Argitalpenak

Posted on

Selektibitatea eta terminologia akademikoa

Igone Zabala Unzalu

Laster hasiko dira unibertsitatera sartzeko hautaprobak eta, ohi denez, askotariko berriak plazaratuko dituzte komunikabideek: horrenbeste ikaslek egingo dituztela probak aurten, oso urduri eta estresatuta daudela nahi duten graduan sartzeko behar duten nota lortu nahian, LOMCE legea aurrera badoa azken selektibitatea 2017koa izango dela… Euskararekin lotutako berriak ere ez dira faltako: hautaprobak ikasle gehiagok egiten dituztela euskaraz gaztelaniaz baino eta, gainditu ere, ikasle gehiagok gainditzen dituztela euskaraz egiten dituztenen artean gaztelaniaz egiten dituztenen artean baino… Poza eta autoestimu-gorakada eragiten digute halako berriek baina, zoritxarrez, albiste ezkorragoak ere egon izan dira maiz, adibidez, itzulpenean egindako akats bategatik azterketa euskaraz egin behar zuten ikasleek galderaren bat egiterik ez dutela izan edo, duela urte pare bat gertatu zen bezala, Biologiako azterketan erretikulu endoplasmiko granulotsuaz galdetu eta zenbait ikaslek galdera erantzun gabe utzi dutela, ez baitute ezer ere ikasi erretikulu horretaz: erretikulu leuna eta pikortsua ikasi dituzte, baina zer ote da erretikulu granulotsua? (Buruz ari naiz, ez baitut aurkitu albiste edo gutuna, eta baliteke nire memoria faltak datu zehatza distortsionatu izana). Akats larriak dira. Eragin zuzena dute okerrok azterketak euskaraz egiten dituzten ikasleen kalifikazioetan, eta dezima bat gorabehera erabakigarria izan daiteke aukeratutako graduan onartua izateko. Euskararen balioa eta prestigioa ere kolokan jar ditzakete horrelakoek.

Bigarren hezkuntzan ezartzen dira terminologia espezializatuaren oinarriak. Izan ere, ez da posible kontzeptu espezializatuak adieraztea terminologiarik gabe eta, beraz, kontzeptu espezializatuak komunitate zientifikoak erabiltzen dituen denominazioekin batera ikasten dira hezkuntza-sistemaren mailaz maila. Testu akademikoen hezurdura kontzeptuala terminoak dira, eta ez dago testuok ulertzerik terminologia aditu gabe. Burura datorkit nire semearekin duela pare bat urte gertatutakoa. Fisikako ariketa batean ibilbidea eta desplazamendua definitzeko eskatzen zioten. Desesperazioak jota zegoen etxera heldu nintzenean. Liburuan ibilbidea bai, baina desplazamendurik ez zegoen inon. Liburura jo eta berehala aurkitu nuen nire semearen desesperazioaren arrazoia: desplazamendu gabe lekualdaketa ageri zen. Hiztegi Batuan biak daude jasota, baina desplazamenduk bakarrik darama Fis. marka. Euskaltermen ere desplazamendu ageri da Fisika alorrean.

Ziur naiz irakurle guztioi etorri zaizuela berehala azalpen edo gogoetaren bat hona ekarri dizuedan pasadizoaren harira baina, bestalde, zalantza handirik ere ez daukat zuetako batzuek Kepa Altonagaren Back to Leizarraga[1] liburuaren ildotik bideratuko zenutela zuen argudio-ildoa eta, beste batzuek, aldiz, Ibon Sarasolaren Euskara Batuaren Ajeak[2] liburuarenetik. Gure artean maiz aurkakotzat hartu izan diren iritzi-ildoez ari naiz, jakina, ez baitut uste aipatutako kasu zehatza ez Sarasolak ez Altonagak mintzagai izan dutenik. Ni ez naiz sartuko ildo horiek erkatzen edota eztabaidatzen, nire iritzia baita hizkuntza-zaindariek eta iritzi-emaileok jomugan dituzten (/ditugun) hizkuntza-ereduen balizko erroten gainetik daudela diskurtso-komunitateen erabilera errealak. Euskararen erregistro akademikoek badituzte hezur-haragizko erabiltzaileak, eta hil ala bizikoa da erregistro horien funtzionaltasuna zalantzan jar lezaketen jardunak eta interbentzioak saihestea. Iritziak iritzi, oraingoan parte interesatu bezala eskatzen diet hautaproben arduradunei zain ditzatela euskarazko azterketak akatsetatik, nire semeak aurten egin behar du eta selektibitatea.

[1] Altonaga, Kepa (2015) Back to Leizarraga. Pamiela.
[2] Sarasola, Ibon (1997) Euskara batuaren ajeak. Alberdania.

Posted on

-EKIKO izenlagunaren aldeko aldarria

Alfontso Mujika

Ahaztuxea dugu, edo baztertuxea, edo nahita zokoratua. Eta ez dakit zergatik. Horregatik egin nahi dut gaur aldarri -EKIKO izenlagunaren alde.

Gaia kokatzeko, ikus dezagun zer esaten duten bi estilo-liburu ezagunek.

Morfosintaxiaren inguruko zalantzak eta argibideak (Patxi Petrirena, Ikasmaterialen Aholku Batzordea, 2011), 172. or.

-ekiko, izenlagun eta batzuetan adizlagun

Gehienbat izenlagunak sortu ditu, oraintsu artean (…). Murritzagoa, eta Hegoaldera mugatua, izan du adizlagun-erabilera (…)

elkarrekiko solasak
lagunekiko harremanak
Estatu Batuek Libiarekiko harremanak eten dituzte
Jainkoarekiko ekinbidea
(…)

Izenlagun denean ere, -ekiko erabiltzeaz gain beste aukeraren bat dagoen pentsatzea komeni da: testuinguruaren arabera, bata edo bestea izan daiteke egokiago:

a. Lege-sistemarekiko mesfidantzaren…
b. Lege-sistemari dioten mesfidantzaren…

a. gorputzen urarekiko portaera
b. gorputzek zer portaera duten uraren aurrean

Labur landuta dago, baina garbi adierazten du -ekikok, batez ere, izenlagunak sortzen dituela. Adibideetan, dena dela, izen abstraktuei lotuta baino ez da ageri (solas, harreman, ekinbide, mesfidantza, portaera).

