Kategoria: Alfontso Mujika

Alfontso Mujika

Bada tango zahar bat, malenkoniatsua eta ederra, oso ezaguna, Volver izena duena. Haren bertso-lerro batean, esaten da hogei urte ez dela ezer, eta “Que veinte años no es nada” esaldi eginen kategoriara ig(ar)o da gaztelaniaren kulturan.

Tangoak dioena ukatu nahi dut, eta euskararen mundu txiki gurean hogei urte badela zerbait aldarrikatu. Edo, zehatzago esanda, aldarrikatu hizkuntzaren historian hogeialdi guztiak ez direla berdinak. Azken hogei urteak inoizko garrantzitsuenak izan dira euskararen corpusaren normalizazioan; hala uste dut nik, behintzat, eta horixe nahi dut plazaratu gaur leihotxo honetatik.

Inoiz edo behin, corpusaren normalizazioaren ondorioen aurkako iritziak edo kexu gisakoak irakurri ditut, baita blog honetan ere noiz edo noiz, normalizazio hori euskara jatorraren Arkadiaren galgarritzat-edo harturik. Beude hor. Mezu baikorra zabaldu nahi dut nik, eta azaldu dezadan hogei urteena.

Komunikabideetan ez da agertu efemeridea, Euskaltzaindiak berak ez du ezer plazaratu, baina joan den hilean hogei urte bete dira Euskaltzaindiak Leioako biltzarra egin zuenetik (Euskaltzaindiaren XIII. Biltzarra). Euskara batuak 25 urte bete zituela eta Euskaltzaindiak 75 urte bete zituela-eta egin zen biltzarra.

Han eszenaratu ziren ordurako egosten ari ziren corpusaren normalizazioaren hainbat kontu, eta biltzar hark abiarazi zuen araugintza.

Gogoratu dezagun duela 20 urteko egoera:

• Gramatika-lan ofizialetan, EGLUren lehen hiru liburukiak besterik ez zegoen. Laugarrena, juntagailuena, urte horretan argitaratu zen.
• Ez zegoen euskararen hiztegi ofizialik.
• Orotariko euskal hiztegia F letran zihoan.
• Ez zegoen corpusik. XX. Mendeko Euskararen Corpus Estatistikoa egiten ari zen.
• Euskalterm ordainpeko zerbitzu bat zen; orain dituen sarrerak baino askoz gutxiago zituen, eta kontsulta telematikoa ondo motela zen.
• Biltzarraren aurreko urtean, 1993an, lehenengo entziklopedia osoa argitaratu zen: Elhuyar hiztegi entziklopedikoa, eta Lur hiztegi entziklopedikoa zatika argitaratzen ari zen (1991-1995 bitartean argitaratu zen).
• Hiztegi elebidunak “aurreko“ belaunaldikoak ziren.
• Ez zegoen Jagonet, ez zegoen estilo-libururik. Joskera lantegi liburua ere ez zegoen.
• Pentsamenduaren Klasikoak bilduma 1992an abiatua zen, eta dozena bat liburu besterik ez zuen.

Hogei urte geroago, gauzak nabarmen aldatu dira:

• 173 arau eman ditu Euskaltzaindiak, ortografia, gramatika, lexiko eta onomastikari buruzkoak. Izango da zer aldatu, zer zehaztu eta zer hobeturik, baina ez da huskeria!
• Hiztegi Batuak 36.776 sarrera ditu gaur egun. Gauza asko falta dira, barne-koherentzia hobetu behar du… bai, baina a ze tresna!
• Euskaltzaindiaren hiztegia argitaratu da, 20.000 sarrerarekin.
• Orotariko euskal hiztegia amaitu da, emendatu egin da eta bertsio elektronikoan kontsultatu daiteke.
• Euskal Gramatika, Lehen Urratsak gramatika deskribatzailea, 7 liburukiz osatua, amaitu egin da, eta bertsio elektronikoan kontsultatu daiteke.
• Hiztegi elebidunen belaunaldi berria 1996an abiatu zen Elhuyar euskara-gaztelania/gaztelania euskara hiztegiarekin, eta hiztegi elebidunak sarean kontsultatu daitezke.
• Ikasmaterialen Aholku Batzordearen estilo-liburuak, 2004-2014 bitartean, zazpi liburuki argitaratu ditu, eta arauetan agertzen ez diren makina bat kontu jakingarri bildu ditu.
• Euskalterm hazi egin da, hobetu egin da, eta azkar eta doan kontsultatu daiteke.
• Zientzia eta teknologiaren hiztegi entziklopedikoa argitaratu da, eta sarean kontsultatu daiteke.
• Pentsamenduaren Klasikoak bilduma, 130 liburuz osatua, amaitua dago, eta sarean eskuratu eta kontsultatu daiteke.
• Hizkuntzaren erabilera errealaren berri izateko, hizkuntza-corpus ugari dugu, orokorrak eta espezializatuak, baita itzulpen-memoria batzuk ere, eta guztiak sarean kontsultatu daitezke.
• …

Jarraituko dugu falta zaigunaz kezkatzen eta kexatzen; hala behar du, aurrera egingo badugu. Hala ere, une batez atzera begiratuta, uste dut “ez dago gaizki” behintzat esan dezakegula. Harrokeriarik gabe, baina.

