Argitalpenak

Posted on

Inor(k) gutxik

Elixabete Perez Gaztelu

Ikasle-irakasleontzat i(ra)kaskuntzaren jardun ezinbestekoa eta aberasgarria da testu-zuzenketa. Testuon irakurraldian batzuetan irakasleok geldi egin behar izaten dugu ikasleak erabili duen hizkuntza molderen batek begia jo digula eta: gure ezaupide-jakintzei atximur egin eta ikaslearen delako horrek akuilatzen gaitu pentsatzera eta ikastera.

«Inor gutxik asmatu du halako teoriarik», «inork gutxik asmatu du halako teoriarik» —bestela esan, inor gutxik / inork gutxik— idatzita ikusteak eman digu hizpidea.

Ergatibora murriztuko dugu aurkezpena, ikusiko dugun bezala, ez baitirudi gainerako atzizkiek bikoiztasuna sortu dutenik inor gutxiri / *inori gutxiri, inor gutxiren(gan)(dik)… / *inoren(gan)(dik)… gutxiren(gan)(dik)…

Orotariko Euskal Hiztegiko adibide gehienetan inor gutxik moldea da nagusi; sintagmaren bukaeran besterik ez dute erabiltzen atzizkia autoreek. Letra lodiz markatu ditugu absolutiboak ez diren sintagmak; gehienak ergatiboak dira:

Inor. INOR GUTXI (Dv (nihor guti), A Apend). Casi nadie, pocas personas. “Nihor gutik sinhetsiko du hori” Dv (s.v. nehor). “Poca gente” A Apend.  Nehor guti dantzatzen da edana eztenean. Ax 413 (V 268). Nihor guti trebe den lekuetan. SP Phil 288. Nihor gutik ezagutzen ditu haren sekretuak. Ch III 46, 4. Egia da nihor guti mintzo dela penitentzia hartaz. Lg I 24. Nola gerthakari txarraz nihor guti orhoit baita hel dadien artean. Dv Dial 66. Nihor gutik sinhetsiko du Yainkozko lana dela. Hb Egia 83. Zenbat dira aeri jarraitzeko asmua arturik ere saiatutzen diranak aleginaz? Iñor gutxi. Bv AsL 194. Jaun gazte bat nehor guti bezalakoa. HU Aurp 208 (v. tbn. 153). Nik dakidana da haren eta halakoen gaixtakeriaz nehor guti entzunen duzula mintzo. Eskual 24-2-1905 (ap. A). Lan egiteko iñor gutxi ta / mayian eziñ kabitu. Tx B II 60. Iñor gutxik ezagutzen zuten leize sakon bat ezagutzen zun inguru artan. Etxde JJ 116. Nehor gutik dakike noiztik eta nondik datorren ene pertsutako tirria eta gostua. Xa Odol 24. Izugarriak eta inor gutxirentzakoak ziren antzina urrutiko bidaiak. MEIG III 102. Azkueri adina inor gutxiri zor diogu euskaldunok. MEIG VIII 94.

v. tbn. Nihor guti: Dh 51. MarIl 17. Arb Igand 83. Nehor guti: Barb Sup 133. Ox 69. JE Ber 20. Lf in Zait Plat XVI. Ardoy SFran 44.

Pentsa daiteke datuotan oinarritu dela Hiztegi Batua inor gutxik moldea erabiltzeko aholkatzeko, berariaz hala ez badio ere. Adibideak ikustean horixe ondoriozta dezake behintzat kontsultagileak:

inor gutxi:  inor gutxik sinetsiko du hau; inor gutxiri entzun diogu hori.

Hala guztiz ere, OEHko hiztegi-artikulu horretan bertan ergatibo kasuaren atzizkia errepikatua duten hiru adibide ere badaude (inork gutxik moldekoak). Autoreak: XVII. mendeko Jean Haranburu eta Silvain Pouvreau, eta XX.eko Koldo Mitxelena.

Hau da kofesioko mirailla, eta nihork gutik bere konzienzia deskargatzen duen pontuak. Harb 185. Nihork gutik hura ezagutzen du. SP Imit III 46, 4. Euskaraz egungo egunean inork gutxik bezala dakielako. MEIG III 137.

Informazioa osatzearren, Koldo Mitxelenaren euskal lanetan (MEIG bilduman) ere begiratu dugu eta (okerrik ezean) ikusi inor gutxik sei testutan eta inork gutxik bitan darabiltzala: OEHn jasotako adibide horretan (1965ekoa) eta 1979ko lan bateko beste honetan:

Inork guttik aipatzen du (Quinek, esate baterako) 1933an jadanik agertua zela polonieraz. (MEIG VII 185).

Era berean, OEHn ikusi dugu ergatibo ez diren beste sintagma batzuetan ere badarabilela Mitxelenak inor gutxi moldea: inor gutxirentzako eta inor gutxiri (OEHko adibideak besterik ez ditugu ikusi) eta MEIGen inor gutxirengan ere behin ikusi dugu. Guztiarekin ere, Mitxelenaren euskal corpus osoa aurrean izanda, arras adibide gutxi dira.

Datu-bilketaren azken urratsa EPG corpusean egin dugu eta alderatu inor gutxik eta inork gutxik. Hauxe emaitza:

Inor gutxik Inork gutxik
Emaitza: 278 agerraldi / 139 esaldi Emaitza: 130 agerraldi / 65 esaldi
Liburuetan: 47 esaldi / 35 liburu Liburuetan: 31 esaldi / 25 liburu
Prentsan: 92 esaldi / 92 artikulu Prentsan: 34 esaldi / 34 artikulu

Bidenabar esan dezagun Mitxelenak erabilitako inor gutxiri, inor gutxiren eta inor gutxirentzat-en lekukotasuna ere begiratu dugula corpus aukeratuan eta ikusi arrunt lekuko gutxi dituztela guztiok: inor gutxiri (Patxi Ezkiaga eta Joxerra Garziaren liburu banatan), inor gutxiren (adibide bakarra, Koldo Bigurirena) eta inor gutxirentzat (adibide bakarra, prentsakoa).

Ondorio hauek gutxienez atera daitezkeelakoan gaude:

  • Badirudi OEHko datuak eta Hiztegi Batuaren ahaleginak ahalegin(?), EPGren arabera behinik behin, inork gutxik moldea lekua hartzen ari dela euskal  testuetan, eta ez bakarrik prentsan. Lankide batek (eskerrik asko, Esther) ohartarazten dit, akaso, *guzti honek –> honek guztiak bideratzeko saioak izan dezakeela zerikusia batzuengan. Litekeena da.
  • Datu guztiak aurrean izanda, inork gutxik idatzi duen ikasleari esatea badaukagu inor gutxik moldeak tradizio zabalagoa duela, eta pentsatzeko, esate baterako, ez dugula *deusek gutxik, *ezerk gutxik eratu (nahiz, jakina, ikasleak erantzun dezakeen inor bizidunak aukera handiagoa duela egilea izateko eta, horrenbestez, ergatiboa behar izateko, deus eta ezer bizigabeek baino, bizigabeok egile eta ergatibodunak izan daitezkeen arren). Eta, horrenbestez, bietako bat aukeratzekotan, Hiztegi Batuaren ildoan jarraitzea, hobe.
  • Bazterrekoa. Itxura batean, absolutiboa eta ergatiboa ez denean hiztunok inor gutxi baino beste adierazpide batzuk nahiago bide ditugu antzeko ideia adierazteko (ez al dira asko ugaritzen ari gutxi batzuk, pertsona gutxi…?). Baina hori beste gai bat da.
Posted on

orain ere gehiago dira orenak, egunak baino

Miel Anjel Elustondo

frantzizko laphitz irakurri bitartean, idazten ikasiko ote dugun esperantzatan ikasten, bertzelako lanik ere egin behar ukaten du mortalak, sasoi bateko kristauak. horrela heldu nintzen orain hamabortz egun iruñera, gisa berean heldu burlatara, halako euskara teknikari bat atzemanen genuen ustean. menturaz, usaina aditu zigun, eta eskapatu xoria. haren atean jo genueneko –udaletxeko harrera ere ez genuen iragan!–, eskapatua zen hura. jo eta buelta, autoa hartu eta etxera. autora bidean, hala ere, liburudenda, iraganetik salbu egundaino heldu dena. mirariaren handia! leihoan, ohiko best sellerrak ageri. haiekin batera, ‘reino de navarra. euskera. injurias, coplas, frases’, fernando maiora mendia egile, liburu azal-berde bat, makrodendan kausituko ez duzun horietarik. sartu zara eta haren galde egin diozu dendariari. erakutsi dizu leihoan dagoena, eta sail bereko diren bertze bi ere! burlataraino itzulia alfer eta debaldetan egin ez duzula zeure burua erranik, orduan bai, etxera.

ez dezadan hemen erran ‘argia’ aldizkarian argitaratuko den artikuluaren mamia, ez dezadan hemen erran bart arratsera arte euskara bertzerik ez zekiela nafar jende hark  –aldizkari dekanoa baita lekua, ez hau–, baina alda dezadan maiora mendia kamikazeak bildutakoen artean perlaren bat edo bertze, guzion jakingarri, eta ikaskizun, inor horretara bortitz behartu gabe, baina bihotz emanez betiere. anitzen artean nik iritzira jasoa, hona egileak nafarroako artxibategi nagusian jasotako testimonioa: 1659koa dugu, amaiurkoa. epaile instruktore notario edo dena delakoa ari da. errierta izan da, ohi denez, eta epailearen aitzinean salatu dute halako bat. euskarara itzulirik abiatu naiz, eta etzanean dira, berriz, jatorrizko dokumentuan diren euskarazko solasak: “Estevan de Aleman, akusatua, eta bere anaiari sosegu eman ordez, haserreago eta aztoratuago zegoen, hoska eta errierta egiteko gogoz, eta epailea zurratzeko prest, eta dio hirugarren lekukoak, erran ziola delako Migel de Alemani, anaia, honako arrazoi hauek, kolera handian, baskuentzez: jaincoaren pasion uçac anaya ora yere geyago dituc oronac eces egunac”

horixe, bada: jainkoaren pasioa! uztak, anaia! orai ere gehiago dituk orenak, ezen ez egunak.

ataka gaitzean ere, legearen aitzinean, herronka jotzen aleman. euskaraz. baskuentzez _

Posted on

Izariz eta iraziz

Beñat Oihartzabal

Aitzineko aldian erran bezala, izenondoekin gutientasuna adierazten duen erabideaz ariko naiz, hitz batean, ondokoaren itxurakoez:

Aterabide ona ez bada ere, uste dut gutxien txarrena dela.

