Kategoria: LEHENAGOKOAK

Posted on

Erabili edo erabili: testuinguruaren garrantzia

Bego Montorio Uribarren

Blog honen asmoak azaltzen diren atalean, hauxe irakur dezakegu lehen puntuan: «EIZIEk jarri du abian blog hau, egunero euskararen erabilerari buruzko testu bat argitaratzeko…». Esanahi jakin bat du hor erabilera hitzak, eta esango nuke blogkide guztiok argi izan dugula zein den, idatziz zein ahoz euskara darabilgunean sortzen zaizkigun gogoeta eta kezkak ekarri baititugu gune honetara.

San Telmon zabaldu  berri den Badu bada erakusketak ere euskara erabiltzen du, euskara du mami eta funts, euskara darabil euskarari buruz pentsarazteko, euskara mundura zabaltzen laguntzeko, euskara entzun, idatz, uki, ikas, transmiti… dezagun bultzatzeko.

Baina itzultzaileok ondo baino hobeto dakigu testuinguruak dena aldaraz dezakeela, testuingururik gabe ezinezkoa dela itzulpen egoki bat ematea, hiztegietan jasota dauden eta ez dauden beste adiera batzuk har ditzaketela hitzek.

Eta hala, euskara erabiltzea leporatu die EJko Kultura sailak Donostiako Udalari eta San Telmo museoari: «Gure irudipena da gaia euskara denez haiek bakarrik agertu nahi dutela» (Kultura sailburuordearen hitzak). Eta euskara eta euskarari buruzko Badu bada erakusketa erabili du sailak Museoarekin hitzartutako laguntzaren erdia ez emateko.

Substantibo eta aditz bera agertzen dira kasu guztietan, baina denok ulertu dugu oso gauza desberdinez dihardutela, zinez desberdinak. Orotariko Euskal Hiztegian begira jardun dut, eta han agertzen diren adibide ugarien artean, bakan batek baino ez du jasotzen arduradun politikoek eman diotenaren antzeko zentzua; hori azaltzeko gutxitan erabili delako seinale.

Nolanahi ere, hitzek ez dute ezeren errurik; bizi dugun errealitatea izendatu eta azaltzeko behar ditugu eta horretara egokitzen ditugu, beraz, ea lortzen dugun errealitatea aldatzea eta euskararen erabilera diogunean, testuingurua testuinguru, adiera bera hartzea denok gogoan, erabili horren adiera batek ez ditzan gainerako adiera eta jardunak trabatu. Euskara erabiltzen jarraituko dut, jakina, nire moduetan, eta, seguruen, badubadatzen ere ikasiko dut.

Posted on

Imitazioa

Iñigo Roque Eguzkitza

Ez dira gutxi gaur egun tiraderetan gordeta, ezin argira aterata, dauden itzulpenak. Eta lehenagoko denboretan ere ez ziren gutxi izango. Bartleby izkiriatzailearen hegalean, esaterako, editoreak gaztigatzen zigun Juan Garzia Salman Rushdie-ren Midnight´s Children euskaratzen ari zela, baina jaio gabe geratu ziren ume horiek. Juani galde eginda, txokoren baten zirriborroren bat egongo zela erantzun dit. Eta zenbat halako?

Silvain Pouvreau-ren Iesusen imitazionea (1669) dugu horien arteko. Seguruena euskaraz helduaroan ikasitako lehenbiziko euskal idazlea dukegu Pouvreau, eta idazle emankorra izan zen, baiki, baina liburu hura inprentara eman gabe geratu zen. Lan ehoak egin beharko zituen, alajaina, Imitazioaren bost liburuak euskaratzen.

Liburuak, ordea, ez zuen askorik itxaron behar izan euskaraz jantzita ateratzeko: 1684an, Aranbilaga Ahetzeko apaizak argitaratu baitzuen bere Jesu Kristoren imitazionea. Aranbilagak hirugarren eta laugarren liburuak baizik ez zituen itzuli, hala ere, obra osoa euskaratzeko asmoa agertu zuen arren.

Liburuak, beraz, apur bat gehiago itxaron behar izan zuen osorik euskaraz agertzeko, baina ez hainbeste urte, 1720an Mixel Xuriok bete baitzuen egiteko hori. Geroztik, izan dira beste bertsio batzuk: Martin Maister (Jesü-Kristen imitazionia, 1757), Frai Jose Kruz Etxeberria (Jesusen Imitacioco edo Berari jarraitcen eracusten duen liburuba, 1829), Duvoisin kapitaina (Jesu-Kristoren imitazionea, 1896), Leon Leon (Jesu-Kristoren imitazionea, 1929). Kontu egin Bibliaren ondoren Tomas Kempiskoaren (1380-1471) liburu honek beste ezein liburu katolikok baino zabalkunde handiagoa izan duela.

XX. mendearen hasieran, Donibane Lohizuneko Poxelu liburuzain ezagunak oraindik ez zuen Pouvreauren lanaren berri, nonbait, 1896n honela mintzo baitzen Euskal-Erria aldizkarian:

1720ean Murde Chourio, Donibane-Loitzuneko erretorak, leenbiziko aldikotz eskuarat itzuli izan zuen Jesu-Kristoren Imitazionea.