“Las nieves del tiempo / platearon mi sien” jarraitzen du tangoak. Hogei urteotan askoren ilea urdinduko zen, eta bakandu, baina ez egonean egon izanagatik.

Alfontso Mujika Etxeberria

Gaurkoan (ere), txikikeria bat. Erreparatu diozue inoiz trafiko hitzari hiztegi ofizialetan?

Hiztegi Batuaren lehen itzulian bertan sartu zen hitza, honela:

trafiko iz. (merkataritzakoa eta drogena).

Alegia, bi adiera edo azpiadiera onartu dizkiote, merkataritzakoa (arrunta) eta drogena (markatua). Eta ibilgailuen ibilia adierazteko, berriz, ez da aipatzen. Hiztegi Batuko parentesi arteko oharra ikusita, pentsa genezake nahita baztertutako adiera dela.

Geroago, Euskaltzaindiaren hiztegia etorri da. Eta, harrigarria bada ere, Hiztegi Batuak onartzen dion baino are esparru semantiko estuagoa onartu dio:

trafiko iz. Legez kanpokoa, ezkutukoa edo lotsagarria edo den salerosketa. Trafikoetan hitsena, jendeen trafikoa. Droga trafikoa.

Zergatik adiera-murrizte hori? Nahi gabeko irristada ote? Jakinaren gaineko erabaki inon esplizitatu gabea? Esku beltz bat ote? Nik ez dakit, baina harrigarria da.

Harrigarria da, ezer baino lehen, ikustea hitz horren beste adiera bati, Hegoaldeko edonori galdetuta lehenengo aipatuko lukeen horri (ibilgailuen atzera-aurrerako hori, ibilgailuen zirkulazioa) tokirik ez zaiola egin nahi izan.

Beste hiztegi batzuetan begiratuta, aldatu egiten dira gauzak. Adibidez, Euskalterm datu-bankuan, gaztelaniazko tráfico hitza sartuta, ikusten da ahalegin bat egin dela zirkulazio hitzaren bidez emateko ordainak euskaraz (frantsesez, askotan, circulation erabiltzen baita). Hala ere, muga garbi-garbi bat ageri da Administrazioan: Trafikoa Kudeatzeko Zentroa, Trafiko Zuzendaritza Nagusia…, baita OTA/TAO sigla ezagunaren atzean ere: ordenación del tráfico y aparcamiento / trafiko eta aparkamenduaren ordenamendua.

Elhuyar hiztegiak (euskara-gaztelania hiztegi elebiduna) lau adiera esleitu dizkio trafiko hitzari; hau da, ez dio aski iritzi Hiztegi Batuaren eta Euskaltzaindiaren hiztegiaren deskribapenari:

trafiko

• 1  iz. [legez kanpoko salerosketa] tráfico

droga-trafikoa: tráfico de drogas

• 2  iz. [ibilgailuen zirkulazioa] tráfico, circulación

autobideko lanek trafikoa zaildu egiten dute: las obras en la autopista complican el tráfico

TAO, trafiko eta aparkamenduaren ordenamendua: OTA, ordenación del tráfico y aparcamiento

• 3  iz. [zirkulazioa, mugimendua] tráfico, circulación

itsas trafikoa nabarmen handitu da azken urteotan: el tráfico marítimo ha aumentado notablemente en los últimos años

• 4  iz. (Inform.) tráfico

webgune baterako trafikoa handitzeko metodoak: métodos para aumentar el tráfico a un sitio web

Zehazki hiztegiak ere ibilgailuen zirkulazioaren adieran eta salgaien mugimenduarenean ere ontzat ematen du:

cabotaje m kabotaje, itsasbazterreko trafiko
guardia de tráfico, (individuo) trafikoko poliziakide.
tráfico 1 m (de vehículos) zirkulazio, trafiko
urbano 3 m,f colq (guardia) (trafikoko) udaltzain

Bide batez, komeni da ikustea nola definitzen den gaztelaniaz tráfico hitza orain, DRAEn eguneratu baitute artikulua:

tráfico (Del it. traffico).
1. m. Acción de traficar.
2. m. Circulación de vehículos por calles, caminos, etc.
3. m. Movimiento o tránsito de personas, mercancías, etc., por cualquier otro medio de transporte.
4. m. Inform. Flujo de datos que se envía y se recibe a través de la red, medido en cantidad de información por unidad de tiempo.

