Kategoria: Juan Luis Zabala

Juan Luis Zabala Artetxe

Zergatik ez du inork argi eta garbi esaten
euskara berarentzat «un puto engorro» dela,
traba petral nazkagarri bat;
nahiago lukeela
–erosotasunagatik eta bakeagatik,
denon mesederako,
hala arazo praktikoz nola kulturalez–
hiztun bizien mingainetatik,
hedabideetatik eta jardun akademiko orotatik
guztiz desagertua balego,
iraganeko erlikia aztergarri eta miresgarri
izatera murriztua behin eta betiko,
bizitza sozialetik erabat kanpo,
latinaren pare?

Zergatik esaten dute
–zergatik esaten didate–
pena handia dutela euskaraz ez jakiteagatik,
edo erdaraz hobeto moldatzen direlako?
Nola sinetsarazten diete
beren buruei begien bistako gezur hori?
Ez da logikoa pena hori,
ez da ulergarria, ez da sinesgarria.
Logikoa nazka da.
Enpatia pixka batez begiratu ingurura
eta berehala jabetzen naiz horretaz.
Nire hizkuntza «un puto engorro» da
inguruko gehienentzat,
eta, ondorioz, neuretzat ere bai
gero eta neurri handiagoan.

Juan Luis Zabala

Bestelako kontu, ohar edo komentariorik bururatu ez, eta blog honetara Leonard Cohenen Chelsea Hotel kantu ezagunaren hitzen itzulpena ekartzea bururatu zait, ea zer irizten diozuen.

Jakina denez, Janis Joplini zuzentzen zaio kantuaren hitzetan Cohen, New Yorkeko Chelsea Hotelean elkarrekin emandako gaua gogoan. Hala dio behintzat kondairak.

Leonard Cohen eta Janis Joplin euskaraz hizketan irudikatzean, elkarri hika hitz egiten sumatu ditut.

Chelsea Hotela

Ondo oroitzen haut Chelsea Hotelean,
gogor eta gozo hitz egiten huen
burukadak emanez ohe deseginean
kalean limusinak zain ziren artean.

Haiek zitunan arrazoiak eta hura zunan New York.
diruaren eta haragiaren atzetik genbiltzanan.
Eta hori zunan maitasuna kantuaren langileentzat
eta oraindik ere hala izango dun han direnentzat.

A, baina hi joan egin hintzen, ezta, txiki?
Jendeari bizkarra eman eta joan egin hintzen,
Behin ere ez hindudan entzun esaten:
behar haut, ez haut behar,
behar haut, ez haut behar,
eta musika hura guztia soinu egiten.

Ondo oroitzen haut Chelsea Hotelean,
ospetsua hintzen, hire bihotza kondaira bat.
Goapoak nahiago hituela esan hidan berriz,
baina nirekin salbuespena egingo huela.

Eta ukabila itxiz gu bezala
edertasunaren formek zapalduta gauzkatenon alde,
heure buruari begira esan huen: “Axolarik ez dik
gu zatarrak izateak, musika zaukaagu”.

Eta orduan joan egin hintzen, ezta, txiki?
Jendeari bizkarra eman eta joan egin hintzen,
Behin ere ez hindudan entzun esaten:
behar haut, ez haut behar,
behar haut, ez haut behar,
eta musika hura guztia soinu egiten.

Ez dinat iradoki nahi ni naizenik ondoen maite hinduena,
ezin dinat txantxangorri erori bakoitzaren berri jaso.
Ondo oroitzen haut Chelsea Hotelean,
horixe dun dena, ez haut sarri izaten gogoan.

* * *

Chelsea Hotel

I remember you well in the Chelsea Hotel,
you were talking so brave and so sweet,
giving me head on the unmade bed,
while the limousines wait in the street.

Those were the reasons and that was New York,
we were running for the money and the flesh.
And that was called love for the workers in song
probably still is for those of them left.

Ah but you got away, didn’t you babe,
you just turned your back on the crowd,
you got away, I never once heard you say,
I need you, I don’t need you,
I need you, I don’t need you
and all of that jiving around.

