Argitalpenak

Posted on

Hizkuntza artekaritza

Asier Larrinaga Larrazabal

Asko gustatu zait berriki Vicenzako Goi Eskolaren esku-orri batean irakurri dudana. Goi Eskola horretan ematen duten graduari Scienze della Mediazione Linguistica deritzo —alegia, Hizkuntza Artekaritzaren Zientziak—, eta itzultzaileak eta interpreteak prestatzen dituzte.

Beharbada, errazago irudikatzen ditugu artekari modura interpreteak, baina itzultzaileak ere bitarteko dira, zubigile, elkarganatzaile. Hobeto esanda, hala izan beharko lukete, zeren denak ez dira. Itzultzaile batzuek jatorriari egiten diote huts. Ur handitan sartu barik, ziur naiz behin edo behin «ur freskoa» harrapatuko zenutela dokumentalen batean edo artikuluren batean, eta irri egingo zenutela jatorriz «fresh water» zela konturatuta.

Beste itzultzaile batzuek xedeari egiten diote huts. Testu zailak sortzen dituzte, ilunak, xede-hizkuntzaren usain oso gutxi dutenak. Larria iruditzen zait. Halako testuak ez dira ezertarako ere, hartzailea ernegarazteko ez bada.

Itzulpengintzaren prestigioari komeni zaion baino sarriago, euskarazko testu baten aurrean, jatorrizkoa igartzeko ahalegin titanikoan aurkitu dut neure burua. Eroskiren zuku-ontzietan «kontzentratuz bestelakoarekin egindako sagar zukua» dio. Non zegoen itzultzaile-artekaria? Zer zubi egin nahi zidan? Eskerrak kasu honetan, gaztelaniazko bertsioa ondoan eduki barik ere, badakidan lehenagotik testu horrek zer eman nahi duen aditzera. Zoritxarrez, badira itzulpen mila bider okerragoak.

Posted on

Imitazioa

Iñigo Roque Eguzkitza

Ez dira gutxi gaur egun tiraderetan gordeta, ezin argira aterata, dauden itzulpenak. Eta lehenagoko denboretan ere ez ziren gutxi izango. Bartleby izkiriatzailearen hegalean, esaterako, editoreak gaztigatzen zigun Juan Garzia Salman Rushdie-ren Midnight´s Children euskaratzen ari zela, baina jaio gabe geratu ziren ume horiek. Juani galde eginda, txokoren baten zirriborroren bat egongo zela erantzun dit. Eta zenbat halako?

Silvain Pouvreau-ren Iesusen imitazionea (1669) dugu horien arteko. Seguruena euskaraz helduaroan ikasitako lehenbiziko euskal idazlea dukegu Pouvreau, eta idazle emankorra izan zen, baiki, baina liburu hura inprentara eman gabe geratu zen. Lan ehoak egin beharko zituen, alajaina, Imitazioaren bost liburuak euskaratzen.

Liburuak, ordea, ez zuen askorik itxaron behar izan euskaraz jantzita ateratzeko: 1684an, Aranbilaga Ahetzeko apaizak argitaratu baitzuen bere Jesu Kristoren imitazionea. Aranbilagak hirugarren eta laugarren liburuak baizik ez zituen itzuli, hala ere, obra osoa euskaratzeko asmoa agertu zuen arren.

Liburuak, beraz, apur bat gehiago itxaron behar izan zuen osorik euskaraz agertzeko, baina ez hainbeste urte, 1720an Mixel Xuriok bete baitzuen egiteko hori. Geroztik, izan dira beste bertsio batzuk: Martin Maister (Jesü-Kristen imitazionia, 1757), Frai Jose Kruz Etxeberria (Jesusen Imitacioco edo Berari jarraitcen eracusten duen liburuba, 1829), Duvoisin kapitaina (Jesu-Kristoren imitazionea, 1896), Leon Leon (Jesu-Kristoren imitazionea, 1929). Kontu egin Bibliaren ondoren Tomas Kempiskoaren (1380-1471) liburu honek beste ezein liburu katolikok baino zabalkunde handiagoa izan duela.

XX. mendearen hasieran, Donibane Lohizuneko Poxelu liburuzain ezagunak oraindik ez zuen Pouvreauren lanaren berri, nonbait, 1896n honela mintzo baitzen Euskal-Erria aldizkarian:

1720ean Murde Chourio, Donibane-Loitzuneko erretorak, leenbiziko aldikotz eskuarat itzuli izan zuen Jesu-Kristoren Imitazionea.

Kontuak kontu, Aranbilagak ere ez zuen Pouvreauren lanaren berri izan, Gaspard de Prielle Baionako apezpikuari egindako eskaintzan adierazi bezala. Laster ikusiko dugunez, ez zuen kalterako izango Pouvreauren erreferentzia izatea.

