Kategoria: Alfontso Mujika

Alfontso Mujika Etxeberria

Euskara ikasten hasi nintzenean, goiko izenburu hori honela idatziko nuen:

Merezi du saiatzeak, moduren batek egon behar duelako nire zalantza argitzeko.

Izan ere, gramatikaren itxurazko logikaz, du adizkiari subjektu ergatiboa dagokio.

Gero, ohartu nintzen itxurazko logika hori ez zetorrela bat kalean entzuten nuenarekin, ezta liburu batzuetan irakurtzen nuenarekin ere.

Lehen lasaitua duela 19 urte hartu nuen, 1994an, Euskaltzaindiaren Gramatika batzordeak, Euskaltzaindiaren XIII. Biltzarrean, Leioan, merezi izan aditzarekin doan aditz-izena absolutiboan doala aldarrikatu zuenean. Aldarrikapen hura arau bihurtu zen 1995ean (31. araua: Ekartzea merezi du). Eta 1999rako Hiztegi Batuak berak ekarri zuen oharra:

merezi izan. du ad.: bere saria merezi du langile zintzoak; merezi du nolakoa den adieraztea. ( *joateak merezi du e. joatea merezi du ).

Merezi izan aditzarekikoa argituta ere, bazen oraindik zalantzarako tarterik. Adibidez, Oscar Wilderi hau irakurrita [1] Antton Olanoren itzulpenean:

Zergatik egon behar du lege bat gizonezkoentzat, eta beste bat emakumezkoentzat?

Galdera sakona, bai horixe, baina —aitor dezadan— zalantza eragin zidana ez zen sexu-berdintasunari buruzko galdera, zerbait prosaikoagoa baizik: nola behar luke, «lege bat» ala «lege batek»?

Beste hainbeste, Bernardo Atxagari [2] hau irakurrita:

Bordeletik promenatzeko edo paseatzeko era guztien artean, egon behar du bakarren bat Ameriketatik iristen zen kakaoaren edo kafearen aztarna gordetzen duena (…)

Bigarren lasaitua-edo urte batzuk geroago hartu nuen, 2005ean. Iratxe Goikoetxea blogkidearen bidez jakin genuen Euskaltzaindiko Gramatika batzordearen iritzia (ItzuL, 2005-02-23):

«Mendiak oso polita egon behar du elurtuta» eta «Moduren bat egon behar du hau konpontzeko» dira forma zuzenak. Izan ere, perpaus batzuetan, «existentzial» deitutako subjektu ezkutua dutenetan (eta horietakoa da «Moduren bat egon behar du hau konpontzeko»), badirudi, tradizioaren arabera, egokiagoa dela subjektu hori absolutuan ematea, eta ez ergatiboan.

Alabaina —zoriona inoiz ez baita betea—, lasaitua ez zen erabatekoa izan. Gramatika batzordearen beste iritzi baten berri eman zigun Bittor Hidalgok egun berean (ItzuL, 2005-02-23). Hau izan zen galdera:

«Oso gogorra behar du zure familiako norbait horrelako egoera batean ikustea(k)» esaldiak azkeneko -k hori behar duen ala ez.

Eta hau Gramatika batzordearen erantzuna (2002-o5-22):

Gramatika batzordearen ustez, auzi hori ez dago argi. Gutako askori -k gabekoa egiten zaigu normalagoa, baina ezin esango genuke bestea (-k duena) okerra denik. Ez gara, beraz, ez bata eta ez bestea txartzat ematera ausartzen.

Gaia ez zen, beraz, hor agortu, eta zalantza berriro agertu zen ItzuLen hurrengo urtean (2006-09-25). Beste blogkide batek, Juan Garziak, bere ikusmen periferiko apartaz baliaturik, gaia testuinguru zabalago batean ezarri zuen:

Badirudi tirabira gertatzen dela halakoetan gramatikak eskatzen duenaren (behar modalarekiko komunztadura) eta zentzuak nahi lukeenaren (izan, egon aditz nagusiekikoa) artean.

Koldar samarra irudituko zaizu, baina adierazpidea moldatzea iruditzen zait irtenbiderik egokiena (…) Hala ere, ergatibodunak, izan, zuzenak dira.

