Argitalpenak

Posted on

Dan Brown euskaraz

Angel Erro 

Bi egun barru sekretua jakinaraziko da[1]. Maiatzaren 14an, argitaratuko da Inferno, Dan Brownen azken eleberria, hainbat hizkuntzatan aldi berean. Haien artean, euskara[2]. Baina, ez gutxitan gertatu ohi denez, bertan narratutakoa baino interesgarriagoa da haren itzulpenaren abentura. Egunotan prentsan agertu da, eta hortaz azkenik jendaurrean esan dezaket nik ere, Inferno-ren itzultzaileoi zer baldintza estuak ezarri dizkiguten.

Once traductores llegados de Francia, España, Alemania, Brasil e Italia trabajaron desde el 18 de febrero hasta el 5 de abril (daba igual si acababan antes, hasta ese día no podían abandonar el encierro) en un subterráneo del edificio Mondadori en las afueras de Milán, según recoge ahora la prensa italiana, controlados en todo momento para que no se filtrasen detalles sobre el contenido del libro.

Antes de entrar, sus teléfonos móviles eran confiscados y, por supuesto, no había internet. Los traductores trabajaron todos los días de la semana y eran acompañados desde el hotel hasta el lugar de trabajo (y vuelta). Sus movimientos eran registrados, como cuenta el traductor brasileño a TV Sorrisi y Canzoni, desde salir a fumar hasta la pausa del café. Y, como en toda misión secreta, no podían decir qué hacían allí: contaban con una coartada que justificaba su estancia en Milán.

Niri gogorrena egin zitzaidana Interneterako sarrera mugatua izatea izan zen. Ordenagailu bakar batean baino ez zegoen Internet, baina zaindarien begiradapean erabili beharrekoa. Ez ohi dugu jakin zeinen gutxi dakigun ba omen dakizkigun gauzetan. Behin eta berriro zetozkidan zalantzak pilatu eta azkar kontsultatu behar nituen. Beste itzultzaileek, ni baino trebetasun edo konfiantza handiagokoek, aldiz, apenas kontsultatu behar zuten.

Bi aldiz egon naiz lehenago hizkuntza ezberdinetako itzultzaileentzako itzulpen tailer batean. Itzulpena banakako lana delako irudipena berresteko baino ez zaizkit balio. Egilearekin zalantza argitu ahal izatea, berriz, beti da lagungarria. Baina itzulpen lantegi itxurako itxialdi honetan ez zegoen aukera hori.

Holakoetan beti bezala parte hartzaileen ekarpen nagusia maila pertsonalean gelditzen da. Zaintzaile armatuek gure arteko harremanak, nik ez dakit nola argitaletxearen interesei kalte egin ziezaieketenak, oztopatzeko agindua bazutenez, xarma nerabeaz zipriztintzen ziren gauean, leihoetatik logela batetik bestera paseaz, elkarrekin, gehienetan binaka, egiten genituen topaketa, esan dezagun, linguistikoak. Nobelaren hutsaltasuna, orduan bai, itzultzaile batek baino ezin duen gertukotasunarekin, eta horrek bide eman dezakeen maltzurkeriarekin, iruzkindu ahal genuen lasaikiro, trufa egin, itzulpenezko lapsus barregarriren bat adostu, amaiera alternatiboak eta gure ustez puskaz hobeak burutzeko planak irudikatu.

Eta batez ere argitaletxeak gu, hamaika itzultzaile, eguzkiz eguzki, bunker batean lanean edukitzearen burutazioa, ustezko pirateriari beldurrik gabe, marketing kanpaina deigarri baten parte zela sumatzen genuen. Susmoa berretsi besterik ez dut egin, behin etxera itzulita, Mondadori argitaletxeak plazaratu duen bideoa ikusi dudanean:

Eta batez ere, goizean, frantsesezko itzultzailearen heriotzaren berri izan dudanean. Gehiegizkoa da, inondik inora. Alemanezko itzultzaileak ez dit telefonoa hartzen. Zer egin erabaki bitartean, lerro hauek idatzi ditut, badaezpada.

[1] Ustezko sekretua. Irakurle erdi ikasi bati Dan Brownen eleberriek ez diote jakinarazten lehenagotik ez zekien ezer, batez ere Historiako liburuetako oin-oharrak irakurtzen baldin badaki. Hainbestetan famaturiko haren Da Vinci Code liburuko teoria harrigarriak puntuz puntu aurkitu daitezke Umberto Ecok hamabost urte lehenago idatzitako Il pendolo di Foucaulten, satira moduan aurkitu ere.

[2] Best-sellerrak euskararen salbazioa (eta bere literaturaren lurperatzea) dakarrelako iritzia barruraino sartu zaigu: geure buruaz best-seller egiten ari gara, eta Infernoko hau bere azken mugarria baino ez da. Orain gutxi, antzeko kasuak ikusi ditugu, Dolores Redondoren El guardián invisible eleberri argitaratu aurretik ere arrakastatsua, esaterako.

Posted on

Atzo genioen moduan

Itziar Aduriz Agirre

Praktikoaz gain, bere hitza betetzen duen emakumea ere banaiz.

Gauzak horrela, aurrekoan «jarraituko du» batekin bukatu nuenez nire aportazioa, euliei eta kanoiei buruz hitz egin nuen hura, hemen duzue bada, haren jarraipena-edo.

Euskaldunok komunitate txikia osatzen dugu. Are txikiagoa da hizkuntza kontuak lanabes bihurtu ditugunon azpi-komunitatea. Errezeloa dut, hala ere, batak bestearen berri eskasa izaten dugula. Normala dela esango nuke. Azkenean, bakoitzak berearekin nahikoa izaten baitu eta gainera, bazter guztietan sumatzen den egoera da denok oso lanpetuta gaudela, lanpetuegiak albo kontuetan hasteko.

Utzidazue puntu honetan parentesi txiki bat irekitzen. Izan ere, ideia hori bera aurkitzen ahal da UEUk bere uda ikastaroen barruan antolatu duen Hizkuntzalari Euskaldunen I. Topaketak: egungo ikerlerroak izeneko jardunaldian.

Parentesia itxita, eta biltzar horrek bere fruitua eman bitartean, aurreko artikuluaren jarraipenarekin hasiko naiz, komunitate hau osatzen dugunok hobekixeago elkar ezagutzeko balioko duelakoan. Baldinbaitere!

Gain-gainetik eta zeharka pasa nituen aurrekoan IXA taldearen baitan euskararen azterketak alor konputazionalari aplikatuta izan dituen emaitzak. Ezagunena den XUXEN zuzentzaile ortografikoa aipatu nuen eta corpusen gaiarekin lotuta zegoen lematizatzailea. Orduan pentsatu nuen puntu hori zabaldu eta, interesgarria izan zitekeela alor ezezagun honen berri ematea eta azaltzea zein diren gure aztergaiak hizkuntzari dagokionez eta euskararen lantze horretan dugun ikuspuntua. Horrekin batera eskura dauden beste tresna batzuk ezagutarazi nahiko nituzke, egun edo bihar erabiltzeko ongi etor dakizkigukeenak.

Azkarrena eta ikuserrazena IXA taldearen web orrian dauden produktuetara jotzea da.

Datuen prozesatzaileek hizkuntza baliabideen gainean lan egiten dute eta batzuetan publiko zabalari zuzendutako aplikazio egokiak sortzen dira.

Adibidez, eta modu sinple eta argi batean azaltzeko, Morfeus analizatzaile morfologikoak EDBL datu-basean dagoen informazio lexiko eta morfologikoa prozesatzen du eta bien artean XUXEN zuzentzaile ortografikoa elikatzen dute, publiko zabalari zuzendutako aplikazioa, alegia. Oinarri berekin, baina morfologikoki analizatu eta Eustagger desanbiguatzaile morfosintaktikoa aplikatu ondoren, lematizatzailea dugu. Hau ere aplikazioa dugu, baina zuzenean ez dauka XUXENek duen bezain erabilera zabala.

Horrekin bezala, beste hizkuntza mailetan ere lan egiten da, nahiz eta horren produktu izarrik ez egon.

Horrela, sintaxian ere bada analizatzailerik. Ixati da azaleko analizatzaile sintaktikoa eta Maltixa dependentzietan oinarritutako analizatzaile estatistikoa. Maila semantikoan sortu den adiera-desanbiguatzailea, WSD-IXA, sintaktikoekin batera, datu-base eta ontologietan dauden informazioa prozesatuz, besteak beste, itzulpen automatikoa egiten duten aplikazioen oinarri dira.

Itzulpen automatikoa, ai itzulpen automatikoa!!! Zenbat buruhauste ematen dizkigun! Kuriositate hutsa da, baina aplikazioen atalari erreparatuz gero ikusiko duzue gehienak itzulpen automatikoari buruzkoak direla. Hori dela eta,  eta kontu honen inguruan gauza asko daudelako esateko, hurrengo artikulua monografikoa izango da itzulpen automatikoaren gainean.

Hurrengoan pentsatzen hasi baino, honekin bukatu behar da, ordea. Eta bukatzeko, web orriko ikerlerroak atalari begi-kolpe bat ematea eskatuko nizueke, hor agertzen baita orain arte azaldu dudana argiago eta behar den bibliografia lan guztiekin apaindua.