Kontuak kontu, Aranbilagak ere ez zuen Pouvreauren lanaren berri izan, Gaspard de Prielle Baionako apezpikuari egindako eskaintzan adierazi bezala. Laster ikusiko dugunez, ez zuen kalterako izango Pouvreauren erreferentzia izatea.

Ene jauna,

Jesu Kristoren bizitzearen Imitazionea haiñ nezesarioa bada Gurutzearen eta Ebanjelioaren Ume egiaskoentzat, non hetarik eziñ dispensa baititeke giristiñotasunaren izenari ukho egin gabe; hetako erregela ederrak ematen dituen liburu hau esta egundaiño izatu gure Eskaran orai arteraiño; denbora luzez nigar egiteko arrazoiñ handia izan dut Iaundoni Iauni Ebanjelistarekiñ ikhusteaz nihor eziñ ausarta zeitekela liburu hunen idekitzerat; beldurtasuna banuen entreprenitzeaz Eskuarat ematea ene aitziñeko eta ene denborako zuhurrek herabe zutenaz; baiñan nola espaita zilegi egiñ bidesko gauzetan bere indarrak konsultatzea, zure Ziburuko Elizan dudan Sakramenduen administratzeko arthak inspiratu darot haren pobluari zor nioela liburu bat haren hiskuntzarat ematea…

Azkenik, jostagarri gisa, liburuko pasarte bat aldatu dizuet hona (3. lib., 5.2 kap.), bi itzultzaileen lanak alderatzeko. Amodioan flako izatearen kalteez dihardu pasarteak (bixigarriren bat izan dezan zuentzat):

Pouvreau

Baina zeren oraino flako bainaiz amudioan eta eskas bertutean: hargatik beharra dut bortitz eta konsola nazazu.

Bisita nazazu bada maiz eta dotrina nazazu zure dotrina sainduez.

Libra nazazu pasione gaixtoetarik eta senda zazu ene bihotza afekzione desordenatu guzietarik, arren barrenean sendaturik eta ongi garbiturik egin nadin gai eta baso maitatzeko, bortitz pairatzeko, finko eta fermu irauteko.

Aranbilaga

Baiñan nola oraiño amudioan flako eta bertutean inperfekt bañais, badut beharra nezesarioki borthitz eta konsola nazazun, hargatik mais bisita; eta zure zuhurtzia sainduas argi nazazu.

Ene pasione guzietarik libra nazazu, eta afekzione erregelatu estirenetarik senda nazazu, ondoan barnean sendaturik eta ungi purgaturik, aski garbi egin nadin, zure maitatzeko, aski kuraios ungi sofritzeko, eta aski fermu edo konstant fiñeraiño perseberatzeko.

Itxura baten, Pouvreauren testua airosagoa da, seguruena Aranbilagarena lotuago dagoelako jatorrizkoari, eta hitz-aukeran herrizaleago.

Ez dezagun ahatz hau blog bat dela, eta utz dezagun bere honetan gaurko jarduna; ez, ordea, esan gabe itzultzailea muinean imitatzaile bat baizik ez dela.

Posted on

Balioan jarri

Irantzu Epelde Zendoia

Eztabaida sutsua Mario Moliner delako baten blogean: gaztelaniaz, ez omen dela gauza bera valorar eta poner en valor. Erantzunetako batean argibide gehiago: nola izango da ba, gauza bera, «valoremos las cualidades de una buena hembra» eta «pongamos en valor las cualidades de una buena hembra»? Jo dut DRAEra poner en valor aditz esapidearen bila: arrastorik ez. Ene. Alta, ez da arraroa RAEren webguneko iragarki eta berrietan: «El objetivo de la iniciativa es poner en valor la lengua española en Internet y en el desarrollo de la Sociedad de la Información» eta abar, eta abar.

Badirudi, gaztelaniaz, arkitekturan hasi zela esapide hori lehenik agertzen, hobetu, dotoretu nahi ziren guneei erreferentzia egiteko. Adibidea Manuel Seco, Olimpia Andrés eta Gabino Ramos-en Diccionario del Español Actual-etik jaso dut: «La plaza de San Pedro de Alcántara será una de las zonas afectadas por la acción futura de la Dirección General de Bellas Artes en relación con la puesta en valor del recinto amurallado de Plasencia». Ordea, arkitekturaren esparrua aspaldi gainditu eta bala-bala hedatu da esapidea Iberiar penintsulan barrena (Ameriketan ez, antza), bereziki kazetari eta politikarien hizkeran. Gaztelaniazko prentsa idatzian agertzen denean, halako aldarrikatze aire bat izaten du askotan. Adibidez, joan den igandeko azpititulu honetan (El Diario Vasco, 2012-11-11, 21. or.): «Gemma Sebastián, la autora de este proyecto, pretende poner en valor un trabajo que “pasa desapercibido”». Izan ere, Hondarribiko kofradiako sare josleen inguruko argazki erakusketa antolatu du Sebastiánek parte zaharreko arte galeria batean: «Costuras visibles».

