrera egin ahala, idazteko garaian ingelesa txinera baino hobeto menderatzen amaitzen dute unibertsitate-ikasketa luzeak egiten dituzten askok.

Gai honen inguruan, zera dio David Bellosek:

The passport you hold doesn’t have anything to do with your competence as a a translator, nor does the language that you learned in your infant environment. What matters is whether you are or feel you are at home in the language into which you are translating. (…) The paths by which speakers come to feel at home in a language are far too varied for the range of their abilities to be forced into merely two slots (“native” and “non-native”), however broad or flexible the definitions of those slots may be.[2]

Hong Kongera iristean izan nuen krisia pixkanaka desagertzen joan da. “Ez ingelesa eta ez txinera ez dira nire ama-hizkuntza eta nola erakutsiko dut nik itzulpengintza? Edo txinatar literatura?” pentsatu nuen iristean. Baina ingelesez “I feel I am at home”, beraz, horrekin nahikoa. Zalantzak ditudala? Noski! Baina idazten dudan hizkuntza guztietan sortzen zaizkit zalantzak. Horrekin ez dut esan nahi Shen Congwen txineratik ingelesera itzultzera animatuko nintzatekeenik. Uf, ez horixe. Baina nire ikasleei itzulpen teknika ezberdinak erakusteko gai sentitzen naizela esaten diot neure buruari. Pixkanaka Europa mendebaldean ama-hizkuntzarekin dugun obsesio hori burutik kendu eta Hong Kongeko aniztasunetik ikasten saiatzen naiz. Hurrengo pausoa kantonera ikastea izango da, oraingoz denda batera sartzen naizen bakoitzean bi hizkuntza inperialisten artean aukeratzea tokatzen baitzait.

[1] Hon-Kwong Lui, Widening Income Distribution in Post-Handover Hong Kong. New York: Routledge, 2013, 122. orr.

[2] David Bellos, Is That a Fish in your Ear? Translation and the Meaning of Everything, New York, Faber and Faber, 2011, 66. orr.

Posted on

Hegazkina, mendiaren kontra dart-dart

Karlos del Olmo

Oraindik ondo josita dugu denok gomutan duela gutxi Alpeetan izandako gertaera lazgarria, eta izan dituen mota guztietako ondorenak, besteak beste, hizkuntzazkoak, gure hizkuntzari (baina ez geureari bakarrik) dagokionez. Lantokian berehala hasi ginen gogoeta egiten alderdi semantikoaz, besteak beste, honen moduko esaldiak irakurri ondoren:  ”Kopilotuak propio erorarazi zuen A320 hegazkina, bakarrik geratu zenean”; “Lubitzek hegazkina nahita amildu zuela berretsi du bigarren kutxak”, “Hegazkina arinago erortzeko agindua eman zuen hainbatetan Germanwingseko kopilotuak”, “Hegazkinak behera egiteko maniobra abiatu zuen ‘nahita’ kopilotuak”…

Azal dezadan sortu ziren zalantzetako batzuk: “Norbera barruan dela, erorarazi ala amildu esan ote daiteke?”, “Arinago erortzeko agindu ote diezaioke pilotuak motorrak piztuta dituelarik?”, “Motorrak piztuta egonik, zeru goietatik amildu ote daiteke aireplanoa, erabat kontrolatuta doala?”.