Ene jauna,

Jesu Kristoren bizitzearen Imitazionea haiñ nezesarioa bada Gurutzearen eta Ebanjelioaren Ume egiaskoentzat, non hetarik eziñ dispensa baititeke giristiñotasunaren izenari ukho egin gabe; hetako erregela ederrak ematen dituen liburu hau esta egundaiño izatu gure Eskaran orai arteraiño; denbora luzez nigar egiteko arrazoiñ handia izan dut Iaundoni Iauni Ebanjelistarekiñ ikhusteaz nihor eziñ ausarta zeitekela liburu hunen idekitzerat; beldurtasuna banuen entreprenitzeaz Eskuarat ematea ene aitziñeko eta ene denborako zuhurrek herabe zutenaz; baiñan nola espaita zilegi egiñ bidesko gauzetan bere indarrak konsultatzea, zure Ziburuko Elizan dudan Sakramenduen administratzeko arthak inspiratu darot haren pobluari zor nioela liburu bat haren hiskuntzarat ematea…

Azkenik, jostagarri gisa, liburuko pasarte bat aldatu dizuet hona (3. lib., 5.2 kap.), bi itzultzaileen lanak alderatzeko. Amodioan flako izatearen kalteez dihardu pasarteak (bixigarriren bat izan dezan zuentzat):

Pouvreau

Baina zeren oraino flako bainaiz amudioan eta eskas bertutean: hargatik beharra dut bortitz eta konsola nazazu.

Bisita nazazu bada maiz eta dotrina nazazu zure dotrina sainduez.

Libra nazazu pasione gaixtoetarik eta senda zazu ene bihotza afekzione desordenatu guzietarik, arren barrenean sendaturik eta ongi garbiturik egin nadin gai eta baso maitatzeko, bortitz pairatzeko, finko eta fermu irauteko.

Aranbilaga

Baiñan nola oraiño amudioan flako eta bertutean inperfekt bañais, badut beharra nezesarioki borthitz eta konsola nazazun, hargatik mais bisita; eta zure zuhurtzia sainduas argi nazazu.

Ene pasione guzietarik libra nazazu, eta afekzione erregelatu estirenetarik senda nazazu, ondoan barnean sendaturik eta ungi purgaturik, aski garbi egin nadin, zure maitatzeko, aski kuraios ungi sofritzeko, eta aski fermu edo konstant fiñeraiño perseberatzeko.

Itxura baten, Pouvreauren testua airosagoa da, seguruena Aranbilagarena lotuago dagoelako jatorrizkoari, eta hitz-aukeran herrizaleago.

Ez dezagun ahatz hau blog bat dela, eta utz dezagun bere honetan gaurko jarduna; ez, ordea, esan gabe itzultzailea muinean imitatzaile bat baizik ez dela.

Posted on

Balioan jarri

Irantzu Epelde Zendoia

Eztabaida sutsua Mario Moliner delako baten blogean: gaztelaniaz, ez omen dela gauza bera valorar eta poner en valor. Erantzunetako batean argibide gehiago: nola izango da ba, gauza bera, «valoremos las cualidades de una buena hembra» eta «pongamos en valor las cualidades de una buena hembra»? Jo dut DRAEra poner en valor aditz esapidearen bila: arrastorik ez. Ene. Alta, ez da arraroa RAEren webguneko iragarki eta berrietan: «El objetivo de la iniciativa es poner en valor la lengua española en Internet y en el desarrollo de la Sociedad de la Información» eta abar, eta abar.

Badirudi, gaztelaniaz, arkitekturan hasi zela esapide hori lehenik agertzen, hobetu, dotoretu nahi ziren guneei erreferentzia egiteko. Adibidea Manuel Seco, Olimpia Andrés eta Gabino Ramos-en Diccionario del Español Actual-etik jaso dut: «La plaza de San Pedro de Alcántara será una de las zonas afectadas por la acción futura de la Dirección General de Bellas Artes en relación con la puesta en valor del recinto amurallado de Plasencia». Ordea, arkitekturaren esparrua aspaldi gainditu eta bala-bala hedatu da esapidea Iberiar penintsulan barrena (Ameriketan ez, antza), bereziki kazetari eta politikarien hizkeran. Gaztelaniazko prentsa idatzian agertzen denean, halako aldarrikatze aire bat izaten du askotan. Adibidez, joan den igandeko azpititulu honetan (El Diario Vasco, 2012-11-11, 21. or.): «Gemma Sebastián, la autora de este proyecto, pretende poner en valor un trabajo que “pasa desapercibido”». Izan ere, Hondarribiko kofradiako sare josleen inguruko argazki erakusketa antolatu du Sebastiánek parte zaharreko arte galeria batean: «Costuras visibles».

Galizismo honen sorburua frantsesezko mettre en valeur aditz esapidea dela diote hispanistek. Frantsesez, bizigabeekin nahiz bizidunekin erabiltzen da gaur egun. Emakumeentzako aldizkari berri batetik atera ditut bi adibide hauek: «suivez nos conseils mode et apprenez à mettre en valeur votre décolleté», nahiz «savez-vous vous mettre en valeur?». Guri, baina, ez zaigu frantsesaren bitartez heldu honen euskarazko ordaina, gaztelaniaren bitartez baizik: balioan jarri. Honelako kalkoek badute, izaten dute, gutartean jasotasun bat hizkuntzaren goi maila eratzeko ahaleginean dabiltzanei erabat erakargarri egiten zaiena. Ikusi besterik ez Hegoaldeko euskarazko prentsa idatzian bolo-bolo nola zabaldu den, gorago aipatu ditugun testuinguruetan. Baina hemen ez naiz prentsa idatziaz ariko. Nigatik, delako kalkoak ñabardura bereziren bat ekartzen badu edo hutsune lexiko bat betetzera baldin badator, aurrera.