Laburbiltzen dut lehenik, bi hitzetan, gramatikako puntua: euskaraz, izenondo bati maila-kuantifikazioa ematerakoan, superlatibo erlatiboa baliatu nahi bada, -EN atzizkia, izenondoari lotzen zaiona, erabili behar da. Atzizki horrek goreneko maila adierazten baitu,  ez da, beraz, atzizkirik maila apalena adieraz dezakeenik. Maila apalena adierazi nahi izanez gero, nahi ala ez, GUTXI zenbatzaileaz baliatu behar da, -EN atzizkia hari eratxekirik. Erranbide hori ezohikoa baita euskaraz, eta guziz arrunta ondoko erdaretan, egiten den galdera da, hain zuzen, zenbatetaraino gure testuetako ateak ireki behar zaizkion.

Gaia ezaguna dute irakurle anitzek. Duela bederatzi urte jadanik, orduan ere Xabier Aristegietak sua pizturik, «la solución menos mala» eta «la menos blanca de tus camisas blancas» bezalako perpausak euskarara nola itzul eztabaidan ibili ziren dozena bat lagun ItzuL posta zerrendan (milesker Itziarri mezu horiek seinalaturik). Aterabide bila ibili ziren zerrendakideak bi multzotan sailka daitezke: alde batetik, euskarak, batzuetan bederen, gutientasunaren adierazteko erranbide berezi bat behar zuela zeukatenak, eta bestetik, kalkorik asmatzen ibili gabe, euskarak zituen tresnekin holako perpausak adieraz zitzakeela ziotenak, zuzenean ez bazen, zeharka edo inguruka.

Auzi horren trenkatzeko moldeaz,  ez dut deus gaineratzekorik hemen, orduan mezu haietan jadanik, molde batean edo bestean, adierazia izan ez zenik. Datuak biltzerakoan aurkitu ditudanak ekarriko ditut bereziki, iritzia hondar lerroan emanik.

Guti dira euskarazko testuetan gutientasuna izenondoekin markatzen duten adibideak. Ez da inola ere izan iraganean —gaur ere ez da— komunzki erabilia izan den erabidea. Joskeraren aldetik beste azalpen bat izan dezaketen partizipio burutuen eta IZENONDO + ADITZ lokuzioen kasuak bazterrean ematen badira [1], bizpahiru hamarrekotan biltzen dira adibideak corpus arruntetan. Ez gehiago, nik uste. Guti, beraz [2].

Orain arte erranbide horrek zer bide egin duen bilduko dut hemen, hiru puntu bereziki azpimarratuz:

  • Erranbidea ez da berria, testu zaharretan ere (17-19. mendeetakoak) agertzen baita;
  • Bi erabide nagusi aurkitzen dira, bat zaharra, bestea berriagoa, formazko aldaketa horri euskalkien aldetik ere beste bat darraiolarik;
  • Ez dirudi erranbidea itzulpenaren ondorio zuzena den.

Zehatz ditzagun hiru puntu horiek.

1. Dozena bat adibide aurkitu ditut 20. mendea baino lehenagogo testuetan GUTXIEN + IZENONDO erakoak, denak lapurterazko testuetakoak. Adibide zaharrena Pouvreaurena da eta beraz 17. mendearen erdialdekoa. Ondotik, 18. mendean, Haranederrek eta Larregik ere bizpahiruna adibide eman zituzten, eta 19.ean Duvoisinek eta Goietxek ere, bira, bai eta 1864ko kozina liburuaren egileak ere beste bat. Hona lan haietarik hartu bost adibide:

  • Bertute handiago da, ene zinestez, presentatzen zaitzunetik hautatu gabe, eta presentatzen den bezala iatea, lehena lehenik, azkena azkenik, zure gustura delarik, edo eztelarik, ezen ez gutien on dena bethi hautatzea (Pouvreau, Philotea, 23. kap.).
  • egia batzu baiditu erakusten gutien jakintsun direnak ere hazteko propi direnak (Haraneder, Ebanjelioen itzulpenaren aitzinsolasa).
  • Iuduen artean, gutien sentikorrak berak admirazionez eta bihurkundez betheak kausitu ziren atheratzeaz itsasotik (Larregi, Testament zaharreko historioa, 42. kap.).
  • Hunen arramantzak pentsatzen baitzuen  / Beren etxetarik kolpez eraikiren,  / Zituela trantzituak / Laur atzetako guziak,  / Gutien iziak berak  (Goietxe, Alegiak, «Lehoina eta astoa ihizian»).
  • haren orde jarriren da gizonik putrusena, eta erregetasuneko ohoreari gutienik egokia (Duvoisin, Biblia, Dn 11,20).

Garbi da, beraz, lehenagoko mendeetan ez zela hainbat hedatu gutientasuna izenondoetan markatzen duen erabidea. Halere, ezin erran daiteke tradiziorik gabekoa dela.

2. Goiko aipuetako superlatiboarekilako erranbideari behaturik, berehala ikus daiteke ez dela, formaz, lerro hauen hastapenean ikusten dugun adibidekoa bezal-bezalakoa. Izan ere, Goietxeren adibide batean izan ezik, lapurtar idazleen holako perpausetan GUTXIENek laguntzen duen izenondoak ez dakar atzizki superlatiborik. Erabide hau desagertu ez bada ere [3], XX. mendeko eta gaurko testuetan, beste bat nagusitu da, iduriz: izan ere, egun, gutientasuna izenondo batean markatzean, superlatiboaren atzizkiarekin agertzen da gehienetan izenondoa. Superlatiboaren atzizkia bi aldiz agertzen da, beraz, bai kuantifikatzailean eta bai izenondoan, erredundantziaz edo. Hona zenbait adibide:

  • Irisartar koblaria zauku azkenean iduritu gutienik ahulena (Etxepare medikua, Buruxkak, Eskualdun phestak Baigorrin).
  • Azkenik, baina ez gutxienik garrantzizkoena, herritarrekin badakizue eragin handia duzuela (P. Sudupe, Argia, 2007-12-16, 2115. zbk., «Gutun irekia politikari euskaltzaleoi!»).
  • Azkenik, eta ez alderik gutxien aberatsena berau, emanaldia beste herri batzuetara eramateko eta hango ekimenak ekartzeko era natural bat zen (X. Amuriza, Olatu bat kuartelen gainetik).
  • Jainkoa esferoidea zen, zeren hori baita modurik onena, edo  gutxien txarrena, jainkotasuna irudikatzeko (J. Garzia / Jorge Wagensberg, Formen matxinada).

Hau da, beraz, erabideari dagokion aldaketa [4]:

gutxien  IZENONDO-(a) >>>  gutxien IZENONDO-en-a

Euskalkien aldetik ere aldakuntza bada. 17-19. mendeetan, lapurterazko idazleetan baizik ez zen kausitzen erranbide hau. Aldiz, 20. mendearen lehen partean, Iparraldean, baxenabarreraren eragina dutenen lanetan ere aurki daiteke (J. Etxepare medikua). Euskara batuko garaietan, eta bereziki egungo testuetan, Hegoaldeko testuetan atzematen da oroz gainetik. Halere, era markatua gelditzen da, eta testuen kopurua handitzearekin, adibideak, iduriz, ez dira hainbeste emendatu.

3. Adibideak nola gertatzen diren ikusirik, ez dirudi itzulpenari bereziki josia dela erranbidea. Erran gabe doana: itzulpen lanetan ere aurkitzen da, eta goragoko adibide batzuk gisa horretakoak dira. Halere, behin baino gehiagotan ikus daiteke, itzulpen lanetan beretan ere, erabidea bera jatorrizko testuari ez darraiola. Adibide gisa, gorago eman dugun Pouvreauren adibidea har daiteke (GUTIEN ON DENA, oraingo datuen arabera, erranbidearen lehen agerraldi ezaguna). Perpaus hura F. de Sales saindu beharraren Introduction à la vie dévote idazlanaren itzulpenetik ateraia da. Hona nola dioen frantsesez jatorrizko testuak:

C’est, comme je crois, une plus grande vertu de manger sans choix ce qu’on vous présente et en même ordre qu’on le vous présente, ou qu’il soit à votre goût ou qu’il ne le soit pas, que de choisir toujours le pire.