I remember you well in the Chelsea Hotel
you were famous, your heart was a legend.
You told me again you preferred handsome men
but for me you would make an exception.

And clenching your fist for the ones like us
who are oppressed by the figures of beauty,
you fixed yourself, you said, “Well never mind,
we are ugly but we have the music”.

And then you got away, didn’t you babe,
you just turned your back on the crowd,
you got away, I never once heard you say,
I need you, I don’t need you,
I need you, I don’t need you
and all of that jiving around.

I don’t mean to suggest that I loved you the best,
I can’t keep track of each fallen robin.
I remember you well in the Chelsea Hotel,
that’s all, I don’t even think of you that often.

Juan Luis Zabala Artetxe

Kontatuko banizue behin, duela hamabost bat urte, Tolosako Triangeluan, Kike Amunarrizek kaleko banku batean eserita harrapatu ninduela, zertan eta Euskaldunon Egunkaria arretaz irakurtzen eta boligrafo gorri batez akatsak markatzen, sinetsiko zenidakete?

Bada egia da. Nik gogoan daukat; eta akaso Kikek ere bai.

Bolada batean halaxe irakurtzen nuen euskarazko egunkaria, boligrafo gorria eskuetan, nahiz eta gero harekin egindako oharrak inori ez erakutsi.

Barruan filologo-polizia marmartia duten horietakoa bainaiz, aitortzeak harrotzen ez banau ere. Baina herabea naiz —zorionez esan beharko, kasu honetan—, eta gehienetan barruan itotzen dira filologo-polizia horren marmarrak, azalera irten gabe.

Blog honek ematen didan aukera ezin baliatu gabe utzi, ordea, marmar batzuei irtenbidea emateko. Bi baino ez dira izango:

1. «Leirerekin egon nintzen atzo, eta esaten zidan…». Alegia, «esan zidan» behar zuen lekuan, gaztelaniazko joera seguru asko oker bat kalkatuz, «esaten zidan» erabiltzea. Oharkabean sartzen ari da erabilera hori, eta neure burua ere harrapatu dut zatarkeria horren atzaparretan gozoro eroria.
2. «Leirek ez zidak esan non egin behar diken lo». Alegia, adituek hitanoaren hiper erabilera edo hiper hitanoa deitzen dutena (1). Bereziki amorragarria egiten zait, normalean hika hitz egiten duena jario oneko euskalduna edo/eta euskaldun ikasia izaten baita. Nola liteke, hortaz, hain kontu sinple eta oinarrizkoaren berri ez izatea —dela belarriaren sen hutsez, dela ikasketaren bidez— hika hitz egiten duten hamar gaztetik zazpik?

Orain, barrua pixka bat lasaituta, ea filologo-polizia lotan geratzen zaidan eta ea barruan izan ditzakedan beste pertsonaia batzuk jartzen ditudan martxan, atseginagoak, alaiagoak, eraginkorragoak. Kike Amunarrizen antz pittin bat duen bakarren bat harrapatuko banu!

---

[1] Iñaki Iturainek Argian Orioko hitanoaz esanak (http://www.argia.com/argia-astekaria/2091/berorrek-nahi-baduzu-egingo-yau/inprimatu) balio du beste herri askotarako ere: «[Orion] hitanoaren hiper erabilera dago; hau da, hika menpeko esaldietan erabiltzen dute eta hori ezin da; aditza, esaldiaren barruan, nagusia denean soilik erabil daiteke hika. Esaterako, joaten gaitukenean, etorri naukelako, ikusi diagun pelikulan… eta horrelakoak maiz entzuten dira. Gazte gehienen artean hika bizi-bizi dabil baina modu horretan erabiltzen dute. Hitanoak bere mugak ditu bere morfologian, bere baitan, ezin da erabili nonahi, noiznahi, nolanahi eta nornahirekin».