Ibili pixka bat kuxkuxean eta hizkuntzarekin lotutako beharren bat-edo baldin duzue ez izan galdetzeko beldurrik.

Posted on

KalkoManiak (I)

Xabier Aristegieta Okiñena

Kezkaturik ikusten ari naiz benetako sorgin-ehiza bihurtuta daukagula kalko-ehiza euskal itzulpengintzan.

Horren adibide nabarmen bat da Juan Garziak bere Kalko okerrak liburuan (2005ean EIMAren estilo-liburuaren proiektuaren barruan argitaratua) «bezala ustela» deitzen duenaz dioena.

Abiapuntu gisa, hona hemen egilearen esaldi batzuk (liburuaren 73. eta 74. orrialdeetatik atereak):

Bezala ustela 

Bezala hitzaren berezko erabilera, bistan da, konparazioetarako da. Sakonean, perpaus bat dago bezala horren baitan:

  • Nola dabilen zuzendaria, hala dabiltza mendekoak.
    –> Zuzendaria (dabilen) bezala dabiltza mendekoak

Baliagarria da, hain zuzen ere, horretaz jabetzea, bezalaren erabilera egokia (konparaziozkoa) mugatzeko: posible izan behar da azpiko perpaus hori esplizitatzea, parafrasi modura.

Eta, horrenbestez, okertzat jotzen ditu antolatzaile bezala da ona esaldiaren modukoak, eta horrelakoetan antolatzaile gisa(ra)/moduan(ra) erabiltzeko proposatzen du. Gaitzesten duen bezalaren erabilerari buruz hauxe dio, dena den:

Azken adibide horren modukoak dira gehien nahasten direnak (nahastearen lehen adibide noizbehinkakoak zaharrak dira eta aski zabalduak dabiltza gaur egun zenbaiten hizkeran).

Bestetik, oin-ohar batean ere ohartarazten du:

Berriro ere garbi utzi behar dugu guk hemen esamolde bati izartxoa (*) ipintzeak ez duela esan nahi, nahitaez, euskaraz inoiz erabili ez denik, proposatzen den ereduarekiko desegokitzat jotzen dugula baizik.

Bada, hain zuzen ere erabilera gaitzetsi horixe hartu nahi dut nik hemen aipagai. Alegia, zuzendari bezala ona da, baina aktore bezala, oso txarraren tankerako esaldiak.

Nahiz eta Garziak bipil adierazten duen horrelako esaldiak bere ustez baztertzekoak direla, kontua da baieztapen huts-hutsetik haragoko inolako argudiorik ez duela ematen, harrigarria bada ere: besterik gabe dioenez, bezalaren «berezko» erabilera, erabilera «egokia», «bistan da», konparazioetarakoa da; beste erabilerari, berriz, zuzen-zuzenean zer eta «ustel» deitzen dio.

Ikuspegi hori ez da inola ere Kalko okerraken egilearena bakarrik, baina ez dut gogoan beste inori irakurri izana Garziak adinako biribiltasunez adierazita.

Horrela, ba, testugileok txintxo-txintxo jardun izan gara bezala «ustelak» saihesten eta/edo ezabatzen eta haien ordez gisa eta modura erabiltzen (bidenabar esanda, ez daukat ezer euskarazko adierazpideen aukera aberasten duten beste hitz horien aurka).

Zein ote du helduleku, baina, «bezala ustel»aren teoria horrek? Gaztelaniazko como, frantsesezko comme, ingelesezko as, alemanezko als eta abarren euskarazko baliokiderik ahoz erabiliena eta entzunena ez al da, alde handiz, bezala, testugileok urte hauetan zehar hori propio saihesteko egin ditugun saio guztiak eginda ere? Esan bezala, Garziak ez du bere iritziaren funtsatzerik eskaintzen.

Arreta pixka bat jartzen duen edonor konturatuko denez, bezalaren erabilera hori ez da inola ere zona erdaldundu bateko euskara pattalezko euskaldunberrien ezaugarria; aitzitik, bezala hori propio alboratzen saiatu ez den ororengan aurki daiteke. EGLUren beraren testuetako azalpenetan bilaketa bat egiteak eskaintzen du, bai, emaitza interesgarririk.

Garziak berak ametitzen du bere gaitzespenak ez duela esan nahi bezalaren erabilera «ustel» hori inoiz egin ez denik, eta jakinarazten du «nahastearen lehen adibide noizbehinkakoak zaharrak» direla eta gaur egun «aski zabalduak» dabiltzala «zenbaiten hizkeran» (letra etzanak nireak dira).

Horregatik, ohar hori irakurri ondoren Orotariko Euskal Hiztegian kontsulta egiten duenak nekez eutsi ahalko dio halako txundimen begi-irekigarri bati. Izan ere, OEHk dio:

Bezala
(…)
2. (Dv), bezela (Lar, Aq 903 (G, AN) A). En calidad de, como. “A fuer de” Lar, Aq y A. Tr. Documentado desde Dechepare, es de uso gral. excepto en la trad. vizcaína. Hasta mediados del s. XIX se emplea precedido de un sintagma nominal en caso absoluto indeterminado, o, con casi igual frecuencia, determinado; a partir de dicha época apenas se encuentran ejs. con determinado.

Eta jarraian, mendeka antolaturik, ustezko erabilera «ustel»aren zerrenda zinez oparoa (hemen ezin kopiatuzkoa, adibide-andanaren luzeagatik; nahi duenak erraz askoa du OEHn kontsulta egitea).

Beraz, Garziak aipagarritzat jo ez duen B. Etxepareren Linguae Vasconum Primitiaeraino barneratzen da, gure literaturaren historian, erabilera de facto debekatu hau. Hots, argitaraturiko euskarazko lehen libururaino (1545) eta, horrenbestez, euskarazko liburu inprimatu batek eman dezakeen lekukotasunik zaharreneraino. Hain baita zaharra.

Eta, honetara ezkero, ezin jaso gabe utzi liburuko eskaintzan Etxeparek izkiriatuak:

…çuri neure iaun eta iabia beçala igorten darauritzut
heuscarazco copla batzu…

Erabilera zaharra eta, gainera, garai hartatik guganaino bide argia egin duena: Leizarraga, Axular, Etxeberri Sarakoa, Txomin Agirre, Orixe, Lizardi, Txillardegi, … gutxi batzuk aipatzearren. Eta, esan bezala, Euskaltzaindiaren EGLUraino eta harago.

Horregatik, ezinezkoa zait denbora-galtze eta bazter-nahaste sentsazio etsigarri bati itzurtzea, pentsatzen dudanean lekukotasun erraldoi horren kontrakarrean hain luzaroan eta zentzugabeki eduki gaituztela.

Gibelsolasa

2012an argitaratutako Euskaltzaindiaren Hiztegiak adiera hau jasotzen du bezala sarrerapean:

Bezala
4 (Izen soilaren eskuinean). Ik. gisa 2. Azken helburu bezala hartuta: azken helburutzat hartuta. Hiruretan Lizardik du agian idazle bezala entzuterik handiena. Guraso bezala duten erantzukizuna. Ehule bezala aritu zen hamar urtean: ehule aritu zen. Euskaldunok maiz hartzen baitugu aditza mintzagai bezala.

Halatan, «ustela» omen zen bezala horri inoiz galdu beharko ez zukeen thornuya itzuli dio.

Posted on

Herraturik ote gabiltza «erratu» aditzarekin?

Alfontso Mujika Etxeberria

Ikus Hiztegi Batua:

erratu, erra, erratzen. du ad. Bizk. ‘huts egin’,

Ikus Euskaltzaindiaren hiztegia, hiztegietan berriena eta, egilea nor den ikusita, baita arauemaileena ere:

erratu, erra, erratzen du ad. Bizk. Huts egin, ez asmatu. Aita Santuak ezin erra dezake. Laster igarri nion erratu nuela. Bidea erratu zuen. Fedean erratu. Erratzen duena zuzentzea.

DU aditza dela esaten digu, eta bizkaierazkoa dela. Bat dator, guztiz, Orotariko Euskal Hiztegiarekin, hau da, tradizioarekin:

erratu.  Tr. Documentado desde Lazarraga, se da sobre todo en autores vizcaínos (…). 1. Fallar, errar, equivocarse; faltar (en algo). Irugarrena korrijietea erratuetan dabena. Bet 14. (…) Fedian erratu daudiela eta apartau diriala Elexiaaren batasunetik. Ur BulaAl 54. (…) baña egingo dabe orregaz erratu. AB AmaE 272. Parkatu Aita, berbaren baten / erratu badot. Ib. 132. Felipak bere ez dau erratu gitxi or. Ib. 249. Baña Arimazain Jauna da gizona, eta erratu leike. Itz Azald 49.

(Con compl. directo). Erratu neben bidea. Lazarraga (B) 1181rb. Bidea erratuta onaxe oraiñ jo dot. AB AmaE 388. Gabaz eta iretargitan / bidea erratu neban. Gand Elorri 97. Eta gaztiak sarri askotan erratzen degu pausua. In Uzt Noiz 53.