Euskal estilo libururantz (Xabier Alberdi, EHU, 2001), 127. or.

-EKIKO ATZIZKI KONPOSATUA

Atzizki honen inguruan bi eratako zalantzak era arazoak sortzen zaizkigu: a) alde batetik, murriztapen sintaktikoak daude (adizlagun gisa ere erabil ote daiteke?); b) beste aldetik, murriztapen semantikoak daude (zein ote dira forma konposatu honen balioak edo adierak). Aurrera baino lehen, esan dezagun Euskaltzaindiak ez duela gai honi buruzko arau edo irizpenik plazaratu.

(…)

Izenlagun erabilera

1a) “Bi norabideko erlazioa” adierazten duten izenak mugatuz (oinarrian –ekin kasu-marka): elkar, harreman, lokarri, tratu, jardun, elkarrizketa, solas, bizitza, adiskidetasun, batasun, guda, borroka, batzar, ibilaldi (…)

1b) “norabide bakarreko erlazioa” adierazten duten izenak mugatuz (gaztelaniaz, “para con…”, “en relación a…”, preposizio-sintagmen pareko izan daitekeena): eginkizun, obligazio, ardura, errespetu, eginbide, miserikordia, zor, pena, estimazio, obedientzia, amodio, debozio, jaiera, behar, eskubide, kreditu, gurari, zitalkeria, esker (…)

1c) Izen konkretuak mugatuz (sarritan, deskribapenetan). Erabilera hau XIX. mendetik aurrera dokumentatzen da, eta zenbait autorerengan bakarrik. Iparraldean erabili da gehien, eta Hegoaldeko euskaran ohikoagoak diren egitura batzuen baliokidea litzateke (-dun/-ko nahiz edun/ukan aditzaz baliatuz egindako perpaus erlatiboak).

  • Zaldi bakarrarekiko gurdia zan
  • Bat-batean agertzen zaizkigu, gizotsoak iduri, hiru begiekilako mamu beltz larri batzu
  • Han, ezkaratz-barneko athe hartan, ene lehenbiziko ikustaldian zitzitan bada agertu apez-jantziarekiko gizon ttipi gaztesko bat

(…)

Estilo-liburu horrek azalpen luze eta mamitsua eskaintzen dio -ekiko atzizkiari, batez ere adizlagun-erabilera berrien gehiegikerien inguruan. Eta 1b atalekoen gehiegizko erabilera ere kritikatzen du, gaztelaniazko “en relación a…” eta “con respecto a…” guztiak ordezkatzera igaro delako.

Gehiegikeriak eta desbideratzeak deskribatuta daude, eta ez diot horri heldu nahi, erabilera jatorrei baizik. Jatorra eta orokorra, izenlagun hori ez baita zoko-euskara, nonahiko euskara baizik: ekialdekoa (-ekilako), erdialdeko (-ekiko) eta mendebaldekoa (-gazko). Hona hemen literatura-tradizioko adibide bana:

  • Bidean heldu zirelarik, laminak erraiten dio emainari: Nola, lana zuk egin ondoan, hautatzerat emanen baitauzkitzute bi eltze, bat axalean urhearekin, bertzea axalean hautsarekin, hautaazu hautsarekilakoa, zeren urhea harek bakarrik izanen baitu barnean (Barbier).
  • …baita igaro bearko ere jasa andiarekiko ekaitz portitza (Iztueta).
  • Nire kotxiagazko abenturei jarraituez (Gerrikagoitia).

Egia da izen bati lotuta agertu beharrean izenondo bati lotuta agertzen denean ez dela ezinbesteko egitura, zilegia bada ere; baditu lehiakideak. Adibidez:

  • Zaldi bakarrarekiko gurdia = zaldi bakarreko gurdia
  • Soineko gorriarekiko neska = soineko gorriko neska = neska soineko gorriduna
  • Beste batzuetan, berriz, -ekiko ez erabiltzeagatik, perpus erlatiboak sortzen ditugu, esaldiak astunduz. Adibidez:
  • Arkabuzekiko erasoa.

Garbi dago –ko eta –dun aukerek ez digutela balio (arkabuzeko erasoa?? eraso arkabuzduna??). Halakoetan, perpaus erlatiboetara jo behar izaten dugu:

Arkabuzekin egindako erasoa / arkabuzak erabiliz egindako erasoa.

Egitura hori Iparraldekoa zein Hegoaldekoa da, eta ez da berria. Hala ere, gaur egungo testu estandarretan oso-oso gutxitan agertzen da izenlagun gisa izen konkretuekin. Dena dela, adibide ez gutxi aurkituko ditugu Euskaltzaindiaren lanetan. Adibidez, Euskaltzaindiaren hiztegian bertan:

  • Hiru pertsonarekiko adizkiak.
  • Arkabuzekiko erasoa.
  • Dunba handiarekiko mando lerro luzeak
  • Astoarekiko esneketari asko zetorren oraindik Hondarribira
  • Zaldunekiko erasoa.

Baita Euskaltzaindiaren EGLU lanetan ere (Beñat Oiartzabalen idazkera dela esango nuke):

datiboarekilako komunztadura, singularrekilako hondarkia, Ahal-ekilako perifrasi multzoak, aditz partizipioarekiko moldea, izenordain zehaztugabeekiko kontzesio perpausak, gertakari bururatuarekiko aldiberekotasuna…

Gaur egungo literatura arakaturik, agertzen dira, tarteka, horrelakoak, baina ez ugari. Ez dago desagertuta! (Jean Bordachar, Xubero; Lopez de Arana; Itxaro Borda; Pello Zabala; Jose Morales; Xabier Olarra; Monika Etxeberria; Patxi Zubizarreta; Oskar Arana; Fernando Rey; Patxi Iturritegi, Bernardo Atxaga, Koro Navarro, Matias Mujika, Juan Kruz Igarabide):