Azkenaldi honetan, egoera formaletako ahozko aurkezpenetan egokitu zait gure balioan jarri aditzea. Eta esango nuke nahikoa modan dagoela, gainera, unibertsitate arloko ahozko euskara jasoaren barrutian behintzat: «nik orain balioan jarri nahi nukeena da…». Gaztelaniazko resaltar, destacar-en ordain moduan tokatu zait azkenaldian. Hots, nabarmendu, azpimarratu esateko. Hau da nire kezka, ordea, proba egin baitut Baionako Fakultateko ikasle eta lankideekin: Hispanoamerikako hiztunei poner en valor bezain arrotz egiten zaiela Iparraldeko euskaldunei balioan jarri, testuinguru horretan behintzat. «Ahaztua dugu Iparraldea ezin baztertuzko kontua dugula, are Hegoaldean euskarari beregain iraunarazteko» (Sarasola dixit, Euskara batuaren ajeak, 9. or.).

Posted on

Sexologiako hiztegi baterako testuak itzultze/egokitzeak dakartzan kalteak

Juan Kruz Igerabide Sarasola

Afanisia deritza, Sexologian, gozatzeko ahalmena galtzeari.

Sarritan entzun izan dut itzultzearen erotikaren kontu hori, sedukzioarekin parekatuz itzulpen-prozesua. Beste hizkuntza bateko esapidea limurtu egin behar duzu, erakarri, zeuretu, eta, aldi berean, zu zeu beretu, biren arteko baturaren gailur orgasmikoa jo arte.

Ez dut ukatuko halakorik. Baina, benetan diotsuet probatu ez duzuenoi: ez dago ezer antierotikoagorik sexologiako hiztegi “zientifiko” batean parte hartzea baino. Afanisiak jota geratzeko arrisku bizia duzu. Hor bai itotzen duela esanak izana, eta areago oraindik esanari itzulinguru asko eman behar bazaizkio, handik eta hemendik hartutako iturrietatik abiaturik euskarazko esamoldeak osatzeko irrika katramilatsu horretan.

Bitxia da nola hozten den hizkuntzen arteko berezko erotika erotikari buruz modu “zientifikoan” jarduteko erabiltzen delarik; zerbaitek krak egiten du, Wittgensteinen esaldi ospetsu hura muturrera bota nahi baligu bezala: esan ezin denaz isiltzea hobe. Hots, erotikaz modu “zientifikoan” mintzatzen garelarik, jada ez da erotika; edo, beste hark zioen bezala, ez nau “ponitzen”.

Bide batez esanda, “ponitzen” hori euskaraz nola emango ote genuke? “Larruan erantzun” gehitxo esatea izango da noski. “Kitzikatu” zozoño geratzen da. “Jarri”, berriz, ez dakit: norbaiti hori esatea, gure herrian behinik behin, “pa Tudela” begira jartzeko gonbita edo agindua da. “Berotu” ere ez da, inondik ere, berotu aurreko zerbait baizik.

Horra enbidoa, baldin bada…

Posted on

Batzuetan, hiztegiak irakurtzen ditut

Itziar Otegi Aranburu

Orain dela urte batzuk, taberna batean ezagun batekin topo egin eta hizketan hasi ginen, eta, elkarrizketaren momenturen batean, irakurri berri nuen eleberri edo ipuin-bilduma bati buruz hitz egiten hasi nintzaionean, tipoak goitik behera begiratu, eta esan zidan, hotz: «Nik ez dut fikziorik irakurtzen, hori denbora-galtze hutsa da; nik saiakerak baino ez ditut irakurtzen». Gau hartan, ahoa bete hortz gelditu nintzen, baina, elkarrizketa hura gaur egun errepikatuko balitz, izango nuke zer erantzun: «Ba nik, batzuetan, hiztegiak irakurtzen ditut».

Egia da. Noizean behin euskarazko hiztegi elebakar bat hartu, eta irakurtzen hasten naiz, orrialdea zori hutsez aukeratuta. Ama-hizkuntzarekin lotutako zeraren bat izango da, beste hizkuntzetako hiztegiak irakurtzean ez baitut hainbesteko plazer (estetikorik) sentitzen. Usterik gutxienean, benetako harribitxiak aurkitzen dituzu. Gainera, ez didazue esango adibide gisa jartzen dituzten esaldi horiek ezin ederragoak ez direnik. Misterio-punttu bat ere badute, gainera, testuingururik gabe horrela jarrita. Zein altxorretatik ateratako perlak ote dira?

ainen. iz (*1746) G. Er. Deabrua izendatzeko leungarria. Ainenak hartu du.

jas iz itxura; gorpuzkera. Horra armada hori, halako jas eta muntakoa, printze delikatu eta xamur bat duela buruzagi. Halako dotoretasun bat bazuen Fogarty jaunak jasean.

magina iz (ezpata) zorroa. Nik ere erosi dut, beraz, sastakai bat, brontzezkoa, sendoa, larruzko magina eta guzti, gerrian loturik eramateko jantzien azpian.

Lanean, askotan erabili behar izaten ditut hiztegi elebidunak. Ez zaizkit asko gustatzen, ordea. Unibertsitatean Hizkuntzalaritzan ikasi nituen gehientsuenak ahaztuta dauzkat, baina bada oroimenean irarrita geratu zitzaidan irudi bat, semantikaren alorrekoa: mundua hiru dimentsiotako argazki alimaleko bat bada, hizkuntza bakoitzak mundua den argazki hori puzzle-pieza txikitan zatitzen du, pieza bakoitza kontzeptu bat izanik. Hizkuntza bakoitzak bere modura ebakitzen ditu puzzlearen piezak, eta, beraz, askotan ez datoz bat bi hizkuntzatako piezak. Hala, hizkuntza bateko hitz bakoitzean beste hizkuntza bateko hitz bat ahokatzen saiatzea, zulo karratuan pieza biribila mailu-kolpeka sartzen tematzen den umearena dela esan daiteke, hein batean.