Galizismo honen sorburua frantsesezko mettre en valeur aditz esapidea dela diote hispanistek. Frantsesez, bizigabeekin nahiz bizidunekin erabiltzen da gaur egun. Emakumeentzako aldizkari berri batetik atera ditut bi adibide hauek: «suivez nos conseils mode et apprenez à mettre en valeur votre décolleté», nahiz «savez-vous vous mettre en valeur?». Guri, baina, ez zaigu frantsesaren bitartez heldu honen euskarazko ordaina, gaztelaniaren bitartez baizik: balioan jarri. Honelako kalkoek badute, izaten dute, gutartean jasotasun bat hizkuntzaren goi maila eratzeko ahaleginean dabiltzanei erabat erakargarri egiten zaiena. Ikusi besterik ez Hegoaldeko euskarazko prentsa idatzian bolo-bolo nola zabaldu den, gorago aipatu ditugun testuinguruetan. Baina hemen ez naiz prentsa idatziaz ariko. Nigatik, delako kalkoak ñabardura bereziren bat ekartzen badu edo hutsune lexiko bat betetzera baldin badator, aurrera.

Azkenaldi honetan, egoera formaletako ahozko aurkezpenetan egokitu zait gure balioan jarri aditzea. Eta esango nuke nahikoa modan dagoela, gainera, unibertsitate arloko ahozko euskara jasoaren barrutian behintzat: «nik orain balioan jarri nahi nukeena da…». Gaztelaniazko resaltar, destacar-en ordain moduan tokatu zait azkenaldian. Hots, nabarmendu, azpimarratu esateko. Hau da nire kezka, ordea, proba egin baitut Baionako Fakultateko ikasle eta lankideekin: Hispanoamerikako hiztunei poner en valor bezain arrotz egiten zaiela Iparraldeko euskaldunei balioan jarri, testuinguru horretan behintzat. «Ahaztua dugu Iparraldea ezin baztertuzko kontua dugula, are Hegoaldean euskarari beregain iraunarazteko» (Sarasola dixit, Euskara batuaren ajeak, 9. or.).

Posted on

Sexologiako hiztegi baterako testuak itzultze/egokitzeak dakartzan kalteak

Juan Kruz Igerabide Sarasola

Afanisia deritza, Sexologian, gozatzeko ahalmena galtzeari.

Sarritan entzun izan dut itzultzearen erotikaren kontu hori, sedukzioarekin parekatuz itzulpen-prozesua. Beste hizkuntza bateko esapidea limurtu egin behar duzu, erakarri, zeuretu, eta, aldi berean, zu zeu beretu, biren arteko baturaren gailur orgasmikoa jo arte.

Ez dut ukatuko halakorik. Baina, benetan diotsuet probatu ez duzuenoi: ez dago ezer antierotikoagorik sexologiako hiztegi “zientifiko” batean parte hartzea baino. Afanisiak jota geratzeko arrisku bizia duzu. Hor bai itotzen duela esanak izana, eta areago oraindik esanari itzulinguru asko eman behar bazaizkio, handik eta hemendik hartutako iturrietatik abiaturik euskarazko esamoldeak osatzeko irrika katramilatsu horretan.

Bitxia da nola hozten den hizkuntzen arteko berezko erotika erotikari buruz modu “zientifikoan” jarduteko erabiltzen delarik; zerbaitek krak egiten du, Wittgensteinen esaldi ospetsu hura muturrera bota nahi baligu bezala: esan ezin denaz isiltzea hobe. Hots, erotikaz modu “zientifikoan” mintzatzen garelarik, jada ez da erotika; edo, beste hark zioen bezala, ez nau “ponitzen”.

Bide batez esanda, “ponitzen” hori euskaraz nola emango ote genuke? “Larruan erantzun” gehitxo esatea izango da noski. “Kitzikatu” zozoño geratzen da. “Jarri”, berriz, ez dakit: norbaiti hori esatea, gure herrian behinik behin, “pa Tudela” begira jartzeko gonbita edo agindua da. “Berotu” ere ez da, inondik ere, berotu aurreko zerbait baizik.

Horra enbidoa, baldin bada…

Posted on

‘Haren’ eta ‘bere’: sasitik berrora

Beñat Oihartzabal

Gramatika kontu hits horietako bat: haren eta bere. Horra ene gaia, hizkuntzazko eredugintzan aurki daitezkeen mugen erakusgarri  gisa har daitekeena.

Duela hogeita hamar urte, gauzak larri-larriki emanez honela ziren: Iparraldeko euskaran, haren eta bere izenordain genitiboek elkar kanporatzen zuten: haren ez zen sekula izenordain bihurkari gisa agertzen, eta bere berriz gisa horretan baizik ez zen erabiltzen.  Horrela  azaltzen zituen gauzak Lafittek bere gramatika ezagunean, Lapurdiko itsas hegian gauzak doi bat aldatzen hasiak zirela seinalatzen bazuen ere; (ikus OEH, bere sarrera).