Juan Luis Zabala Artetxe

Ezin da ukatu, begien bistakoa da: gazteen artean oso zabaldua dago batutik ihes egiteko joera. Ez bakarrik hitz egiterakoan, baita idazterakoan ere; ez bakarrik lagunartean, baita jendaurrean ere. Euskaraz libre eta bizi aritu nahi dutenean batutik ihes egin beharra sentitzen dute askok, antza denez. Kasu batzuetan justifikatuta egon daiteke, baina nik ez diot batere susmo onik hartzen joera hori izaten ari den zabalkundeari.

Guztiz ados nago Santi Leonék Estua artikuluan esandakoarekin: «zenbaitetan, batua baino gehiago, euskara estua irakasten dela» uste dut nik ere, eta horrek aurkako erreakzioak sortzen dituela. Baina estutasun hori, bere larrian, zailtasun gehitua dela iruditzen zait, ez gazteek batutik ihes egiteko duten motibo nagusia.

Ezagutza falta da, nire ustez, benetako motiboa, sustraian dagoen arazoa. Gordin esanda: analfabetismoa. Kasu gehienetan batutik ihes egiteko joera analfabetismo maila larri baten ondorio zuzena delakoan nago, eta ez ondo ikasitako arau batzuen zorroztasunaren aurkako protesta ironiko, errebelde eta transgresorea. Adierazkortasun gabezia baten ondorioa dela, alegia, adierazkortasuna indartzeko ahalegin bat baino gehiago.

Azken egunotan horren ezagun egin zaigun Aske Gunearen inguruko hasierako agerraldietako batean, atxilotzeko ordena emana zitzaion gazteetako bat entzun nuen, irratiaren bidez, gisa honetako zerbait esaten: «Ez diegu erraza jarriko guri eramatea» (etzana neuk eraitsi dut, jakina).

Jar daitezkeen milaka adibideetako bat baino ez da. Beste askotan ere pentsatu nuena pentsatu nuen berriro neure artean: Euskal Herriaren independentziaren alde hainbeste emateko prest dagoen gazte batek, euskaraz hitz egiten eta idazten ondo ikasteko aukera izan eta gero, mikrofono baten aurrean horren akats oinarrizkoa egiteak ez al du porrot ikaragarri bat jartzen agerian? Eta porrota aipatzerakoan, ez naiz ari horrela mintzo zen gazteaz, jakina, gizarte osoaz baizik.

Koldo Mitxelenak esana omen da gazteak bere duela, gutxienez eta ezinbestean, arrazoi biologikoa. Gazteentzako errietak, mehatxuak eta zigorrak lekuz kanpo daude beraz. Azken batean, euskara inguruko erdaren ondoan menperaturik daukan diglosiaren ondorio okerretako bat baino ez da lehen aipatu dudan analfabetismoa. Batua jakiteko eta batuaz gozatzeko, batua lagun sentitzeko eta ez etsai, euskara ondo jakitea komeni da lehenik, eta gero batua eguneroko tresna izatea, edo ohikoa bederen. Gaur eta hemen horrek zorte edo/eta ahalegin handiegia eskatzen du. Oso jende gutxik daukan zortea edo/eta oso jende gutxik egiten duen ahalegina.

Batuari eta batutik ihes egiteari buruz twitterren eztabaidatzen hasita, Ander Lipusen erantzuna jaso nuen behin: «Adibidez, Maskarada bat batueraz entzutea, eta ez xiberutarrez. Hori bai izango litzatekeela aztertzekoa!», bota zidan, nik batutik ihes egiteko joera gero eta zabalduagoa aztertzekoa zela esan nuenean. Zer pentsatua eman zidan Lipusen komentarioak. Eta pentsatu nuen: zergatik ez? Ez al da tristeagoa maskarada eta pastoraletako aktore askok euskara batua denik ere ez jakitea? Ez al litzateke hori —Zuberoako maskaradak eta pastorala euskara batuan— euskararen hizkuntz egoera zeharo sendo baten adierazgarririk ziurrena, ukaezinena, behin betikoena?