Eta segidako beste mezu batean, honela jarraitu zuen:

Oker ez banago, nolabaiteko inpertsonaltasuna tartean denean dugu arazoa, hots, behar horrek berez adierazten duen obligazioa («joan behar dut») nahiz eskasia («ura behar dugu») subjektu zehatzik gabe geratzen denean, edo subjektu hori abstraktua denean, adibideotan bezala («hori», «-tzea»…).

Uste dut halakoetan gertatzen dela eskema gramatikalaren eta sakoneko adieraren arteko tirabira hori. Bide batez, uste dut (…) hiztun guztiona edo gehienona dela zalantza hori (…). Hori esanda, hala ere, ez dut uste abantaila handia genukeenik orain joskerotan tematu eta ergatiboak sistematikoki kentzen hasita gure idatzietan…

Egia esatera, azalpen eta iritzi horien guztien ondoren, halako «ergatiboa kentzeko lizentzia bai, bainaaa…» atera nuen ondoriotzat. Ahaztuxea nuen, baina, lehengoan, egunkarian, izenburu hau:

«42 puntu eskuratzeak izan behar du lehen helburua» (Berria, 2013-01-10).

Berriz ere lehengo zalantza izan genuen hizpide. Moldatu egin zitekeela, edo hobe litzatekeela moldatzea:

• «42 puntu eskuratzea izan behar dugu lehen helburua»
• «Lehen helburuak 42 puntu eskuratzea izan behar du»
• …

Bai, baina —ezin lasaitua behar bezala hartu— nahitaez moldatu beharrekoa da? Eta, gero, Goenkaleko testuen corpusa begiratzen ari nintzela:

• Gogorra izan behar du bakarrik bizitzea.
• Gogorra izan behar du ama horrela galtzea.

Lasaitua ezin harturik bizitzen ohituko naiz, baina, eskatzea libre denez eta dagoeneko bi blogkide —Iratxe Goikoetxea eta Juan Garzia— aipatu ditudanez idazkitxo honetan, hirugarrena ere aipatu nahi dut, eta bera gai honi buruz iritzia ematera gonbidatu, betiere baita plazer handia Beñat Oihartzabalen iritzia irakurtzea.

Alfontso Mujika Etxeberria

Euskal Herritik urrun harrapatu ninduten iazko urrian Euskal Herriko giro politikoa inarrosi zuten berri nagusiek: Donostiako Nazioarteko Bake Konfererentzia eta ETAren ekintza armatuen behin betiko uztea. Etxera itzulita, postontzian pilatutako aldizkariak irakurtzeari ekin nion. Bake-konferentziaren ostean Bertie Ahern-ek irakurritako adierazpena irakurri nuen Argia aldizkarian. Laugarren puntuan, hau:

(…) Ildo horretan, eragile ez bortxatzaileak eta ordezkari politikoak bil daitezen iradokitzen dugu (…).

Ez nuen ondo ulertu, eta Berria egunkarira jo nuen. Han, berdin-berdin zegoen testua. Beraz, banatutako testu ofiziala izango zela pentsatu nuen. Erdal iturrietara argi bila jo, eta Bertie Ahernen bulegoaren webgunean aurkitu nuen ustez jatorrizko bertsioa dena:

(…) We suggest that non violent actors and political representatives meet and discuss (…)

Eta Diario Vasco egunkariaren hemerotekan ere aurkitu nuen gaztelaniazko bertsioa:

(…) Sugerimos que los actores no violentos y representantes políticos se reúnan (…)

Etsipen-puntu batez egiaztatu nuen, berriz ere, euskararen estandarizazioan badugula zer ibilirik. Ez naiz ausartzen esaten bortxatzaile “etimologikoki” gaizki dagoenik, baina, hor, egokia behintzat ez zitzaidan iruditu. Gure inguruko bi erdara nagusietan eta munduko hizkuntza nagusian bereizketa egiten da (es: violento/violador; fr: violent/violeur; en: violent/rapist [pertsona], violator); hori hala izanik ere, ez gaude gu behartuta bereizketa egitera. Ados, ez dugu bereizketa mimetikoki egin behar, baina… mesede egiten al digu bereizketa ez egiteak? Laguntzen al digu testu ulergarria lortzen? Euskaraz sortutako testua, eta ez itzulia, izan balitz, hala idaztea bururatuko zitzaigun?