Askotan, hiztegi elebidunak emandako ordaina abiapuntua izaten da. Adiera batean gutxi gorabehera bat etorriko dira bi hitzak, baina zuk behar duzun hitzaren ertz, ñabardura, konnotazio edo hizkuntz erregistro zehatzak lituzkeen beste hitz horren bila abiatzen zara, hiztegiak emandako hitza abiapuntutzat hartuta. Nora jo, ordea? Nik, lehendabizi, hiztegi elebakarraren adibideetara —lehen aipaturiko esaldi eder horietara— jotzen dut. Gero, sinonimo-hiztegietara. Baina bide horiek agortu dituzunean, nora jo? Baduzu ideia, baina falta duzu hitza. Edo, baduzu hitz bat, behar duzunarekin nolabaiteko erlazioa duena (Eurovoc: kausa-ondorioa, instrumentaltasuna, hierarkia, konkomitantzia, kokapena, antzekotasuna, jabetza…), eta hortik tiraka beste bat aurkitu nahi zenuke. Nola egin ideiatik hitzerako bidea? Nola joan orokor lauso batetik ordain zehatz egokira? Adibidez, nola joan peska-gauzatik durdo, zarbo, kabra, lentoi, buztanbaltz, makarel, ludxa, takarta edo papardora, beharbada ezkatadun eta lirdinga abisaletik igarota? «Bizimoduak egiten digu hiztegia», idatzi zuen Iñigo Aranbarrik lehengoan, eta hala da. Hiztegia, eta ezagutza. Arrain jendearena irakurrita, nire lagun batena etorri zitzaidan akordura. Lagun gajo hark saio ugari egin behar izan zituen psikoanalistarenean, etxean zuen hezetasun-arazo itxuraz konponezin batek eragiten zion herstura zela eta. Antza, iturgin, margolari, igeltsero, aparejadore eta arkitekto andana bat izanak ziren nire lagunaren etxean, hezetasun haiek aztertzen, baina inork ez zuen lortu ez arazoaren kausa aurkitzerik, ez haren ondorioak konpontzerik. Saio haietako batean, psikoanalistak esan omen zion, lanbide horretan ezinbestekoak diren seriotasun hotsandiko eta tournure bereziekin: «bada zerbait, munduaz dugun ezagutzaren alderdirik oinarrizkoenetik, galtzen ari garena». Esaldi hura luze aztertu eta eztabaidatu ondoren, ondorioa atera genuen egungo iturgin, margolari, igeltsero, aparejadore eta arkitektoak gai direla lan sofistikatu konplikatu berritzaileak egiteko, baina ahaztu egin zaiela nola egiten diren lanbidearen alderdi soil oinarrizko primarioenak. Edo halako zerbait.

De la idea a la palabra y de la palabra a la idea, esaten du, azalean, Julio Casares-en  Diccionario ideológico obrak. Bertan Filtración hitza begiratzen baduzu, coladura, exudación, permeabilidad, ósmosis, transvasación, rezurmarse, lloverse, sudar, impermeabilizar, gota, gotera, sedimento hitzak aurkitzen dituzu, besteak beste. Arrastoren bat ematen du, ezta? Bestalde, María Moliner hiztegian angustia begiratuta, irudipena dut nire lagunak psikoanalista-saio bat edo beste aurreztu izango lukeela:

1 (“Tener, Sentir, Causar”, etc.) f. Intranquilidad con padecimiento intenso, por ejemplo por la presencia de un gran peligro o la amenaza de una desgracia. Malestar causado por la sensación de no poder desenvolverse; por ejemplo, por tener más trabajo o atenciones a que acudir de aquellos a que es posible hacerlo o por estar rodeado de muchas cosas en desorden.

Agobio, agonía, ahogo, aína, angoja, ansia, ansiedad, ansión, comezón, congoja, cordojo, cordoyo, desasosiego, desazón, impaciencia, inquietud, intranquilidad, *malestar, nerviosidad, nerviosismo, opresión, padecimiento, *preocupación, presura, tensión, tósigo, zozobra. Abrumar, acongojar, oprimir, hacer padecer, ahogarse en un vaso de agua. No llegar la camisa al cuerpo, con el corazón en un puño, más muerto que vivo. Agonías, encogido, *pusilánime. Kafkiano. *Tranquilo. *Apuro. *Asma. *Prisa.

Tira, hezetasunetik hersturara daroan erlaziorik ez dut ikusten, baina zer nahi duzue. Gauza jakina da bizitza ez dela hiztegietan kabitzen.