Batutik ihes egitea ez da berez txarra. Baina nik gazteak batutik ihesi jolasteko gogoak eramanak nahi nituzke, ez arrotza zaien batuaren beldurrak larrituak.

Txillardegi parafraseatuz, bera ere ados izango zelakoan: batuarekin ere, ez dakit euskararik izango den etorkizunean; baina baturik gabe seguru ezetz.

Juan Luis Zabala Artetxe

Txera samur bat diet haurtzaroko elebitasun basati samar eta azalpen filologiko gutxikoan aldiro-aldiro txokatuta uzten ninduten hitz batzuei: txoka(t)u – txoka(t)uta – txokante, antojua (eman) – antojagarri, xelebre, inuzente, kurioso-kurioso, sikiera, apenas, akaso, famatu… Gaztelanian dute jatorria guztiek, baina ez dira mailegu hutsak, mailegu moldatuak baizik, antzaldatzeraino bihurrituak.

Horietako batzuek ez dute lekurik egungo euskara batuan; beste batzuk zabaldu dira erabilera arautuetara, baina ez dira beti zuzen erabiliak izaten. Delikatuak dira, izan ere, gorputz batetik bestera pasatutako organoen antzera.

Adibide batzuk jartzea pentsatu dut, eta kasu batzuetan egiten diren akats nagusien berri ematea, nire senaren arabera betiere:

• Txokatu (egin) zait zu hemen ikustea.
• Txokatuta nago zu hemen ikusita.
• Oso txokantea da zu hemen ikustea.
• Antojua ematen didate zuk egindako babarrunek.
• Zuk egindako babarrunak antojagarriak dira.
• Ondo xelebrea duk hire egoera, hi heu bezain xelebrea ia-ia!
• Zer inuzente klase haiz hi, halakoa? (Erabilera okerra da, aitzitik, nire senaren arabera, gaztelaniako inocente-ren baliokide moduan erabiltzea; ergel eta gaizto hitzen adierak batzen dituen hitz gaitzesgarria da, nire senaren arabera, inuzente.)
• Kurioso-kurioso utzi ditu arropak ohe gainean. (Txukun-txukun utzi dituela adierazteko, jakina; ez jakin-minez.)
• Sikiera zu ikusterik banu! (Erabilera okerra da, aitzitik, nire senaren arabera, gaztelaniako (ni) siquiera-ren baliokide moduan erabiltzea: Ez daukat sikiera zu ikusterik ere*.)
• Apenas kantatzeko gogo handirik geratu zitzaion, hartu zuen muturrekoa hartu eta gero! (Erabilera okerra da, aitzitik, nire senaren arabera, gaztelaniako apenas-en baliokide moduan erabiltzea: Ez zaio apenas kantatzeko gogorik geratu, hartu duen muturrekoa hartu eta gero*.)
• Akaso neu ere joango naun. (Erabilera okerra da, aitzitik, nire senaren arabera, gaztelaniako acaso-ren baliokide moduan erabiltzea: Hiri laguntzeko ez balitz, lan hauek hartuko nituela uste al dun akaso?*.)
• Asko famatu zidaten mediku hura, baina ez zion nire gaitzari antzeman! (Erabilera okerra da, aitzitik, nire senaren arabera, famatu aditza ‘ospetsu egin’ adierazteko erabiltzea: Xaguei buruzko ikerketak famatu zuen zientzialari hura*.)

Eta nola segurua den oker eta motz aritu naizela, zuen oharren zain geratzen naiz.

Juan Luis Zabala Artetxe

–¿Y el txiki?

–Está con su abuela.

Azken hitz hori ahoskatzearekin batera, «abuela», zerbait oker esan nuelako irudipen lausoa izan nuen. Berehala jabetu nintzen zergatik: gure auzoan –Donostiako Txomin-Enean–, inguruko beste herri eta auzo denetan bezala, inork ez du gaur egun «abuela» esaten, «amoñi» baizik; «amoña» edo «amona» bestela.