Ez du merezi erabilera-datu orokorrak aztertzen hastea. Garbi dago trafiko hitza luze eta zabal erabiltzen dela. Baina erakusgarri ona izan daiteke Ereduzko Prosa corpusa, idazkera zaindua soilik islatzen baitu: dozenaka idazlek erabili dute trafiko hitza ibilgailuen joan-etorria adierazteko, eta dozenaka literatura-liburutan argitaratu da:

Aingeru Epaltza, Anjel Lertxundi, Bernardo Atxaga, Edorta Agirre, Edorta Jimenez, Edurne Elizondo, Eskarne Mujika, Fernando Rey, Gotzon Garate, Harkaitz Cano, Hasier Etxeberria, Iban Zaldua, Imanol Zurutuza, Iñaki Arranz, Iñaki Zabaleta, Iñigo Aranbarri, Irene Aldasoro, Javi Cillero, Joan Mari Irigoien, Jon Arretxe, Joseba Sarrionandia, Joseba Urteaga, Joxe Austin Arrieta, Joxemari Iturralde, Joxemari Urteaga, Joxerra Garzia, Juan Ignacio Pérez / Pello Salaburu, Juan Luis Zabala, Karlos Linazasoro, Koldo Izagirre, Lopez de Arana, Lourdes Oñederra, Markos Zapiain, Migel Angel Mintegi, Mikel Hernandez Abaitua, Oskar Arana, Pablo Sastre, Paddy Rekalde, Pako Aristi, Patxi Iturritegi, Patxi Zubizarreta, Pello Lizarralde, Pello Salaburu, Pello Zabala, Ramuntxo Etxeberri, Sonia Gonzalez, Unai Elorriaga, Urtzi Urrutikoetxea, Xabier Etxabe, Xabier Mendiguren Elizegi, Xabier Montoia…

Eta, badaezpada, inork ez dezala pentsa Iparraldean ez dakitela zer den trafikoa. Hona hemen Le Petit Robert de la langue française hiztegiaren definizioa:

TRAFIC
(…) (mil. xix^e ; ang. traffic) 2. Mouvement général des trains ; fréquence des convois sur une même ligne. Un trafic intense. — par ext. Trafic maritime, routier, aérien. // Circulation des véhicules. Trafic dense sur le phériphérique.

Alegia, hiztegi horren arabera, ibilgailuen zirkulazioari frantsesez trafic esaten zaio XIX. mendearen erdialdeaz geroztik. Hala ere, egia da circulation hitza ere erabiltzen dela. Bestalde, trafic hitza espezializazio-arlo askotan erabiltzen da frantsesez ere, gaztelaniaz eta ingelesez bezala. Hona hemen adibide batzuk, frantsesetik hartuak:

trafic. Information transmise sur une voie de communication.

trafic, trafic routiere. Le concept de trafic sous-entend une possibilité de mesure.

trafic, trafic aérien. Dans le domaine du transport aérien, désigne le transport de passagers, de fret et de poste.

trafic, trafic téléphonique. Ensemble des demandes de communication émanant d’un groupe d’abonnés ou écoulées au moyen d’un groupe de circuits ou de jonctions considéré en tenant compte de la durée aussi bien que du nombre des communications.

trafic. Ensemble des demandes de communication émanant d’un groupe d’abonnés ou écoulées au moyen d’un groupe de circuits ou de jonctions considéré en tenant compte de la durée aussi bien que du nombre des communications.

trafic. Ensemble du mouvement de la navigation et des courants de voyageurs et de marchandises caractérisant les activités d’un port.

trafic (Circulation des trains). Ensemble de données qui caractérisent l’importance du service assuré sur une ou plusieurs lignes pendant une certaine période. On peut considérer soit l’importance des parcours, soit l’importance conjuguée des parcours et des charges (Conseil international de la langue française).

Ez daukat nik ezer zirkulazio hitzaren kontra, baina trafiko hitza ezkutatu nahi izatea edo adieraz kamustu nahi izatea alferrikakoa da, eta ez du abantailarik, alderantziz baizik.

Alfontso Mujika

1995eko irailaren 29an onartu zuen Euskaltzaindiak Hiztegi Batuaren lehen hitz-saila: a-alkohol. Hil honen bukaeran, beraz, 19 urte beteko dira. Ez dira urte asko (batez ere, urte asko dituenarentzat), baina urte gutxi ere ez dira.