Beste bilaketa bat: Rafael del Moral-en Diccionario ideológico obran Animales acuáticos begiratuta, informazio mordo bat aurkitzen dut. Entresaka eginda:

28.01 Tipología (pez, pescado, pesce, jaramugo…)

28.02 Clases y forma (acipenseriforme: esturión…)

28.03 Clases y familias (Ballena (cetáceos): ballena azul, ballenato, cachalote…)

28.04 Anatomía (aleta, aleta caudal, aleta dorsal, vientre: ventresca o ventrecha, ovas, hueva)

Adjetivos y adverbios: tropical, exótico, de colores, de fondo, abisal, volador, venenoso, tóxico…

Verbos y expresiones: nadar, flotar, boquear, frezar (restregarse para desovar), mugar (fecundar las huevas) …

Agian egongo da eta nik ez dut ezagutuko, baina nik neuk eskura daukadan hiztegi ideologiko bakarra nire gurasoak dira, lehorreko gauzetarako, eta aitaginarreba, itsasoko gauzetarako. «Ba al dago euskaraz hitzik hau eta hau esateko?», galdetzen diet. Batzuetan laguntzen didate, beste batzuetan ez.

Ez dakit zer pentsatuko duzuen, baina niri izugarri lagungarria irudituko litzaidake norbaitek euskararen puzzle txukun-txukun bat egingo balu, ideiatik —intuiziotik?— hitzerako bidea egin ahal izateko, edo orokorretik zehatzera, edo hitz batetik besterako jauzia, hitzon arteko harremanetik tiraka.

Beraz, hiztegigile preziatu horiek, hau irakurtzen baduzue, har ezazue mesedez euskarazko hiztegi analogiko, ideologiko edo dena delako bat egiteko lana, otoi. Izugarri estimatuko genizueke. Eta, egiten duzuenean, ez ahaztu mesedez itoginei buruzko atal on bat sartzea; hartara, euskara darabilten iturgin, margolari, igeltsero, aparejadore eta arkitektoei ez zaie ahaztuko hezetasun-arazoak nola konpontzen diren.

Posted on

Hitz joko bat nola itzuli

Angel Erro

Zinemaldian ikusitako König des Comics dokumentalak irteeran eztabaidatzeko aukera eman zigun, ez filmaz, behin haren eskastasuna aho batez ebatzi dugula, baizik eta hiruroi atentzioa eman digun beste kontu bati buruz. Jatorrizkoaren hitz joko bat nola itzuli duten.

Ralf König gay tematikako komikigile alemaniar ezagunaren zinta umoristiko batzuk erakusten zaizkigu filmean, egilearen beraren ahotsean, gay munduko egunerokotasunean oinarrituak, ohi bezala. Haietako batek ondokoa irudikatzen du: eserleku batean biluzik itxura arrunteko gizonkote batek intzirien artean suck my duck, suck my duck esaten dio bere aurrean belauniko dagoen gizon itxuraz ikasiagoari. Honek bekainak goratzen ditu baina ez dio felazioari uzten. Eseritakoak, plazerean gora, oh yeah, suck my duck, suck my duck jarraitzen du, eten gabe, suck my duck, besteak egonarria galdu eta deiadarka batean SUCK MY DICK… MAN SAGT DICK zuzentzen dion arte.

Esketx irri emangarriak, film osoak bezala, azpitituluak ditu, pantaila barruan gaztelaniaz, eta, pixka bat beherago, proiektagailu baten bidez, azpititulu elektronikoak, euskaraz. Behin zinema aretotik aterata, hitz joko honen itzulpenak konparatu ditugu. Gaztelaniaz, “chúpame el pollo, chúpame el pollo” dio batek eta hizkuntzetan trebeagoak “chúpame la polla, se dice polla” zuzentzen dio. Euskaraz, “miazkatu makila, miazkatu makila” eta “miazkatu zakila… esaten da za-ki-la!”.

“Pollo-polla” eta “makila-zakila” bikoteen egokieraz mintzo, gaztelaniazkoaren hurbilketa goraipatu, kasualitate semantikoa, horrek dakarren erraztasun guztiarekin. Itzulpen ia ezinbestekoa dirudiela adostu dugu. Euskarazkoak ere ematen du ez duela aukera handirik uzten, pentsatzen hasi gara ea beste hitz pare bat bururatzen zaigun, makila ez bezain falikoa den beste zerbait, zeren eta, egia esanda, makila hitza edozeinek erabil lezake testuinguru horretan, eta, jakina, horrek eragin komikoa murrizten du.

Hiruretako inor ez da jabetu hitz joko horretarako aukera egokiena bere horretan, itzuli gabe, uztea dela. Ingelesez. Alemanezko testuan zegoen bezalaxe. Izan ere, esketxaren komikotasunaren giltzetako bat film pornografikoen hizkera (jatorrizko bertsioan) imitatu nahi irrigarrian zetzan, eta ingelesez hanka sartzeko eskubidea euskaldunek eta gaztelaniadunek ere badugu, ez soilik alemanek.

Posted on

Galdera bat

31 eskutik

Editoreok prestatu dugu gaurko ekarpentxoa… eta lana emateko! Zalantza batez galdetzea erabaki dugu.

Erabaki garrantzitsua da, langile askori eragiten baitio eta beste enpresa batzuetan ere aplika daiteke.

Era horretako esaldiak irakurtzen ditugu zenbaitetan, eta pentsatzen dugu: “langile askori eragiten baitio” bakarrik da hor kausala, ala ondotik datorrena ere bai? Eta, juntagailuaren ondotik datorrena ere kausala baldin bada, ez genuke beste bait- bat beharko? Kausa-zentzua aurretik adierazten duen lokailu bat sartuz ere saihesten da arazoa (arazo baldin bada):

Erabaki garrantzitsua da, langile askori eragiten baitio eta beste enpresa batzuetan ere aplika baitaiteke.