Orotariko Hiztegian oso soka luzea duen tradiziozko erabilera bat agertzen da: “Ekusi zituala animak infernura amiltzen, elurra ugari ari danean elur-maloak lurrera erori oi diran eran” (ikus zelako joko polita amilduren eta eroriren artean). “Jesu-Kristok denbora danean utziko du [Ante-Kristoa] ill otza; eta amilduko da infernura sufre erazekizko ainzira edo osin batera”. “Aberatsa ere il zan; eta infernura amildu zan”. Tamalez, arimak ez dira hegazkinak, eta ez dute hegan egiten ere hilotzik daudela. “Aingeru gaixtoak bezala, zerutik ifernura anbiltzen gaitu” adibidetik hurbilago dago aipatu hegazkinarena? Lizentzia poetiko halako bat hartuta, baliteke. Amilduz eraturiko adibide ugariak ere ugariak agertzen dira, gutxi, berriz, auzi honetan argi egingo digunik… ez bada sarrera hau: “AMILDU ERAGIN. Hacer caer, precipitar. v. ~amilerazi.~ |*| “Ogasunetan amildu eragin eta neskatxaren matrail leunetan atustan kokatzen aizen maitasun ori!”, Zaitegirena. Beharbada, euskaldun askoren buruan, amildegiei fisikoki lotuegi dago amildu aditza, eta, hegazkina, berez, ez zen amildegian behera joan, ezta halako batetik inork bota ere (iruditeria poetikoaren aldetik oso litekeen kontua izan arren).

Eroraraztearena antzeko kontua dateke; Orotarikoan, esaterako, ondokoa ikusten dugu: ERORI ERAGIN. Hacer caer. v. ~erorarazi.~: “Pekatuan erori eragiteko”. “Zure arrotasun andiak eta humiltasunik ezak estropezatu eta erorieragiten zaituztela”. Argitasun handirik ez dugu eskuratzen horretatik, ez, bederen, bizidunak barruan daramatzala  pertsona batek gobernatuta hegan doan tramankulu motordunaren ekintza zedarritzeari dagokionez.

Guztiarekin ere, beste hizkuntzek ere lantegi izan dute gertaera behar bezala azaltzea: “deliberately crashed the plane”, “ hizo estrellar el avión”, “Volontairement avion de passagers se est écrasé Germanwings, que la boîte noire (…) a été volontairement détruit par son copilote”. Hortaz, abia gaitezen gu ere bide horretatik:

Esparru horretatik hurbilago, Elhuyar hiztegiak, adibidez, hau dakar: “el motorista se ha estrellado contra una pared”: “motoristak horma jo du”. Hegazkinen gaineko adibiderik ez du, baina zabalkuntza halako bat eginda,  “Kopilotuak mendia jo zuen” idatz genezake; dena dela, nahikoa litzateke gertaera zehazki esplikatzeko? “Borondatez, nahita…” erantsiz gero, beharbada.

5000 hiztegiak “ha estrellado el coche contra la pared”: “automobila hormaren kontra jaurti du” adibideaz gidariaren borondatea, nahitasuna, agerian jartzen digu (filmetan bezala, azken unean jauzi egin duen ala ez elipsian utzita) jaurti aditzaren baranora igarorik.

Itsasontziak ere, tradizioan, “bazterraren kontra”, “haitza jota” desegiten dira, baina adiera horri, hegazkin triskantzari gagozkiola, eragilea edo arazlea atxiki behar genioke. Autoek ere bazterra jo ohi izaten dute, istripua arina edo guztiz txikitzerainokoa izan daitekeelarik.  

Ezbairik gabe, adibide hurbilena dugu Zehazkin jasoa: “se ha estrellado un avión en Colombia”: “hegazkin batek lur jo du Kolonbian”. Honako honetan ere ez dakigu ziertotik pilotuak gurata jokatu zuen ala ez; hortaz, berriro ere zehazkiago esan edo idatzi beharrean geundeke eragiletza edo borondatea aipatuta.

Mokoroak jasotako erakusburu bat ezinago egoki da hau dena finitzeko: “Aize ta olatuak eroèn lekurantz joian ontzia, zuzenbide-baga; ta goizeko iruretan, dart-dart jo ebazan atxak”.

Posted on

If I am buying…

Maialen Berasategi Catalán

Beharrak eta komenentziak eramaten omen du jende gehiena hizkuntza bat ikastera eta erabiltzera. Bada hizkuntzazale soil denik, jakina, eta badira maitasunagatik eta bestelako motibo erromantikoengatik hasten direnak, baita modagatik ere akaso, baina, oro har, badirudi titulu, egiaztagiri eta halako paper-puskak eskatzen direlako ematen duela jendeak izena hizkuntza-eskoletan eta akademietan.