Aipuan ikus daitekeenaz, frantsesez gehientasunezko superlatiboa erabilia da, nahiz eta modu lexikalizatu batean egina den («le pire»). Euskaraz «txarrena» edo da haren baliokide zuzena. Halere, Pouvreauk nahiago izan zuen gutientasunezko superlatiboa erabili izenondo antonimoarekin uztartuz. Seinalatzekoa da ondoko mendean Haranederrek perpaus hura bestela itzuli zuenagatik, puntu horretan berdin egin zuela [5].

Horrelako zerbait gertatu zen beharbada Haranederren ebanjelioen itzulpenean ere. Vulgatak honela dio 1 Ko 1,27 pasartean:

sed quae stulta sunt mundi elegit Deus

Genevako frantsesezko itzulpenari jarraikiz, Leizarragak Vulgataren hurbileko itzulpena eskaintzen du:

Baina munduko gauza erho diradenak elegitu ukan ditu Jainkoak

Haranederrek, haatik, bestela ematen du pasartea:

Baina munduaren arauera gutien zuhur direnak ditu Jainkoak hautatu

Pasarte guzia hona ekarri behar litzateke Haranederren hautuaren ikertzeko, eta modu zuzenean itzul zezakeena zergatik era markatuago batean egin nahiago izan zuen argitzen saiatzeko. Dena den, garbi da, ene iduriko, ez zuela itzulpen leiala egiteko nahikeriak horretaratu. Badaiteke Haranedederren jokabideak garai hartako frantsesezko zenbait itzulpenetan duen iturburua (nahiz ikusi ditudan Testamentu Berriaren frantsesezko bertsioetan ez dudan araberako formarik aurkitu). Halere, ez da dudarik, nik uste, Vulgata ere begien aitzinean izan zuela, eta jakinaren gainean hobetsi zuela hartu zuen bidea [6].

Gaurko testuetan ere, ez da baitezpada itzulpenaren eraginez baliatzen erabidea. Ez Etxepare medikuaren goragoko adibidearen kasuan, ez eta haren ondotik ematen diren X. Amuriza edo P. Suduperenetan ere, ez da holako ingurumenik. Are gehiago, badirudi itzuli markatua izanik, itzultzaileek ez dutela itsura euskarara ekartzen erabidea, eta behar den kasuetako bereziki atxikitzen dutela [7]. Argi da, adibidez, gorago agertzen den J. Garziaren adibidean halako ingurumena dela, zeren «modurik onena» eta «gutxien txarrena» desberdintzen eta kontrastatzen baitira itzulgai zen perpausean.

Alderdi horretarik, gorago ematen dudan Etxepare medikuaren adibidea ere adierazgarria da. Etxeparek izigarriko mespretxua erakutsi zuen kronika hartan, 1905eko Baigorriko bestetan ari izan ziren ahal bezalako zenbait bertsolariren aldera. Testu hartan, koplari haietarik biga konparatzerakoan superlatibo erlatiboa erabili nahi izan zuen, eta orduan hoberenaz mintzatzeko ‘gutien ahulena’ aipatu zuen, dudarik gabe haren hitzek eman nahi zien trufazko ozpina izan zezaten. «Hoberena» erranik, ez xoilik motz eta geza geldituko zitzaion ateraldia, baina desegoki ere, tokilo bezain trunko iruditu baitzitzaizkion bi laborari bertsolari haiek.

Izariz eta iraziz erabiliz gero, nik hasteko, duda guti dut, gorago erakutsi bezalako kontraste jokoak egin nahi direlarik bereziki, franko egokia gerta daitekeela hemen aztertu erabidea euskaraz ere. Hain argi ez daukadana da ea forma berriagoak (-en atzizkia izenondoan ere duena) aitzinekoa bazterrarazi behar digun.

— — —

[1] Adibide gehiago balitzateke bestela, partizipio burutuak kontuan hartzen balira bereziki: «gizonik zuri atsegin egitera gutienik ekarriak» (Duvoisin), «ez ziren gutienik loriatuak goiz eder hartan» (Barbier), eta horrelakoak.

[2] J. Landaren laguntzari esker egin ahal izan baitut ikerketatxo hau, doakiola hari ere ene esker ona.

[3] Molde zaharra ez da desagertu halere, eta gaurko testuetan ere agertzen da. Hona hiru adibide:

  • Politikan dagoen diskurtsoak dio, paradisuan ez gaudela, baina oso ondo gaudela, kasik Leibniz-en «mundu posibleetarik hoberenean» alegia, edo gutxien txarrean, hori omen baita demokrazia (J. Azurmendi, Euskal Herria krisian, 211. or.).
  • Ezaugarri bitxi ugari dituzte halako materialek; bitxietan ez gutxien bitxia: guztiek ere eremu magnetikoak egozten dituztela supereroaten ari direnean. (F. Morillo / G. Farmelo,  Eder behar du, 238. or.).
  • badira gertaldi batzu hetan gutienik bortitza den gizona bertzetarik hain urrundua baita nun gizalde osoa hiltzen ikus bailezake bihotz pilpira bat ukan gabe. (J-B. Orpustan / G. Flaubert, Maitasunaren ikasten, 6. kap.).

[4] Ez dut kontuan hartzen testuan 19. mendetik hona GUTXIEN formaren ondoan, bi erabideetan, erabilia izan den GUTXIENIK aldaera (ikus adibideak). Ohargarri da, bestalde, lapurterazko adibide zaharrenetan (Pouvreau, Haraneder) izenondoa IZAN aditza ondotik duela agertzen dela, eta honen mendeko forma jokatuari  («den-») lotzen zaiola numero komunztaduraren marka (artikulua). Larregirekin («gutien sentikorrak») hasten da gero nagusitzen den moldea, hartan IZAN aditza ez baita agertzen, eta izenondoak zuzenean hartzen baitu numero komunztadura marka: «gutien zuhur dena» >>> «gutien(ik) zuhurra».

 [5] Konpara testuko Pouvreauren itzulpena (berriz kopiatzen dudana hemen) eta Haranederrena:

  • Bertute handiago da, ene zinestez, presentatzen zaitzunetik hautatu gabe, eta presentatzen den bezala iatea, lehena lehenik, azkena azkenik, zure gustura delarik, edo eztelarik, ezen ez gutien on dena bethi hautatzea (Pouvreau, Philotea, 3-23. kap.).
  • Uste dut bertute handiago bat dela, hauturik gabe iatea, presentatzen zaitzunetik, eta presentatzen zaitzun bezalakorik, ala den, ala ez den zure gustukoa, ezen-ez guttien on dena beti hautestea (Haraneder, Philotea, 3-23. kap.).

[6] Haranederren bide bera hartu zuen Larregik ere hogeita hamar bat urte geroago pasarte hura bera aipatzean («munduaren arabera gutien zuhur direnak», Testament zaharreko historioa, 65. kap.). Haranederren itzulpena ez baitzen haren garaian argitaratu (P. Altuna euskaltzain zenak egin zuen ez aspaldi), ez dakigu Larregik haren ikusteko paradarik izan zuen, eskuzko kopia zenbaitetan, naski. Halere, franko bitxia litzaidake niri, biek pasarte hura molde markatu hartan zeinek bere alde euskaratu izana. Inposiblez, Larregik Haranederren lanaren kopia bat eskuen artean izan zukeen.

[7] Frantsesez franko zabaldurik baitago (ustez) gutientasunezko superlatiboa, J. Landak emanikako datuetan oinarriturik,  behako bat eman diet bi frantses eleberririren (Madame Bovary eta Du côté de chez Swann) euskarazko bertsioei, gisa horretako pasarteak nola itzuliak izan ziren ikusteko. Lehenik seinalatzeko da uste baino kopuru ttipiagoan agertu direla holako adibideak jatorrizko testuan: bat Flaubert-en eleberrian eta bi Proustenean. Flauberten adibide bakarra erabide bera harturik itzuli du P. Apalategik; hartan, haatik, izenondoa partizipio burutua zen (ez da beraz hemen ikertu dugun konfigurazio bera; ikus [1]): «la moins scandalisée» > «gutxien eskandalizatu». Prousten eleberriko bi adibideetan, JA. Arrietak, antonimoen bidea hobetsi du: «la moins longue» (bi bide konparatuz) «laburrena» itzuliz, eta «le moins susceptible de généralité», berriz, «orokortzen zailena»; nire ustez, testuinguruak ikusirik, irazkia zuhurki erabiliz.

Posted on

Gombrowicz-ena

Iñaki Iñurrieta Labaien

Nola liteke Argentinako eleberrigilerik onena poloniarra izatea? Poloniarra, eta beti polonieraz idatzi zuena (ez Conrad bat, literatura ingelesean arrasto nabarmena utzi zuena). Eleberrigile onenaren titulua Ricardo Pigliak eman zion behin Gombrowicz-i[i], probokatzeagatik noski. Baina ez probokatzeagatik bakarrik.

Itzultzaileak eta estilo ertaina aipatu nituen aurrekoan. Pigliak itzultzaileoi egozten zigula, beste idazlari guztiekin batera, estilo hori zertzeko eta zabaltzeko eginkizuna (Juan Garziak aipatzen zuen “lan kolektibo ez-ozen iraunkor errealista egunerokoan”), gehien erabili ohi diren formak atzematen, inguruan aurkitzen ditugun hiztun “klasikoen” esamoldeak jasotzen, idazle eredugarriengandik ikasten, zabalduz doazen hizkerez jabetzen (tartean, aldian behin boladan jarri ohi diren modismoak, nazka ere sortzerainoko sukarraldian… atzera berriz distira galdu eta leku arrunt bat aurkitzen duten arte). Denak behar, denontzako estilo-esparru zabal, natural(du), normal(du) bat lortuko bada, etengabe zabalduz-zabalduz joango dena.