Iazko gogoetatxo hori berpiztu dit, eta zabaldu, adiskide batek egin didan galdera-sortak.

Berak: «Nola esan behar dugu violencia euskaraz?»

Nik: «indarkeria edo biolentzia, nahi duzun moduan».

Berak: «Eta no violencia?».

Nik: «indarkeriarik eza edo biolentziarik eza».

Berak: «Eta violento?».

Nik: «Ba, indarkeria dakarrena adierazteko bada, indarkeriazko izenlaguna, edo, bestela, bortitza izenondoa».

Berak: «Eta biolentoa ezin da erabili?»

Nik: «Tira, Iparraldean biolent erabili izan da tradizioan, eta, gaur egun, Hegoaldean behintzat, biolento aski erabilia da, bai prentsan, bai literaturan. Ez nizuke eragozpenik jarriko biolentoa erabiltzeko».

Berak: «Orduan, no violento, euskaraz, ez biolentoa esan daiteke?»

Eta nik: «Ba, bai. Baina, Aitziber, zer duzu galdera-zaparrada honen atzean?».

Eta berak: «Begira, “Nonviolence”ko mugimendu batean nabil, eta indarkeriarik ez horrek ez digu balio. Bi hitz dira, deklinatu behar denean arazoak ematen dizkigu, eta ezin dugu hortik izenondoa atera».

Saiatu naiz, hasieran, kontra egiten. Esan diot resistencia no violenta edo el 15-M es un movimiento no violento gisakoetarako, nahikoa izan litekeela indarkeriarik gabeko erresistentzia eta 15-M indarkeriarik gabeko mugimendu bat da edo antzeko zerbait. Baina beste adibide batzuk eman dizkit (Ser no violento no es lo mismo que no ser violento…), eta esan dit ideologia bat dela, filosofia bat dela.

Orduan, beste hizkuntzetako jokabideari erreparatu diogu (es no violencia / no violento;  fr non-violence / non-violent; en Nonviolence / nonviolent; ca no-violència / no violent; it nonviolenza / nonviolento), eta ikusi dugu, bestalde, baditugula tradizioan ezantsia, ezaxola, ezbehar, ezbide, ezdeus, ezgarai, ezizen, ezleku, ezordu gisakoak. Hala, ezbiolentzia eta ezbiolento ontzat ematekoak iruditu zaizkit (ez dugu ezer asmatu, dena den; ikusi dugu dagoeneko aski erabiliak direla euskaraz ezbiolentzia eta ezbiolento esanahi horretan).

Aitziber gustura antzean gelditu da; berari aukera hori iruditzen zaio egokiena, eta ziurtatu nahi zuen ez zegoela horretan hizkuntza-behargabekeriarik. Ni, pentsakor gelditu naiz, bortizkeria/bortitz (bortizkeriarik eza / ez-bortitza) aukera aipatu ere ez baitiot egin.

Indarkeria, bortxakeria, bortizkeria eta biolentzia oinak emanda, nola osatu bertsoa?

Alfontso Mujika Etxeberria

Urriaren 16ko berria zen izenburuan ageri den hori. Baina ez dagokio noski idazkitxo honen mamia egunero inguruan dugun errealitate lazgarri horri. Izenburuak atentzioa eman badizu (atentzio “linguistikoa”), kirrinka egin badizu burmuinean, ez duzu beharrik hemendik aurrerakoa irakurtzeko, “txertatuta” zaude eta. Izenburua lasai antzean irakurri baduzu, berriz…

2000. urteko martxoan amaitu zuen Euskaltzaindiak Hiztegi Batua. 12 urte igaro dira geroztik. Eta urte gehiago dira, 15 bat, Hiztegi Batuko E letra kaleratu zuenetik. Letra horretan, debeku esplizitu bat ageri da eman sarreran:

eman 1, ematen. du ad.: zortzi urte eman nituen horretan; tontoa ematen du; irakurtzeari oso emana da; eman dezagun horrela dela. (*neska-mutikoen artean ematen diren liskarrak e. neska-mutikoen artean gertatzen diren liskarrak.)