Orduantxe berean erabaki nuen, ordea, barruak hala eskatuta, gaztelaniaz aritzean nik beti «abuela» esango nuela. Trapuzko panpina zaharkitu beldurgarri baten irudia ekartzen dit niri burura «amoñi» hitzak; baina ez da hori baztertzeko dudan motibo bakarra.

Facebooken izan nuen eztabaida moduko bat gaiari buruz. Blog honetarako, oraingoan, gaia poema baterako aitzakia bihurtzea otu zait. Gaztelaniaz, nik beti «abuela» izan liteke poemaren izenburua:

Zure hizkuntzan ari natzaizu

nirean ez dakizunez

nik zurean dakidan bezala.

Baina barkatu beharko didazu

ez badut «amoñi» esaten

edo «amoña» edo «amona»;

barkatu beharko didazu

«abuela» ahoskatzen dudanean

arrotz sentiarazten bazaitut,

edo delitu preskribitu bat

gogoraraziko banizu bezala;

barkatu beharko didazu

«sidrería» esaten badizut,

gordin, zakar, bihotzik gabe,

«caserío», «niña» edo «niño»,

«padre», «madre» edo «escuela»,

limosna bati uko egiten dion

eskale ardozale baten antzera.

Juan Luis Zabala Artetxe

«Aitortu beharra daukat: arazoak ditut emakumeekin, eta
azkenengo 25 urtean sekulakoak. Herritik kanpoko panorama
ikusita, eta herrian bertan gauzak nola aldatu diren ikusita,
ez dut jakiten maiz emakume bati ‘hi’ esan edo ‘zu’ esan.
Emakumeekin daukadan arazoak ez dauka konpontzeko
itxurarik».

(Iñaki Segurola, Arrazoia ez dago edukitzerik, Alberdania, 2012)

Euria zarra-zarra oroitzen dinat geure eskuz nola edo hala egindako egur eta plastikozko etxolaren gaineko teilatua ozen jotzen, gure barre algara urduriekin lehiatu nahian bezala. Geure eskuekin baldar baina tinko ezarritako plastiko puska narras eta zatar hura gure buruen gainean, gu euritik babesten…

Pentsatzen egon naun asko genuela ikasia ordurako, mendiko auzo txikitik mundura irten gabeko bi ume moko baino ez ginen arren; eta pentsatzen egon naun zein harreman eskasa izan duen gerora ikasi dudan gehienak orduan genekienik jakin gabe genekien guztiarekin.

Hi ez hintzen ni adina urrundu haatik, eta azken batean baserri batean bizi haiz orain, mendi- mendian, autoa hartuta kalerainoko bidea egiteko ordu erdi eskas baino behar ez badun ere.

Ba al dakin zerk egin didan sekulako ilusioa gaur egin dizuedan bisitan? Hi aspaldiko partez besarkatu eta hire senarra eta bi umeak ezagutzeaz gainera, jakina, esan beharrik ere ez zagon hori. Bada hika hitz egiteak: dinat, ninan, ez zinan, din, zagon, zauzkan, ez zaukanat, ditinagu, zizkionat…

Zenbat denbora gisa horretan jardun gabe! Neure artean eta alegiazko solasaldietan baino ez naun ni horrela aritu azkenengo 25 urtean, baina hirekin elkartu orduko egunero hala jardungo banu bezala hasi naun, akatsik egiteko beldurrik gabe, akatsik egin daitekeenik pentsatu ere egin gabe. Gozo eta eroso.

Elkarrekin geundela ez dinat ezer esan horretaz, hizketan aritzean hizketari buruz hitz egitea hizketako laguna konpromiso zatar batean jartzea iruditzen zaidalako, eta hizketaldia izorratzeko bide ia segurua. Baina orain, etxera itzuli eta gero, esan egin behar dinadala pentsatu dinat, horregatik ere nire esker ona agertzeko besterik ez bada ere.