Objektu zuzenik gabeko erabilera interesatzen zaigu (objektu zuzena dagoenean, DU aditza da, eta hor ez dago zalantzarik: bidea erratu nuen), eta, tradizioaren arabera, DU aditza da, argi eta garbi: zerbaitetan erratu du. Hona hemen beste erakusgarri bat:

Andres Iturzaeta. Aita Gaspar Asteren icasbide cristinaucorraren Azalduaren laburrac; 1899.

(…) Egia da, baña erratuko baleu, Obispo Jaunak kenduko leuke bere lekutik eta txartzat emongo leuke bere irakatsia; eta alan, Obispo Jaunaren alkartasunean dagoan bitartean, sinistuten dot Arimazainagan Obispo Jaunaren irakatsia.— Baña eta Obispo Jaunak bere ezin erratu leike?— Egia da, baña orduan izango litzake Aita Santuagaitik dongatzat emona.— Eta, ezkenez, ezin erratu leike Aita Santuak? Ez, dalako engañauezingarria, (…).

Tradizioa eta Euskaltzaindiaren ortodoxia bat datoz. Baita gainerako hiztegiak ere:

Elhuyar hiztegi elebiduna:

erratu du ad. B  fallar, equivocarse, errar; faltar (en algo). Laster igarri nion erratu nuela: en seguida me di cuenta que me había equivocado. Bidea erratu zuen: se equivocó de camino.

Ibon Sarasolaren Euskal hiztegia:

erratu, erra, erratzen. du ad. ( 1596) Bizk. Huts egin, ez asmatu. Aita Santuak ezin erra dezake. Laster igarri nion erratu nuela. Bidea erratu zuen. Erratzen duena zuzentzea

Labayru hiztegi elebiduna:

erratu  1 dau : equivocarse, errar. Zeozetan erratzen dauenari zuzentzen lagundu eiozu. Bidea erratu eben eta ordu erdi beranduago heldu ziran. Horretan ez dozu gitxi erratu. Erratu egin dut.
————
equivocar 3 vb., vb. prnl.  Errar o fallar (…) Lo siento, se ha equivocado: Parkatu baina erratu egin dozu.

Hiztegietan, erabateko adostasuna ageri da. Eta benetako erabilera? Azterketan, alde batera utzi ditut forma jokatugabeak (erratuta, erraturik, erratua[k]). Hasteko, idazle eta itzultzaile ustez ereduzkoen jokabidea ikus dezakegu Ereduzko Prosa Gaur eta Pentsamenduaren klasikoak corpusetan.

Lau  idazlek tradizioari jarraitu diote: Ibon Uribarri (Definizio matematikoek ez dute inoiz erratzen), Imanol Unzurrunzaga (edo beti egiaren bila dabilenak hura aurkitu ez arren ez duela erratzen), Iñaki Segurola (eta ez badu jaun medikuak bere hitzean asko erratu) eta Xabier Arregi (Arrazoi ugari eman da argitzeko zergatik erratzen duen naturak).

Gainerakoek, berriz —26 idazle—, DA aditz gisa jokatu dute. Hauek: Alberto Gabikagojeaskoa, Aritz Irurtzun, Edorta Jimenez, Haritz Monreal, Harkaitz Cano, Hasier Etxeberria, Itziar Laka, Jon Alonso, Josu Landa, Josu Naberan, Joxemari Urteaga, Joxerra Garzia, Juan Martin Elexpuru / Bego Montorio, Julen Kalzada, Koldo Izagirre, Markos Zapiain, Monika Etxebarria, Santiago Iruretagoiena, Unai Elorriaga, Unai Iturriaga, Urtzi Urrutikoetxea, Xabier Amuriza, Xabier Aranburu, Xabier Kintana, Xabier Mendiguren Bereziartu, Xabier Paya. Honelakoak idatzi dituzte: txakurrak maiz erratzen dira / Berriro erratu naiz / Ez hadi erratu, Roberto / Lehen aldian berberek aitortzen dute erratu zirela / Erratu egiten gara / …

Egileak «iragazten» ez dituzten corpusetan ere guztiz nagusia da DA moldea:

Euskaltzaindiaren Lexikoaren behatokia corpusak, erratu forma eskatuta, 55 agerraldi bueltatzen ditu.  Forma jokatugabeak (12) eta objektu zuzena dutenak kenduta (1: tiroa erratu DU) geratzen diren 42 formak erratu DA moldekoak dira guztiak ere.

Elhuyarren Web-corpusen atariko corpus elebakarrak bilaketa-konbinazio ahaltsuak ditu: erratu forma eta, ondoren, izan lema eta kategoriaz aditza izatea eskatuz gero, bien arteko distantzia 3 ezarrita, 115 agerraldi itzultzen ditu, erratu DA moldekoak; erratu DU moldekoak, berriz, 12 dira. Eta corpus elebidunean, gaztelaniazko equivocar lema eta euskarazko erratu lema eskatuta ematen dituen adibide jokatu gabeko guztiak (6) erratu DA moldekoak dira.

EHUren Egungo testuen corpusak ere adibide asko ematen ditu: erratu lema eskatu eta erratuta, erratua, erraturik, erratuak, erratzea formak kontuan hartu gabe, 496 agerraldi daude. Han ere, guztiz nagusi da erratu DA moldea (% 90etik gora), dela Goenkalen, dela Berrian, dela Argian, dela literaturan: Imanol Murua, Arantxa Urretabizkaia, Xabier Etxaniz, Ur Apalategi, Julen Gabiria, Mikel Antza, Asier Serrano, Txema Ramírez de la Piscina, Joxe Belmonte, Antton Olano, Katixa Agirre, Pako Aristi… Itziar Otegi eta Iñigo Errasti blogkideak barne.

Noizkoa da tradizioaren aurkako gaur egungo erabilera nagusi hori? Aurkitu dudan adibiderik zaharrena 1896koa da: Ni erratuten ezpanaz (Parnasorako bidea, Eusebio Maria Azkue, 1896), baina ez dut besterik aurkitu XIX. mendean, ezta XX. mendearen lehen erdian ere (XX. mendeko euskararen corpus estatistikoa arakatuta). Zaharrenetakoa da Santi Onaindia bizkaitar idazlearen hau: Baña erratu egin ziran (1987an argitaratua hemen, baina, dirudienez, lehenago idatzia: 1967?). 1980ko hamarkadan jada ugari dira erratu DA moldekoak (eta corpus horretan bertan, guztira, gehiago dira erratu DA moldekoak). Beraz, badira 30 bat urte nagusitu dela molde hori. Eta, gainera, gaur egungo bizkaitar idazleetan ere —bizkaierazkoa baita erratu aditza— nagusi da molde berria.

Zer gertatu da? Zergatik eten da tradizioa? Kalkoa ote da? Gaztelaniazko errar aditza iragangaitza ere badelako (errar en la respuesta) ote? Gaztelaniaz equivocarse aditzaren erabilera pronominala (se equivocó de camino) erabiliagoa delako iragankorra baino (equivocó el camino) iritsi ote da kalkoa (frantsesez ere bada pronominala: se tromper de route)? Haren sinonimotzat har daitezkeen tronpatu eta deskuidatu aditzak DA direlako ote?

Dena dela, garbi dago tradizioa eta gaur egungo erabilera nagusia ez datozela bat.

Nire lankideak gogotik ari dira Elhuyar hiztegi elebidunaren edizio berria prestatzen, aurten argitaratzeko. Orain, une batez, jar zaitez hiztegigile horien larruan:

Zer egin behar dute? Euskaltzaindiaren hiztegia berri-berria da: hiztegia egin zenean, corpusak eta Internet guztion eskura zeuden. Hala ere, Euskaltzaindiak ez du jaso erratu aditzaren erabilera berria. Jakinaren gainean jokatuko zuen hala, ezta? Zer egin behar du Elhuyarko hiztegigileak?

  1. Euskaltzaindiaren ortodoxiara bildu, eta gaur egungo erabilerari bizkarra eman? Esanez bezala: Euskaldun gehienek «erratu da» idazten badute, berek dute errua, erratuta daude eta.
  2. Ala gaurko euskaldunen gehiengoari jaramon egin eta Euskaltzaindiari bizkarra eman, esanez bezala: Ernatu, Euskaltzaindia, XXI. mendean gaude eta!

Oso manikeoa geratu zait aurreko dikotomia, ezta? Zintzo jokatzera, hiztegi batean informazioa eman behar litzateke, eta DU eta, gaur egun, nagusiki DA gisako formulak erabili errealitatea deskribatzeko.

Baina kasu  guztiak ez dira erratu bezain argiak. Hiztegigile gaixoak!

Posted on

Erlatibo jokatugabe baten gainean

Elixabete Perez Gaztelu

Gaurko gaia, berriz ere, hizkuntzaren erabilera batek niregan sortzen duen harridurarekin dago ezkondua.

Kontua da ikasleen lanetan hasia naizela gero eta maizago suertatzen ergatibodun perpaus erlatibo jokatugabeekin (horrela esatea badago). Hauen modukoekin:

Festa antolatutako enpresak dioenez

Antolatu aditz iragankorra bada, hor bezala, lehenago esperoko genuke erlatibizatua[1] objektu funtzioa subjektua baino; demagun, esanahia aldatuta, «Enpresak antolatutako festa arrakastatsua izan da». Eta arestiko perpausaren esanahiari eutsi nahi izanez gero, berriz, aukera arruntena, niretzat behintzat, adizki jokatuko perpausa litzateke: «Festa antolatu duen enpresak dioenez». Edo, kasu honetan behintzat, irtenbide lexikoa. Adib.: «Enpresa antolatzaileak dioenez» («Enpresa festa-antolatzaileak dioenez»?).