Estilo arrunt, konbentzional hori eraikitzearekin batera, ordea, itzultzailea beste aldearekin harremanetan dabil betiere, hizkuntzaren mugetan, mugak zabaldu nahian, mugei bultzaka (tarteka, harrika ere bai). Horren adibide oso berezi bat da Gombrowicz-en Ferdydurkeren itzulpena.

Ez da erraza Ferdydurke hitz gutxitan deskribatzea. Wikipediara joz gero, ikusiko duzu 1937an argitaratu zela Polonian, eta ohitura politiko, nazional eta kulturalen esplorazio bitxi eta arraro bat dela, umore misteriotsuko idazlan bat, zeinean Joey Kowalski hogeita hamar urtetik gorako protagonistak deskribatzen baitu nola bilakatzen den nerabe, bere ibilera komiko eta erotikoetan barrena. Modernismoko maisulantzat jotzen du Wikipediak, dadaismoaren eta Marx anaien ukituekin.

Zuzenean irakurtzeari ekiten badiozu, kontrako sentimenduek hartuko zaituzte ziur asko: noraeza, egilea adarra jotzen ari zaizulakoa, distira fin bereziren bat tarteka, umore-kolpe ustekabekoren bat… Baina jatorrizkoaren falta sumatuko duzu agian gehien: hura itzulpen txar bat ote den susmoa, eleberriaren testuinguruaz, sortu zueneko gizarteaz, gehiago jakiteko beharra. Nekez egingo duzu aurrera, egiten baduzu. Baliteke norbaitek gozamenaren aparretan egitea ere irakurraldi osoa. Niri ez zitzaidan halakorik gertatu.

1939an, Gombrowicz Argentinara joan zen kultur bisitan, beste idazle poloniar batzuekin batera; han zegoen bitartean, Alemaniak Polonia inbaditu, eta Bigarren Mundu Gerra hasi zen. Beste idazle gehienek Ingalaterrara jo zuten, Gombrowiczek Argentinan geratzea erabaki zuen. 24 urte emango zituen bertan.

Han, ia miserian bizi zela, lagun talde batez inguratu zen, itsasportuko tabernazuloetan biltzen ziren mozkor, alfer, ero, poeten artean. Eta haiek jakin zutenean idazle poloniar bat zela, eta Ferdydurke izeneko eleberri bat argitaratua zela, itzultzeko eskatu zioten.

Itzulpen hura oso modu bitxian egin zen. Saio bakoitzaren aurretik, Gombrowicz-ek zirriborro bat egiten zuen, eleberria espainiera ustekabeko, ia oniriko batera itzuliz, hiztegiez lagunduta, oso gutxi ezagutzen baitzuen hizkuntza. Eleberrigile bat hizkuntza ezezagun bat arakatzen, bere prosa poloniarraren erritmoak bestalderatu nahian.

Gombrowicz-en joera, diotenez, hizkuntza berri bat asmatzea zen: ez neologismoak asmatzea, baizik eta hitzen esanahia bortxatzea, testuinguru batetik beste batera aldatu eta esanahi berriak hartzera behartzea. Ondoren, lehen material haren gainean, talde bitxi, askotariko hark ekiten omen zion Rex izeneko kafetegi harrezkero ospetsu bihurtuan, non edateko eta xakean jokatzeko biltzen baitziren. Hogeitaka lagun, eldarnio betean, polonieraz hitzik ez zekitenak, ia gaztelaniarik apenas zekien poloniar baten hitzak antolatzen. Taldearen buru, Virgilio Piñera idazle kubatarra.

1947an argitaratu zen itzulpena, Ernesto Sabatoren hitzaurrea zuela. Argentinan, itzulpen hari esker, Gombrowicz izan omen zen lehenengoetakoa, estilo ertain, konbentzionalaren arauetatik aldentzen. Itzulpen hura erabakigarria gertatu zen Argentinako literatur estiloen historian. Ferdydurkeren argentinar bertsioan, espainiera ezin gehiago dago bihurdikatua eta bortxatua, hausturaraino ia; hizkera artifiziala da, etorkizuneko hizkuntza dirudi, dio Pigliak.

Hizkuntza horixe aldarrikatzen du Pigliak balizko eleberri argentinar baterako. Horregatik jartzen du Gombrowicz bi idazle argentinar peto ezin bereziagoren aldamenean: Macedonio Fernández da bat, eta Roberto Arlt bestea. Bien estiloen marka ere bitxitasuna baita. Hizkuntza atzerriratuak omen dirudite: Gombrowicz-en espainieraren antza omen dute.

Gaur egun, Argentinako literaturaren historia batzuetan ageri da Gombrowicz.

Halaxe imajinatzen du Pigliak argentinar eleberri etorkizunekoa: eleberri poloniarra litzateke, konspiratzaile talde batek etorkizuneko espainiera batera itzulia, Buenos Airesko kafetegi batean.

[i] Ricardo Piglia, Formas breves, Anagrama, 2000.

Posted on

Hiztegiak, lagun eta etsai

Koldo Biguri Otxoa de Eribe

Hiztegi elebiduna lagunik onena eta etsairik gaiztoena izan daitezke aldi berean itzulpen lanari ekin behar dionarentzat, euskararen kasuan bereziki. Arituaren arituaz, eta batez ere adinak ematen duen sen bereziaren laguntzaz, itzultzaile ohartua gutxi gorabehera moldatzen da euskal hiztegien soroetan dauden segada eta zepo ugarietatik ihes egiten, baina zin dagizuet oso neketsua izaten dela itzulpen ikasketak egiten ari den ikasle bati azaltzea zergatik ez duen erabili behar euskal hiztegietan “ohore” guztiez jasota datozen itzulpen-ordain asko eta asko, zergatik diren desegokiak edo, besterik gabe, arbuiagarriak. Adibide bat besterik ez:

Demagun “suntuoso” adjektiboa euskaratu behar dugula honako adibide hauetan: “J. de A. se construyó una suntuosa casa en…” edo “Te da la sensación de ser un espectador directo de la suntuosa Ópera de París”. Erdarazko hiztegietara joz gero, DRAEn ematen den adiera, egia esan, ez da oso lagungarria: “Grande y costoso”; zehatzagoxea, baina aukeran motza, iruditzen zait María Molinerren hiztegian datorrena: “Lujoso y magnífico”. Zorrotzagoa iruditzen zait ingelesezko dictionary.com on-line hiztegian “sumptuous” hitzarentzat aurkitu dudana: “entailing great expense, as from choice materials, fine work, etc.”; edo frantsesezko le-dictionnaire.com hiztegian “somptueux” hitzarentzat dakarrena: “Se dit d’un luxe, d’une magnificence qui a nécessité de grandes dépenses”

Euskal hiztegietatik erronda egiten hasita, Elhuyarrek honako itzulpen aukerak ematen ditu: aberats, handi(os), bikain, galant, aparta, sekulako, egundoko. Tira, baten bat hurbildu edo egiten da, baina ez dut uste bat bakarra asebetegarria denik (“etxe bikain aberats handiosa” izan liteke itzulpena testu batean, baina definizioa lirudike). Zoritxarrez, Elhuyar hiztegiak adibide gisa hauxe ematen du: “Tiene una suntuosa casa: etxe galanta du”. Eta gure zoritxarreko itzulpen ikasleak, noski, hori hautatzen du. Hiztegiak dakar, ez? Baina, egiatan, nork aterako luke, alderantzizko itzulpena eginez, euskarazko “etxe galant” horretatik Urliak “casa suntuosa” bat duenik, eta ez “una casa enorme” edo “tremenda” edo “del copón”? edo, kasurik onenean, “una casa magnífica”, hiztegietan erregistro desberdin horiek denak baitatoz hitz beraren kasuan? Eta zer sentsazio subjektibo aterako genuke, beste adibidean, “Parisko Opera aberatsa” edo “Parisko Opera galanta” irakurri beharko bagenu? Sydneyko Opera House ikonikoaz inork esango luke “sumptuous” dela? Eta, euskaraz, “galanta” edo “aberatsa” ez dela? Zeren arabera neurtzen dugu galantasuna edo aberastasuna? Nola irudikatzen ditugu kontzeptu horiek?

Beno, begira dezagun orain Zehazkin, eta hara zer dakarren “suntuoso” itzultzeko: “luxu garestiko” eta “hotsandiko”; ausartuko ginateke esatera Parispo Opera “luxu garestikoa” dela? Sinpleegia eta konnotatiboegia iruditzen zait; eta bigarrenaren adiera, Orotarikoan begiratuta, “sonado, famoso, solemne” da; alegia, etxe edo Opera jauregi “suntuoso” bat, jakina, izan daitezke hotsandikoak (hots handikoak; eta, bide batez, Opera jauregiaren kasuan auskalo zer ulertuko lukeen irakurleak), baina beste zerbait esan nahi du horrek. Hala ere, horixe dakar hiztegi horrek. Eta Google Translatek “etxe aparta” dakar, baina, jakina, etxe apart edo Opera jauregi apart guztiak (Sydneykoa, adibidez) ez dira “suntuosoak”.