Goizean Xiberoko koralekiko meza / Emakume ile beltz hark artesia buru erdian zeukan eta mahuka zabalekiko jantzi berde argi bat soinean. / Berdez inguratutako argi arrosa eta morea ematen zuen arku elektriko baten azpian, laukiekiko jantzia zeukan gizona bi neskarekin gurutzatu zen. / Zain urdinekiko bere esku finez, amak zopa-platerkada bat ipini zuen mutilaren aurrean. / Behean, bi aldeetatik, kaleak argizko puntutxoez osatutako ilaretan barna luzatzen ziren, leiho beltzekiko eraikin karratuen artean. / Loak eta koltxoiek isuritako usain txarra limurtzen zen leiho estuekiko etxeetatik / Harri nabarra, adreilu gorria, errotulu gorri eta berdeekiko asfalto ñarñarkaria. / Jaka zuriarekiko gizona mahaira hurbildu zen. / Gizon gazteak marra gorri, berde eta urdinekiko gorbata zuen. / Pantaila lauarekiko telebista. / Gizonak oihukatu zion gontz erraldoiekiko borta astun eta beilegiaren atzealdean desagertu baino lehen. / Destinuaren aztarnak finkatzeko gai ez zen hosto zuriekiko liburua zen. / bihi gorrixkekiko patxaranak auskalo zenbat tripako-min sendatu dituen gure etxean…! / Ekuatore aldeko ludiaren gerriko horretatik ikus daitekeen elur iraunkorrekiko mendi bakar altua. / Zurezko kupula zaharrekiko eta erpin belztuekiko elizak. / Uda zein negu, inoiz irekitzen ez zituzten leiho txikiekiko gelatxo bat goiko solairuan. / Idazmahaiaren erdian estalki berdearekiko lanpara bat zegoen. / urrezko kirtenarekiko betaurrekoak. / belus horizko azalekiko koaderno mehe bat. / Ile zuriarekiko gizona. / Barraren ondoan ametsetan dagoen neskame atorra beltzarekiko hori. / marra gorri-urdinekiko galtzerdi zuriak. / maindire zuriekiko ohe batean lo egiteko. / begi beltz handiekiko haurren begitarteak. / leiho itxiekiko gelak. / belarrizulo iletsuekiko arlotea. / begi urduriekiko mutila. / bular txiki politak, titiburu tenteekikoak. / Makina bat amets egiten nuen pareta loredunekiko gelan. / Lehenbiziko solairuan egongela zegoen, besaulki handiekikoa./ letra urdinekiko ikonoa. / harri arrosa edo ia arrosekiko etxe hartan. / Neska handia eta mardula zen, esku itsusiekikoa. / beste bat betaurreko lodiekikoa. / Marra zuri eta gorriekiko korbata. / injinadore uniformearekiko gazte dotore bat. / Txinatar mamu bat, aurpegi zurbilarekikoa…

Hor dago, bai. Ez da desagertu. Hala ere, ekuazioekiko problemak gisakoak ez erabiltzeko gomendioa ere iritsi zait aspaldi ez dela, eta ekuazioen problemak edo ekuazioak dituzten problemak erabiltzea aholkatu didate. Prentsa txarra du, nonbait, egitura horrek, herriarekiko harremanak, Jainkoarenganako jaiera eta gisako sintagma abstraktu eta “serioetarako” bakarrik balioko balu bezala.

Posted on

Uste dugunetik dakigunera, bitxikeriatik normaltasunera

Gorka Lekaroz Mazizior

«¡Qué pintoresco!», bota zigun duela hainbat urte Gaztelako emakume ikasi samarrak atzerrirako bidaia batean, emaztea eta biok euskaraz mintzatu ohi ginela esanda. Euskara, ulertezinaren ulertezinez eta bitxiaren bitxiz normaltasun osoz erabil daitekeela sinesteak berak lanak ematen dituen hizkuntza. Euskaraz aritze hutsak autobus bete turista japoniar argazkizale erakarri beharko balitu bezala.

Topikoa besterik ez da nik japoniarrez erabili berri dudana, baina euskararen ingurumarian badira horrelako beste asko. Euskal Herritik landa jaiotako adiskide on batek, esaterako, urteetako harremana eta elkarrenganako errespetua gorabehera, ez du gaurdaino lortu euskarak luzaroan iradoki izan dion tasun topikoa («hostil») gogotik zeharo uxatzea. Nola edo hala, erraietaraino sarrarazitako zerbait omen da beretzat eta beste hainbatentzat.

Folklorismoak eragindako irudi oker baina arinak direla, edota mezu ilun eta mingarriagoa daramaten asmazioak, aski ezaguna da ezjakintasunaren hegalpean hazitako hamaikatxo erreakzio eragin izan duela –eta eragiten duela– euskarak kanpoan; ez derrigorrez gugandik oso urrun.

Kanpoan bakarrik, ordea? Gurean ez? Seguru asko, geu ere euskararen inguruko hainbat uste erdi ustel sinetsita bizi gara. Eta haietako zenbait pozarren eta harro sinetsita, esango nuke.

Euskara hizkuntza bitxi, ezohiko eta arrarotzat jo izan dute kanpotar ugarik historian zehar. Euskal hiztegirik zaharrena utzi zigun Aymeric Picaud erromesak beste anitzek jarraitu duten arrasto sakona utzi zuen Erdi Aroan:

Sique illos loqui audires, canum latrancium memorares
(Hizketan entzungo bazenie, zaunka ari diren zakurrez oroituko zinateke)

Ez ziren hitz gozoak izan, bistakoa da. Baina esaldi horri onartezin iritziko liokeen etxeko askok ere, ez al du Aymeric Picauden hitzei darien euskararen arrarotasun uste hori bera baliatzen, hizkuntzaren goresgarri oraingo honetan, jatorri ezagunik gabea, hain zaharra (?) edo besteak ez bezalakoa (??) izatea meritu bailitzan?

Eta ez dira zuzenak, gainera, euskara deskribatzeko (goratzeko zein gaitzesteko) erabili ohi diren argudio horietako asko; ez da egia beste guztien aldean hizkuntza arraroa, bakartua edo zaharra dela. Horren adibide da, esaterako, perpauseko elementuen arteko ordena. Horri dagokionez SOV hizkuntza da euskara (subject-object-verb), albo-hizkuntzak ez bezala:

Mikelek (S) sagarrak (O) jan zituen (V)
Mikel (S) comió (V) manzanas (O)

Euskararen ordena ez da inguruan ohikoa, beraz; baina pentsa genezakeen baino askoz arruntagoa da. Euskararen ezaugarri hori ez da horren bitxia, ezta hurrik eman ere. Are gehiago, euskararen hitz ordena da usuena, eta ez bizilagunena, Europa mendebaldeko txokotik aldendu eta mundu zabaleko mintzairei so eginez gero:

gorka mapaGorka datuak 3Gorriz adierazitako auzo-hizkuntzekin erkatuta ezohikoa da euskara (eta ez ditu nolanahiko auzoak, esan gabe doa); ez, ordea, munduko hizkuntzen aniztasunaren argitan ikusiz gero.