Hegoaldean, haatik, aspaldi hasi aldaketa baten buruan iduriz, gauzak beste era batean agertzen ziren: Iparraldean bezala haren ez zen sekula erabiltzen izenordain bihurkari gisa, baina bere, izenordain bihurkaria izateaz gainera, bestela ere ager zitekeen. Bi izenordainek, beraz, ez zuten elkar kanporatzen, eta bere, ondorioz, haren izenordainaren eremuan sartu ondoan, honen erabileremua ttipituz zihoan; (gauzen ez nahasteko beraren izenordaina bazterrean utziko dugu hemen).[1]

Garai haietan, Lafitteren eraginagatik hain segur, haren eta bere izenordainen arteko bereizketa garbia Iparraldeko ‘euskara onaren’ marka bihurtu zen. Anitzek, erabilera zainduetan bederen, begiratu nahi zuten. Ordea, denbora horretan berean, euskara zaindua batuago egiten zuen prozesu indartsuak kontrako joera indartzen zuen, Hegoaldeko jokabideak bereizketa horri bizkar ematen baitzion, eta euskara batuan ere, Iparraldeko erabilera klasikoa gaitzesten ez bazen ere, Hegoaldeko eredua onartu baitzen (ikus EGLU-I, 69. orr .).

Zer gertatu da azkenean? Hauxe, ene ustez. Euskararen gizarte egoera arras ahula izanik, Iparraldeko irakasle, kazetari, eta bestelako hizkuntzako eredu emaileak egoera nahasi, ezin menderatuzko batean aurkitu dira. Hizkuntzaren bilakaeraren dinamikari Hegoaldeko jokabidea piskanaka hedatzea zerraion. Halere, haren-bere bereizketa klasikoa atxiki nahi zuten anitzek, Iparraldeko ereduaren ikurtzat baitzeukaten. Egiazki, horretarako ahalik izan gabe haatik, franko zaila baita bereizketa hori arras bereturik ez daukan norbaitentzat, kanpoko arau batzuei jarraikiz haren errespetatzea. Arau bihurriegia da, aldi guziez, izenordainaren aitzinkaria perpaus bereko aditzaren argumentu gramatikaletako bat ote den behatzea eskatzen duena. Are gehiago, gizartean nagusi den hizkuntza ereduak holako araurik ez duelarik, eta auzo erdarek ere horrelako izenordain bitasunik ez dutelarik.

Horrela, askok erregela buruhausgarri horretarik atera izan duten ondorio bakarra izan da bere gehiegi erabiltzen zela, eta anitzetan haren tokian haren eman beharra zela ‘ongi’ mintzatzeko. Emaitzak, Iparraldean irratizko euskal emankizunak aditzen dituenak edo hemengo egungo irakurgaiak ikusten dituenak gero eta maizago ikus ditzake: gehiegizko zuzenketa baten ondorioz edo, zenbaitek gero eta gehiago haren (eta areago haien pluralean) erabiltzen baitute izenordaina bihurkari den testuinguruetan ere.

Gaur arte, bere genuen holako ingurumenetan erabil zitekeen forma bakarra euskalki guzietan eta garai guzietan. Orain, bere-ren gehiegizko hedapenaren kontra joan nahiz, gauzak are nahasiago egin ditugu Iparraldean, eta haren-en erabilera garbiki mugatzen zuen gramatika araua (haren izendordain bihurkari gisa agertzeko ezinean gauzatua) gero eta maizago urratzen da, paradoxikoa bada ere, zaindu nahizko erabileretan bereziki. Joera ‘makurra’ zuzentzeko orde, are makurrago egin dugu, nahasmendurik ez zen tokian ere saltsa sortuz.[2] Sasitik berrora, hots.

[1] Bi jokabideak agerrarazten dituen adibide bat:

Erabilera klasikoa: Pello oso gaizki da; haren burasoek ez dakite nora eraman.

Hegoaldeko erabilera zabaldua: Pello oso gaizki da; bere burasoek ez dakite nora eraman.

[2] Gehiegizko zuzenketa erakusten duen adibide bat (haren emanik bere behar zen lekuan):

Pello oso gaizki da; halere, haren burasoek ez dute ospitalera eraman nahi.

Posted on

Aurretestua eta ondotestua

Elixabete Perez Gaztelu

Hemen ez ezik (hibridazioa), beste leku batzuetan ere atera da (ItzuL posta-zerrendan ere bai), era batera edo bestera, erdal aurrizkidun hitzak euskaraz eman beharrak askotxotan sortzen duen gogoeta. Gai luzea da eta adar askokoa eta ez du ezinbestean, baina askotan badu, orain proposatzera noanarekin zerikusia. Estreinaldi honetarako adarretako bati (adaxka bati) helduko diot, baina ez, lehenik eta behin, plaza honetara gonbidatu nautenei eskerrak eman gabe.

Aurretestu eta ondotestu izenak atera zaizkit irakurraldi batean. Ulertzen dut bataren eta bestearen esanahia: “testugileak aurretik egiten duen testua, azkena ez dena, hasierakoa” edo izan daiteke lehenaren parafrasia, eta “berrikusi, zuzendu eta behar den guztia egin ondoren testugileak erakusteko modukotzat edo jotzen duen azken testua” bigarrenarena.