Duela 15 bat urte, beraz, debekatu zuen euskararen erakunde arauemaileak eman aditzaren adiera arrotz hori, ordurako aski zabaldua eta detektatua zegoen seinale.

Adiera arrotz horren jatorria gaztelanian dago, jakina. Real Academia Españolaren hiztegian (DRAE), sarrerarik oparoenetakoa da dar aditza, adiera-kopuruari dagokionez: 53 adiera. Lehenengo 30etan, aditz iragankorra da; hurrengo 17etan, iragangaitza; eta azken 6etan, pronominala. Azken sail horretan, 49. adieran, hau dugu:

49. prnl. Dicho de una cosa: Suceder, existir, determinar. Se da el caso. En circunstancias dadas.

Gaztelaniaren adiera hori kalkaturik ateratzen dira euskaraz goiko izenburukoa bezalakoak (…y evitar más situaciones precarias y lamentables como las que se dan diariamente en nuestro país; …en particular durante la estación de lluvias, se dan casos aislados de dengue…). Aipatzekoa da producir aditzak ere baduela ocurrir, tener lugar esanahia ere (DRAEk aldaera pronominalik aitortzen ez badio ere, beste hiztegi batzuek bai: el atraco se produjo a las nueve de la mañana; recordó que cada día en España se producen 532 desahucios), baina ez dela adiera hori kalkatu euskarara produzitu edo ekoitzi aditzekin.

Ez dut uste hainbeste zehaztea behar denik, baina badaezpada: dar erdal aditz pronominalaren adiera hori eman aditzera ekartzea da kalko gaiztoa, eta ez besterik (Lanbidetik jasotako datuen arabera azken hiru hilabetekoan *eman da 2011ko langabezia tasa bajuena / Infekzio hau gorputzean *ematen da eta odolaren bidez hezurrera ailegatzen da / Gazte denboran, emakumearen gorputzaren aldaketak *ematen dira). Alegia, ematen da gisakoak guztiz zuzenak dira perpaus inpertsonaletan (Aholkuak eman dira gutxiago kontsumitzen laguntzeko. / Nola ematen da betirako oroitzeko moduko muxua? / Nazioarteak gomendatu baino odol gehiago ematen da Euskal Herrian).

Erdal dar aditzak duen adiera hori ez du eman aditzak, ez behintzat tradizioan. Orotariko Euskal Hiztegiak 12 adiera esleitzen dio eman aditzari, baina hura ez. Bestalde, XX. mendeko corpus estatistikoa arakatuta, eman aditzaren kalko hori ez da ageri 1979 baino lehen. Alegia, esan genezake azken 30-32 urteotako kontua dela. Eta, gorago adierazi den bezala, badira 15 urte debekatu zuela Euskaltzaindiak adiera hori.

Eta nola dugu auzia gaur egun? Zoritxarrez, ez dirudi azken 15 urteotan Euskaltzaindiaren debekuak oihartzun handirik izan duenik. Google bilatzaileak ematen du lehen froga: “ematen da” eskatuta, lehen orrialdean agertzen diren 10 agerraldietatik 5etan itzuli dit kalko gaiztoa (1, 2, 3, 4, 5). Dozenaka, zientoka daude sarean, milaka. Beti esan ohi dugun bezala, denetarik dago sarean, sarea ez da erabiltzaile kualifikatuen esparrua, edozeinek edozer idatz dezake. Bai, ados, baina balio kuantitatiboa behintzat ezin ukatuko diogu.

Har dezagun sokaren beste muturra. Ereduzko prosa corpusa, edo Berrian edo Argian idazten duten euskal idazle eta itzultzaile onen testuak. Euskal lumarik onenetariko batzuen testuetan aurkituko ditugu eman —jada ez dakit oraindik gaizto edo, besterik gabe, berri izendatu behar diren— horietako batzuk bikain idatzitako testuetan: Koldo Izagirre, Andoni Egaña, Iñaki Mendiguren, Jon Alonso, Pako Aristi, Pello Zabala, Emilio Lopez Adan, Joxe Azurmendi… Ez dira edozein, eta ez dira ezeren susmagarri, ezta?