Honelako kasuetarako erabiltzen dira hizkuntza guztietan maileguak, eta euskaraz ere erabil genezake “suntuoso” hitza, ingelesez “sumptuous” erabiltzen duten bezala, “luxurious”, “plush”, “magnificient” sinonimoekin batera. Gure arazoa, beste askotan bezala, odoletan daramagu: mailegu eta kalko asko eta askori beti aurkitu nahi izaten diegu euskal ordain jator-jatorra beste ezer baino lehen, euskal hiztegietako zokorik zokoenetan aurkitu nahirik inguruko hizkuntza landuagoek tradizio idatzi luzearen ondoren lortu duten lexiko aberats guztiarentzako euskal ordain jator-jatorra, eta, ondorioz, mila hitz multisemikoko euskara (garbi baina pobrea, edo, pobre baina garbia) sustatuz, erregistro guztiak nahastuz eta zehaztasunari eta euskara aberastu beharrari bizkarra emanez.

Blog honetan bertan edo Itzul bezalako zerrendetako hit-paradeetan begiratzen badugu zeren inguruan sortzen diren eztabaidarik sutsuenak, zein sarrerak duen iruzkin eta ika-mika gehien, ez zait iruditzen euskarazko testuen zehaztasuna edo euskal lexikoaren aberastasuna daudenik gure grinarik piztuenen tontorrean.

Posted on

Hitz batzuen adiera ezezagunen gainean

Paskual Rekalde Irigoien

Berriki txio hau irakurri diot Gorka Bereziartuari (@boligorria):

Egunero hitz erabilgarri bat ikasiko bagenu: gaur ezagutu dut “ezaindu”-ren esanahia euskaltzaindia.net/index.php?opti… Dexente erabiliko dudala uste dut.

Niri ere ezezaguna egin zitzaidan eta hiztegietara jo nuen argibide bila. Gorkak paratutako estekatik (OEH) abiatu eta Euskal Hiztegia, Hiztegi Batua, Elhuyar, 3000 Hiztegia, Labayru, Euskaltzaindiaren Hiztegia… begiratu nituen. Horietan guztietan erraten da mendebaldeko hitza dela, Bizk. markaduna, eta ‘lohitu’, ‘itsustu’ edo ‘desohoratu’ hitzen “sinonimotzat” jotzen da. Sareko datu-baseetan, aldiz, gauza handirik ez: Ereduzko Prosa Gaur EPGn ez dut aurkitu (bai, ordea, “ezain” izenondoa), ezta Lexikoa Atzo eta Gaur LAGen ere. Egile klasikoen artean erabili zen, batik bat XVIII. eta XIX. mendeetan eta zertxobait gutxiago XX.ean.

Ezjakintasun hori aitzakiatzat hartuta, Hiztegi Batuan azterka ibili naiz eta zernahi hitz ezezagun harrapatu dut. Beheko koadrokoak, aldiz, ezagunak dira, baina ez hala ere adiera batzuk.

abendu 1 Hilabete izena. 2 Bizk. ‘mirua’.
agian 1 ‘beharbada, apika’ 2 Ipar. ‘oxala’.
aida 1 ‘behi-idiei eragiteko hitza’ 2 Bizk. ‘berehala’.
ardi 1 ‘animalia’ 2 Bizk. ‘arkakusoa’.
arotz 1 Ipar. eta Naf. ‘errementaria’ 2 Heg. ‘zurgina’.
behatz 1 ‘beheko hatza’ 2 Gip. eta Naf. ‘hatza’ 3 Lap. ‘azazkala’.
belena 1 Naf. ‘arteka, etxartea’ 2 Bizk. ‘ibai zoruko lohia’.
dendari 1 Ipar. eta Naf. ‘jostuna’ 2 Heg. ‘denda-jabea’; ‘dendako langilea’
eri 1 Ipar. eta Naf. ‘hatza’ 2 ‘gaixoa’
gaztigatu 1 ‘abisatu, ohartarazi’ 2 Ipar. ‘zigortu’.
hanka 1 Heg. ‘zangoa, oina’ 2 Ipar. ‘aldaka, mehaka’.
heldu (ad.) 1 ‘iritsi, ailegatu’ 2 Ipar. eta Naf. ‘etorri’ 3 Ipar. ‘gertatu’ 4 ‘lagundu, sorotsi’ 5 ‘umotu, zoritu’ 6 ‘oratu, eutsi’ 7 ‘ausiki, ziztatu’.
ilar 1 Pisum sativum 2 Ipar. eta Naf. ‘babarruna, indaba’.
kaserna 1 Ipar. ‘kuartela’ 2 Gip. ‘txabola’.
legar 1 ‘harri-koskorra’ 2 Ipar. ‘zerga’ 3 Bizk. ‘gatzagia’.
ogi 1 ‘jangaia’ 2 Batez ere Ipar. ‘garia’.
osatu 1 ‘osotasuna eman, oso bihurtu’ 2 Bizk. ‘sendatu’ 3 Naf. eta Zub. ‘zikiratu’.
pandero 1 ‘musika-tresna’ 2 Ipar. ‘pertza’.

Ene iduriko hitz horiek ez dute arazo handirik sortzen. Bai, ordea, hitz horien adiera batzuek. Ezagutu beharrekoak dira (nik hala uste) arotz, dendari, eri, heldu, ogi edo osatu hitzen adiera gehientsuenak; ezagunxeagoak dira ardiren bigarrena (‘arkakuso’) eta legarren lehena (‘harri-koskorra); ezezagunagoak dira agianen bigarrena (‘oxala’), gaztigaturen bigarrena (‘zigortu’) edo ilarren bigarrena (‘babarruna, indaba’). Kasernaren bigarrena (‘txabola’) arrotz egiten da. Nik behinik behin ez nituen ezagutzen abenduren bigarren adiera (‘mirua’), behatzen hirugarrena (‘azazkala’), belenaren bigarrena (‘ibai zoruko lohia’), hankaren bigarrena (‘aldaka’), legarren bigarrena (‘zerga’) eta hirugarrena (‘gatzagia’) eta panderoren bigarrena (‘pertza’). Soberaxko, aukeran.

Hitz eta adiera horiek guztiak eskura baditugu ere, uste dut ez ditugula euskalki markadun adierak maizegi erabiltzen, ez hedapen orokorreko testuetan, ez literaturan, ez irrati-telebistetan… Kontua da, besterik pentsatu izan bada ere, Euskaltzaindiak ez dituela euskalki markadun hitzak baztertu nahi izan, bultzatu baizik. Hara zer erraten den Hiztegi Batuaren Argibideak atalean:

Hainbat hitzen formaren ondoan Bizk., Ipar. eta Naf., Gip…. ikurrak ematen ditugu. Euskalki markaren bat azaltzen duten hitz horiei buruz esan behar da ez dela inondik ere Euskaltzaindiaren asmoa, marka horiek eranstean, horrelako hitzak baztertzea; aitzitik, euskalki hitzok Hiztegi Batuan sartzeak adierazten du Euskaltzaindiak bultzatu egin nahi dituela idazleak hitz horiek erabiltzera —jakinaren gainean eta nori bere senak agintzen dion eran, jakina— horrela euskaldun guztien ondare komuna bihurtuz joan daitezen.

Beraz, Akademiak hitz horiek erabiltzera bultzatzen gaitu «jakinaren gainean eta nori bere senak agintzen dion eran, jakina». Libre gara, beraz, euskara estandarrean eremu edo hiztun kopuru txikiagoko hitzak txertatzeko eta hura aberasteko. Eta horretan ari gara eta anitz aitzinatu da hondar urte hauetan. Baina halako hautua egiten dugunean, barne-barnetik hizkuntza hala ateratzen zaigunean edo bestela idazten ez dakigulako hala idazten dugunean, gertatzen ahal da uste izatea ez dela guk idatzitakoa konprenituko, zailagoa gertatuko zaiola irakurleari, azken finean, markatuegia edo euskara estandar horretatik urrunegi geldituko dela testu sortutakoa edo itzulitakoa. Nire kasuan, “nafarregia edo lapurtarregia” izanen dela.

Fernando Reyk ere kezka erakutsi digu urtarrileko artikuluan, norbaitek erran duelako italieratik itzulitako Hilabete bat Montalbanorekin liburua nafarrerara itzuli duela. Bere hitzak hona ekarriz: «nor den aintzat harturik [idazten du] eta, horregatik, komunikazioa eta ulergarritasuna izanik helburua, garbi [du] euskara aski estandarrean egin behar dela, baina, bestetik, [bere] euskara ez den batean idazteko nolabaiteko deserosotasuna sentitzen [duela]. (…) Egunero aditzen [duen] euskararen oihartzuna dute [bere] testuek».

Akitzeko, erran dezadan gure esku dagoela euskara aberatsa egitea ahoz zein idatziz, Gorkak egin duen bezala, hitz ezezagunak edo ez hain ezagunak ikasiz eta erabiliz edo euskara estandar hori Hiztegi Batuko euskalki markadun hitzekin osatuz. Halabiz!

Posted on

Zaletuen mugikorrean x

Juan Garzia Garmendia

Ez dakit nondik hasi.

Zerotik, demagun. Lizeoko irakasle nintzen garaian, famatu nintzen klaustroan, besteak beste, zero hitza euskarazkoa dela aldezteagatik. Urte batzuk lehenago, huts hitza zatekeen oztopoa; ordurako, ordea, ondo janda zeukaten irakasle gazte modernoek zero izena behar zuela zenbakiak euskaraz. Zer zen, orduan, arazoa? Bada, euskaraz erdaratik ez oso bestela idazten ziren hitzek mailegatu egiten zutela haien hizkeran ahoskera ere: alegia, cero bezalaxe ahoskatzen zutela zero, euskal z hotsa pedante eta are barregarri iruditurik hor, nonbait.