Hiztegi Batuan badira hitz batzuk izartxo batez (*) eta e. batez markatuak. Hau da marka horren esanahia, Hiztegi Batuak berak adierazia:

e. erabil: aurreko (edo sarrerako) forma izartxoz markatu da: Euskaltzaindiaren ustez, baztertzekoa da (ez derrigor forma okerra), eta ondotik ematen dena da ordezko egokia.

Hitz horiek, automatikoki, hitz debekatu bihurtu ziren/genituen, eta hala jarraitzen dute gehien-gehienek.

Hitz horiei erreparaturik, berehala ikusten dira bi sailetakoak direla: batetik, grafia finkatzekoak daude, eta sail horretakoak dira gehienak. Hau da, hitz batek grafia batekin baino gehiagorekin idazten bazen, forma bat ontzat ematen da estandarrerako, eta bestea baztertzen. Adibidez:

abots* e. ahots
ahalbait* e. albait.
aina* e. adina.

Bestetik, badira hitz gutxi batzuk sail horretan sartzen ez direnak: hitz gaiztoak, nolabait esateko. Hitz horien arazoa ez da grafia, jatorria baizik: kalko berri eta desegokitzat jo ditu Euskaltzaindiak, eta baztertu egin nahi ditu. Halakoetan, asmo didaktikoz, hitz horien ordezko egokia-edo ematen digu Hiztegi Batuak. Adibidez:

abenida* e. etorbide; hiribide
abiadore* e. pilotu; hegazkinlari
abioneta* e. hegazkin txiki
abenderri* e. nazio

Bigarren sail horretan, askoz arrisku handiagoa hartu zuen Euskaltzaindiak, garbi dago, ez baita grafia-aldaketa proposatzen, baizik eta hitza bera testu (eta mintzo) estandarretatik desagerraraztea. Hitz madarikatu bihurtu ziren/genituen berehala itzultzaileen ofizioan, zuzentzaileok boligrafo gorria zorroztu genuen, eta Pierre de Lancre baino gogotsuago ekin genion sorgin-ehizari. Hitz madarikatuen bila jardun dugu geroztik, bazterrarazteko. Esanekoak baikara.

Geroago, 2012an, Euskaltzaindiaren hiztegia etorri da. Debekua gozatu nahi izan du Euskaltzaindiak, hitzez gozatu, baina hitz madarikatu horiek baztertzen jarraitzen du. Honela dio Euskaltzaindiaren hiztegiak aurkezpenean:

4. Hitz baztertuak eta ez-hobetsiak

Euskaltzaindiaren Hiztegiaren eta Hiztegi Batuaren arteko desberdintasun nabariena, trataeraren aldetik, bigarren honetan h. edo e. marka duten hitzei dagokiena da. (…)

Hiztegi Batuan e. markaz agertzen ziren hitzei dagokienez, Euskaltzaindiak horiek baztertzen jarraitzen du, baina baztertze forma leunduz, hots, erabilera debekatzetik ez erabiltzera gomendatzera pasatuz.

Ikus dezagun, adibidez, nola jasotzen duten baztertu nahi hori Hiztegi Batuak eta Euskaltzaindiaren Hiztegiak hitz berean:

abiadore* e. pilotu; hegazkinlari
——————
abiadore iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, abiadore-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. pilotu eta hegazkinlari].

Hitz legendunen zerrenda horretan, badira bi (ez dira bi bakarrik, baina gaur, behintzat, biri buruz jardun nahi dut) atentzioa eman zidatenak (ez niri bakarrik, jakina). Honatx:

alternatiba* e. aukera; aldizkatze
alternatibo* e. aldizkako; ordezko; txandakako

Ulertzekoa da, neurri batean, Euskaltzaindiak hitz horiei galga eman nahi izatea. Alegia, “ez duzu beste aukerarik” gisakoetarako, ez dugu “ez duzu beste alternatibarik” esaldia behar, edo “higidura alternatibo” ere ez dugu behar “atzera-aurrerako higidura” edo “joan-etorriko higidura” esateko. Ados. Baina, debeku bat ezartzeko, ondo aztertu behar da hitz bakoitzaren esparru semantiko osoa, batetik, eta erabilera, bestetik. Eta hor egin du huts Euskaltzaindiaren asmo bestela laudagarriak.

Hiztegi elebidunek, ordea, ez diote itsuan jarraitu Euskaltzaindiari (azpimarratua nirea da):

Elhuyar hiztegia (eu > es atala) (ohartu: alternatiba/alternatibo sarreren 1. adiera ez du ontzat ematen, eta aldizkatze/aldizkako sarreretara bideratzen du):

alternatiba

• 1 Ik. aldizkatze
• 2  iz. alternativa, opción ezkerraren alternatiba: la alternativa de la izquierda
• 3  iz. (Taurom.) alternativa alternatiba hartu: tomar la alternativa

alternatibo

• 2 Ik. ordezko
• 1 Ik. aldizkako, txandakako
• 3  izond. [joera nagusiaren kontrakoa] alternativo, -a

Eta gaztelaniaren ataletik sartuta:

Zehazki hiztegia

alternativa 1 f (cambios) txandakatze: con alternativas de frío y calor, hotzaldi-beroaldiekin.