Lehenak ez dit zer pentsatua eman, baina bigarrenak bai. Zer ikusi dut, bada ondotestun aurretestun ikusi ez dudana? Egia da ondoeza, ondo iritzi…, ezkerreko osagaia aditzondoa duten hitzak guztiz ohikoak zaizkidala. Mugakizuna bada ondo izena ere (etxe ondo, eguerdi ondo…), ugaritan, baina ondo izena mugatzailea duen izen elkarturik inoiz entzun eta/edo irakurri dudanik ez daukat gogoan.

Eta, ildo horretatik, sortu zaidan galdera da ea Euskaltzaindiak Hitz-elkarketa/4ko sailkapenean aurreproiektu moduan kokatzen dituen elkartuek baduten mugarik. Bestela esanda, ea zeinahi “leku-denborazko” izen izan daitekeen izen elkartuen ezkerreko osagaia. Hona aurkitu dudan egoera.

Orotariko Euskal Hiztegiari azaleko begiratua egin diot. “Leku-denborazko” izen hauek ikusi ditut hitz elkartuen ezkerreko osagai (ez dira guztiak izango, baina gehientsuenak direlakoan nago), batzuk emankorragoak besteak baino: aitzin, albo (gutxitan), alde (gutxitan), arte (apenas), aurre, atze, azpi, barne (kide dituen hurrengo biak baino maizago), barren, barru, bazter, behe, gain, gibel, goi, inguru (gutxitan), kanpo. Ondodunik bat ere ez.

Hiztegi Batua, Euskal Hiztegia (Sarasolarenak, bi edizioak), Euskalbarren kontsulta daitezkeen hiztegiak (Elhuyar, Labayru…), Euskalterm, Egungo Euskararen Hiztegia… ere begiratu ditut eta ondorio bera eskuratu: ezkerreko osagaia ondo (‘leku-denborazko’) izena duen elkarturen adibide alerik ez.

Sarasolaren Euskal Hiztegian begiratu besterik ez dago ohartzeko, batetik, hitzei alboratzen dien urtearen lekukotasunaren arabera, horren “betiko” itxura duten hitz batzuk behintzat XIX. eta XX. mendea arte ez direla sortu (hizkuntzari begira zaharra eta berria zer den alde batera utziko dut orain). Adibidez, artizki 1965ean dauka jasoa (ez dago arte hori mugatzailea duen hitz gehiago), atzizki ere 1916an.

Bestetik, mugatzaile “leku-denborazko” horietako batzuk oso hiztegi-sarrera gutxitan daude jasoak: bakarrean (edo ia bakarrean) batzuk. Esate baterako, alboz eratutako bakarra dago, alberri (1816 albo-erri), inguru duen izen elkartu hiztegi-sarrera denik ere bi: ingurune (1571) eta ingurugiro (1952). Baina adibide gehixeago dauzkaten aurredunak ere, adibidez (hiztegi horrek dakartzan zazpiak) 1842tik honanzkoak dira (zaharrena aurresku (1842) eta berrienak aurreikusi eta aurreiritzi, 1977koak). Bistan da euskal hiztuna premia lexikoak asetzen noiz eta nola joan den.

Ez dut honenbestez dudan jarri nahi lerro hauek idazteko aitzakia eman didatenek, jakintza alor horretako adituek, terminoren bat behar izatea ‘azken testua’, ‘testu erabatekoa’, ‘testu erabat orraztua’… adierazteko. Horren garbi ikusten ez dudana da ondo izena erabiltzea, hain zuzen, ‘guztia egin ondorengo’, ‘denboran azkena’ adierazteko.

Ondotestu —beharbada, agian, apika…—, zerbait izatekotan, alboren modura ulertuko nuke? OEHk bai, baina Hiztegi Batuak jasotzen ez duen alberria ‘alboan dagoen herria’ bada, ondotestu, ‘ondoan dagoen testua’ litzateke? Gaur-gaurkoz nik behintzat nahiago nuke adierazpide sintagmatikoa “azken testu”, “ondoren egindako testua” edo antzeko zerbait.

Guztiarekin ere, egia da jakin ere ez dakigula norbaitek (erdaratik euskarara itzuli behar zuen hiztegigile batek baino gehiagok batez ere) baliabide lexiko hau, “leku-denborazko” izenak mugatzaile gisa, erabiltzeko proposamena egin zuenean edo erabili zuenean euskaldun deskodetzaileek, hitza behar zuten euskaldun horiek zer pentsatzen zuten.

Posted on

Itzulpena eta ideologia

Koldo Biguri Otxoa de Eribe

Ustez, denok bat gatoz esatean itzultzaileok ez dugula geure ideologiaren baldintzapean egin behar itzulpenik; gure lanbidearen oinarrizko jokamolde etikoaren arau bat edo da hori, gure arautegi deontologikoan nonbait jasota egongo dena. Errealitatera etorriz, ordea, arau etiko hori noizbait hausten dela erakusten duen adibiderik ez da falta.

Duela gutxi, adibidez, eztabaida sortu zen Itzul zerrendan “copago” hitzaren itzulpena zela eta; eta ez ziren hain gutxi izan hitz horren euskal ordaina emateko orduan “berrordainketa” defendatu zutenak, hori delako(an) beren ustez benetan gertatzen dena; eta pentsatzekoa da itzuli ere hala itzuliko zutela testuren batean edo bestean.