Adibide bat baino ez da, eta halako hitz guztiekin gertatzen zen –eta da oraindik ere– fenomenoa. Bestelako sintomak baino larriagoa zen, fonetikaren mailan, joera temati hori. Izan ere, yeismoa ere lotsagabetu samarturik zegoen jada (guztiz nagusi dabil dagoeneko, are hedabideetako profesionalen artean), baina, kasu honetan, ez zen aitzakiarik, zeren, ll grafemari dagokion hotsa ez bezala, irakasleok ez baitzuten berez guztiz galdua z letrari euskarazko euskaraz dagokion fonema…

Zero hitza, irakasleontzat, erdarazkoa zen euskaraz ere, nolabait esateko.

Gure berri ez duen behatzaile batek, duda handirik gabe, pentsatuko du halakoetan aski dela okerraz konturatzea oker hori zuzentzen has dadin, bigarren aldian ez bada hamaikagarrenean, baina, esan dut, gaur da eguna, hogeita hamar urte luze igarota, berdin esaten dutena irakasleok, aitorpen-irriño batez inoiz nire aurrean, cero jarriko diotela norbaiti.

Duela urte pare bateko Eguberritan konturatu nintzen ez dela sindrome hori lizeoko orduko nire lankideen bereizgarria. Nire iloba gazte txikitatik euskaraz eskolatuak, hizpidea auskalo nondik etorrita, garbi utzi zigun berak nahiago zuela mutu hil, x sinboloa ixa irakurri baino. Fusilen puntan ere ez zutela behartuko, alegia, mundu guztiak ekis esaten dion horri bestela deitzera; ea nor zen Euskaltzaindia bera bezalako hiztun libre bati halako asmakeria inposatzeko.

Garbi gera bedi: ez ginen ari lagunarteko hizkeraz, unibertsitatean eskolak edo telebistan albisteak eman behar dituenaren hizkera-ereduaz baizik. Ez dut iruzkinik egingo, ilobak pentsa ez dezan, hau irakur lezan kasu guztiz gertagaitzean, orain bildu ditudala orduan ez nituen arrazoiak. Ez, lasai, ez dut arrazoi gehiagorik: berak du noski indarrarekin arrazoia, aldeko baitu soziologia; gehiengoa duten alderdiek bezalaxe, hain zuzen.

Horiek guztiak, sintoma txiki-handi gisa, euskarak euskaldunon artean benetan duen estatusaren isla dira: beste zernahi izango da euskara, baina ia inork ez dauka kultura-hizkuntza beregain erabatekotzat. Euskal hiztun naturalek artifizialtzat jotzen dute euskarak zeinahi kultura-hizkuntzak egin izan duen eta egiten segitzen duena egiteko ahalegin ia oro. Praktikan, sakonean, euskara batuaren beraren ideia dago auzitan; hots, estandar baten beharra.

Jakina, suak hartzeraino berotuko lirateke gero, diskurtsoan, baten batek esango balie bigarren mailako hizkuntza dela horrenbestez euskara, baina alferrikako pedantekeriatzat jotzen jarraituko dute, noski, lagunartekotik goragoko eta herrixkatik haragoko erabilera zaindu, landu, osatu, ondua: utikan batukeriok!

Espontaneismoa da nagusi eskolan, arrunkeria telebistan, eta literaturak ere, bere aberastasunaz erakarri beharrean, berak txirotu behar du nagienaren arreta eske. Bertsolaritza da, edo rock radikala eta ondorengoak, gaurko gazte askok irudikatzen duten euskal kulturaren gailurra.

Ixa, berriz, lehengusinaren izen laburtua ez bada, euskara informatikaren munduan txertatzeko ahalegin eskergan ari den taldearen izena izan liteke, gehien jota: izen berezi bat, nolanahi ere, eta ez x sinboloaren izen batu estandar arrunt eta –egiunez eta debileroz– naturala, nahiz neuri ere, naturaltzeko bide horretan, oraindik ahalegintxo bat eskatu noski neure egiteko (geologia txukun ahoskatzen ere, aitor dezadan, ez naiz oraindik trebatu).

Aldagaien ikur izaten da x, baina badoa denbora, eta ez dirudi gai garenik zeroaren hurrengotik aldatzeko geu horretan.

Uste dut zero hitzarekikoak baino zaharragoak direla zaletu izenarekikoak. Garbi geratu zen; aspaldi erabaki zen, eta inork ez zuen esan, nik dakidala, kontrakorik ezer: kalko oker, alferrikakoa zen, bistan da, eta aski eta sobera genuen zale hitza.

Bada, sentitzen dut salatu beharra konturatu gabe bazeundeten, baina barra-barra erabiltzen da oraindik zaletu sasiko hori.

Izan ere, gu geure eztabaida sofistikatuetan hain gustura endredatzen garen bitartean (lehengoetan zein berrietan, berdin dio), adostutako apurrak ere ez dira behar bezala iristen euskaldun korrienteengana; hots, kaleko erabileraren zirkuitura.

Bada zer pentsatua hor ere, ea (beste) antolaeraren bat ez ote genukeen behar adosbidea (mailarik arruntenekoa bederen) areagotu eta eraginkorragotzeko. Ni ez naiz horretan aditua, baina bistakoak dira eskasiak, eta euskararen aurrerabide teknikoa hutsalarazterainokoak dira maiz. Euskalgintzaren profesional askoren ikuspegiak eta jarrerak ere berrikusi behar lirateke, nik uste, norbere arrazoiotxoaren tirabiran azkenean denon artean kultura-hizkuntza batek ezinbesteko duen batu estandarraren aurrerabidea eten ez dadin.

Estandar noranahiko hori gabe, jai dugu: atzera erlikia miretsi bat izatera ekar dezakegu horrela euskara (edo berniz prestigiotsu bat, edo errebindikazio-arma eternal bat, edo nahi dena, baina ez behar duguna). Eta, estandar normal zinezko bat lortzeko, jarrerak ez ezik, estandar hori benetan jendarteratzeko mekanismoak ere berrikusi behar ditugu, nik uste, optimismo akritikotik harago.

Azken adibide bat gaurkoz, zikuituaren ahuleziaren erakusgarri. Gogoan al duzue nolako eztabaida luze-beroak izan ziren (noiz eta zertan ez, baina!) telefono txiki noranahi aldean erabiltzeko horietarikoak ugaritu eta haiei euskarazko izena esleitzeko orduan? Oroitzen al da inor han mahaigaineratu ziren aukera ederrez eta are txapeldun irten bide zenaz? Oker ez banago, sakelako (telefono) irten zen garaile formal (sakeleko ere entzun-irakurtzen dugu sarri, -a itsatsia janez), baina ia inork ez dio jaramonik egin horri zirkuitu korrientean.

Gehienetan bezala, mailegu hutsaren eta kalko gordinaren artean banatu da arrakasta soziologikoa: mobila erabiltzen da, batik bat, lagunarteko ahozkoan, eta, idatzian edo ahozko formalagoan, berriz, mugikorra (garbi-dotoreago ustean). Izan ere, erdarak bizi gaitu, eta ez dugu aski indar ezta hura forma bakar batez ordaintzeko ere, mordoloena balitz ere: sakelako baztertuta ere, batzuek mugikorra, besteek mobila.

Kontuak kontu, nik neuk ez dut lexikoaren bilakabidea ardura nagusia. (Eta, orain, ez naiz ari estandarraz bakarrik, euskara guztiez baizik. Besteak beste, gogoeta zahar bezain zuhur hau dago tartean (Altube, 1950, Erderakadarik txarrenak):

Sarri esana da: izkuntzen arima, mintzaien benetako muiña, beuren Gramatika dala. Itzak, itz zaarrak, itz berri txukunak maitagarriak ditugu. Nik neuk, nere jaioterriratzean, lengo euskal itz zar bat edo beste orain erderatikoaz ordeztuta entzuten dedanean, benetan min artzen det, biotzean zarrastada mingoitza nabaritzen det. Baña milla bider mingoitzagoa, euskal Gramatika jatorrari dagozkion itz-jokoak, erderatikoz edo erdera kutsudunez ordeztuta entzun oi ditudanean; gaitz au ilgarriago baita izkuntzentzat.

Gramatikaki bat mintzaiak benetan galtzen duanean, eztago berpizterik; idazleen artean gutxi-asko bai, baiña erri-izkeran ez. Egi au, izkuntz jakintzaren ikaskizunik lenenetarikoa degu, izkuntz istoriak toki guzietan gertatutzat irakasten diguna. Beraz, euskeraren berantzaldi larri oietan euskal-gramatika erriaren adimen eta ezpanetan biziarazten alegindu bear genuke beiñen, iztegi garbikeriaren lepotik ba da ere.

Bai, bai, onako itzai, badakigu iñok iñoiz zer erantzun izan dien: «Ni neu —dirausku itz-garbi zaleak—, aur mixkatua bezelako naiz: galde zaiozue oni, pastela ala karamelua naiago duan. “Biak” erantzungo dizu dudatzeke».