Badu euskarak hari normaltasunez begiratu beharra, etxetik bertatik hasita. Ez erabilera egunetik egunera normalizatuagoa izan dadin bakarrik; baita hizkuntza den gisan ikusteko ere –gainerakoen pareko beste bat bezala, alegia– eta jakintza berriarekin baino gehiago mito zaharrarekin lotutako alferrikako apaingarrien pisua arintzeko. Mezu hori helarazi zigun joan den otsailean argudio ederrak lagun zituela Ekaitz Santaziliak, 2015ean zehar Gasteizko Oihaneder Jauregian burutzen ari den Euskararen historian barna: uste dugunetik dakigunera mintegiaren karietara.

UEUk eta Aziti Bihia elkarteak eskainita, euskararen, haren historiaren eta filologiaren inguruko ikerketak zertan diren jakiteko aukera ederra eskaintzen ari da abendura arte iraungo duen mintegia. Euskarari buruzko uste erdi ustel horiek ehundutako jantzi zaharrak erantzi eta bitxikeriatik normaltasunerako inolako urratsik emango bada, euskaldunok ekin behar genioke bide horri inork baino lehen. Gasteizkoa bezalako ekimenek erraztu egingo dute zalantzarik gabe ezinbesteko lan hori.

Posted on

Futboletik argia

Iñaki Segurola

Aspaldi honetan hizkuntzen gizarteko gorabeheren gainean argirik hoberena futbolaren mundutik etorri zaigula esango nuke nik. Gure moduko axkar-ustekoek gizakaxkar edo gizakoxkortzat hartu izan dugu maiz futboleko jende hori, baina aitortu beharra dago haietako batzuk bederen gai direla futbolaz kanpoko gauzen gainean gu baino askozaz garbikiago eta egokiago jarduteko. Adibide aski ezagun batzuk dakartzat lekuko.

(1) “EZ! ‘BERDIN DA’ EZ!” Raül Agnék esana, Gironako entrenatzailea zela. Aragoiko katalana da Agné, nolazpait esateko, eta Mekinentzan jaioa. Katalanez egindako galderari katalanez erantzuten ari zela, Oskako hirian, kazetari elebakar, belarrimotz edo bihotzustelek galdegin diote kastillanoz egiteko faborez, berdin dela eta kontua elkar ulertzea dela, eta orduan Agnék: “no lo entiendo esto… ¡no!, ¡’da igual’ no!, ¡’da igual’ no!… con el rollo… ¡no hay rueda de prensa!”. Eta jaiki eta martxa etxera. Ez dago garbiago hitzegiterik eta egiterik. Arrazoiak eskatzen dizkigute hizkuntza boteretsu edo erosora ez makurtzea esplikatzeko, hizkuntza eraginkorrenean ez etsitzeko, ustezko elkar-ulertze unibertsala zailtzeko. Arrazoi bakarra dago, eta oso astun edo pisuzkoa da: ez da berdin.

(2) “ZER DUK HIK?” Eibarko entrenatzaile Gaizka Garitanoren afera Almerian. Denek dakitena. “¿Pasa algo? ¿Pasa algo, o qué? ¿Pasa algo?” Ulertzen ez den hizkuntza (ahula) belarriz eta barnez ezin jasan eta purrustaka ari denari galdetu behar zaio: “zer duk hik?” edo “ze (ostia) gertatzen zaik?” Esango bagenu bezala: ahularen hitza ezin jasan baldin baduk, higan baduk okerren bat; oker zabaldua, oker ia normaltzakoa, baina okerra.

(3) “HAU ERRESPETU FALTA DA, JAUNAK!” Almeriako prentsaburu Juan José Morenok esana edo botea da, Garitanoren aferaren barruan, kazetari purrustagileei agiraka eginez. Ahularen libertate hitzezkoa urratu nahi lukeenarena da errespetu falta, eta ez, boteretik esaten den moduan, elkar-ulertze erraz edo merkea ustez zailtzen duenarena. Hau errespetu falta da; errespetu falta hau da.

(4) “HIZKUNTZA BAT DELAKO.” Josep Guardiola i Sala, entrenatzaile Munichen. Almeriako gorabeheren ondotik egindako adierazpenak, katalanetik itzuliak: “Lehentxoago edo gerotxoago lortuko dugu denek ulertzea munduan diren mila hizkuntzetan hitzegin daitekeela, eta katalana horietako bat da. Ez hizkuntza koofiziala delako; hitzegiten da hizkuntza bat delako, eta edozeinek hitzegin dezakeen hizkuntza da. Eta ulertzen ez bada, itzulpena egiten da. Ez dago arazorik”. Ez ‘eskubide bat delako’, ‘nazio bat garelako’, ‘garapen pertsonalarentzat ona delako’ edo auskalo zergatik edo zertarako. Ez: munduko edozein hizkuntzak eskatu bezala egiten du hitzegina izatea. “Eta ulertzen ez bada, itzulpena egiten da”: hortxe daukazue, itzultzaile jaun-andreok, zuen ofizioaren funtsa ezin garbikiago adierazia.

Mundua alde erantzira jantzia bezala. Egundo ez bezalako argia dator gugana futboletik, eta orain falta dena da, ordain moduan, ikusirik nola laguntzen zaigun futbolaren mundutik gure espirituko anabasa bere onera eta xuhurrera ekartzen, ordain moduan, beraz, faltako litzatekeena da gure moduko jendea izatea, nolazpait esateko eta adibidetxo bat besterik ez aitatzeagarik, ortzai[1] zergatik galarazten duten sekula ulertu ez dugun jende-modua izatea futbolaren izena daukan putetxe megamilioitsua bere onera, bere senera eta bere xuhurrera bihurtzen lagunduko lukeena. Alde erantzira jantzita, har lezake munduak ondu bat.