Bat etor gaitezke uste horretan, baina ez dut uste itzulpen-proposamen hori zuzena denik, etikaren eta deontologiaren ikuspegitik behintzat. Izan ere, “copago” hitzaren aldamenean, gazteleraz ere ikusi-entzun izan da “repago” kontzeptua, iritzi artikuluetan edo tertulietan, baina, beti ere, esan bezala, iritzi baten babespean. Zer esanik ez, euskaraz ere hitz bana egon liteke, eta egon beharko lukete, bi kontzeptuentzat, ez bakarra, norberaren nahierara.

Bat etor gaitezke, orobat, esatean bai “copago” eta bai “repago” hitzak ideologikoki markatuta daudela, edo ideologia argia dagoela horietako bakoitzaren azpian; eta lehenengoa, azken finean, itxura neutraleko eufemismo hutsa dela. Baina testu batean bata agertzen bazaigu, ezin dugu bestearekin itzuli, horren azpian datzan ideologiarekin ez gatozelako bat.

Beste adibide gehiago ere badaude. Esate baterako, Bilboko Urkixo zumarkaleko postetxean, lehoi-postontzien azpiko plakan ageri den “Nacional / Estatu barrua” itzuli zuenak ez zuen behar bezalako etikaz jokatu itzulpen hori eskatu zion erakundearekin, bere ideologia lehenetsi baitzuen; antzekoa gertatu da (gertatzen da) DNI delakoarekin: ikusi bestela hemen esandakoak.

Jakina, gutako bakoitzak gure bizitza pertsonalean nahi duguna erabil dezakegu, baina itzultzaileak garenean, ematen zaigun testuari eta lan-emaileari zor diegu leialtasuna, eta, kasu askotan, argi dago agiri horren izendapen ofiziala baino ezin dela erabili. Besterik da, “nacional” hitzarekin jarraituz, elkarteren batek edo beste edonork ateratzen duenean gurean ere hain ohikoak diren gabonetako loteriako partizipazioetan, argitaratzaileak nahi duen izendapena erabiltzea, “Espainiako Loteria”, “Gabonetako Loteria”, “Estatuko Loteria” edo nahi duena, partizipaziogile horrek baduelako eskubidea berea den produktuan nahi duen izendapena erabiltzeko.

Azken adibide bat ipiniko dut, niri neuri gertatua (eta barkatu adibide pertsonala ekartzeagatik). Samaniegoren alegiak itzuli nituenean, euskarara itzulitako alegiei buruzko tesi bat egin zuen norbaitek kritikatzen zidan genero-irizpidea kontuan ez izatea eta “hombre” hitza “gizon” itzultzen nuela, eta ez “gizaki” edo “gizon-emakume”. Alde batera utzita hitz neurtuetan egindako itzulpen batean silaba bat gehiago edo gutxiago izateak duen garrantzia, uste dut kritika hori egin zuenak ez duela ulertzen XVIII. mendeko testu batean nekez aurkituko dugula gaur egungoa den irizpide hori eta, gordin esanda, Samaniego matxista bazen, haren itzulpenetan ere matxismo hori agertu behar duela itzultzaileak.

Honi lotutako azken anekdota batekin nahi dut bukatu: nire interprete lanetan noizbait gertatu zait elkarte feministaren batek antolatutako mintzaldi batean norbait etortzea kabinara esatera hizlariak, adibidez, “hijos” esaten duenean, “seme-alabak” itzuli behar genuela, beti ere genero-ikuspegiari amen eginez… baina hori ez ziotela esaten hizlariari!

Beldur naiz, ikusitakoagatik, bai itzultzaileok baita beste askok ere lehenago aipatu dudan araudi deontologiko edo etikoa berrirakurri beharko genukeela noizean behin.

Posted on

Hizkuntzen transmisioa

Leire Mendiburu Garaiar

Banekien, egun batez ama izaten banintzen, hizkuntzen transmisioa gai korapilatsu suertatuko zitzaidala. Eta ez naiz tronpatu. Horrela, bada, hizkuntzak transmititzeak irribarre –eta algara ere bai– egitera eramaten nau askotan, baina, aldi berean, hainbat kezka ere sorrarazten dit. Kezka horiek, hala ere, ez dira denak hein berekoak.

Lehenik, bizipen pertsonaletik atera ondorio bat da hizkuntzen transmisioak muga naturalak dituela, eta, beraz, norberak ezagutzen duen hizkuntza edo euskalki oro ezin zaiela irakatsi haurrei. Domaia hizkuntzak eskutik eskura pasa ezina, gauza material bat balira bezala! Ni, esaterako, sorterritik urrun bizi naiz, lapurteratik bizkaierarako jauzia egina dut. Ene alabek lapurteraz egiten ez badute ere, entzuten dute. Eta badakit zerbait geldituko zaiela: “Hemen kriston bordela dau eta ez dot atxematen!”. Bestalde, frantsesez badakit, baina ez diet irakatsi. Nire bigarren hizkuntza izanik, ez zait batere naturala haiekin frantsesez aritzea, jostatzen edo kantuan ez bada. Baina badakit zerbait geldituko zaiela: “Oe! Oe! Martzelo! Martzelo navigue sur les flots!”.