Nik ere pozik erantzungo nuke ori, baldin biotz-deiai jarraituko banie. Baiña buruak besterik diraust: guk pastel eta karamelutzat ditugun geure idatz-lanok, euskaldun geien geienek, iruntsi eziñezko jaki esten dituztela; eta au ola dateken artean, gugana igo nai edo al eztuten irakurleekin adiskidetzeko, gu beeraxeago jetxi beste egitekorik eztukegula.

Norbaiteri, dagokion baiño gaitzagoko lan bat egin-arazi zaionean, oker ori burlaxkatzeko, Gernika aldeko baserritarrek, onako au esan oi diote: «Astoari lasto-askie goregi imiñi yeutsek». Orixe ez ote degu egin 50 urte oietan?

Astoak asto eta lastoak lasto, zaleon smartphoneetan dagoke etorkizunaren ekuazioan x ezezaguna askatzea. Eta ez ahal da izango cero hutsa.

Posted on

Terminologia akademikoa

Igone Zabala Unzalu

Aurreko astean Ugarteburu Terminologia Jardunaldien V. edizioa egin du Euskal Herriko Unibertsitateko Euskara Institutuak. Jardunaldiotan euskarazko terminologiaren garapen eta normalizazioan parte hartzen dugun askotariko eragileak bildu gara: itzultzaileak, interpreteak, zientzialariak, hiztegigileak, editoreak, informatikariak, hizkuntzalariak eta hizkuntzaren normalizazioaren ardura duten erakundeetako kideak. Hartara, aukera paregabea izan dugu Iñaki Ugarteburu lankide eta adiskidearen oroimena elkarrekin biziberritzeko eta, halaber, euskarazko terminologiarekin lotutako beharrak, kezkak eta gogoetak lehen eskutik entzuteko eta partekatzeko.

Terminologia izena izenondo eta mugatzaile ugarirekin konbinatuta ikusi eta entzun dugu jardunaldiotan. Besteak beste, terminologia naturala, terminologia erreala, testuinguruan aztertutako terminologia, terminologia kodifikatua, terminologia planifikatua, terminologia ofiziala, terminologia normalizatua, in vivo eta in vitro terminologia, terminologia-lan puntuala eta terminologia-lan sistematikoa izendapenak erabili dira aurkezpen eta eztabaidetan. Hain zuzen ere, terminologiaz hitz egiteko egun erabiltzen ditugun termino eta adierazpideen ugaritasunak agerian uzten du terminologiaren inguruko teoriek azken hamarkadetan egin duten bide oparoa. Izan ere, XX. mendearen bukaeran eta XXI. mendearen hasieran kolokan jarri dira hainbat hamarkadatan terminologia-lanaren gidari bakarra izan den Terminologiaren Teoria Orokorraren (TTO) oinarriak. Duela gutxi arte nagusi izan den TTO Wüster ingeniari austriarrak formulatu zuen, nazioarteko komunikazio espezializatua bermatzeko premiazkotzat jotzen zen terminologiaren estandariazioa jomugan zuela.

Edozein zientzia edo jakintzaren garapena adituen arteko eztabaidan oinarritzen da. Aldez aurretik alorreko adituen komunitateak onartutako zenbait ideia kolokan jarri, hipotesi berriak formulatu eta froga enpirikoak eskaintzen dira, harik eta ideia berri horietako batzuk adituen komunitatearen oinarri bihurtzen diren arte. Adituen arteko komunikazioa, besteak beste jakintzaren garapena helburu duena, testuen bitartez gertatzen da, eta ezin da aurrera eraman terminologiarik gabe. Hartara, jakintzaren garapenak berezkoa du terminologiaren garapen eta erregulazio natural etengabea, alegia, terminoen sorrera, jario, aldaketa, egokitze eta finkapen amaigabea. Ildo honetatik, egun zalantza handirik ez dago espezialitate-alor jakin bateko “terminologia errealaz” zerbait jakin nahi duenak komunikazio espezializatuan erabiltzen diren (ahozko zein idatzizko) testuak aztertu behar dituela. Testuen azterketa enpirikoetatik etorri dira, hain zuzen ere, TTOri egin zaizkion kritikak. Hasteko, agerian geratu da nazioarteko estandarizazioaren helburuarekin sortu izanak eragindako funts teoriko-metodologikoen sinplifikazioa. Hain zuzen ere, hizkuntza gutxituen normalizazioa helburu izan duten hurbilketa sozioterminologikoetan terminologiaren estandarizazioa eta normalizazioa bereizi beharra jarri da agerian, bai eta normalizazio-ekimenetarako aurretiko deskripzioak eta ezarpenaren ebaluazioak duten garrantzia ere. Ildo horretatik, terminologiaren normalizazioaren zeregina preskripzio hutsa gabe harmonizazioa izan behar duela onartzen da egun. Hizkuntzalaritzarekin lotura estuagoa duten hurbilketa soziokognitibo eta komunikazionalek agerian utzi dute terminologia diskurtsoan aztertzeko beharra, eta terminologia in vivo aztertzeko modu horrek berehala utzi du agerian terminoen unibokotasuna eta monosemia idealizazio bat baino ez direla. Terminologia errealaren aldakortasunaren ebidentzia eztabaidaezinarekin batera etorri dira terminologiaren aldakortasun funtzionala eta aldaketa diakronikoa ikertzeko interesa eta grina. Aldaketa horiek guztiek eragin erabatekoa dute euskarazko terminologiaren normalizazioak abiapuntutzat hartu beharko lituzkeen baliabideetan eta jomugan izan beharko lukeen ereduan.

Protagonismo berezia hartu du aurtengo Ugarteburu Jardunaldietan esparru akademikoan erabiltzen den terminologiak, eta ezin ditut aipatu gabe utzi azaleratu diren zenbait gogoeta, kezka eta erronka, bete-betean uztartzen baitira egun hauetan Soziolinguistika Klusterrak antolatutako jardunaldietan egiten ari den Arrue ikerketaren emaitzei buruzko gogoetarekin. Arrue ikerketaren emaitzek agerian utzi dute euskarak irakaskuntzan lortu duen presentzia handiak, ezagutzari ez ezik, erabilerari ere egiten dion ekarpen handia. Ikerketa lehen eta bigarren hezkuntzara mugatu da eta eman dituen ondorioetako bat da 9-10 urteko haurrek gehiago erabiltzen dutela euskara esparru akademikoan 13-14 urtekoek baino. Datu hori unibertsitateko datuekin osatu beharko litzateke, unibertsitateak harreman eta komunikazio-bide berrietarako aukerak eskaintzen baitizkie ikasleei eta behin baino gehiagotan entzun baitiet 18-19 urteko gazteei lehenago galdutako erabilera berreskuratu dutela testuinguru berrian. Datu esangarri batzuk emateagatik, 2011-2012 ikasturtean ikasleen % 61ek egin zituzten unibertsitatera sartzeko probak euskaraz; UPV/EHUko ikasleen % 46,72k gradua osorik edo zati batean behintzat euskaraz ikasten dute, derrigorrezko kredituen % 78 euskaraz eskaintzen dira eta irakasleen % 45,10 elebidunak dira. Datu hauek agerian uzten dute, batetik, oraingo gazte gehienak ziurrago sentitzen direla beren etorkizuna erabat baldintzatu dezaketen probetan euskaraz erdaraz baino eta, bestetik, denetariko gai espezializatuak ikasten eta lantzen direla euskaraz komunikazio akademikoaren bitartez.

Mundu akademikoak protagonismo berezia du hizkuntzaren normalizaziorako gakoak diren zenbait prozesutan. Izan ere, esparru akademikoa funtsezkoa da estandarraren ezarpenerako eta garapen edo lantze funtzionalerako. Artikulu honen harira, esparru akademikoak funtsezko ekarpena egin eta egiten du euskarazko terminologiaren garapenean eta hedapenean. Unibertsitateak prestatzen ditu etorkizuneko aditu-profesionalak, eta giltzarria da diskurtso espezializatuaren lehen oinarriak jartzen dituen bigarren hezkuntzaren eta etorkizuneko adituei diskurtso zientifiko eta profesionalak egokiro kudeatzea eskatuko dien lan-munduaren artean. Unibertsitatean euskara transmisio-hizkuntza bezala erabiltzeak funtsezko ekarpena egiten du euskarazko terminologiaren garapen eta hedapenean. Gogoeta honek, baina, erronka handiak ere badakartza. Nola uztartu lehen eta bigarren hezkuntzan erabiltzen den terminologia unibertsitatean erabiltzen den terminologia errealarekin? Nola uztartu mundu akademikoan erabiltzen den terminologia erreala hiztegietan eta datu-base terminologikoetan kodifikatutako terminologiarekin? Nola egin terminologia erreala ikusgai terminologiaren  normalizazio-ekimenetarako? Azken galdera honi dagokionez, urrats txiki bat eman du UPV/EHUk duela zenbait urte abian jarri zuen Terminologia Sareak Ehunduz programarekin, eta hori ere hizpide izan dugu Ugarteburu Terminologia Jardunaldietan.

Posted on

Filmen izenburuaz

Koro Garmendia Iartza

Aurreko batean, film klasiko batek gogoetarako bidea zabaldu zidan. Nola emango nuke izenburua euskaraz? Atzerrikoa zen filma, aspaldikoa, eta zerikusirik ez dute jatorrizko hizkuntzan eman zioten izenburuak eta gaztelaniara itzulitakoan esleitu ziotenak. Itxura batean eragozpen handirik gabeko egitekoa denak buruhausteak sor diezazkioke izenburua euskaratzeko beharrean denari. Zer hobetsi? Jatorrizko hizkuntzan duen moldea ala inguru honetako herritarrei ezagun egingo zaien ordaina?