Erabaki garrantzitsua da; izan ere, langile askori eragiten dio eta beste enpresa batzuetan ere aplika daiteke.

Beste adibide pare bat, bat laburrean eta bestea luzean. Uste dugu azterbide bera aplika daitekeela.

Han garbi markatua zen bidea, orbela lurrean itsatsia baitzegoen eta ilunago ageri zen tarteka.

Hori hala izan da XX. mendearen lehen erdian, baina ez azken berrogeita hamar urteetan, historialariek ez baitute ia ikertu garai hori, eta beste gizarte-zientzialarien eskuetan —politologo, soziologo, antropologo eta jurista, batez ere— utzi dute zeregin hori.

Zuen iritziaren zain gelditzen gara. Eskerrik asko. Iruzkinak egiteaz gain, klik bat edo bi ere egin dezakezue hemen behean, egokien deritzozuena hautatzeko (jakinaraziko ditugu emaitzak):

Posted on

‘Haren’ eta ‘bere’: sasitik berrora

Beñat Oihartzabal

Gramatika kontu hits horietako bat: haren eta bere. Horra ene gaia, hizkuntzazko eredugintzan aurki daitezkeen mugen erakusgarri  gisa har daitekeena.

Duela hogeita hamar urte, gauzak larri-larriki emanez honela ziren: Iparraldeko euskaran, haren eta bere izenordain genitiboek elkar kanporatzen zuten: haren ez zen sekula izenordain bihurkari gisa agertzen, eta bere berriz gisa horretan baizik ez zen erabiltzen.  Horrela  azaltzen zituen gauzak Lafittek bere gramatika ezagunean, Lapurdiko itsas hegian gauzak doi bat aldatzen hasiak zirela seinalatzen bazuen ere; (ikus OEH, bere sarrera).

Hegoaldean, haatik, aspaldi hasi aldaketa baten buruan iduriz, gauzak beste era batean agertzen ziren: Iparraldean bezala haren ez zen sekula erabiltzen izenordain bihurkari gisa, baina bere, izenordain bihurkaria izateaz gainera, bestela ere ager zitekeen. Bi izenordainek, beraz, ez zuten elkar kanporatzen, eta bere, ondorioz, haren izenordainaren eremuan sartu ondoan, honen erabileremua ttipituz zihoan; (gauzen ez nahasteko beraren izenordaina bazterrean utziko dugu hemen).[1]

Garai haietan, Lafitteren eraginagatik hain segur, haren eta bere izenordainen arteko bereizketa garbia Iparraldeko ‘euskara onaren’ marka bihurtu zen. Anitzek, erabilera zainduetan bederen, begiratu nahi zuten. Ordea, denbora horretan berean, euskara zaindua batuago egiten zuen prozesu indartsuak kontrako joera indartzen zuen, Hegoaldeko jokabideak bereizketa horri bizkar ematen baitzion, eta euskara batuan ere, Iparraldeko erabilera klasikoa gaitzesten ez bazen ere, Hegoaldeko eredua onartu baitzen (ikus EGLU-I, 69. orr .).

Zer gertatu da azkenean? Hauxe, ene ustez. Euskararen gizarte egoera arras ahula izanik, Iparraldeko irakasle, kazetari, eta bestelako hizkuntzako eredu emaileak egoera nahasi, ezin menderatuzko batean aurkitu dira. Hizkuntzaren bilakaeraren dinamikari Hegoaldeko jokabidea piskanaka hedatzea zerraion. Halere, haren-bere bereizketa klasikoa atxiki nahi zuten anitzek, Iparraldeko ereduaren ikurtzat baitzeukaten. Egiazki, horretarako ahalik izan gabe haatik, franko zaila baita bereizketa hori arras bereturik ez daukan norbaitentzat, kanpoko arau batzuei jarraikiz haren errespetatzea. Arau bihurriegia da, aldi guziez, izenordainaren aitzinkaria perpaus bereko aditzaren argumentu gramatikaletako bat ote den behatzea eskatzen duena. Are gehiago, gizartean nagusi den hizkuntza ereduak holako araurik ez duelarik, eta auzo erdarek ere horrelako izenordain bitasunik ez dutelarik.

Horrela, askok erregela buruhausgarri horretarik atera izan duten ondorio bakarra izan da bere gehiegi erabiltzen zela, eta anitzetan haren tokian haren eman beharra zela ‘ongi’ mintzatzeko. Emaitzak, Iparraldean irratizko euskal emankizunak aditzen dituenak edo hemengo egungo irakurgaiak ikusten dituenak gero eta maizago ikus ditzake: gehiegizko zuzenketa baten ondorioz edo, zenbaitek gero eta gehiago haren (eta areago haien pluralean) erabiltzen baitute izenordaina bihurkari den testuinguruetan ere.

Gaur arte, bere genuen holako ingurumenetan erabil zitekeen forma bakarra euskalki guzietan eta garai guzietan. Orain, bere-ren gehiegizko hedapenaren kontra joan nahiz, gauzak are nahasiago egin ditugu Iparraldean, eta haren-en erabilera garbiki mugatzen zuen gramatika araua (haren izendordain bihurkari gisa agertzeko ezinean gauzatua) gero eta maizago urratzen da, paradoxikoa bada ere, zaindu nahizko erabileretan bereziki. Joera ‘makurra’ zuzentzeko orde, are makurrago egin dugu, nahasmendurik ez zen tokian ere saltsa sortuz.[2] Sasitik berrora, hots.