OEHko antolatu hiztegi-sarrerako hiru antolatutako erlatibo jokatugabeak horrelakoxeak dira, antolatu aditzaren erabilera iragankorreko objektu zuzenak.

Euskaltzaindiaren 2011ko perpaus jokatugabeen gaineko gramatikak ere, nahiz ergatiboak erabat baztertzen ez dituen, erlatibizatzeko eskalan aukera handiagoa ematen dio kasu absolutiboari ergatiboari baino.

a. Erlatibatzeko eskalari dagokionaz, erran daiteke perpaus erlatibo jokatugabeetan maiztasun eta erraztasun handiagorekin agertzen direla absolutiboan diren izen-sintagma erlatibatuak (3a), nahiz ergatiboan ere izan daitezkeen (3b):

(3)
a. Ez dut gauza onik pentsatzen [gizon haiek egindako] lanaz.
b. Ez dut gauza onik pentsatzen [holako lanak egindako] gizonez.

(EGLU-VII: 417)

Cidek ere Sareko Euskal Gramatikan perpaus erlatibo jokatugabeen deskripzio bera ematen du; absolutiboa (dela iragangaitzeko subjektu, dela iragankorreko objektu zuzen gisa) aiseago erlatibiza daiteke ergatiboa baino. Testu idatzien lagin bateko datu hauexek ere ematen ditu Estatistika txiki bat atalean:

-TAKO erlatibatzailearen bidez erlatibaturiko kasuen portzentaje-banaketa: abs. (NOR) %98,76; erg. (NORK) %1,23.

Bada, parte hartu aditz-esapidea tarteko dela irudipena daukat ergatiboa, subjektua ari dela nagusitzen erlatibo jokatugabeetan (erlatibo jokatuaren eta parte hartzaile irtenbide lexikoaren kaltetan). Nire begi-belarriei bitxi samar egiten zaizkien hauen tankerakoetan:

Kontzertuan parte hartutako denei zorionak eman zizkien

Komunikazio ekintzan parte hartutako partaideen arteko komunikazioa nolakoa den aztertu

Pentsatuaz ez dela gure ikasleen jokamolde berezi eta bakarra, ohiko bidea egin dugu: antzeko adibideak beste corpus batzuetan bilatu. OEHko parte hartu hiztegi-sarreran ez dut adibiderik batere topatu aztergai dugun parte hartutakorenik. EPGn parte hartutakok prentsan 14 esaldi ditu, 11 artikulutakoak, eta liburuetan 10 esaldi (hirutan ez beste guztietan ergatibo erlatibizatuarenak) liburu banatakoak (lau itzulpen ere tartean) daude.

ETCko corpusean adibide askotxo daude; guztiak Argia, Berria, Egunkaria eta Goienkaria egunkari-aldizkarietakoak.

Elhuyarren Webcorpusean ere badaude gisa bereko adibideak: ikastetxeetako, udal-, lurralde– eta bestelako erakundeetako, era bateko eta besteko aldizkari–egunkarietako, wikipediako, liburu bateko edo besteko…

Eta Googlen ere bai:

Alegia, orain datuon kopuruak sortu dit harridura, harritzen ninduen erabilera uste baino zabalagoa dela ikusi baitut. Harriduratik abiatuta beste urrats bat egiteko hauxe kanporatzera ausartuko naiz, jakinik ere ez dela ez erabateko ez artesirik gabeko azalpena izango.

Parte hartu subjektu ergatiboduna da, baina ez dirudi aditz iragankorra denik, iragangaitz inergatiboa baizik; alegia, kanpoko argumentua besterik ez duen, subjektu ergatiboa duen, baina objekturik ez duen (*ZER parte hartu) aditz-esapidea. Alde horretatik, aditz iragankorren murriztapen bera izango luke, alegia, eskalan ez luke aukera handirik subjektua erlatibizatzeko[2]?

Baina haiek ez bezala, objekturik ez izatean, iragankorren aukera ohikoena (objektua, absolutiboa) erlatibizatzerik ez dauka. Hortaz, zein aukera dauzka jokatu gabe erlatibizatzeko? Gainera, aditzaren «hurbileko osagarria» ere kontuan hartzen badugu («parte hartu ZERTAN»), ez dirudi alde honetatik ere oso erraza daukanik parte hartuk jokatu gabe erlatibizatzeko.

(45)
a. ?[Hitz egin dizudan] idazleak (izen sintagma erlatibatua instrumentalean izanki)
b. [Aipatu dizkizudan] idazleak

Adibide hauek ikusirik, ez da dudarik bigarrena anitzez argiago eta naturalago dela: aditz trantsitiboa erabiliz (aipatu) objektu zuzena erlatibatzen da (45b); hitz egin aditzarekin, berriz, adizlagun bat erabiltzen da aditzaren hurbileko osagarri ez dena (instrumentala): erlatibakuntza ez da hain erraza eta bortxatua bezala.

Oso garrantzi handia du puntu honek euskaran, erlatibatzeko eskalak askotan aditzen aukeraketa bidera baitezake. (EGLU-V: 193).

Horregatik jo dute hiztunok subjektu ergatiboa erlatibizatzera? Ez dakit.

Azalpen taxuzkoagoren baten eske, Lizardi etorri zait gogora, beti berezi harrapatu izan dudan harako «Leihoak itxitako jauregia / basoak iduri» Antton Valverdek ahoan duela. Baina hori ere beste baterako utzi beharko.

(Barkatu. Beharbada nire asmazioa besterik ez den harridura asti-lapur bihurtu zaizue).

[1] Erlatibizatu formaz baliatuko naiz, Hiztegi Batuaren proposamenari helduta, nahiz gramatiketan ez duten autore guztiek horrela erabiltzen. Sarrerako aipuak lekuko.

[2] Ez dut honenbestez esan nahi aditz-esapide guztiek, ezta «izena + hartu» osaerako guztiek modu bereko jokamoldea dutenik. Esate baterako, Zehazkik accidentado 1 adj (persona) (istripuan) min hartutako, kolpatu(tako) itzultzen du, baina bistan da bi aditz-esapideon ezaugarri tematiko eta semantikoak ez direla gisa berekoak: min hartu duenak ez du min hartzean egile edo eragiletasunik (min hartzearen ‘jasailea’ edo da) eta parte hartzeak, berriz, nolabaiteko egiletasuna eskatzen du. Sarreran gai asko utzi ditugu alde batera, hau ere bai.

Posted on

Joanes Haraneder (I): Garbiki eta fidelki

Iñigo Roque Eguzkitza

Aurreko batean, Erreformak eta Erromak itzulpenen arloan izaniko liskarrez aritu ginen, gogoan izango duzuenez. Ez zen, hala ere, su hura laster itzali. Horren lekuko dugu XVIII. mendearen erdialdera Joanes Haranederrek itzulitako Jesu Kristoren Ebanjelio Sainduiaren «Aitzin solasha».

Izan ere, sinesten lanak baditu ere, Itun Berriak ez zuen 1740. urtera arte izan euskarazko itzulpen «katoliko»rik. Kexu zen horregatik Haraneder Donibane Lohizuneko erretorea.

[…] Jainkoak haiñitz grazia bereziz seiñalatu izan dituen arren eskaldunak bere haur maiteenetarik batzu bezala, ondikoz orai arterainokoan nihor ez da izatu irakurtzerat eman izan daroenik bere Aita onaren Testamenta, eskararat, eskaldun guziek adi dezaketen lengoaiarat, itzulia; nihor ez da izatu bere Aita amulsuak utzi izan daroen ogia eskurat eman daroenik.

Ikusi dugunez, garai hartan papistak ez ziren oraindik itzulpen zale. Pentsa liteke, orobat, Haranederrek ez zuela Leizarragaren lanaren berri izango, bere itzulpena lehenbizikotzat, primiziatzat, hartzean. Ez, bada.

Egia da bada Joanes Leizarraga zeritzan Berakoizko aphez edo erretor zen batek noizbeit aspaldi inprimarazi izan zuela Testament berriko liburua, berak eskararat itzulirik;

Jakitun zegoen, beraz, Haraneder, eta, gainera, laster ohartarazten digu hura lan kutsatua dela, inondik ere.

[…] baiñan nola dohakabe hura, errelijione katholika eta egiazkoa utzirik ordukotz ja itzulia baitzen bera Kalbiñen sekta izurriztaturat eta haren heresia pozoatuaz kutsatua, ezin gelditu da bere obrari iretxeki gabe zenbeit lekhutan berak hartu izan zuen izurritik eta iretsi izan zuen pozoinatik; eta hala, beldurrez ezen, zenbeit arima fidelek bere gose izpiritualean liburu khutsatu hura azarkaturik, jan ustean bere Aitaren ogi phurutik, jan ez dezan gizon etsai eta dohakabe hark han barraiatu izan duen pozoatik ere […]

Itzulpena, hartara, ingurumari gatazkatsu hartan kokatzen du itzultzaileak. Giro hura du bultzagile, gainera. Hura eta apezpiku jauna.