Hala ere, egiazko kezka-iturria euskarak berak eragiten didana da, euskararen kalitateak, hain justu ere. Ez dut euskaraz egiten den eremu osora orokortzen ene hausnarketa, ez da ni bizi naizen tokiko errealitatearen deskribapena baizik (araiz!). Eta, beraz, ez dakit norbaitek nik esanak konpartituko dituen, ala neu naizen egoera hanpatzen ari dena… Nahiago nuke bigarren hori balitz kasua.

Gure haurrak euskaraz bizi dira, euskaraz bakarrik, baina eguna pasatzen dut euskaraz egiten dituzten akatsak, zuzenean edo zeharka, zuzentzen, Jolasten gára? Ez da etorri zergatik eri zen. Nik be bai gurot. Da handía. Eta nik ondotik, Bai, olgau daigun. Ez da etorri ze eri da. Zeuk be gurozu, e? Handia da. Egun, haurrei (eta gazteei) entzuten diedan euskararen eta pertsona helduei entzuten diedanaren artean ezberdintasun handiak sumatzen ditut, doinutik beretik hasita da ezberdina. Horri azalpenen bat atxeman nahian-edo, espainolaren eragina saihestu ezinik gabiltzala esango nuke. Izan ere, haiek behar bezala ikas dezaten eredua geu garela ahantzirik eta hizkuntza ulertuko ez balute bezala zuzentzen gatzaizkie, haien mintzamoldea imitatuz, eta espainoletik harturiko baliabideetara joz, etengabe txikigarriak erabiliz (platanito gogaikarria!). Horrela, etxean sekulan entzun eta esan ez dituztenek berebiziko indarra hartzen dute, askotan, oharkabean geure egiteraino.

Bigarren partean aipaturikoen aitzinean, bi aterabide edo jokabide bururatzen zaizkit: bat, norberak berea egin, eta eredu ona entzun dezatela; eta, bigarrena, hori egiteaz gain, akatsak zuzentzea, hau da, astuna izatea. Ongi ala gaizki, nik, bigarrena hautatu dut. Eta, eredu egokia eman eta zuzendu, biak egiten ahalegintzen naiz, eta ahaleginduko, harik eta Ama!!! entzuten dudan arte.

Posted on

Esaldi itzulerraz bat itzultzen

Iñaki Iñurrieta Labaien

Las más vehementes aspiraciones de los súbditos de un país no debidamente regido por instancias gubernamentales están condicionadas por una multitud de factores que las hacen más o menos realizables en cada ocasión.

Agustín García Calvo hil berriak dioenez (Karlos del Olmok herenegun ItzuL zerrendan In memoriam estekatutako artikulu aspaldiko, Senezen agertu batean), errazagoa omen da esaldi hori —maila kontzientetik gertukoa, Kulturan ondo bildutakoa— itzultzea, “Pues, anda que el otro” esaldia baino —hots, subkontzientean barneratuago, Kulturatik urrunduago dagoen esaldi bat baino—.

Zuri, berriz, esaldia irakurri orduko, iruditzen zaizu hor ere aurkituko dituzula, besteak beste, hizkuntza pospositibo, atzerakargatu honek egunero aurrez aurre jartzen dizkizun sintaxi-arazoak. Proba dezagun, ia aldi bereko interpretari batek bezala, bat-batean, hiztegietara-eta jo gabe. Hor ekin diozu:

Herrialde bateko sujeten nahikaririk suharrenak…

Geldi hor: erdaraz ondoren datorrena aurrean jartzea litzateke normalena, izenlagun gisa. Has gaitezen berriro:

Gobernu-instantziek behar bezala gobernatu gabeko herrialde bateko herritarren nahikaririk suharrenak…

Alto berriro. Atzerakarga handiegia… Ea izenlagun luze hori eskuineratuta…:

Herrialde gobernu-instantziek behar bezala gobernatu gabe bateko herritarren nahikaririk suharrenak…

Irakurgarriagoa ote horrela? Irakurle molde horretara trebatu batentzat, akaso, bai… Zalantzak sortzen dizkizu  “Herrialde gobernu-instantziek” horrek. Izenondoa jartzerik balego herrialderen ondoren… moderno, europar, burujabe… testuinguruan egoki letorkeen izenondoren bat. Honela, adibidez:

Herrialde moderno, gobernu-instantziek behar bezala gobernatu gabe bateko herritarren…

Argiagoa, baina hori tranpa egitea da, jatorrizkoan ez da halako izenondorik…

Dena den, erdia besterik ez duzu egin. Beste erdia falta zaizu. Ea, pausoz pauso…

baldintzatuta daude…

hainbat eta hainbat faktorek baldintzatuta daude… baldintzatzen dituzte.

abagune bakoitzean egingarriago egiten dituzten hainbat faktorek baldintzatzen dituzte.