[1] Bi jokabideak agerrarazten dituen adibide bat:

Erabilera klasikoa: Pello oso gaizki da; haren burasoek ez dakite nora eraman.

Hegoaldeko erabilera zabaldua: Pello oso gaizki da; bere burasoek ez dakite nora eraman.

[2] Gehiegizko zuzenketa erakusten duen adibide bat (haren emanik bere behar zen lekuan):

Pello oso gaizki da; halere, haren burasoek ez dute ospitalera eraman nahi.

Posted on

Aurretestua eta ondotestua

Elixabete Perez Gaztelu

Hemen ez ezik (hibridazioa), beste leku batzuetan ere atera da (ItzuL posta-zerrendan ere bai), era batera edo bestera, erdal aurrizkidun hitzak euskaraz eman beharrak askotxotan sortzen duen gogoeta. Gai luzea da eta adar askokoa eta ez du ezinbestean, baina askotan badu, orain proposatzera noanarekin zerikusia. Estreinaldi honetarako adarretako bati (adaxka bati) helduko diot, baina ez, lehenik eta behin, plaza honetara gonbidatu nautenei eskerrak eman gabe.

Aurretestu eta ondotestu izenak atera zaizkit irakurraldi batean. Ulertzen dut bataren eta bestearen esanahia: “testugileak aurretik egiten duen testua, azkena ez dena, hasierakoa” edo izan daiteke lehenaren parafrasia, eta “berrikusi, zuzendu eta behar den guztia egin ondoren testugileak erakusteko modukotzat edo jotzen duen azken testua” bigarrenarena.

Lehenak ez dit zer pentsatua eman, baina bigarrenak bai. Zer ikusi dut, bada ondotestun aurretestun ikusi ez dudana? Egia da ondoeza, ondo iritzi…, ezkerreko osagaia aditzondoa duten hitzak guztiz ohikoak zaizkidala. Mugakizuna bada ondo izena ere (etxe ondo, eguerdi ondo…), ugaritan, baina ondo izena mugatzailea duen izen elkarturik inoiz entzun eta/edo irakurri dudanik ez daukat gogoan.

Eta, ildo horretatik, sortu zaidan galdera da ea Euskaltzaindiak Hitz-elkarketa/4ko sailkapenean aurreproiektu moduan kokatzen dituen elkartuek baduten mugarik. Bestela esanda, ea zeinahi “leku-denborazko” izen izan daitekeen izen elkartuen ezkerreko osagaia. Hona aurkitu dudan egoera.

Orotariko Euskal Hiztegiari azaleko begiratua egin diot. “Leku-denborazko” izen hauek ikusi ditut hitz elkartuen ezkerreko osagai (ez dira guztiak izango, baina gehientsuenak direlakoan nago), batzuk emankorragoak besteak baino: aitzin, albo (gutxitan), alde (gutxitan), arte (apenas), aurre, atze, azpi, barne (kide dituen hurrengo biak baino maizago), barren, barru, bazter, behe, gain, gibel, goi, inguru (gutxitan), kanpo. Ondodunik bat ere ez.

Hiztegi Batua, Euskal Hiztegia (Sarasolarenak, bi edizioak), Euskalbarren kontsulta daitezkeen hiztegiak (Elhuyar, Labayru…), Euskalterm, Egungo Euskararen Hiztegia… ere begiratu ditut eta ondorio bera eskuratu: ezkerreko osagaia ondo (‘leku-denborazko’) izena duen elkarturen adibide alerik ez.

Sarasolaren Euskal Hiztegian begiratu besterik ez dago ohartzeko, batetik, hitzei alboratzen dien urtearen lekukotasunaren arabera, horren “betiko” itxura duten hitz batzuk behintzat XIX. eta XX. mendea arte ez direla sortu (hizkuntzari begira zaharra eta berria zer den alde batera utziko dut orain). Adibidez, artizki 1965ean dauka jasoa (ez dago arte hori mugatzailea duen hitz gehiago), atzizki ere 1916an.

Bestetik, mugatzaile “leku-denborazko” horietako batzuk oso hiztegi-sarrera gutxitan daude jasoak: bakarrean (edo ia bakarrean) batzuk. Esate baterako, alboz eratutako bakarra dago, alberri (1816 albo-erri), inguru duen izen elkartu hiztegi-sarrera denik ere bi: ingurune (1571) eta ingurugiro (1952). Baina adibide gehixeago dauzkaten aurredunak ere, adibidez (hiztegi horrek dakartzan zazpiak) 1842tik honanzkoak dira (zaharrena aurresku (1842) eta berrienak aurreikusi eta aurreiritzi, 1977koak). Bistan da euskal hiztuna premia lexikoak asetzen noiz eta nola joan den.

Ez dut honenbestez dudan jarri nahi lerro hauek idazteko aitzakia eman didatenek, jakintza alor horretako adituek, terminoren bat behar izatea ‘azken testua’, ‘testu erabatekoa’, ‘testu erabat orraztua’… adierazteko. Horren garbi ikusten ez dudana da ondo izena erabiltzea, hain zuzen, ‘guztia egin ondorengo’, ‘denboran azkena’ adierazteko.