[…] gure jaun Aphezpikuak, bere ardien salbamenduarentzat duen griñaz eta hek bazka on eta sainduetan erabiltzeko duen arduraz, desiraturik diozesa huntako zenbeit aphezek Testament berriko liburu sakratu hau eskararat garbiki eta fidelki itzul dezaten, entseiatu izan gare gure egin ahal guziaz haren handitasunaren xedea bethetzerat;

Apezpikuarekin batera, zenbeit aphez ere ahomentatzen ditu itzultzaileak, aditzera emanez bera ez zela bakarka aritu itzultze-lanetan. Eta, gisa berean, egiteko horretarako goiburua ere agertzen digu: garbiki eta fidelki itzultzea. Aurrerago, argituko du zer den garbiki hori, fidelkik ez baitu hainbesteko azaldu beharrik.

[…] eta hortarakotz, iretxeki izan gaizko lehia handi batekien Eliza Ama Sainduaz beregainki aprobatua Vulgata daritzan textuaren ez xoilki sensuari, baiñan oraiño egin ahal bezanbat letrari berari; eta letrari zorrotxki eta urratsez urrats jarraikiz, sensua gure lengoaian ezin ungi azarka daiteken lekhuetan, ez gare atrebitu gere burutarik deusere ematerat;

Ad sensum edo de verbo ad verbum dilema klasikoari muzin egin, eta bietan saiatzen da: zentzuari eta, areago, letra segidari ere eusten, batez ere zentzua gure hizkuntzan bete-betean ezin eman daitekeelarik. Azken batean, itzultzaile katolikoak ez du interpretaziorako eskurik, beretik ezin jar dezake ezer itzulpenean, erreformazaleek ez bezala, eta, hartara, zentzua ezin atzeman daitekeenean letraz letra itzultzea beste biderik ez du.

Aurreko paragrafo horretan, Haranederrek gaztigatzen digu Vulgata izan duela oinarri, eta nabarmentzen Elizak aprobatutako testua dela. Hurrengoan, aldiz, itzultzailea zordun ageri da bi frantses itzultzailerekin, Le Maistre de Sacy jansenistarekin (1613-1684) eta Aita Bouhours jesuitarekin (1628-1702), haiek ere autore aprobatuak baitira, eta, hartara, lagungarri bidezko eta onurazko, zentzu garbia eta naturala lortzeko; garbitasuna, beraz, zentzu ebanjelikoan hartu behar genuke.

[…] aitzitik baliatu izan gare Jaun Maitre De Saci eta Aita Bouhours textu hura bera franzeserat itzuli izan duten bi author aprobatuen baithan aurkhitu dugun laguntzaz, batean batari, bertzean bertzeari garraizkola, textu sakratu haren sensu garbia eta naturala gure lengoaian atzemateko gaitzenik diren lekhuetan batak edo bertzeak bide zelhaiena erakutsi izan darokun arauera.

Luma zorrotz bezain trebea izan zuen Haranederrek. Bai horixe! Hala ere, Itun Berriaren itzulpena luzaro egon zen gorderik, harik eta 1854an M. Harriet eta P.N. Dassance apaizek «artha bereziarekin, garbikiago, lehenbiziko aldikotzat agerrarazi» zuten arte, eta, orduan ere, lau ebanjelioak baino ez ziren bildu edizio hartan. Eskuizkribua, haatik, galdua da, eta, gaur egun, Uztaritzeko apaiztegi ttipiko Robin abizeneko apaiz baten eskuzko kopia «orraztua» baino ez dugu, baina horiek beste kontu batzuk dira.

Posted on

Aditza amaieran?

Juan Garzia Garmendia

Euskarazko esaldien hitzordenaz jardutean, badira bi kontu, inertziaz behin eta berriro aipatuak, okerreko usteetara daramatenak.

Lehenik eta behin, funtzio gramatikaletan oinarrituriko azalpen klasikoa: SOA hizkuntza da euskara, ala SAO hizkuntza?

Horrela, azalpenetik kanpo geratzen dira Subjektuaz, Objektuaz eta Aditzaz besteko funtzioak. Nire ustez, euskararen kasuan bederen, egokiago litzateke (nahiz eta gauza bertsua dirudien), kategoria guztiak aipatzea gehitxo izanik noski, objektua ere ez aipatzea. Hartara, Subjektua eta Aditza bakarrik aipaturik, objekturik ez (edo bai) baina (eta) bestelako osagai funtsezkoren bat duten esaldiak ere sartuko lirateke azalpenean; besteak beste, Mutila alfer samarra da bezalako esaldi arruntak, hots, predikatu-osagarriz eratuak.

Hala, funtzio gramatikalen araberako[1] oinarrizko hitzordenari dagokionez, euskara S(-)A hizkuntza dela esatea ezaugarri funtsezko bat aipatzea litzateke, baiki… hizkuntzaren tipologiari dagokionez. Euskararen joskera (kasu honetan, perpausen menderakuntza) postposizioetan oinarriturik egonik oro har, eta postposizioak aditzari lotzen zaizkionez, ia fisikoki eskatzen du sintaxiak, kasu askotan edo gehienetan, menderagailua erantsiko zaion perpausaren amaieran egotea aditza. Zentzu horretan, bada, ez dago zalantzarik oinarrizko hitzordenaz.

Jakina, perpaus guztiak ez dira mendekoak. Edo, beste modu –interesgarriago– batean esanda: mendeko perpausak esaldiaren parte dira, esaldiaren osagaietariko bat. Esaldi osoak, berriz, bi molde hauetariko batekoak dira (aditzik gabeko esaldiak alde batera utzita):

  • mendeko ez den perpaus bakuna
  • mendeko ez den perpaus konposatua [bere baitan osagai gisa darama(tza)na mendeko perpaus bat(zuk)]

Eta hemen dator bigarren kontua: gauza bat da esatea zein den mendeko perpaus mota gehienek (ia) ezinbestean bete beharreko oinarrizko perpaus-ordena (aditza amaieran), eta beste bat, oso desberdina, ea (perpausak baliatuz eraturiko) esaldiaren osagaiak berdin ordenatzen diren.

Izan ere, esaldian –eta mendeko izan arren esaldien ezaugarrietatik hurbil dauden mendeko perpaus mota batzuetan–, funtzio informatiboek agintzen dute funtzio gramatikalen gainetik, nahiz eta baden korrelazio estatistikorik bi funtzio moten artean. Esate baterako, mintzagai[2] funtzio informatiboa betetzeak erabakiko du non kokatuko den sintagma esaldian, baina aise ikus daiteke subjektu funtzio gramatikala betetzen duten sintagmek joera dutela, estatistikoki, mintzagai izateko.

Gure arteko eztabaidetan, bada, komeniko litzateke kontuok aldez aurretik argituak edukitzea, garbi gera dadin benetan zertan diren adostasun-desadostasunak. Horretarako, funtzio informatiboen gutxieneko ezaguera bat behar dugu, terminologiak terminologia. Hori, eta bi planoak –gramatikala eta informatiboa– bereizteko ahalegin zintzoa.

Bestela, betiko sokatira antzuetan gal gaitezke beste milaka urte batzuetan, zertaz ari garen ere sekula zehaztu gabe. Egizue aproba horri buruzko literaturan, eta ikusiko duzue nola lotu ohi den SOA/SAO kontu berez sintaktikoa, inolako bereizkuntzarik gabe, galdegaiaren kontu informatiboarekin (funtzio informatiboen berri ez dakienik ere ez da falta, horratik)…

Lasai, hala ere: ez dut garatuko hemen kontu hori xeheki. Horren ordez, neure ahalegintxoa egin nahi dut are mugatuxeago uzteko zein den gure arteko desadostasun- edo zalantza-esparrua, ez baita askotan dirudien bezain handia. Une honetan, (definizioetako) lotura-esaldietan dago, ia-ia, halako tirabira bakarra estandarra zaintzen dugunon artean; hots, Zer da gramatika? motako galderen erantzunezko esaldien hitzordena izaten da auzia.

Zehazkiago, ea abantailarik duen, estandar idatzian, Gramatika da… moldeko esaldietan formalki galdegaiaren lekuan doanari (definigaia) bere horretan mintzagai balioa emateak, galdegaia eskuineraturik. Ni ez naiz sartuko oraintxe horretan ere. Aditzaren kokapenari begiratuko diot, besterik gabe; zehazkiago, aditza perpausaren amaieran ematearen kontuari.

Berriz ere, lagungarri izango da ekuazioa sinpletzea: zein esaldi motak dute joera, egungo estandarrean, aditza amaieran ez kokatzeko? Ondoko zerrenda –behin-behineko, ireki– hau ikusita, ez dirudi gutxi izan behar dutenik.

Bada, horixe: kontuan har dezagula hori (ere) hitzordena-guduen beroenean ere. (Hala ere, nahiago duenak libre du noski, nigatik, aditza-beti-atzera/aditza-beti-aurrera talka-jokoan segitzea).

Aditza amaieran ez kokatzeko joera duten esaldi mota batzuk

GALDERAZKOAK

Ikusi (al) duzu zuk film hori?

Noiz ikusi duzu zuk film hori?

Bihar ikusiko al duzu zuk film hori?