Hiztegiek erabilera jaso behar dute. Ez erabilera berri-berria, baina bai erabilera hedatu eta finkatua. Bukatua da hiztegi arauemaileen aroa. Hala behar luke, behintzat. Gaur erabilera-hiztegi bat egin beharko bagenu, zorionez eskura ditugun corpus eta baliabide informatikoek emandako datu-multzo erraldoia aurrean dugula, zer egin behar luke hiztegigileak? Zilegitu eman aditzaren adiera berria, eta hiztegiratu? Itxaron eta baztertzen jarraitu? Zenbat urtez utzi behar da ontzen erabileraren upelean kalko bat mahaira beldurrik gabe atera baino lehen? Edo, bestela galdetuta, zenbat urte pasatu behar du kalko batek infernuan purgatoriora —baldin purgatoriorik bada— igaro aurretik? Ala ez dago igarobiderik?

Batzuek esango luketen moduan, inoiz emango al da aldaketa hori?

Alfontso Mujika Etxeberria

Inon ahalegina egin bada euskara normalizatzeko, euskara lan-hizkuntza izateko, irakaskuntzan egin da. Duela 25-30 urteko egoerari erreparatzea besterik ez dago: makina bat irakasle erdaldun euskaldundu dira, eta makina bat irakasle euskaldun (zahar eta berri) euskaraz irakasteko trebatu dira maila guztietan, eskolaurretik unibertsitateraino. Ikasmaterialen arloan ere, beste hainbeste. Erreparatu, bestela, orain 25 bat urteko eskola-liburuei: argi dago hizkuntzaren estandarizazioak bide oparoa egin duela bitarte horretan.

Eta Hezkuntza Administrazioa bera ere, beste arlo batzuetako administrazioen aldean, euskaldunena dugu, batez ere EAEn. Badira 20 bat urte —Etxenike hezkuntza-sailburua zela— hasi zirela agertzen Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian honelako oharrak Hezkuntza Sailaren agindu, ebazpen eta gisakoetan: “Agindu honetako euskal eta erdal idazkien artean interpretazio-auzirik sortuz gero, jatorrizkoa euskaraz idatzitakoa dela kontuan izanik euskarazkoa hartuko da korapiloa askatzeko gidari”.

Hezkuntza-administrazioa euskaldunena izanik, maisu-maistra gehienak euskaldunak izanik eta ohiko lan-hizkuntza euskara izanik, maisu-maistren kolektiboak egina du bere jargoia, bere “teknolektotxoa”: irakasle gehienek magisteritza-eskola (eta ez  irakasle-eskola —edo magisterio-eskola behintzat—), oposaketa (eta ez oposizioa) eta delegaritza (Hezkuntza Sailaren lurralde-ordezkaritza adierazteko) hitzak erabiltzen dituzte. Begiratu, bestela, Google lagun hartuta: sindikatuen testuetan ageri dira hitz horiek behin eta berriro, hau da, benetako hizkuntza da, arlo horretako profesionalen artean erabiltzen diren benetako hitzak dira.

Hitz horiek baliatzen dituen maisu edo maistrari azaltzen badiozu magisteritza eta delegaritza hibrido gaiztoak direla (magisteri eta delegari ez baitira existitzen), testu ofizialetan ez direla erabiltzen eta Hiztegi Batuak berariaz baztertzen dituela, eta oposaketa hitza ere ez dugula behar (Hiztegi Batuak oposizio dakar, eta oposatu ez da sarrera), gehienetan ez dizute kontra egiten, ulertu egiten dute, baina…

Azkenik, EHUren webgune ofizialean eta Euskaltzaindiaren Plazaberri aldizkarian ere Magisteritza irakurtzen duzunean, zalantza pizten zaizu barren-barrenean —nekeza baita, oso, lasterrari atergabe kontra egitea—, eta erlaxatzeko gogo goxo batek biltzen zaitu, belarrira xuxurlaka: “Eta zer? Gaitz erdi hori balitz maisu-maistren —eta gainerakoon— hizkuntza-gaitz bakarra, ezta?”.