Dena saleros daitekeen garai honetan, gizakiak etekina jaso nahi izaten du hizkuntza bat hautatzen duenean: adibide ezin argiagoak dira kartelak eta bestelakoak ingelesez eta beste erdara batzuetan jartzen dituzten denda eta jatetxeak.

«If I am selling to you, I speak your language. If I am buying, dann müssen Sie Deutsch sprechen», esan omen zuen W. Brandtek.

Zoritxarrez, merkatu-lege itxuraz unibertsal hori ez da hain unibertsala. Gure herri diglosikoan –beste zenbaitetan bezalaxe, ziur–, esaldiaren aldaera hau izaten da nagusi maizegi: «If I am selling to you, I speak your language o tu idioma. Si soy yo quien compra, entonces no te agobies, que seguiré hablando en el tuyo».

Posted on

Izen arinak sendotzen direnean

Igone Zabala Unzalu

Hizkuntza-gertakariak aztertzeko ikuspegiak eta motibazioak nabariki eragiten diete azterketari berari, karakterizazio- eta sailkapen-moduei eta, azken batean, gure ondorioei. Gaur hona ekarri nahi ditugun “izen arinak” hitz-elkarketa prozesuen ikuspegitik aztertu dira gure artean[1], baina beste hizkuntza batzuetako hizkuntzalarien arreta erakarri dute, besteak beste, diskurtso espezializatuaren azterketaren[2], erregistro espezializatuen jabekuntzaren[3], terminologiaren erauzketa automatikoaren[4] edota haien ezaugarri semantiko-pragmatikoen ikuspegitik[5]. Guretzat ikuspegi horiek guztiak dira interesgarriak, eta integratzen saiatuko gara oso azaleko hurbilketa baino ez den gogoeta txiki honetan.

Hurbilenetik hasita, hemen “izen arinak” esan diegunek Euskaltzaindiak mendekotasunezko hitz elkartuen barruan “mugakizun bereziko izen-elkarteak” atalean sartzen dituenetako batzuetan hartzen dute parte, zehazkiago, multzo-elkarteetan (multzo, talde, sorta…), zati-elkarteetan (zati, atal, izpi, mutur, hondar…) eta mota-elkarteetan (mota, klase, era, gisa, modu, molde…). Hitz-elkarteen mugakizun berezitzat hartzen ditu horiek Euskaltzaindiak hainbat arrazoirengatik[6]:

  • Maiztasun handiz hartzen dute parte hitz elkartuetan.
  • Aski esanahi zabala dute.
  • Zenbaitetan hitzez hitzeko esanahiaz gain, beste adiera batzuk ere hartzen dituzte.
  • Mugatzaile modura hitz elkartuak (mahats-pikor multzo, esne-koipe puska, baso-zuhaitz mota… ) edo izen-sintagmak (ke beltz mordo, gazta zahar pusketa…) izan ditzakete, eta horrek nabariki bereizten ditu bi osagaikoak izan ohi diren beste hitz elkartuetatik.
  • Koordinazio-egituretan ere agertu ohi dira maiz: ardi- eta abere-talde, urdai edo txorizo puska, formazio edo produkzio modu…

Jokaera sintaktiko-semantikoa kontuan hartuta deritzegu “izen arinak”, hain zuzen ere ere, Grimshaw eta Mester-ek[7] definitutako light verb (aditz arin) kategoriarekin parekatu nahian. Kategoria semantiko arinen bereizgarria dateke semantikoki defektiboak izatea. Aditzen kasuan, beren osagarriari paper tematikoa ezartzeko ezintasunean bide datza defektibotasun hori, eta egoera edo gertaera bat adierazten duen osagarria behar dute predikatu sendoak osatzeko: harrikoa egin, hanka egin, min eman… Izen arinen kasuan, erreferentzialtasuna dateke ezaugarri defektiboa, eta beste izen edo izen-sintagma baten beharra bide dute diskurtsoan gauzatzeko.