HARRIDURAZKOAK

(Hamaika aldiz) Ikusi duzu, orduan, film hori ere!

Izan duzu, hala ere, film horren berri!

Badut-eta film horren berri!

EZEZKOAK

Zuk ez duzu, beraz, ikusi film hori.

BAI/DAGOENEKO GALDEGAIA DUTENAK

Ikusi dut (, bai/dagoeneko,) film hori.

Badut film horren berri.

Joango naiz (, bai,) film hori ikustera.

Banoa film hori ikustera.

EXISTENTZIA PREDIKATUZKOAK (bai galdegaia + izan/egon)

Bada(go) film bat ikusi behar zenukeena.

Izan da halako film bat edo beste aurten.

ADITZA GALDEGAI DUTENAK

Ikusi egin du, azkenean, filma.

Jakin daki horrek zinemari buruz.

GALDEGAI ENFATIKOA DUTENAK

Hamaika aldiz ikusi dut nik film hori.

IZAN/EGIN/EGON… ADITZEKIN ANTOLATUTAKO LOKUZIOAK

Uste dut ikusiko dudala film hori.

Merezi du film hori ikustea.

Dei egiten diot mundu guztiari film hori ikus dezan.

Garbi dago ikustekoa dela film hori.

Aditzera eman dute beste bi astez emango dutela film hori.

NARRAZIO-KATEAK

  Jakin dut film hori emango zutela; erosi dut txartela; ikusi dut, eta esango dizut egia:…

PERFORMATIBOAK

Debekatzen dut/da halako filmak ikustea.

Besterik gabe, hasiera ematen diogu zinemaldiari.

AGINDUZKOAK, ESKAERAZKOAK ETA PROPOSAMENEZKOAK

Ikus ezazu/dezagun bihar film hori.

Ikusi lehenbailehen film hori.

   (Esaten dizut) Ikusteko, ba, film hori.

Esango didazu, mesedez, zer iruditu zaizun film hori?

Ikusiko (al) dugu bihar elkarrekin film hori?

BEHAR/NAHI… ADITZ MODALEZ OSATUAK

Ikusi behar dut/duzu film hori.

Nahi nuke ikusi film hori.

AHALERAZKOAK

Egin nezake kritika gogor bat film horri buruz.

OSAGARRI JOKATUA DAUKATENAK

Esan/adierazi/jakin/ikusi… duzu bihar emango dutela film hori.

Agindu/eskatu nion bi sarrera eros zitzala film horretarako.

Jakingo du zer egin film horrekin.

OSAGARRI JOKATUGABEA DAUKATEN ASKO

Erabaki dut film hori ez ikustea.

Espero dut gogoko izatea film hori.

Ausartu naiz film hori ikustera.

Ikusi zaitut film horretarako sarrerak erosten.

Horra, bada, esaldi mota arrunt batzuk zeinetan aditza ez baitoa amaieran. Jakina, atzera etorri behar genuke aditzez amaituriko hitzordena oinarrizkora, baldin eta horietakoren bat honelako mendeko perpaus bihurtu nahi bagenu:

Ikusi zaitut film horretarako sarrerak erosten + -N bezala >

Film horretarako sarrerak erosten ikusi zaitudan bezala…

Zuk ez duzu ikusi film hori + -NEZ >

Zuk film hori ikusi ez duzunez…

Menderagailuaren arabera, gerta daiteke menderagailuak erdibiturik ematea mendeko perpausa, baina garbi dago ez dela hori gehienetan hitzordena kanoniko, prototipiko, neutro, oinarrizkoa. Hortxe, adibidez:

Zuk ez duzunez ikusi film hori…

Bestalde, halako asko ere naturalak direnez, horra gehitua beste sail handi bat –mendeko perpaus mota ez (guztiz) zurrunena– aditzez amaitzen ez diren perpausen zerrenda luzera:

zuk ez baituzu ikusi film hori

zuk ez duzula(ko) ikusi film hori

zuk ez duzularik ikusi film hori

…

Norbaitek pentsa dezake aipatzeke geratu den esaldi mota bat dela sailik zabalena (baliteke hala izatea) eta hor aditza amaieran doala erremediorik gabe, baina ez: baieztapenezko esaldietan ere ez dago indarrean inolako agindurik aditza amaiera joan dadin:

Zuk ikusi duzu film hori.

Zuk ikusi egin duzu film hori.

Ikusi egin duzu zuk film hori.

Film hori ikusi duzu zuk.

Film hori ikusi egin duzu zuk.

Ikusi duzu zuk film hori.

…

Aukeron artean, jakina, bada aditzez amaituriko esaldirik:

Zuk film hori ikusi duzu.

Zuk film hori ikusi egin duzu.

Baina horixe baino ez dira aditzez amaiturikoak: askoren arteko aukera batzuk. Areago, noski, osagai gehiago sartuz gero esaldian, ez baitira izaten batere naturalak mintzagai ugariko esaldiak.

!Zuk, gaur, denbora pasa, etxean, lagunekin, film hori ikusi duzu.

Ken dezagun, bada, burutik kontua: ez dago inolako legerik baieztapen-esaldiak aditzez amai daitezen. Informazioaren antolaerak erabakiko du nola ordenatzen diren osagaiak, eta mintzagaia(k) eta galdegaia baino ez dira joango aditzaren aurretik; gainerako osagaiak, aditzaren atzetik joango dira lasai asko.

Hala, beraz, teoriakeriaz zozo-zozo aditza beti amaieraratzen ez bada, kontu bakarrera dator estandar naturalak bizi duen ezbaia: ea zer kasutan komeni den galdegaia aditzaren atzean ematea.

Eta hori ere apur bat zehatz daiteke, bi polo seinalatuz eztabaida horretan:

  • Ahozkoan aukerako diren galdegai-eskuineratze guztiak edo gehienak idatzian ere egitea, iritzira, nahiz eta, intonazio bereziaren laguntzarik gabe, ez (hain) garbi geratu irakurketa zuzena zein den.
  • Idatzian nolabaiteko markaz irakurketa egokia ziur samar bideratzen duten eskuineratze estandarizatuak bakarrik erabiltzea.

Ez da esan beharrik ni bigarren jarrera horren alde nagoela, arrazoi teorikoengatik eta praktikoengatik. Gustura azalduko nituzke arrazoiok guztiok, baina luzeegi joko luke, eta uste dut funtsezkoena berez bistaratzen dela esanetik: irakurleak pauta ziur samar bat izan behar du testua irakurtzean, eta ez orain bat eta segidan bestea eta are kontrakoa, arbitrarioki.

Ahozkoa bere horretan islatu nahi bada, audioa behar.

[1] Izatez, funtzio gramatikalen azpian dauden rol tematikoak edo, bestelako izenez, rol semantikoak dira erabakigarriak. Esate baterako, aktantea. Hala ulertzen da, adibidez, Andoniri ardoa gustatzen zaio eta Andonik ardoa maite du esaldiek antolaera bera izatea, nahiz eta lehen esaldi horretan Andoniri aktantea datiboan joan eta ardoa subjektua izan.

[2] EGLUn mintzagai hanpatu esaten zaiona da nire terminologian mintzagaia: esaldiaren hasieran (abiapuntuko) hizpidea markatzen duena.

Posted on

Egun aipatzera noazkizuenak… ohiko arauez harago doaz

Beñat Oihartzabal

Duela bi aste jin zitzaidan galdera gure alderdi hauetako euskararen teknikari batek egina. Gutun batean hauxe zuen itzuli beharra:

(1)     Tous les éléments que je vais évoquer dans ce courrier sont déjà connus et rendus publics.

Itzulpen gisa hau eman gogo zuen:

(2)     Gutun honetan aipatzera noazkizun gauza guziak jadanik ezagunak eta  plazaratuak izan dira.

Haren galdea zen, zehazki, noazkizu(n) adizkera euskara batuak onartzen ote zuen. Berak hala ezarri gogo zuen, baina dudan zegoen euskara batuan horrelakorik erabil ote zitekeen.

Euskara batuaren kontuak bazterrean utzirik –argi da euskara batuan onartuak diren aditz paradigmetan noazkizu formarik ez dela– galde horrek blog honetan menturaz aipa nezakeen kontu bat ekarri zidan gogora, hau da, ohiko arauen aurkako numero komunztadura erakusten duten adizkeren gaia.

Gaia ezaguna da gramatikalarien artean, nahiz, ahozko hizkeretan bereziki, hartzen dituen formak, eta dituen mugak, ez diren guziz argiak, ez eta behar bezain barnaki aztertuak ere.  Egungo solasean, (2)ko adizkera berezia (noazkizu) aipatuko dut soil-soilik. Zehazkiago, joan aspektu aditz gisa jokabide trinkoan erabilirik, perpaus erlatiboetan ager daitekeen ustekabeko numero komunztadura.

Lehenik, azal dezadan laburki zertan datzan auzia. Has gaitezen ondo perpaus honetarik:

(3)     Sekretu batzuen salatzera noakizu

(3) perpausean adlatiboan den perpaus jokatu gabe bat (sekretu batzuen salatzera)  joan aditzaren  osagarri gisa agertzen da.[1] Perpaus horretako aditzak (salatzera) osagarri datiboa (zuri) baldin badu, aise igaten da hau goragoko matrize perpausera, aspektu aditzari lotzeko (noakizu).