2 (opción) hautabide, aukera, alternatiba: la tercera alternativa, hirugarren aukera; no tienes alternativa, ez duzu hautabiderik.

• tomar la alternativa, (un torero) zezenketari oso bihurtu.
• tomar una alternativa, hautatu, aukeratu.

alternativo adj aldizkako, txandakako.

• energías alternativas, energia alternatibo(ak)
• movimientos alternativos, higikunde alternatibo(ak)
• opción alternativa, hautabide, ordezko aukera.

Elhuyar hiztegia

alternativa

• 1  s.f. [alternancia, cambio] txandakatze, aldizkatze; aldaketa

hubo muchas alternativas en el marcador: markagailuan aldaketa asko izan ziren

• 2  s.f. [posibilidad, opción] hautabide, aukera; alternatiba

no me has dejado alternativa: ez didazu aukerarik eman

hoy en día ese partido no es una alternativa real de gobierno: gaur egun alderdi hori ez da egiazko gobernu-hautabidea

la alternativa de la izquierda: ezkerraren alternatiba

• 3  s.f. (Taurom.) alternatiba

tomar la alternativa: alternatiba hartu

alternativo

• 1  adj. txandakako, aldizkako

pensamientos y sentimientos alternativos: txandakako pentsamendu eta sentimenduak

• 2  adj. [opcional] hautazko, aukerako

si esta proposición no es de su agrado, existe una opción alternativa: proposamen hau gustuko ez baduzu, bada beste aukera bat

• 3  adj. [sustitutivo] ordezko

cultivo alternativo: ordezko laborea

fuentes alternativas de energía: ordezko energia-iturriak

• 4  adj. [opuesto a lo establecido] alternatibo

movimiento social alternativo: gizarte-mugimendu alternatiboa

• 5  adj. (Tecnol.) atzera-aurrerako, joan-etorriko

movimiento alternativo: atzera-aurrerako higidura

Behinolako KAS, KAS, KAS herriko alternatiba! eslogan hark (“herriko” gabe, “herriaren” beharko zuen, ezta?) nahikoa plazaratu zuen alternatiba hitza aldi luze batean, baina ez zuen limurtu Euskaltzaindia, bistan denez. Dena dela, Googlen bilatuta, behin bakarrik aurkitu dut KAS aukera testu batean. Eta politika- edo gizarte-arloko adieran ordezko mugimenduak/mugimendu ordezkoak bilatuta, bat ere ez dago; mugimendu alternatiboak dira agerraldi guztiak. Badirudi idazleok garbi dutela/dugula.

Ez dira Hiztegi Batuko lehen itzulikoak alternatiba eta alternatibo sarrerak, eta ez dira, beraz, Euskaltzaindiaren hiztegian agertu oraindik, baina badut esperantza txanda iristen zaienean absoluzioa emango dietela. Alegia, ez dietela erantsiko “Euskaltzaindiak, alternatibak euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du” oharra. Gainera, argi esan behar da duela zenbait urtetik hona Euskaltzaindiak jakin duela bere hiztegi-irizpideak modulatzen eta hizkuntzaren errealitatea jasotzeko badituela gaur egun duela 15 urte eskura ez zituen baliabide ahaltsu batzuk. Bestela, alternatiba eta alternatibo hizkuntza estandarretik erabat aienatzen tematuko balira, Xabier Leteren abesti hura parafraseatuta abestu beharko genuke:

Ez baldin badu guztiz galdu nahi
nahiko eskas duen fama
errealitatera itzul liteke
Euskaltzaindia elizama.

Alfontso Mujika Etxeberria

Bada Bertol Brecht-en poema eder bat, Fragen eines lesenden Arbeiters izena duena. Nik ez dakit alemanez, baina Mikel Laboaren Langile baten galderak liburu baten aurrean kanta ederrari esker ezagutu nuen, zuetako gehienok bezala. Langile bati historiako liburu bat irakurtzen ari delarik sortzen zaizkion galderei buruz dihardu poemak.

Ez dut poesiari buruz idatzi behar, liburu baten aurrean piztu zaizkidan galdera batzuk plazaratu baizik. Ez da poesia-liburu bat, ezta historiari buruzko liburu bat ere; Euskaltzaindiaren hiztegia da.