Izen arinen defektibotasun semantikoa agerian geratzen da hizpide ditugun sekuentziak mendekotasunezko hitz elkartu arruntekin alderatzen ditugunean. Izan ere, mendekotasunezko izen elkartu arruntetan (1) eskuineko osagaiak (mugakizunak) darama erreferentzia eta, ezabatuz gero, bestelako erreferentzia (mugatzailearena) hartzen du hizkuntza-segidak: behi-esnea esnea da, eta ez behi eta esne-behi behi da eta ez esnea.

(1)
Behi-esnea erosi dugu. ~ Esnea erosi dugu. ≠ Behia erosi dugu.
Esne-behia erosi dugu. ~ Behia erosi dugu. ≠ Esnea erosi dugu.

Eskuinaldean izen arina daramaten hitz-elkarteetan (2), aldiz, hitz elkartu osoaren erreferentzia nagusia ezkerreko osagaiak darama, alegia, ikasle talde bat ikasleak dira eta gazta zati bat gazta da. Ezkerreko osagaia ezabatzen badugu, posible da izen arinaren erreferentzia eskuratzea testuingurutik. Hortaz, ikuspegi semantikotik honelako izen arinek hizkuntza-unitatearen burua baino modifikatzaile dirudite eta, ikuspegi diskurtsibotik, bakarrik erabiltzen direnean anafora izaera dute, erreferentzia testuingurutik berreskuratu behar baitute.

(2)
Ikasle talde bat dago han. ~ Ikasleak daude han. ~ Talde bat dago han.
Gazta zati bat emango didazu? ~ Gaztarik emango didazu. ~ Zati bat emango didazu

Baina hizpide ditugun izen horiek ez dute beti izen arin modura jokatzen, ezabatzearen probak agerian uzten duen bezala. Fenomeno hori Hiz-elkarketa/2 lanaren egileek ere azpimarratu dute, eta ereduzko jokaeratik urruntzen diren hitz elkartuak eguzki-lore arrunten taldean sartu behar direla diote. Adibidez, (3) adibidean, talde izenak ‘hainbat osagaiko multzoa’ zenbatzaile antzeko esanahia galtzen du eta, ezabatzen denean, singularreko izenak (zuzendaritza) bete dezake bere lekua. (4) adibidean, aldiz, urrats luzeagoa eman da esanahiaren sendotzean, izen elkartua ezin ordezka baitaiteke ezkerreko osagaiarekin:

(3)
Zuzendaritza-taldea bilduta dago. ~ Zuzendaritza bilduta dago. ~ Taldea bilduta dago.

(4)
Gure ikerketa-taldeak 20 kide ditu. ~ Gure taldeak 20 kide ditu. ≠ #Gure ikerketak 20 kide ditu.

Aztertzen ari garen izen horiek, beste askorekin batera (efektu, faktore, egoera, prozesu, sistema, sektore…), espezialitateko diskurtsoen eta terminologiaren zenbait azterketatan vocabulaire de soutien, semitermino edo paratermino deitu izan direnen artean sailka daitezke. Izan ere, bi ezaugarri partekatzen dituzte: a) maiztasun handiz agertzen dira diskurtso mota guztietan eta b) oso esanahi orokorra dute.