Honaino arazorik ez. Orain, eman dezagun (3) bezalako perpaus batean, objektua perpaus erlatibo bateko sintagma erlatibatua dela, ondoko perpausean bezala:

(4)     Jende askok jakin nahi lituzkete orain salatzera noakizun sekretuak

(4) perpausa ongi eratua da eta akats gabekoa, dudarik batere gabe. Halere, hiztun anitzek halako maingu aire bat kausituko diote, (5) hobetsiz :

(5)     Jende askok jakin nahi lituzkete orain salatzera noazkizun sekretuak

(5)ko ereduari darraio delako teknikari hark proposatzen zuen (2)ko itzulpena, bi perpausetan noazkizun adizkera erabilia izanik. Euskal gramatika ohikoaren arabera, gaizki eratua da adizkera hau, alde batetik NOR argumentuari (lehen pertsona) dagokion indizea (n-) singularra delako, eta bestetik adizkerak teorian NOR/ZER argumentuari dagokion pluraleko numeroa marka baitakar (-z-). Argi da, halere, (5) adibidean pluraleko komunztadura dakarren NOR/ZER argumentua ez dela lehen pertsona, baina sekretuak, erran nahi baitu, ez joan aditzaren osagarri bat, baizik ere salatu aditzaren objektu zuzena, holako perpaus erlatibo batean erabiltzeak komunztadura hori ekartzen balu bezala.[2] Gauzak hala izanik, noazkizu adizkera NOR-ZER-NORI adizkera da komunztaduraren aldetik, hots, normalean euskal gramatikak onartzen ez duen zerbait, eta gisa oroz adizkera batuetan bildua ez den komunztadura eredu bat.

Gramatikalarien lehen lana ez baita gauzak nola izan behar luketen erratea, baina nola diren arrazoituz azaltzea, egitura bat agertzen bada hiztun askorentzat ongi egina dena, bi aldiz pentsatu beharra du, hura besterik gabe gaizki eratutzat jo aitzin. Euskararen egoera den bezalakoa izanik, eta eredu finkatu argi-argirik ez baitugu batzuetan, josbide estandarren zilegitasuna, iraganeko lekukotasunetan, eta euskararen erabiltzaile trebe eta fidagarri gisa famatzen diren idazleetan oinarritzen ohi dugu. Behatu dut, beraz, delako teknikariak izan ote zuen puntu horretan aitzindaririk, Iparraldean bederen. Egitura ez da maiz agertzen diren horietarik, eta adibideak, beraz, ez zitezkeen asko izan. Hona bildu ditudan eredu  horretako hiru adibideak:

  • Erraitera noazkitzunak ez othe dira zuzenaren eta arrazoinaren kontrako bideak (Pouvreau, Filotea, 36. kap.)[3]
  • deskantsa zaitezte Jaunaren baithan, segituz orai erratera nohazkitzuen erlisionezko eta karitatezko pratika sainduak (Arbelbide, Igandea, VII. kap.)
  • hainitzek ez dazkite orai erraitera noazkitzunak (J. Etchepare, Idazlanak, 3-48, 1910)

Ikus daitekeen bezala, hiru adibideak garai desberdinetakoak dira (17., 19. eta 20. mendekoak), eta euskararen erabileraren aldetik oso idazle antzetsuek eskainiak: Pouvreau, J-P. Alberbide eta J. Etchepare medikuak. Hiru adibideetan, erran da perpaus jokatugabeko aditza, eta haietako bitan perpaus erlatiboaren ondotik buru lexikalik ez bada agertzen, bai ordea hirugarrenean (Arbelbide).

Konparantza egin ahal izateko, xerkatu dut gero Iparraldeko testuetan holako ingurumen batean erabili adizkera erregularrik ba ote zen. Ez dut bihirik aurkitu. Halaber, ez EPG eta ETC corpusetan ez dut molde horretako adibiderik atzeman (ez erregularrik, ez hemen aipatzen dudan bezalakorik). Badirudi, beraz, konfigurazio hori baliatua izan den neurrian –neurri hertsian–, ohiz kanpoko numero komunztadura hobetsia izan dela.[4]

Gisa hartara ihardetsi nion teknikari hari: euskara batuak delako adizkera biltzen ez bazuen ere, tradizioan erroak bazituela, eta aukerako beste aterabidea (noakizun) bortxatua edo gogorra iruditzen bazitzaion, dudarik gabe, ene ustez, noazkizun erabil zezakeela ingurumen hartan.[5]

[1] Iparraldeko molde batez ari izanez, (3) adibideko perpaus jokatugabeko objektua genitiboan (sekretu batzuen) uzten dut. Horrek ez du deus funtsezkorik aldatzen aztertua den puntuan.

[2] Egia erran, erlatibatzerik gabe ere agertzen dira horrelako formak Iparraldean, joan aditza jokabide trinkoan erabilirik. Bazterrean utziko dut holako adizkeren kasua hemen. Ikus Lafitteren Grammaire basque (§ 531); EPG corpusean ere bada holako adibide bat.

[3] Pouvreauren testua itzulpena izanik, hemen ematen dut itzulgai zuen perpausa: Ce que je m’en vay vous dire, sont-ce pas iniquités et des raysons ? Ikus daitekeenaz, frantsesezko erlatibo libroa singularrean da (ce que …). Euskararen beraren joskerak ekarria du Pouvreauk aditzean sartu plural marka.

[4] Hegoaldeko testuetan, bada adibide ezagun bat, pixka bat eredu horretakoa. Baina Mitxelenarena izanik badaiteke Iparraldeko tradizioari lotzekoa den. Mitxelenaren adibidean, joan aditzaren orde ibili aditza erabilia da molde ezohiko horretan:

  • … [puntu hori] tratatua izan bada ere, ez ditut gehienbat aurkitu [bila nenbiltzanak] (Euskal Idazlan Guztiak VI, 153. orr.)

Mitxelenak berak, ohar batean, ikaragarrizko mustro gisa aurkeztu zuen ustekabean itzuri zitzaion adizkera (nenbilenak erregularraren orde). Halere, han utzi zuen, aditz kontuan sor ditzakegun saltsen mostra izanik.

[5] Euskaltzaindiaren gramatikan gaia aipatua baita, han, hizkuntza jasoan adizkera erregularrak baliatzeko gomendatzen da, hiztunen hizkuntza sena bortizkiegi joa ez denetan bederen (EGLU-V, 195. orr.).

Posted on

Zeinek zein (Hazi sokratikoa II)

Iñaki Iñurrieta Labaien

Gauza guztiek dute hasiera edo lehen aldi bat, Alfontso laguna. Baita zein erlatiboak ere, esate baterako. Noiz agertu ote zen lehen aldiz?

Erantzungo diot galdera horri, baina, aurrez, utzidazu esaten ezen, lehen aldiz agertu zenean, bitxia, bortxatua, euskara gaiztoa… irudituko zitzaiola hura entzun/irakurri zuen bat baino gehiagori; artean sortu gabe genuen Euskaltzaindia, baina orduan ere asaldatuko zen gramatikariren bat edo beste.

Europako hizkuntzetan gertaturiko «galderatik menderakuntzara» bilakaera aipatu nuen aurrekoan. Nola galde-hitzak (nor, zer, non, noiz…) mendekotasun-adierazle izatera pasatu ziren, hau da, nola menderakuntza modu berriak sortu ziren. Bilakaera hori hizkuntza erromanikoen eraginez gertatu omen zen (eta, neurri txikiagoan, eslaviarren eraginez). Halaxe jaso zuen euskarak zein baita, zeinek baitu… gisako erlatiboa.

Euskarak ez ezik, baita hizkuntza germanikoek ere. Ingelesez, esate baterako, lehenik latinaren eta ondoren frantsesaren eraginez hasi zen galderatik erlatiborako bilakaera, Erdi Aroan. Heine eta Kutevaren arabera[i], nahikoa datu dago who hitzaren bilakaeran lau une hauek postulatzeko:

1) I don’t know: who came?

2) I don’t know who came

3) You also know who came.

4) Do you know the woman who came?

Hau da, gramatikalizazio-prozesu bat, zeinean galde-hitzaren galdera-ezaugarria ahulduz joan baitzen, izenorde erlatibo bihurtu arte:

1) galdera zuzena

2) zehar-galdera

3) zehar-galdera edo/eta erlatibo burugabea (Zuk ere badakizu-ezagutzen duzu nor etorri zen / Zuk ere ezagutzen duzu etorri zena)

4) erlatibo buruduna

Natorren orain hasierako galderara: noiz agertu zen euskaraz lehen zein erlatiboa? Idatziz, behitzat, 1545 eta 1567 artean, ziur asko. Etxepareren Linguae vasconum primitiaen (1545) ez da oraindik halakorik; Lazarragaren Dianean (1567), berriz, ugari ageri dira zeina, zeinak, zeintzuk…; eta Leizarragaren itzulpenetan ere (1571) ageri dira zein bait, zeinek baitute gisakoak.