[1] Hola esaten diogu edo genion “jokoz kanpo” delakoari, ingelesezko off side euskarara egokiturik. Jakineko hitz-jokotxoa zuen berekin: “Ortzai? Nun eongoepa zai? Ortxe eon ber ba zai!”

Posted on

Gizon abeslari burusoila

Bakartxo Arrizabalaga Labrousse

Ohiko esana da euskara ez dela sexista, gizakien arteko generoa –politikoki zuzenaren garaiotan «sexua» esatera ausartuko ote?– markatzen ez duelako.

Sexista izatea, hizkuntzen ez, baina hizkuntzen egile eta garatzaile garenon gaitasuna dela kontuan harturik, hizkuntzen gaitasun horretaz erraten dena gizartera ekarririk ulertu behar da, noski. Hartara, euskararen sexista ez izate hori seinalatzen dutenak euskaldunon gaitasun bat ari dira goraipatzen, nonbait, gora gu eta gutarrak!

Dena den, ez gu eta ez haiek, ez gurea, ez eta besteak ere, ez nituzke inolaz ere kalifikatu nahi; jokamolde sexistak, ezagutzen ditugun gizarte orotan gertatzen dira eta, adierazte moldeak desberdinak izanik ere, gizarteon barne-barnean den fenomenoa dugu.

Generoa edo sexua markatzen duten hizkuntzen sexismoa ez da markatzeagatik beragatik adierazten, ez da markatzea bera sexista; markatze moldean agertzen da sexismoa, hau da, markatzerakoan agerira sortzen dira hizkuntzaren egile kolektiboaren –eta banakoaren– ikusmolde sexistak.

Gizakien arteko generoa markatzeak, maiz, emakumeak agerrarazten ditu, nabarmendu gabe, hau da, gizonezkoen parean eta ez emakume gisa nabarmendurik: «La colonelle a ordoné = Le colonel a ordoné», «La reina ha dicho = el rey ha dicho»   Salbu hitz horiei esanahi desberdina ematen bazaie, generoaren arabera, hau da, «rey, reina = erregetza duena» izan ordez, «rey = erregetza duena» eta «reina = erregearen emaztea» egiten bada; hor femeninoaren esanahi bikoitza nahasgarri eta gure gizarteen nahasmenaren adierazle gertatzen da, generoa ez baita hor gauzetan bezalaxe gertatzen (argi da ez direla ber gauza «trabajar el acero» eta «trabajar la acera»).

Euskaraz, aldiz, «Cantatrice» eman nahi eta emakumea desagerraraztearen eta nabarmentzearen arteko ezinbesteko hautua agertzen zaigu.

Bazebilen aspaldi kontakizuntxo bat, non kirurgialari batek semeari ebakuntza egiten ziola kontatzen baitzen, semea lehendik aitagabea zela esana zelarik ere… gauza arraro hura nola posible zen galdetzen zen eta asmakizuna jende gehienentzat asmagaitza izanik ere, euskarazko bertsioan gertatzen zen inguruko bi erdaretan –genero markadunak– baino ilunagoa. Denborak eta medikuntzaren feminizazioak asmagarriagoa eginen zuten, segurki, asmakizun hura –aspaldi ez dut halako probarik egin, baina erranen nuke, egun, asmatzeko anitzez errazago litzatekeela–, hizkuntzen beraien bilakaerari batere kasu egin gabe ere. Abeslariaren kasura etorririk, tituluan bezala jokatuz gero, abeslari dena emakume bihurtzen da, gizon ez bihurtzeko asmotan. Horrek bi maila desberdinetan ezartzen ditu emakumeak eta gizonak, bigarren hauek bi gauza izateko aukera baitute, gizon nola abeslari, eta emakumeak, aldiz, emakume besterik ez, emakume izate horretara bidaliak dira (gara). Hor ikusten da euskaraz ere, neutroa maskulino dela, ez gramatikalki, baina bai ideologikoki, gainerako hizkuntzetan bezala.

Posted on

Iribas, zuretzat (III)

Asier Larrinaga Larrazabal

EZARTZEA

Javier Esparza, Nafarroako presidente izan nahi zuen upntarra, ez zen txikikerietan ibili hauteskunde-kanpainan. Nafarroako hezkuntza-sistema estatuko onena zela bota zuen eta, hori nahikoa ez balitz bezala, hobetzen jarraitzea agindu zuen. Berak irabaziz gero, ikasle guztiek ingelesa menperatuko zutela ikasketak amaitutakoan. Euskaraz, hitz erditxo bat ere ez. Euskara, nonbait, eragozgarri baino ez zaio estatuko hezkuntza-sistemarik onenari. Ez da gauza berria eta, dagoeneko, behin barik, birritan ahalegindu naiz ikuspegi horren kontrako argudioak eskaintzen.

Euskararen sustapena alde batera uzteko, oso argudio ezaguna da —hauteskunde-sasoian batez ere— herritarren benetako kezkak beste batzuk direla esatea. «Herritarrak benetan kezkatzen dituena lana da». «Herritarrak benetan kezkatzen dituena politikagintzako gardentasuna da». Eta hala. Ez dut nik ukatuko lana, gardentasuna, bizikidetza, osasuna eta beste mila problema kezkatzeko modukoak direla, baina konbentzimendu berarekin esan behar dut identitatea egiazko kezka dela edonorentzat.

Oso modu sinplean esatearren, identitatea sentimendu bat da, talde bateko kide izateko sentimendua. Normalean, talde edo komunitate bat baino gehiagotako kidetzat daukagu geure burua, pertsonaren nortasunak hainbat alderdi dituelako. Budista izateak kidetasun-sentimendu jakin bat ernarazten dit. Begoñako elizatean jaioa izateak, beste bat. Txistulari izateak, beste bat. Diabetikoa izateak, beste bat. EiTBn lan egiteak, beste bat. Eta, jakina, euskalduna izateak, beste bat. Sentimendu horietako batzuk konkomitanteak izan daitezke, eta beste batzuk, frikismoak. Sentimendu horietako batzuk kili-kili bat baino arin eta azalekoagoak izan daitezke, eta beste batzuk, transzendentalak. Hizkuntzak eragiten dituen sentimendu identitarioak sendo eta erabakigarrienetakoak izaten dira.