Diskurtso espezializatuaren ikuspuntutik, garrantzitsua da azpimarratzea esanahi orokorreko hiztegi-elementu horiek maiz balio espezializatuko elementuekin elkartu eta termino espezializatuak osatzen dituztela. Paratermino deritze halako jokaera dutenean. Adibidez, talde izenak paratermino modura jokatzen du Ekonomian enpresa-talde edo talde bertikal bezalako terminoak osatzen dituenean, baita Kimikan talde elektroi-emaile, talde haptoforo edo amino talde terminoen euskarri modura jokatzen duenean ere. Paratermino modura jokatzen du baita faktore izenak ere, Ingurumen Zientzietan faktore topografiko, faktore klimatiko, klima-faktore edo segurtasun-faktore terminoetan parte hartzen duenean edota Biologia Molekularrean transkripzio-faktore, aktibazio-faktore edo faktore erreumatoide terminoak osatzen dituenean. Paratermino jokaera horretan azpimarratzekoak dira hiru ezaugarri:

a) Esanahi orokorreko izenak, bakarrik dagoenean (talde, faktore), ez du aktibatzen balio espezializatua eta, beraz, ezin da terminotzat hartu. Euskarri modura erabiltzen da balio espezializatua duen hiztegi-elementu bati termino izaera emateko.

b) Diskurtsoan esanahi orokorreko izena bakarrik aurkitzen dugunean, balio anaforikoa du, eta termino osoaren diskurtso-aldakitzat hartu behar da, ez erabateko aldaki lexikotzat.

c) Espezialitate-alor batzuetan paratermino moduko erabilera horretan izenok erabilera orokorretan duten esanahia neurri handian mantentzen badute ere (enpresa-talde, faktore topografiko), beste espezialitate-alor batzuetan, aldaketa semantiko nabariak pairatzen dituzte. Adibidez, amino talde bezalako terminoek konposatu kimikoen atalak adierazten dituzte eta, transkripzio-faktore erako terminoek biomolekula mota jakin batzuk.

Baina post honetara ekarri ditugun izenek are urrats sendoagoa ematen dute, zenbaitetan, aldaketa semantikoan. Izan ere, espezialitate-alor batzuetan, bereziki abstrakzio mailarik altuenean kokatu ohi den Matematikaren alorrean, balio espezializatua aktibatu eta erabateko terminoak dira: multzo, talde, elementu, faktore eta funtzio besteak beste. Azken kasu honetan, izenok, bakarrik erabiltzen direnean ere, unitate lexiko sendoak dira eta ez anafora diskurtsiboak. Horretaz gain, beste termino askok bezala, termino konplexuak ere osatzen dituzte: talde isomorfiko, talde abeldar, faktore lineal, faktore integratzaile, funtzio sinusoidal, funtzio beherakor, multzo ganbil, multzo bornatu, multzo ireki, elementu alderanzgarri, elementu neutro…

Hortaz, izen berak balio semantiko desberdinak aktiba ditzake diskurtso espezializatuetan eta hainbat jokaera erakutsi:

  1. Izen arina: animalia talde, irizpide mota, datu multzo
  2. Paraterminoa: enpresa-talde (Ekon.), amino talde (Kim.), datu-mota (Infor.)
  3. Terminoa: talde, multzo, talde abeldar, multzo ireki (Mat.)

Ondorio modura esan daiteke esanahi orokorra duten izen horien jokaeran sakontzeak garrantzi handia duela diskurtso-espezializatuen eraketa- eta interpretazio-arauen jabekuntzari laguntzeko irakaskuntza/ikaskuntza prozesuak diseinatzeari begira. Garrantzi handia dute baita termino-erauzle automatikoen doitasuna eta estaldura handitzeko estrategiak garatzeari begira eta terminografia-lanari begira, oro har.

Azkenik, izen horiek hitz elkartuetan parte hartzen dutenean, idazkeraren auzia ere badago. Euskal bibliografian mugakizun berezi esaten zaien izen horiek testu akademikoetan marrarik gabe idazteko proposamena egin da Zabalaren (1999)[8] eta Zubimendiren (2004)[9] lanetan, besteak beste. Semantikoki sendotzen direnenean, aldiz, marratxoa erabiltzea proposatu du Zubimendik. Post honetan azpimarratu nahi dugu marratxoaren erabilerak hizkuntza-unitateen balio terminologikoa nabarmentzeko diskurtsoan duen garrantzia. Ildo horretatik, izen arin modura jokatzen dutenean marratxorik gabe idaztea proposatu nahi dugu eta paratermino edo termino modura jokatzen dutenean, marratxoa erabiltzea esanahiaren sendotzea eta espezializazioa idazkeran islatzeko.