Irrigarria irudituko litzaioken nire ilusio inozo hau askori, bazakinat. Neuri ere, dena aitortzeko, irrigarria iruditu zitzaidanan JosAnton Artze Ez dok Amairuri buruzko dokumental bateko pasarte batean, estasiaren ertzeraino miretsita ikusi nuelarik gogoratuz nola Lekarozko emakume batek «Eta zu, nor zaitut?» galdetu zion, «Eta zu, nor zara?» galdetu beharrean. Irri egin ninan nik ere, baina ez ditun gauza bera «Eta zu, nor zaitut?» eta «Eta zu, nor zara?». Gisa berean, ez ditun gauza bera dut eta dinat, diot eta zionat, nuen eta ninan, dizkiot eta zizkionat. Ni ere estasiaren ertzeraino miretsita itzuli naun etxera zuenetik bueltan.

Jabetu naun semeari normal-normal egiten dionala hika, edozertaz ari haizela eta beti, baina alabari zuka egiten dionala gehienean. Susmoa dinat alabari ere hika egin nahi dionala, baina ez zainala ateratzen, oztopo ikusezin batek eragotzi eta zuka egitera bultzatuko bahindu bezala. Oztopo ikusezin batek, traba ez identifikatu batek, inon katalogatu gabeko mamu batek.

Pena eman zidan horrek, amorrarazi egin nain, zeren eta hik ez baldin badion hika egiten hireari, zein arraiok egingo dio honezkero hika bere alabari, eta zein arraiok egingo dio geroago ere?

Euria zarra-zarra oroitzen dinat geure eskuz nola edo hala egindako egur eta plastikozko etxolaren gaineko teilatua ozen jotzen, gure barre algara urduriekin lehiatu nahian bezala. Ezerk ez gaitin sekula babestuko plastiko puska narras eta zatar hark bezala.

Juan Luis Zabala Artetxe

Imanol Lazkano bertsolaria elkarrizketatu berri dut, Berriarako, eta atentzioa eman dit nola liluratzen duten errezildarrek. Errezilgo anekdoten inguruko liburu bat argitaratuko dute udaberrian, eta Lazkanok parte hartu du horretarako egin diren lanetan, berak entzundakoak kontatzen. Azalpen hau eman zidan Lazkanok, elkarrizketan, Errezil horren berezi zerk egiten duen galdetutakoan:

Errezil erreserba bat da. Madrilgo bidea Tolosatik pasatzen da, Donostiatik Bilborakoa kostatik, eta ondorioz Azpeitia pixka bat erreserba moduan gelditu da. Baina Azpeitia erreserba baldin bada, Errezil bi aldiz. Errezil da erreserba puru-puru-purua. Hor halako gauza polit bat gorde da, eta ez da gainera pertsona bat edo birena bakarrik. Hango edozein aitona, amona, neska gazte, mutil gazte, haur… hizketan entzutea, niretzat behintzat da… Hizketari halako puntu bat bilatze horretan biziatua egon da beti herri hori, hizkuntzarekin jolas egiten.

Lazkanok esaten duen horrek sendotu egin dit lehendik nuen susmoa: nekeza dela —ezinezkoa akaso— beste hizkuntzarik ikasi eta bereganatzea ama hizkuntzan adierazkortasuna galdu gabe. Errepide nagusirik ez izateak, inorako bidean ez egoteak, azken batean, erdaren eraginetatik babestu baitu batez ere Errezil. Zeretik bestela? Ez dakit ikerketa zehatzik egin den horretaz, baina seguru nago euskaldun elebakar —edo ia-ia elebakar— gehien duten herriak direla ahozko adierazkortasunean aberatsenak.

Gaur egun, inguru hauetan behintzat, gehienok dakizkigu gutxienez bi hizkuntza, eta gazte ia denek hiru. Ez da bere alabak edo semeak gutxiago ikas ditzan nahi duen gurasorik. Baina lekutan geratzen ari da errezildarrek omen duten esan-indar hori!

Pentsatzen egon naiz, egun batean, luze gabe, paradoxikoa badirudi ere, elebakartasunaren aldeko aldarriak ez ote diren egingo kultur pluraltasuna eta hizkuntz dibertsitatea babesteko.