Arindu dezagun erlatibo hori:

hainbat faktorek baldintzatzen dituzte, abagune bakoitzean egingarriago egiten dituzten faktoreek.

Tira, badirudi egina dagoela. Jar dezagun dena batera, ea nola irakurtzen den:

Herrialde (europar/moderno/burujabe,) gobernu-instantziek behar bezala gobernatu gabe bateko herritarren nahikaririk suharrenak hainbat faktorek baldintzatzen dituzte, abagune bakoitzean egingarriago egiten dituzten faktoreek.

Osorik irakurrita, bistan da subjektua eta aditz nagusia aurreratzea komeni dela:

Hainbat faktorek baldintzatzen dituzte herrialde (europar/moderno/burujabe,) gobernu-instantziek behar bezala gobernatu gabe bateko herritarren nahikaririk suharrenak; abagune bakoitzean egingarriago egiten dituzten faktoreek.

Irakurgarria al da aukera horietakoren bat? Jatorrizkoa bezain irakurgarria/irakurgaitza? Nola itzuliko luke esaldia aldi bereko interpretari batek? Ziur asko, automatizaturik ditu prozesu horren pausoak; animatuko balitz deskribatzera…

Posted on

Atarikoa

Ana Telletxea Koxkolin

Lehenbiziko eta behin, jaso ezazue “aunitz urtez” zintzoa proiektu honen abiarazleok. Asmo polita, baina lana azkarki harekin batera, eta hala, espero dut gure ekarpenarekin, norbere moduz, atari hau gorpuztuko dugula.

Eskerrak eman behar dizkiet, bada, etxe honetako nagusiei bertara gonbit egin didatelako. Aitor dezadan, bestalde, nire parte-hartzea hizkuntzarekiko dudan ardurak eta zaletasunak funtsatuko duela, ez baitut, iduriz, eztabaida-foro honetan ari diren gainerakoen mailako gogoeta sakon eta landurik emanen. Irakaskuntzan ari naizen neurrian, eta eguneroko bestelako esparruak inolaz ere atzendu gabe, kezka sorrarazten didan horrek ekarriko du nire hausnarra hilabetean behin leiho honetara.

Eta, honela, gonbit egin didatela erran dut, ez “luzatu didatela”. Hiztegietan, oro har, forma hori aurkitu ez dudan arren, sobera zabaldua dagoela iruditzen zait, bai egunkarietan, bai bestela ere administrazio, hezkuntza, enpresa-eremu eta hamaika gisa honetako esparru formaletan. Luzamenduak nondik heldu zaizkigun ez dakit, baina “gonbit egin dit”, “gonbidatu nahi zaitut”, “gonbidatuak zarete” bezalakoekin askoz txukunago ailegatuko litzateke, nire ustez, delako asmo on hori.

Asmo ona izanen zen, aztergaiz aldatuz, “asanblada” hitzaren sorburuan (erdaratiko “asamblea” itzultzeko garaian), baina ez, ordea, sen argirik. Ez dut sekula hitz honen sona eta indarra ulertu, eta aski lekutua da euskaran; uste dut hau ailegatu baino lehen ordezko egokiagoak izan bagenituela arrunt eskura. Hiztegiek onartzen dituzten “batzar”, “biltzar” edo “bilera” (kasuan kasu bat edo beste) aukera hobeak iruditzen zaizkit inolaz ere, eta adibidez, aski ezagunak diren Gazte Asanblada edo AHTaren aurkako Asanbladari gustura iradokiko nizkiekeen (jakin izatera) aukera garbiagoak haiena izendatzeko. Oraindik garaiz gabiltza edozein herri, hiri edo auzotan antolatzen diren horiei “asanblada” deitu ordez, bilera edo batzarra eginen dela esan dezaten gomendatzeko.

Hizkuntzak, hiztunari baliagarri zaion hura izanen du bizirik bere baitan, erabilgarri ez dena galtzea du lege. Zerbaitek ahalbidetzen du hiztunon honako edo harako hautua, nahiz eta, eguneroko erabileran maiz indarrean diren jatortasun gutxiko hitzak eta egiturak garbitzea, fintzea edo orraztea komenigarria iruditzen zaidan.

Gaurko hastapen idazkiari bukaera emateko, eta bi erabilera jakinen gaineko azaleko kritikaren ondotik, hitz bat bildu nahi izan dut gurera, berriki Anjel Lertxundik artikulu batean agertutako ideiaren haritik, bakan aditu dudan hitza aipatu nahi nuke: ezongi. Hiztegietan emana da, baina erabileran, aldiz, ez da sumatzen lehen bezainbeste. Norbait eri denean, minez denean, edo norbaitek ondoeza duenean, ohikoena “ez dago ongi” bat ematea izaten da. Duela gutxi gainera, “ezongi nago” bat eman eta zalantza galanta sortu zitzaidan egoki ari ote nintzen. Hiztegiek eman didate bermea, izatez bestela ere, Nafarroako iparraldean erabilia dela jakin baitakit (“ezongixko da” adibidez). Edozein moduz, ezongi, edo ezontsa Iparraldean, oroitzaren merezimenduan zait, inoiz ausaz entzun dudan gisaz, orain zailki aurkitzen baitut.