[1] AZKARATE; M. eta PEREZ GAZTELU, E. (2014) Hitz-elkarketa /2. LEF batzordearen emaitza. Euskaltzaindia

[2] DARBELNET, J. (1979) “Réflexion sur le discours judirique” Meta: journal des traducteurs,  24, 1, 1979: 26-35

[3] BLAISTEN, N. KORNFELD, L., MAZER, V. eta SIMONI, M.E. (1998) “Caracterización del funcionamiento de los semitérminos en el vocabulario especializado” In Terminologia desenvolvimiento e identidade nacional. VI Simposio Iberoamericano de Terminología (La Habana, 1998). Lisboa: ILTEC-Ediçoes Colibri, 2002.

[4] ESTOPÀ, R. eta LORENTE, M. (2008) “Los paratérminos en la extracción automática de terminología”. In. GLAT2008: Terminologie, discours, technologie, acteur sociaux. Brest: ENST Bretagne: 35-47

[5] ESTOPÀ, R. eta LORENTE, M. (2010) “De los aspectos semántico-pragmáticos de los paratérminos”. In. GLAT-LISBOA2010: Le multiculturalisme et le role des langues spécialisées. Brest: ENST Bretagne: 35-47

[6] Euskaltzaindiak arrazoi desberdinengatik sartzen ditu mugakizun berezikoen artean mota bateko eta besteko izen-elkarteak, baina hemen jomugan hartu ditugun hiru mota horiek bakarrik hartuko ditugu kontuan.

[7] GRIMSHAW, J. eta MESTER, A. (1988) “Light Verbs and θ-Marking”. Linguistic Inquiry 19(2): 205-232

[8] ZABALA, I. (1999) “Zehaztasuna eta gardentasuna” In. J.C. Odriozola (koord.) Zenbait gai euskara teknikoaren inguruan. Bilbo. EHUko Argitalpen Zerbitzua: 159-188

[9] ZUBIMENDI, J.R. (2004) Ortotipografia. Ikasmaterialen Aholku Batzordea. Estilo-liburuaren lehen atala. Vitoria-Gasteiz. Eusko Jaurlaritza

Posted on

“Extinct”

Iñaki Segurola

Neu ere idatzia nago inoiz euskara gure hau “ezin hilez dagoela bizirik”. Edo, zeharoko hizkuntza hila ez bada ere, badela “hizkuntza bukatua”. Edo hizkuntza batua edo batu-gurakoa ez ezik, hizkuntza “artxibatua” ere badela. Eta horiek denak hizkuntza gogoan dudala bota ditut nik gehienbat, oraindik erdi-bizirik dagoen tokietako hizkuntza gorria gogoan dudala, huraxe baita neri zinez inporta didana, eta ez letrakuntza edo kulturmunduko deshizkuntza zuri hau.

Goian aitatutako esan-modu horiezaz gainera, orain gehi nezake gure mintzo hau “hats-bizi” dela, garai batean esaten zuten moduan, eta esate horrek ederki uztartzen ditu bere baitan hizkuntzaren bizi ezina eta osotara hil ezina. Duvoisinek adieraziko digu zer esan nahi zuen hats-bizi horrek: “qui n’a plus que le souffle… hats-bizi da, il respire encore”; “doi doia hats-bizi da, il a à peine le souffle”.

Eta Axular batek ere sentitu zuen aspaldi euskara “ahalke dela, arrotz dela, eztela iendartean ausart, entregu, bithore eta ez trebe”. Eta beste asko mintzatu dira holatsu, eta atsekabez mintzatu dira, eta gara, eta ia ez dugu nabarmendu behar izan atsekabez mintzo ginela, zeren euskaraz ari baikinen, “barrutik” ari baikinen, eta beraz ezinak eta muzinak hartuak baitezpada.