Juan Luis Zabala Artetxe

Txikia nintzela, normaltasun osoz erabiltzen ikasi nuen hala etxean nola kalean; gramatikarik, hiztegirik eta ohar teorikorik gabe. Euria bezain berezkoa zen niretzat; jatea, edatea edo ibiltzea bezain naturala.

Herritik kanpora irtetean etorri ziren kontuak eta komeriak. Han ez zen gurean bezain berezkoa. Han, izan ere, ia-ia ez zen. Bakan batzuek baino ez zuten erabiltzen, eta zerabiltenetariko askok nahiko modu artifizial, inpostatu eta traketsean zerabilten; zatar, gozakaitz, narritagarri. Nekez ikasi eta gaizki bereganatutako zerbait zen hala haien ahoetan nola haien idazkietan.

Arazo sozial bat ere bihurtu zen kontua. Txikitan ikasi nuen modu hartan hitz egin eta idatzi behar nion beste modu batean hitz egiten eta idazten zuen jendeari? Ulertuko zuten nik esandakoa edo idatzitakoa? Ulertzen bazuten ere, ez zuten harrokeriatzat hartuko nire jokabidea? Ez ninduen horrek ingurukoengandik urrunduko, ezin gaindituzko arroztasun batera bideratuko?

Ez ote zen hobe, beraz, nire txikitako hizketa modu hura betiko baztertu eta ahaztea? Mereziko zuen benetan hari eustea, hura berreskuratu eta gizarte osora zabaltzeko ahalegina egitea?

Hainbat jakintsuri entzun eta irakurri nien galduegia zegoela, atzenduegia, atzeratuegia; handiegia izango zatekeela berreskuratzeko egin beharreko ahalegina eta eskasegia ahalegin eskerga horren fruitua. Berez galtzen uztea zela onena; neuk txikitan ikasi eta bereganatu nueneko naturaltasun berberarekin desagertuko zela betiko gure hizketa eta idazketa moldeetatik.

Gure gizarteak ez du, ordea, erabaki irmorik hartu, ez aurrerako eta ez atzerako. Badira berreskuratzeko ahalegin puntual eta bakan batzuk, baina ez dute ez laguntza eta ez oihartzun handirik jasotzen. Desagertzen utzi behar dela uste dutenek, berriz, ez dute aldarrikapen hori ozenki plazaratzen.

Zer egin behar dugu hitanoarekin?

Juan Luis Zabala Artetxe

Batzuetan ematen du hitzak elkarren arteko borrokan ari direla gure bitartez.

Zer egin ote dio, adibidez, BAINOk BAINAri, BAINAk BAINOri bere lekua ken nahi izan diezaion?

Hau da bien arteko liskarraren inguruko nire interpretazioa, guztiz eztaibaidagarria, jakina:

Gipuzkoako eta Nafarroako zati handi bateko ahozko euskaran BAINOk BAINA desagerrarazi du, berezkotasun osoz, hizkuntzaren mugimendu misteriotsu horietako baten bitartez, inongo azkarrustekoren ezjakintasunaren bultzadarik gabe. Gertatu da eta kito.

Hortaz, gipuzkoar eta nafar askorentzat BAINArik ez dago, ahozkoan bederen. Horraino dena ondo. Ez da ezer txarrik gertatzen.

Baina nola beren BAINO batzuk BAINA idatzi behar direla ikasi duten, orain asko hasi dira badaezpada ere BAINO guztiak BAINA bihurtzen, ahoz ez ezik idatziz ere. Eta joera zabaltzen eta zabaltzen ari da, moda bihurtzen…

Horregatik zait askoz mingarriago, adibidez, “Nire autoa zurea BAINA handiagoa da” entzutea, honako hau baino: “Zure autoa handia da, BAINO nirea handiago”. Idatziz biak dira mingarriak, egia da hori, baina, konparazioan, lehena askoz mingarriago.

Zuretzat?