Lexiko arrunteko hiztegi bat da, hau da, ez da entziklopedia bat. Alegia, ez dugu aurkituko hartan Nafarroako Foru Komunitatea, Mondragon Unibertsitatea edo Europar Batasuna gisako sarrerarik. Ez, ezta?

Baina, ari naizela, ari naizela, lehenengo ezustea:

Euskaltzaindi iz. Euskararen akademia. Euskaltzaindiaren sailak eta batzordeak. Euskaltzaindiaren batzarrak, lanak. Euskaltzaindiaren ardurapean. Euskera, Euskaltzaindiaren aldizkaria. Euskaltzaindiko kideak, burua. Eleizalde-tar Koldobika, Euskaltzaindikoa. Euskaltzainditik iritsi zaigun gomendioa.

Nola liteke izen berezi bat sarrera izatea lexiko arrunteko hiztegi batean? Adibidez, Diccionario de la lengua española hiztegia hartuta, zer esango genuke Real Academia de la Lengua sarrera, letra larriz hasita, aurkituko bagenu? Ala euskararen edozein akademiari dei dakioke Euskaltzaindia? Hala izatera, letra xehez idatzi behar litzateke, ezta? Adibidez, ertzaintza eta jaurlaritza sarrera dira Euskaltzaindiaren hiztegian, baina letra xehez idatzita ageri dira (zalantza egin liteke, dena dela, zenbateraino diren izen arruntak, baina hori beste kontu bat da).

Esango du norbaitek horren bidez Euskaltzaindiak erakutsi nahi izan duela azken –a hori ez dela berezkoa, eta horregatik sartu duela hiztegian (badaezpada, begiratu ezazu, orduan, ea Ajuria Ene ere, adibidez, sarrera den). Esango du norbaitek egozentrismoak eragindako irristada dela. Esango du norbaitek… Nik, berriz, galdera besterik ez dut egin.

Bigarren ezustea, berriz, euskal sarrera irakurtzen ari naizela iritsi da. Bi azpisarrera (ez adibide, azpisarrera baizik, definizio eta guzti):

Euskal Autonomia Erkidego Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak gaur egun osatzen duten autonomia erkidegoaren izena. Euskal Autonomia Erkidegoaren baliabide ekonomikoak.

Euskal Herri Arabak, Bizkaiak, Gipuzkoak, Lapurdik, Nafarroak, Nafarroa Behereak eta Zuberoak osatzen duten lurraldea. Euskal Herriaren adiskideak.

Aurrekoan bezala, zer esango genuke Diccionario de la lengua española hiztegian comunidad sarreran Comunidad de Madrid aurkituko bagenu edo reino sarreran Reino de España azpisarrera aurkituko bagenu?

Konparazio batera, Nafarroako Foru Erkidego azpisarrera ez dugu aurkituko foru edo erkidego sarreren barnean, ezta Europar Batasun azpisarrera ere europar edo batasun sarreretan. Zergatik dira Euskal Autonomia Erkidego eta Euskal Herri azpisarrera lexiko arrunteko hiztegi batean? Zer irizpide lexikografiko dago erabaki horren atzean?

Hirugarren ezustea, handia hau ere, aberri sarreran aurkitu dut. Azpisarrera harrigarri bat:

Aberri egun Euskal aberriaren eguna, Pazko egunez ospatzen dena. Aberri eguneko mitinak.

Zer esango genuke Diccionario de la lengua española hiztegian hispanidad sarreran Día de la Hispanidad azpisarrera aurkituko bagenu edo raza sarreran Día de la Raza azpisarrera aurkituko bagenu? Zergatik azpisarrera entziklopediko bat lexiko arrunteko hiztegi batean?

Horra hor euskaldun harritu baten galderak Euskaltzaindiaren hiztegiaren aurrean. “Motibo bat nigana / dago etorria”, baina ez dut bertso berririk jarriko; badira, dena dela, makinatxo bat bertso eta kopla motibo eskasago askori jarriak.

Alfontso Mujika Etxeberria

Blog honetan maiz plazaratzen diren gai potolo eta hainbatetan soziolinguistikoak ikusirik, ia lotsagorritu egiten naiz nire gai ñimiñoekin agertuta, baina —Xabier Letek kantatu zuen bezala— Fidel Castro izateko ez bainintzan jaio, txikikeria horietako batzuei helduko diet oraingoan, ordenagailuaren pantailak begi aurrean pausatzen dizkidan testuetan behin eta berriro agertzen diren kontuak baitira.

Lehenengo txikikeria: nola deklinatzen dituzu kontsonantez amaitzen diren leku-izenak, hala nola Gasteiz eta Eibar? Gasteizko eta Eibarko ala Gasteizeko eta Eibarreko? Gasteiztik eta Eibartik ala Gasteizetik eta Eibarretik?