Etxeparerengan ez da zein hitzaz eratutako erlatiborik, baina bai nork, nortan, norat, zer, nori… hitzez osatuak. Kasu horietan, hitzok dagoeneko ez dira galde-hitz; gainditua dute who ingelesarentzat seinalatu ditudan lau faseetako lehena. Gramatikalizazio-gradu desberdinak suma daitezke, hala ere, kasutik kasura. Esate baterako, zehar-galdera gisa (bigarren faseko) irakur daiteke honako hau:

-Hemen hik badukek baina, haiek ez nork kontsola[ii]

Ondoren datorren adibidea, berriz, laugarren fasekotzat har daiteke:

-Sainduei ere egin ezak heure ezagutzia / singularki nortan baituk heure debozionia

Alegia, Sainduei buruaren (antezedentearen) ondotik doan perpaus erlatibo baten markatzaile gisa irakurri behar da nortan:

Beste adibide batzuk, aldiz, ezin zehaztu prozesuaren zein unetan diren, baina argi dago galde-hitzetik erlatiborako gramatikalizazio-bide horretan ondo aurreratuta daudela:

-Oroz etsi behar dizut, non baitate hobe(re)na

-Nork zer hazi erein (baitu) biltzen dizu komunki

-Ondasuna ahaideek bertan dute partitzen, / arima gaixoa dabilela norat ahal dagien

-Kontu hertsi behar dugu hartaz eman segurki / nori baitu bere odolaz karioki erosi

-Jainkoak zuri eman dizu potestate handia (…) zer zuk galde baitagizu, den konplitu guzia

-Inon ere ez dakusat nihaur bezain erorik: / nik norgatik pena baitut, hark ene ez du axolik

-Nik zer orai nahi baitut, hemen duzu eginen.

-Zertan iuia hik baitazak heure izterbegia, / hartan kondenatzen dukek ihaurk eure buruia

(Inork horien erlatibotasunaz zalantzarik balu, jo beza Patxi Altunaren edizio kritikora, ezin aberatsagoa oin-oharretan).

Etxepare: bere garaikide Fray Luis de León bezala, erretorika klasikoaren baliabideetan hezia imajinatzen dut. Latineko ut, qui, quod, quia, quare eta beste partikula perpaus-lotzaileen eredura darabiltza nor, zer, nola, zeren… Dotore erabili ere: izan bide zuen aurrekorik. Galde-hitzak menderakuntza-markatzaile bihurtzeko prozesu betea nabari da haren olerkietan. Hala ere, oraindik ez da ageri zein erlatiborik.

Lazarraga, berriz, zeinista porrokatu azaltzen zaigu; erruz darabiltza zein formak. Patri Urkizuk apailatutako Dianea & Koplaken edizioko orrialde bakar batean (81. o.), adibidez, hauek guztiak datoz: «zeina zan Sirenaren konpanian egoana», «zeinagaz atsegin andia Silveriok artu eben», «zeintzuk alkarri eskuetarik eustela joan zirean Slverioren kamarara», «zeinak al egian kortesia eta mesura guztiaz saludadu zituan», «arpa bat, zeina utra (oso) dultzero jaite asi zan».

Bera izan ote zen lehena? Etxepare eta Leizarraga apaizek baino latin gutxiago zekien, ziur asko. Bere gaztean —artean hogei urte bete gabe—, nahikoa ezjakin eta nahikoa ausart imitatzeko, kopiatzeko, erdaratik hartutako esamolde berriak probatzeko. Poesia eta amodio bukolikoak eta gorte-kontuak buruan, ibili munduan. Gutxi inporta hari gramatikarien debekuak, euskarazkoetan behinik behin. Bestalde, bazukeen Etxepareren olerkien berri; horixe pentsarazten dute, bederen, Xabier Kintanak[iii] seinalatu dituen paralelismoek.

Leizarragak, berriz, gazte ausartaren beroarena kenduta, askoz modu orekatuagoan darabil zein, ondo integratuta bide-seinale gisa funtzionatzen duten beste baliabideekin (ezen, halako moldez non, hala non, zeren…). Hark ere izan bide zituen zalantzak, baina gauza bat zuen alde: Jainkoaren hitzak eta egintzak ari zen esaten, bazekien errespetuz hartuko zizkiotela; eta hori gutxi balitz, erreginaren enkarguz ari zen langintza horretan. Hots, zeru-lurretako nagusiak zituen alde; zer ahal dute gramatikariek horren kontra?

[i]Heine, B.; Kuteva, T., The Chanching Languages of Europe, Oxford University Press, 2006.

[ii] Etxepareren adibide hau eta hurrengoak idazkera zertxobait gaurkotuta eman ditut —kontuz, betiere, errima eta metrika ez aldrebesteko—, ulergarriago gerta daitezen.

[iii] X. Kintana Urteaga, «Lazarraga poeta zahar gaztearen berri onak», http://www.euskaltzaindia.net/dok/euskera/60409.pdf

Posted on

Itzulpena eta interpretazioa

Koldo Biguri Otxoa de Eribe

Blog honetako jarraitzaileentzat uste dut interesgarria izan daitekeela jakitea, nire kasuan, itzulpenaz dudan ikuspegia asko (eta, ene ustez, onerako) aldatu duela interpretazio jardunak: bat-batean ulertu eta ulertarazi beharrak beste argi batez ikusarazi dit itzulpengintza, bai eta seguru aski aldatu ere lehenago neukan itzultzeko modua. Adibide batera etorriz, esandako arrazoi horregatik jarraitzen dut pentsatzen erdarazko «sostenible» kontzeptua adierazteko, ez direla egokiak ez «iraunkorra» ezta «jasangarria» ere, kasu bat baino gehiagotan eramaten nautelako zalantza izatera, kabinan nagoenean, segundu frakzio gutxi batzuetan erabaki behar dudanean dagokion baliokidea.

Duela gutxi gertatu zitzaidan EITBko zuzendariarekin: «EITB iraunkorra izatea da gure apustua» esan zuen, eta kabinan eternoak egiten zaizkizun segundo frakzio horietan zirt edo zart egin beharra zegoen, «televisión sostenible» edo «televisión duradera» artean. Telebista autonomiko asko desagertzeko zorian daudela jakinik, zentzuzkoa iruditzen zait oraindik ere zalantza, baina, orobat, banekien bigarren kontzeptua gutxiago entzuten dela era horretako pertsona baten ahoan, eta lehen itzulpena hautatu nuen, baita asmatu ere. Alegia, esperientziak lagundu zidan baliokide zuzena aurkitzen, eta ez hizkuntzak berak edota hizlariak erabilitako terminoaren zehaztasunak. Eta, zinez diot, ez zait gomendagarria iruditzen, terminologiari gagozkiola, unibokoak ez diren ordainak erabiltzea.

Egia esan, «EITB jasangarria izatea da gure apustua» esan izan balu, antzeko zalantza izango nukeen, beste arrazoi batzuengatik ordea, baina ondorio berbera aterako nuke, kasu horretan ere.

Antzeko zerbait gertatzen ari zait azken boladan «jabekuntza» hitzarekin, «empoderamiento» esateko hasi baita bolo-bolo ikusten, bai eta entzuten ere, idatzizko itzulpenaren eskutik, zalantzarik gabe. Baina hiztegietan begiratuz gero, «autoridad, hegemonía; toma de posesión» topatzen bada, nola jakin dezake interpreteak zertaz hitz egiten ari den hizlaria?

Ulermenaren kalterako iruditzen zait beti euskal jatortasun labela duten hitz gutxi batzuren bueltan ibiltzea kanpotik iristen zaizkigun kontzeptu berriak euskaratzeko, eta hiztunek jarrera akritikoz erabiltzea eztabaidarik gabe (berriz diot, hiztunek; ezen itzultzaileok baikara jarrera kritikoa agertzen dugun bakarrak, susmo hori dut, ba!).

Bukatzeko, esan dezadan interpretazioan gero eta gehiagotan topatzen ditudala antzeko adibideak, zehaztasunik gabeko lexiko eta esaldiak. Beste interprete bati gertatu zitzaion, adibidez, «euskarari eskainitako diru partida mizkina» zela itzuli beharra, gure Udal garrantzitsu batean; eta «mizkin» hitza behar bezalako zehaztasunaz erabiltzen duen euskaldunak, nik dakidala, «jale txarra» esateko erabiltzen du. Zinegotziak, ordea, «insuficiente» edo antzeko zerbait esan nahi zuen, baina interpreteak ezin du jakin hizlariak zer esan nahi duen, zer esan duen baizik.

Zuetakoren batek agian jakingo du zer gertatu zen, eta, bestela ere, oraintxe esango dizuet: interpreteak «la partida dedicada al euskera es mezquina» itzuli zuen, “jale txarra”z gain Orotarikoan datorren beste adiera bakarrarekin. Eta udalbatzarrean sekulako haserrea zabaldu zen, udal gobernuak adostua zuen zinegotzi horren zuzenketa bat bertan behera utzi baitzuten, hitz horren “gogortasuna”gatik. Jakina, zinegotziak berehala bota zion errua interpreteari, baina berdin-berdin geratu zen bertan behera adostutako zuzenketa. Eta pasadizo guztia prentsan atera zen, interpretearen larritasunerako. Eta, aldiz, egin zezakeen bakarra egin zuen lankide horrek, hitzek gure hizkuntzan duten adieran itzuli, eta ez hizlari zehazgabeak ustez eman nahi dion moduan.