Baina erori zait eskuetaraino Ibon Sarasola, gorazarre liburua (EHU 2015), eta han, 319. orrialdetik atzera, José Ignacio Hualde unibertsitateko ikertzailearen honako artikulu hau irakurtzen da: “Basque as an extinct language”. Eta ezin irentsi, aizue! Baina, bihotzondokoak utzi eta gogoetatzen hasita, ez al du ba Hualdek esaten beste askok esan duten eta dugun gauza bera edo bertsua? Bai eta ez, eta hortxe dago koska: guk ezjakinok, edo geure burua ezjakintzea maite dugunok, ez dugu uste “beste hitz batzuekin” gauza bera esan daitekeenik (eta jabetzen naiz itzultzaileen biltoki batean hau esatea bekatu haundia dena); ez bide dugu sinesten errealitate betean eta informazio hutsean, edo auskalo, baina Hualderen artikuluaren titulua bera ezin irentsia da guretzat.

Illinois-ko ezlekutik idazten du Hualdek, Urbana-Champaign izeneko bazter batetik. Eta bai, horiek ezlekuak eta bazterrak dira euskararentzat, baina ez munduaren gobernamenduarentzat, eta hargatik baliteke haren esanak beste karga edo astuntasun bat izatea guretzat. Eta darabilen hizkuntza ere ez da bazterrekoa munduarentzat, eta darabilen mintzamoldea ere ez, zeren unibertsitateko ikertzaileen hizkuntza bihozgabea baitarabil halabeharrez, burutsua bezain bihozgabea, edo, Wittgensteinen erara esanik, hizkuntza tonto-hotza. “My approach is simply to expose the facts without judging”, dio berak. Eta hala, euskara hizkuntza “extinct” edo itzali-akitu-agortua ote den hotz-hotzean aztertzea gauza “interesgarria” (sic) da harentzat: “it may be interesting to consider whether there is some sense in which the language has become or is becoming extinct in spite of the growing number of people who can speak it”. Iruditzen zait “kanpotik” jardute horrek, batere gupidarik gabe eta epai objektibo edo zientifiko baten eran “extinct” minberagarri hori bota izanak bihurtzen dutela Hualderen jarduna gure barruentzat ezin irentsia; eta minberagarria ez ezik, iraingarri edo laidogarria ere gertatzen da guretzat “extinct” hori. Extinct language: jakintza boteretsuak edo botere jakintsuak euskararen gainera egotzitako izendapen kondenatzaile bat dirudi, etsi-emailea eta errematekoa.

Gainerakoan, hor esaten dituen gauza askotxo dira argigarriak eta gogoan hartzeko modukoak. Euskaldun elebakarren galeraz edo elebitasunaren kalteaz, adibidez: “When a language has no monolingual speakers, it has ceased to function as an independent linguistic system. Subordination to another language is, of course, greater when most of its speakers are non only bilingual but tend to be dominant in another language”.

Edo hizkuntzak gauza berriak sortzeko edo bere gisa aldatzeko duen zailtasunaz edo ezinaz: “To the extent that we find a serious curtailment of the creative capacity of the language in giving rise to new expressions and shifting the meaning of words, independently of developments of other languages, I think it is appropriate to speak of extinction”. Eta aurrerago: “In the present situation Basque may have lost all vitality that could lead to the development of new non-borrowed expressions or new independent phonological phenomena. In this sense, the Basque language is in a state of semi-extinction in some specific areas where it is subordinated to other languages (Spanish or French) that serve as its sources of innovation”.

Estatistikako zenbakietan oinarritutako kontsolamendu motz batekin uzten gaitu Hualdek bere artikuluaren azkenean: “This extinction of its linguistic structures is compensed by the success of its social revitalization”. Kontsolamendu motza, hotza eta gorotza: euskahaldun galkorrak eta euskezindun ugalkorrak batera kontatzetik heldu dena.

“Extinct”? Etsi-etsian, bai; etsirik gabe, ez eta ez!