Sistematikoki hautatzen duzu molde bat ala unean-unean erabakitzen duzu?

Jakina da bietara ondo dagoela. Euskaltzaindiaren gramatikan (EGLU I) argi eta garbi ageri da bi aukerak zuzenak direla, eta Eibar(re)tik Bilbora 50 km inguru daude. Eibarr(er)a joateko bide erosoena autopista da adibideak ere ematen dira han.

Nik, sistematikoki, –e epentetikorik gabeko aldaerak erabiltzen ditut: Gasteizko, Eibartik…

Eta, jakina, ez naiz bakarra: hori da joera nagusia, Google orojakilearen arabera:

Gasteizko: 2.910.000 agerraldi; Gasteizeko: 231.000 agerraldi.
Eibartik: 24.700 agerraldi; Eibarretik: 2.300 agerraldi.

Hala ere, adlatiboekin (NORA, NORANTZ, NORAINO) ez naiz ondo moldatzen –e epentetikorik gabeko formekin (ahozkoan bai, baina hori beste kontu bat da: etxea ere esaten dut, baina etxera idatzi) , Gasteiza, Eibarraino… , eta epentesira jotzen dut, Gasteizera, Eibarreraino…, nire koherentzia-nahiari zaplatekoa emanda.

Zaplatekoaren eztigarri, Google daukat:

Eibarrera: 51.700 agerraldi; Eibarra: 1.360 agerraldi.
Gasteizera: 146.000 agerraldi; Gasteiza: 14.200 agerraldi.

Badut esperantza (urruna), inkoherenteok % 90 baikara, noizbait inkoherentzia estandarizatu eta arau bihurtuko dela (dutela dagokienek).

Hala ere, ohar bat: kanpoko leku-izenetan kasuistika oso zabala da, eta, nahi izanda ere, epentesirik gabeko moldea ezin da beti-beti erabili: Londresko eta Paristik gisakoetan bai, baina, amaieran bi kontsonante daudenean, nekez erantsiko dugu hirugarrena. Horregatik, New York(-)eko, New York(-)etik (New Yorkko, New Yorktik???) eta abar (saiatu, adibidez, hauekin: Burgenland, Txerepovets, Vorarlberg, Halytx… Eta badira amaieran hiru kontsonante dituztenak ere: Novokuznetsk, s-Hertogenbosch…). Halakoetan, koherentzia-nahiari beste zaplateko bat emanda, epentesira jo behar izaten dut (gehienetan, marratxoa tartekatuz): Burgenland-eko, Txerepovetsk-etik, Novokuznetsk-eko, (eta, amaieran kontsonante bakarra izanik ere, euskaraz guztiz arrotzak gertatzen diren kontsonante-elkarketetan ere epentesira jo behar da ia ezinbestean: Volvograd-eko, Vladivostok-etik…)

Bigarren txikikeria: nola deklinatzen dituzu Usurbil eta Baztan? Euskaltzaindiaren gramatikak, deklinabide-tauletan, ez ditu kasu horiek berariaz aztertzen. Horrenbestez, ondorioztatu behar genuke Usurbileko zein Usurbilko eta Baztaneko zein Baztanko formak zuzenak direla; baita Usurbiletik zein Usurbiltik eta Baztanetik zein Baztantik ere.

Hala ere, denok dakigu –l eta –n ondoren–d bihurtu ohi dugula berez –t dena. Euskaltzaindiaren gramatikaren tauletan ageri ez bada ere, hau dakar, ohar gisa, Euskal gramatika laburrak:

Hor ditugu Usurbildik eta Baztandik. Zalantzagarriagoa da Portugal-en kasua eta oro har Euskal Herritik kanpoko geografi izenen kasua: Portugaldik, Portugaletik; Afganistandik, Afganistanetik. e.a.

Eta, deklinabide-tauletan ez bada ere, honela dio Euskaltzaindiaren gramatikak (EGLU I) adlatiboari buruzko atal orokorrean (1.4.7), kasuaren markari buruz ari dela:

(…) Berebat leku izenetan: Maulerik diote euskalki batzuetan; gehienetan, ordea, Paristik, Eibartik, Zarauztik… , baina Lyondik, Zeraindik, Usurbildik, Zizurkildik; Madrildic, dio Mendiburuk. Hauetan, haatik, Parisetik, Eibarretik eta abar ere onartuak ditu Euskaltzaindiak.