Pertsona batzuek larruazal kontrako larruazalaren berotasunean baino ezin dute sentitu taldekoak direla. Beste batzuk ezin erosoago sentitzen dira komunitate birtualetan. Baina babesa behar dugunean, elkartasuna, amultsutasuna, atxikimendua, aterpea, begikotasuna, urgazpena… badakigu nora jo: gure taldera, gure komunitatera. Zeren solidaritate-sareak identitateak ehuntzen ditu, ez bestek. Mozolo batek baino ezin dezake esan identitatea ez dela herritarren benetako kezka.

Eraso-argudioa: Herritarren benetako kezka gazteen enplegua da / osasuna da / haurren hezkuntza da / kaleko segurtasuna da.
Defentsa-argudioa: Identitatea lehen mailako kezka da edonorentzat.

Oso erraz igartzen dira kezka hori ahantzarazteko edo alde batera utzarazteko ahaleginak, batez ere ingelesaren bandera airean datozenean. Egia da mundu globalizatu honetan ingelesa ez dakienak ez duela gauza handirik egingo, baina hortik atera behar den ondorioa ez da ingelesa lehenetsi behar dugunik euskararen aurretik. Egungo munduan ingelesa euskara baino garrantzitsuagoa eta baliagarriagoa dela esatea argudio ustel bat da gure hezkuntzaren testuinguruan. Argudio ustela, bera darabilenak jakintzat ematen duelako gaztelania / frantsesa ez dela zalantzan jartzen. Argudio ustela eta maltzurra, bera darabilenak ondo dakielako hizkuntza faktore identitario berebizikoa dela.

Egunokaz, oso gogoeta interesgarriak irakurri ditut ingelesaren gai honek unibertsitatean eragiten duen problematikari buruz. Lehena, Igone Zabalak plazaratu zuen foro honetan bertan eta, asteon, Estitxu Garaik datu oso interesgarriak ekarri dizkigu. Jakin aldizkariaren 207. alean, bestalde, lan bi agertu dira gaiarekin lotuta. Bata Ane Larrinagak eta Mila Amurriok atera dute, eta bestea Karmele Artetxek.

Nik ideia bi baino ez ditut erantsi nahi. Lehena, aniztasuna balioesten ikasten / irakasten ez badugu etorkizuna amerikanizazioa dela. Nik miresmenez maite ditut Estatu Batuak, baina zer espiritu-pobrezia handia jasango lukeen gizateriak denok trokel bereko piezak izango bagina! Pena handiz irakurtzen ditut honelako albisteak, argi erakusten digutelako baliagarritasunaren logikak uniformizaziora garamatzala.

Bigarren ideia da ez dugula geure burua beste batzuek ezarritako mugimenduaren inertzian jausten utzi behar. Geure estrategiak behar ditugu.

Unibertsitatearen gaiari berriro helduta, ingelesa sartu behar den ala ez pentsatzen hasi aurretik, zer unibertsitate behar dugun pentsatu beharko da. Zalantza barik, gizarteak behar dituen profesionalak prestatzen dituena: gure inguruneko estandarren arabera formatuak eta ―engainatuta ez banago― euskaldunak.

Horraino bat etorriz gero, hurrengo, estrategiak datoz. Esan bezalako formazioa eskaini behar duten irakasle eta ikertzaileak ezin daitezke euren unibertsitateko txokoan jesarrita egon, jakina, baizik beste unibertsitate batzuekin eta beste jakintza-gune batzuekin etengabeko harremanean. Euren lanak eta emaitzak nazioartean zabaldu behar dituzte. Eduki dezagun, bada, gure unibertsitateetan itzulpen-zerbitzu on bat. Eta bidal ditzagun gure irakasle eta ikertzaileak beste unibertsitate batzuetako ikerketa eta proiektuetan lan egitera, mundu zabaleko mintegi eta sinposioetan parte hartzera, hemengo zein kanpoko enpresetan kolaboratzera.

Ahalegin horietaz gainera gure unibertsitateetako klaseetan ingelesa sartu behar dela aldarrikatzen denean, nik euskarari lekua kentzeko azpijokoa sumatzen dut, eta ez gure gizartearen interesen aldeko estrategia. «Euskarazko klaseek ez dute nazioarteko ikaslerik erakartzen». «Euskarazko adarrei eustearren, beste inon mailarik emango ez luketen irakasleak kontratatzen dira unibertsitatean». «Euskal unibertsitarioek mestizajea bizi behar dute». «Euskarazko talde askotan, pertsona bat edo bi baino ez dira batzen». Askok halakoak botatzen dituzte, inferentziarik egin gabe, baina ondorioa garbi baino garbiago utzita: lau abertzaluko menditarri atsegin emateagatik, eragozpenak, xahubidea eta kalitate-galera besterik ez zaio ekartzen unibertsitate-sistema osoari.

Lehengo bera diot: bide horrek amerikanizaziora garamatza halabeharrez. Tamalgarria da eramus askoren esperientzia entzutea. Egon diren lekuan egon direla, ingelesez bizi izan dira, ingelesez ikasi dute, eta pizzak eta burgerrak jan dituzte nagusiki. Euskaldunok ez dugu burbuila baten barruan egon behar, baina ez dugu gure identitatearen defentsan amore eman behar. Zein da EHUra erasmusak erakartzeko prezioa? Euskarari eta euskal kulturari ―gure identitateari― gero eta leku txikiagoa egitea? Doazela, orduan, etorri diren lekutik!

Posted on

Aizu, hau ez da adio esateko modua

(Leonard Cohenen beste kantu baten hitzak)

Juan Luis Zabala

Aizu, hau ez da adio esateko modua

Maitatu zintudan goizean,
gure musuak sakon eta bero,
zure adatsa burkoaren gainean
urrezko ekaitz logaletu baten antzera,
bai, askok maitatu zuten elkar aurretik,
badakit ez ginela lehenak izan,
hirian nahiz basoan
egin zuten irribarre gu biok bezala,
baina orain distantziak iritsi dira
eta biok egin behar dugu ahalegina,
zure begiak bigunduak ditu tristurak,
aizu, hau ez da adio esateko modua.