Irizpide nagusi gisa, jatorrizko izenburua euskaratzea hobesten da, baina auzo-erdaretan jarri diotenari begirik kendu gabe. Batzuetan, erraza izaten da bidea, inolako arazorik gabea; dela filmak ele bietan izen berbera hartu duelako (Pulp Fiction, Quentin Tarantino, 1994), dela jatorrizkoa eta itzulpena noranzko berdinekoak direlako (The Piano / El piano, Jane Campion, 1993).

Izenburuen arteko jauziak dira buruhausteen iturri. Duela urte batzuetako artelanen kasuan, gehienbat. Adibidez, klasikoetan klasikoa den John Ford-en The Searchers filmak Centauros del desierto izena du gaztelaniazko bertsioan. Ez hori bakarrik: Argentinan, Txilen, Mexikon eta Perun, Más corazón que odio izendatu zuten. Beste bat: Some Like It Hot (Billy Wilder, 1959). Zinemazale porrokatuak asmatuko du zein pelikulaz ari naizen, baina hainbesterainokoa ez denak jakingo al du horixe zuela izenburu Con faldas y a lo loco filmak? Hego Amerikan, berriz, Una Eva y dos Adanes.

Itzultzen erraza zirudien Rosemary’s Baby (Roman Polanski, 1968) izenburuak, baina, arrazoiren batengatik, eta seguruenik ikusleak zinema-aretoetara erakartzeko xedearekin, oso bestelako bidea hartu zuen gaztelaniaz izendatzeko orduan: La semilla del diablo. Ea beste honekin asmatzen duzuen: Avanti! (Billy Wilder, 1972). Bai? Ezaguna egiten? Ezetz? Ea, bada… Jack Lemmon… Oraindik ere ez? Egin dezagun proba gaztelaniazko izenburuarekin: ¿Qué ocurrió entre mi padre y tu madre? Eta ehun mila aldiz programatu duten beste honekin: The Sound of Music (Robert Wise, 1965). Asmatu duzu, bai: Sonrisas y lágrimas. Euskaraz izendatzeko orduan, nola jarriko zenukete? Musikaren soinua? Irribarreak eta malkoak? Ez batera eta ez bestera?

Berriagoetan ere, badugu gogoetara bederen bidera gaitzakeen adibiderik. Jungla de cristal (Die Hard, John McTiernan, 1988). Gogoratuko duzue filma: Bruce Willis kementsua kristalezko eraikin luze batean, Alan Rickman maltzurraren eta kuadrillaren aurka… Aipatu ditudan bi izenburuak, berez, ez dira baliokide, baina ez zen hain okerra gaztelaniazko izenburua, egia baita kristalezko eraikina arriskuz eta basapiztiaz betea zegoela… Itzultzailearen zoritxarrerako, pelikula horren ostean, Die Hard 2 etorri zen, eta gero beste bat, eta laugarrena ere bai… Eta kristalarekin zerikusirik ez! Baina, gaztelaniaz, eutsi egin behar aurreneko izenburu hari! Zer erremedio!

Eta beste bitxikeria bat: behin izenburua jarrita, aldatzerik ez dago. Eta dagoenarekin moldatu behar. Adibidez, Cliffhanger (Renny Harlin, 1993) filmari Máximo riesgo izenburua jarri zioten ‒euskaraz, Arrisku bizian‒, eta handik hiru urtera, Maximum Risk (Ringo Lam, 1996) izenekoa atera zuten. Nola izendatu, orduan, bigarren hori? Egokiena Máximo riesgo zen arren, horrela izendatzerik ez zutenez, ahalik eta gutxien urrunduko zen hautua egin behar izan zuten. Emaitza: Al límite del riesgo.

 

Posted on

Au Café Akeita

Iñigo Aranbarri Alberdi

Lantegi bihurtu zait azkenaldian goizeroko kafea.

Esan nahi dut orain ez hainbestera arte ekintza berezko, natural, nekegabea zena politiko bihurtu zaidala, hautu ideologikoa, borrokaldi identitarioa. Eta zer nahi duzue esatea, ez da samurra goiz-goizetik, begiak makarretan dituzula, halako banderak astintzen hastea.

Argitu dezadan bada, eguneroko eginbehar hori dela eta, zerk eragozten didan loa. Eguerditik atzera kafea hutsik hartzeko ohitura dudan arren, esne pixka batekin hartu ohi dut goizekoa, gurean, gazteleratik mailegu hartuta, korta(d)ua deitu izan den hori, alegia. Hizkuntza aldetik, bistan da, inolako martingala ezkuturik ez duen jokabidea bestalde: kaña diogunean bezala, edo marianitoa, edo karajilloa, edo panaxea edo pika edo boka… Halakoz beteta dago, beharrik, barraz bestaldea.

Kontua da beste hitz askok ez bezala, kafe kortauak agerian duela jatorria, abizenak nabarmenago salatzen duela jimenez bat epaitegi aranazale baten aurrean baino. Eskerrak, zorionez, gaztelera pixka bat jakinda, erraz konpon daitekeen itsusikeria estetiko hori. Eta hala sortu zen, txisteekin bezala, ez dakigu non, ez dakigu nork eta noiz, baina bai zergatik, eta halaxe zabaldu lurralde zikindu guztietan ordura arte nekerik gabe erabiltzen zen korta(d)uaren ordain orbangabea: ebakia, ebagia edo moztua.

—Zer dugu?

—Kortaua.

—Ebakia —berehala zuzenketa, adeitsu beti, hori bai.

Sekula ez gorri hotsik egunero huts bera nahita egiten entzunda ere. Aitortu behar dut, horretan behintzat pazientzia handia izan dutela beti nirekin bateko eta besteko tabernariek urte hauetan guztietan. Nik beraiekin izan dezakedana baino handiagoa. Halaxe da, ezen nik, egonarri pixka batez, errepasatu beharko nuke eurekin batera, paper mutur batean, zer diogun nagusiki gazteleraz cortar diogunean. Ea, zer da zuretzat “cortar el café”? : a) moztu, ebaki… “cortar el pelo, la hierba, el chorizo” eta abarrak bezala; b) galdu, garraztu, mindu, baita zoratu ere gurean, esnea tarteko denean, “cortarse la leche”; edo c) nahastu, zerbait erantsi “la fanecetina se utiliza para cortar la cocaína”.

Baina ezin. Barruak agintzen ez didalako ez ditut hamar minutu hartzen kortaua hartzen dudan barra izkina bakoitzean eta galdetzen barrukoari ea hiru adiera horietatik zein den euskaraz esan nahi dugunari dagokiona, hau da, zer egiten dugun kafe hutsari esne xorta bat botatzen diogunean, ondo baitakit erantzuna: “eta orduan zer esan behar dugu, nahastua? Hoa txakurraren salara!”.

Arrazoirik ez zaie falta. Nahastua beldurgarri zatarra da ebakia aratz eta arazorik gabe gizarteratuaren aldean. Gainera, zertan hasi aldatzen azkenaldiko hiztegi nagusien bermea ere hor badago (Elhuyar, Labayru, Zehazki…).

Nik, berriz, ateratzen hasita, gaztelerazko cortadoren nazioarteko arrakasta ateratzea badut neure alde. Ia torero, paella edota sangría bezainbeste esportatu da-eta, antza, ditxozozko asmakaria: cortado italieraz, suedieraz, neederlanderaz zein ingelesez (Ingalaterran ez da horrelakorik, kafea txarra da! oharra nire ikasle Chrisek), kortadas lituanieraz, kortado errusieraz…  Frantsesez, beste bat izan du bidea: café noisette (eta kolesterolaren kontrako kanpaina heldu eta esne-tela erabiltzen ez denetik, baita p’tit crème ere, hainbat bazterretan nuazetak baino esne gehixeagoz). Portugesak ere, polita ematen digu aukera: pingao (pinga, tanta) oso esne gutxirekin, eta garoto, pixka bat gehiagorekin.

Alferrik.

Pazientzia agortuta, zakartzen ere hasi zaizkit, ordea, azkenaldian barraz bestaldekoak:

—Kortaua, mesedez.

—Eta hi irakaslea izango haiz?

Etsi behar nuke. Beranduegi da ezer aldatzen hasteko, joana duk garai hura, txikito. Eman egingo dut. Zer arraio, agintzen dizuet bihar bertan izango dela, kontua ere ez da-eta kikarakoa ozpintzea. Lasai bizi beharra dago, merezi dugu hainbeste. Bai, halaxe egingo dut. Sartuko naiz goizero bezala eguna zabaltzerako Akeita kafetegian, igoko naiz Sartre 68ko barrikadetan nola egurrezko mahai gainera, baztertuko ditut kafekonletxe esneagaz guztiak zapata muturraz, eta Chaplinek The great dictator-en bezala, edo Charles Laughtonek This land is mine-n  edo Orson Wellesek Compulsion-en, azken alegatoari ekingo diot:

“Jaun-andreok, ez dakit aski zabaldua dagoen bezalaxe, erdara asko jakin beharra dagoen egungo euskara ulertzeko; dakidana da erdara motza izanda ere, ez dela zaila euskaldunari oker dabilela sinestarazi eta ordaina saldu eta sartzeko.

Eta orain, egidazu ebaki eder bat, mesedez”.