Ondotestu —beharbada, agian, apika…—, zerbait izatekotan, alboren modura ulertuko nuke? OEHk bai, baina Hiztegi Batuak jasotzen ez duen alberria ‘alboan dagoen herria’ bada, ondotestu, ‘ondoan dagoen testua’ litzateke? Gaur-gaurkoz nik behintzat nahiago nuke adierazpide sintagmatikoa “azken testu”, “ondoren egindako testua” edo antzeko zerbait.

Guztiarekin ere, egia da jakin ere ez dakigula norbaitek (erdaratik euskarara itzuli behar zuen hiztegigile batek baino gehiagok batez ere) baliabide lexiko hau, “leku-denborazko” izenak mugatzaile gisa, erabiltzeko proposamena egin zuenean edo erabili zuenean euskaldun deskodetzaileek, hitza behar zuten euskaldun horiek zer pentsatzen zuten.

Posted on

Itzulpena eta ideologia

Koldo Biguri Otxoa de Eribe

Ustez, denok bat gatoz esatean itzultzaileok ez dugula geure ideologiaren baldintzapean egin behar itzulpenik; gure lanbidearen oinarrizko jokamolde etikoaren arau bat edo da hori, gure arautegi deontologikoan nonbait jasota egongo dena. Errealitatera etorriz, ordea, arau etiko hori noizbait hausten dela erakusten duen adibiderik ez da falta.

Duela gutxi, adibidez, eztabaida sortu zen Itzul zerrendan “copago” hitzaren itzulpena zela eta; eta ez ziren hain gutxi izan hitz horren euskal ordaina emateko orduan “berrordainketa” defendatu zutenak, hori delako(an) beren ustez benetan gertatzen dena; eta pentsatzekoa da itzuli ere hala itzuliko zutela testuren batean edo bestean.

Bat etor gaitezke uste horretan, baina ez dut uste itzulpen-proposamen hori zuzena denik, etikaren eta deontologiaren ikuspegitik behintzat. Izan ere, “copago” hitzaren aldamenean, gazteleraz ere ikusi-entzun izan da “repago” kontzeptua, iritzi artikuluetan edo tertulietan, baina, beti ere, esan bezala, iritzi baten babespean. Zer esanik ez, euskaraz ere hitz bana egon liteke, eta egon beharko lukete, bi kontzeptuentzat, ez bakarra, norberaren nahierara.

Bat etor gaitezke, orobat, esatean bai “copago” eta bai “repago” hitzak ideologikoki markatuta daudela, edo ideologia argia dagoela horietako bakoitzaren azpian; eta lehenengoa, azken finean, itxura neutraleko eufemismo hutsa dela. Baina testu batean bata agertzen bazaigu, ezin dugu bestearekin itzuli, horren azpian datzan ideologiarekin ez gatozelako bat.

Beste adibide gehiago ere badaude. Esate baterako, Bilboko Urkixo zumarkaleko postetxean, lehoi-postontzien azpiko plakan ageri den “Nacional / Estatu barrua” itzuli zuenak ez zuen behar bezalako etikaz jokatu itzulpen hori eskatu zion erakundearekin, bere ideologia lehenetsi baitzuen; antzekoa gertatu da (gertatzen da) DNI delakoarekin: ikusi bestela hemen esandakoak.

Jakina, gutako bakoitzak gure bizitza pertsonalean nahi duguna erabil dezakegu, baina itzultzaileak garenean, ematen zaigun testuari eta lan-emaileari zor diegu leialtasuna, eta, kasu askotan, argi dago agiri horren izendapen ofiziala baino ezin dela erabili. Besterik da, “nacional” hitzarekin jarraituz, elkarteren batek edo beste edonork ateratzen duenean gurean ere hain ohikoak diren gabonetako loteriako partizipazioetan, argitaratzaileak nahi duen izendapena erabiltzea, “Espainiako Loteria”, “Gabonetako Loteria”, “Estatuko Loteria” edo nahi duena, partizipaziogile horrek baduelako eskubidea berea den produktuan nahi duen izendapena erabiltzeko.

Azken adibide bat ipiniko dut, niri neuri gertatua (eta barkatu adibide pertsonala ekartzeagatik). Samaniegoren alegiak itzuli nituenean, euskarara itzulitako alegiei buruzko tesi bat egin zuen norbaitek kritikatzen zidan genero-irizpidea kontuan ez izatea eta “hombre” hitza “gizon” itzultzen nuela, eta ez “gizaki” edo “gizon-emakume”. Alde batera utzita hitz neurtuetan egindako itzulpen batean silaba bat gehiago edo gutxiago izateak duen garrantzia, uste dut kritika hori egin zuenak ez duela ulertzen XVIII. mendeko testu batean nekez aurkituko dugula gaur egungoa den irizpide hori eta, gordin esanda, Samaniego matxista bazen, haren itzulpenetan ere matxismo hori agertu behar duela itzultzaileak.

Honi lotutako azken anekdota batekin nahi dut bukatu: nire interprete lanetan noizbait gertatu zait elkarte feministaren batek antolatutako mintzaldi batean norbait etortzea kabinara esatera hizlariak, adibidez, “hijos” esaten duenean, “seme-alabak” itzuli behar genuela, beti ere genero-ikuspegiari amen eginez… baina hori ez ziotela esaten hizlariari!

Beldur naiz, ikusitakoagatik, bai itzultzaileok baita beste askok ere lehenago aipatu dudan araudi deontologiko edo etikoa berrirakurri beharko genukeela noizean behin.