Ez naiz beste inoren bila ari
nire denboran noraezean nabilenean,
eraman nazazu bazterrera,
gure urratsak beti elkarren parean izango dira,
badakizu nire maitasuna zurekin doala
zure maitasuna nirekin geratzen den gisa berean,
gauzak aldatzen diren modua besterik ez da,
itsasoa eta kosta bazterra bezala,
baina ez gaitezen mintza maitasunaz edo kateez
eta konpondu ezin ditugun gauzez,
zure begiak bigunduak ditu tristurak,
aizu, hau ez da adio esateko modua.

Maitatu zintudan goizean,
gure musuak sakon eta bero,
zure adatsa burkoaren gainean
urrezko ekaitz logaletu baten antzera,
bai, askok maitatu zuten elkar aurretik,
badakit ez ginela lehenak izan,
hirian nahiz basoan
egin zuten irribarre gu biok bezala,
baina ez gaitezen mintza maitasunaz edo kateez
eta konpondu ezin ditugun gauzez,
zure begiak bigunduak ditu tristurak,
aizu, hau ez da adio esateko modua.

Hey, That’s No Way To Say Goodbye

I loved you in the morning,
our kisses deep and warm,
your hair upon the pillow
like a sleepy golden storm,
yes, many loved before us,
I know that we are not new,
in city and in forest
they smiled like me and you,
but now it’s come to distances
and both of us must try,
your eyes are soft with sorrow,
hey, that’s no way to say goodbye.

I’m not looking for another
as I wander in my time,
walk me to the corner,
our steps will always rhyme,
you know my love goes with you
as your love stays with me,
it’s just the way it changes,
like the shoreline and the sea,
but let’s not talk of love or chains
and things we can’t untie,
your eyes are soft with sorrow,
hey, that’s no way to say goodbye.

I loved you in the morning,
our kisses deep and warm,
your hair upon the pillow
like a sleepy golden storm,
yes many loved before us,
I know that we are not new,
in city and in forest
they smiled like me and you,
but let’s not talk of love or chains
and things we can’t untie,
your eyes are soft with sorrow,
hey, that’s no way to say goodbye.

Posted on

Akademia eta kalitatea, K galdu gabe

Estitxu Garai Artetxe

Interes informatiboa hartu du azken asteotan euskarak unibertsitatean duen (eta ez duen) egoerak. Gure 31 eskuko blog honetan bertan, Igone Zabalaren luma finak heldu zion gaiari, bikainki aztertuz ingelesaren ufada indartsuak esparru akademikoari eman dion astindua eta horrek euskarazko produkzioari dakarkion albo-kaltea. Igonek artikulu hura idatzi zuenean Ikergazte: Nazioarteko Ikerketa Euskaraz kongresua ate joka genuen. Orduz geroztik, gaiak bete ditu zenbait albiste eta, arrazoi ezberdinak direla medio, bolo-bolo ibili da «atsegin dut» gora eta «retuit» behera.

Hain justu, gai horri buruzko solasaldi interesgarria izan zuten Maggie Bullen (UPV/EHU) eta Mikael Karlsson (University of Iceland) ikerlari eta irakasleek. Ikuspuntu ezberdina erakutsi ziguten: ama-hizkuntza ingeles ahalguztiduna duten arren, biek ala biek ikasi dituzte beste bi hizkuntza, islandiera eta euskara, eta gaur egun euren jardun akademikoa hizkuntza horietan ere garatzen dute.

Halaber, Ikergazte kongresua igaro da jada, arrakasta handiz igaro ere. Durangoko Landako Guneak, euskal kulturaren plaza garrantzitsu horrek, oraingo honetan euskal komunitate zientifikoari eman zion aterpe. 200 ikerlaritik gora bildu ginen bertan, eta euskarazko ikerketa balioesteko eta ezagutzera emateko aukera aparta izan zen. Etorkizunari begira ere, erreferentziazko argitalpena izango da kongresuaren uztatik bildutako artikulu-bilduma mardula.

Alta, artean Ikergazteren aparretan geundenean, asteburuak errealitatea muturren aurrean jarri zigun berriro ere.

Batetik, Birreta gutxi dauka euskarak erreportajea ondu zuen Garikoitz Goikoetxea Berria egunkariko kazetariak. Unibertsitatean gabiltzanon testigantzen bidez, euskarazko ikerketak duen aitortza faltan jartzen du azpimarra. Gaur egungo ebaluazio-sisteman, kalitate-indize eta inpaktu-faktorearen diktadura dei dezakeguna ezarri da; hau da, aldizkaria eta argitalpena zenbat eta ikusgarriago, orduan eta balioespen gehiago. Itsaso handi horretan euskara bezalako arrain txiki batek ez dut tokirik. Euskarak bertako errealitatera egokitutako ebaluazio-irizpideak behar ditu, eta horiek landu eta onartzean dago gakoa. Hori da nik bederen erreportaje horretatik atera dudan ondorio nagusia. Unibertsitateak nazioartekoa behar du izan, baina ezin du inolaz ere ahaztu bizi duen gizarteari egin beharreko ekarpena.

Bestetik, medikuntzan graduatu berri diren ikasle euskaldunen aldarria entzun genuen Xabier Iturrasperen ahotik. Ahobizarrik gabe zerrendatu zituen euskal adarreko ikasle eta irakasleek dituzten zailtasunak. Ahobizarrik gabe adierazi zuen oraindik ere ezinezkoa dela ikasketak euskaraz burutzea. Eta ahobizarrik gabe azaldu zituen egoera iraultzeko ikasleek egindako proposamenak, ekimen eta protesta ugari eginagatik ere entzungor geratu direnak. Medikuek sendatzen dituzten birusak nola, halaxe barreiatu da graduazio ekitaldiko hitz-hartzea. Horretaz jabetzeko Youtubeko bideoaren ikustaldi kopuruari erreparatu besterik ez dago (astebetean 50.000etik gora). Gauzak horrela, asteburu honetan iritsi zaigu Jon Zarate EHUko Euskararen alorreko errektoreordearen erantzuna, hainbat komunikabidetan argitaratutako artikulu baten bidez (nik dakidala Argia, Berria eta Naizen).

Ez gaude aparretan, ez, baina ezta hondoan ere. Zailtasunak zailtasun, euskaraz ikasi, ikertu eta irakatsi nahi duen komunitateak aurrerapausoak nahi eta behar ditu. Ingelesaren sarrera geldiezina kudeatzeko eta euskarazko produkzioa hauspotzeko, ezin gara trenari begira dagoen behi-aldra izan. Zentzu horretan, oso aintzat hartzekoak dira medikuntzako ikasleen proposamenak, bai eta aipatu Berriako erreportajetik atera daitezkeen ondorioak ere. Ez dut inolaz ere zalantzan jarriko EHUk euskararekin duen konpromisoa, baina noren esku dago euskara ardatz duen ebaluazio-molde berria landu eta finkatzea?

Posted on

Itzulpen memorien babesean

 Maite Urkia Inza

Itzultzaile lanean hasi nintzenean teknologia nahiko gauza arrotza zen niretzat baina, aldi berean, oso gustura sentitu nintzen aurrean jarri zidaten ordenagailuari zukua ateratzen hasi nintzaionean. Eta ez dut ahaztekoa zein lagun onak izan ziren Mujikaren hiztegi gorriak, gaur egun ere mahai gainean ditudanak, kasu handirik egiten ez badiet ere.

Denborak bere bideari segitzen dio, ordea, eta orain ezin Euskalbarrik gabe bizi. Eskura-eskura hiztegi orokor eta teknikoak, hiztegi batua eta biblia handi bat bezalakoa den Orotarikoa. Nik behintzat astindu batzuk ematen dizkiet, hitz egokiak, onartuak, denontzat baliagarri eta bateratzaile izan daitezkeenak bilatu nahian, azken batean lan txukuna egiteko gogoari erantzunez. Hala ere, aitortu behar dut, itzulpen tekniko samarrek eskatzen dituzten mailegu hitzez nekatu antzean nagoenean, Zehazkira jotzen dut arnas bila edo, eta inoiz edo behin hiztegi gorrietara, Orotarikora ere bai maiz… Lur amankomun bat izan arren, bakoitzak bere ildoa ere egiten du itzulpenaren soro honetan.

Eta teknologiarekin jarraituz, Tradosen 2014ko bertsioa jarri digute lantokian. 2011koarekin alde handirik ez dagoela ematen du. Pantailaren goialdeko zerrenda batean ageri dira orain funtzioak (baita modu zaharrean ere), beharbada azkarrago ikusteko, nahiz eta zer non dagoen jakiteko bilaketa egin behar hasieran.

Tradoseko Workbenchekin hasi ginenean programa haren gaineko ardura eman zidan orduko atalburuak (beste lankide bati MultiTermen gainekoa). Letretan jarriagoa zen batentzat erronka polita izan zen teknologia kontu haietan pixka bat murgiltzea. Programaren “Ayuda” gaztelaniaz (ez ingelesez) egotea lagungarria izan zen, eta oraingo bertsio hauekin alderatuta, Workbench hura etxekoagoa zela iruditzen zait. Trados geroz eta gehiago sofistikatu dutela esango nuke eta, azkenean, geuretzat egokiena edo erabilgarriena dena hautatzen dugu; izan ere, lan duina energia gehiegi kontsumitu gabe egitea da kontua.

Ikastarotxo bat izan dugu eta hiru ideia jaso ditut: berrikuntzarik handienetako bat abiadura dela, ahazteko “filtro” eta “campo”ak, gauzak asko zailtzen dituztelako, eta memoria handi orokor bat edukitzea baino hobe dela adibidez sei edukitzea.

Edozein modutan ere, proiektuz proiektu jarraitzen dugu, 2011ko bertsioarekin ikasi bezala.

Posted on

Amasako sega-apustua

Irantzu Epelde Zendoia

[1] Amasa-n sega-apostu bat jokatu zan. Segalariak, bata liberala ta bestea karlista omen ziran.

Ta juzkalariak (“terzeruak”), geyago ebaki zuana beretakoa, liberala, etzalako, tranpa eginda besteari eman zion jokua.

Ortatik ixkanbilla latza sortu zan, ta apostulari oyetako bati andregayak despeira eman zion.

Orduan gure aitarengana etorri zan, andregayak nola utzi zuan eta Ameriketara zijoala bertsoetan jartzeko esanaz. Bai jarri ere gure aitak.

Bertsoetan auxe jarri-azi zion aitari:

“jakin naiko det nola zeraden
etortzen banaiz bizirik”.

Ta esan bezela, etorri omen zan atzera, bañan ordurako neska ezkondua zan, da ezkontza txarra egiña omen zan gañera.

Nik ez nuan mutil ori ezagutu.

__________

BERTSOAK

Bildurrik gabe esango det nik
egin nuben pekatua,
Santio-mendin sega-apostu bat
ortxen dago jokatua,
guk belar geyo ebaki eta
bestiai eman jokua,
egun ura zan, bai, neretzako
oso deskalabratua.

Bildurrik gabe nik esango det
pasatu zaigun guziya,
lagun artian koleratuta
nintzan izketan asiya,
uste det bada esan nuela
gauz bat ondo mereziya,
egun orretan izan genduben
erremateko auziya.

Andik urrengo nere pausuak
ziran andregayagana,
atia jo det, aita leyora,
gero alaba eta ama:
“Zu al zerade asarretuta
bullan ibilli zerana?
oyekin orla biar badezu
ez arrimatu nigana”.

Errespuesta nik eman niyon:
“Aizazu, dama gaztia,
ez nuan uste modu orretan
desanparatzen astia,
zurekin nere oraindañoko
itzak onela eztia,
borondatia kunpli dedilla
merezi badet uztia”.

Puntara fiña ez da izaten
erroparen ilbanua,
kulparik gabe utzi bearrak
ematen zidan damua,
ezaguturik borondatia
etzendukala sauna,
zure despeirak irazekita
Amerikara banua.

Barku batian enbarkatu naiz
parientiak utzirik,
beti orrela ibilli gabe
alkar ezin ikusirik,
gure Jainkoak irixten badu
nigana alako grazirik,
jakin naiko det nola zeraden
etortzen banaiz bizirik.

Adios nere aita ta ama,
zuek zerate aurrena,
senide edo parientiak,
andregayari urrena,
konsuelorik bate ez daukat,
triste da nere barren,
zuek utzi ta juan biarrak
neri ematen dit pena.

[1] Pello errotak jarritako bertsoak bere alabaren argibideakin (Argibideak: Mikela Elicegui. Bilduma: Antonio Zavala). 1963. Auspoa liburutegia, 33. (35-38. orr.).