Zer ondorio atera hortik? Nik ulertzen dudan moduan, adierazi nahi da leku-izenetan halakoetan ohikoa dela –tik atzikiaren ordez –dik forma erabiltzea: Usurbildik eta Baztandik. Nik, sistematikoki, hala jokatzen dut: Usurbildik, Baztandik, Andoaindik, Muruzabaldik, Azkoiendik…

Eta Euskaltzaindiak oharrik egin ez duen leku-genitiboan (NONGO), zer? Usurbilgo elizaren hormak eta Baztango bazterrak kanta gogoangarriak gogoan, –l edo –n letraz amaitutako leku-izenetan –go bihurtzen dut sistematikoki berez –ko den atzizkia: Usurbilgo, Baztango, Andoaingo, Azkoiengo, Barañaingo, Aizarnazabalgo, Muruzabalgo, Santsolgo…

Bada, hala ere, ohar deigarri bat Euskaltzaindiaren 150. arauan (Arabako herri-izendegia) Asparrena herri-izenari buruz (erreparatu azken lerroari):

Gogoratu behar da Asparrena izenaren bukaerako –a artikulua dela. Hortaz, Udalaren izen osoa erabiltzean honakoa da bidea: Asparrena, Asparrenarekin…; baina Asparrenean, Asparreneko, Asparrenetik, Asparrenera… Era berean, izen honek bere azken –a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Asparren maitea, Asparren osoan, Gure Asparren hau...

Beraz, ez bedi erabil: Asparrengo, Asparrendik, Asparrenen.

Deigarria da, besteak beste, orrialde berean Harana herri-izenari buruzko antzeko oharra baitago «Beraz, ez bedi erabili…» azken debeku-lerro hori gabe. Ez dakit zein den arrazoi ezkutua Asparrengo eta Asparrendik gaitzesteko. Udalak, behintzat, Asparrengo Udala izendapena erabiltzen du, eta IVAPeko estilo liburuak ere Asparrengo eta Asparrendik proposatzen du (84. or.). Pentsatzen dut leku-izenaren jatorrizko osagaietan barren hitz arrunta egotea izan daitekeela arrazoia, eta, hala, hitz arrunten deklinabidea nahitaez erabili beharra dagoela adierazi nahi izan dela. Hala izatera, Harana leku-izenaren kasuan gauza bera gertatuko litzateke, baina ez da esplizitatu debeku hori, ezta Nafarroako Abaurregaina leku-izenaren kasuan ere. Eta, bestalde, Debagoiena eta Debabarrena leku-izenen kasuan, hau jakinarazi zuen Euskaltzaindiko Onomastika batzordeak Mankomunitateak eskatuta emandako irizpenean:

“Deklinabideari dagokionez, egokiago ikusten da bertako joerari so eginez: Debagoieneko, Debagoienean, Debagoienetik, e.a erabili, nahiz eta Debagoiengo ere zuzena izan.“

Eta kanpoko leku-izenetan, nola? «Zalantzagarriagoa da» dio Euskal gramatika laburrak. Hala ere, kanpoko leku-izenak arautu direnean, sistematikoki aplikatu da molde hori (-NGO: Afganistango Estatu Islamiarra, Azerbaijango Errepublika, Bahraingo Erresuma, Beningo Errepublika, Bhutango Erresuma, Irango Islamiar Errepublika… -LGO: Madrilgo Erkidegoa, Brasilgo Errepublika Federala, Israelgo Estatua, Nepalgo Erresuma, Portugalgo Errepublika…). Salbuespen bakarrak Esperantza Oneko lurmuturra, Mindanao Musulmaneko Eskualde Autonomoa eta Kanaleko uharteak dira, on, musulman eta kanal hitzak arruntak direlako.

Aitortu behar da, hala ere, leku-izen silababakarretan gogortxo gertatzen dela: Poza de la Salgo, Silgo… baina, egia da, bestalde, halaber gertatzen dela gogortxo Eibarko moldea kanpoko leku-izen silababakarretan; Elxko, Pasko, Brestko…

Hirugarren bitxikeria: nola deklinatzen duzu Zarautz eta Agoitz? EGLUk, deklinabide-tauletan, ez ditu kasu horiek aztertzen. Beraz, ondorioztatu behar genuke Zarautzeko zein Agoitzeko formak zuzenak direla. Baina epentesirik gabeko formak erabiltzen ditugunok Zarauzko (eta ez Zarautzko) eta Agoizko (eta ez Agoitzko) erabiltzen dugu sistematikoki, TZ + K = ZK legea aplikatuz. Ez dago hori arauetan esplizitatuta, baina, adibidez, ohar hau eman du Euskaltzaindiak Nafarroako udal-izendegian (155. araua):

Gogoratu behar da Agoitz izenaren bukaerako txistukaria frikari bihurtzen dela hainbat kasu marka hartzean. Hortaz, deklinatzean, honakoa da gomendatzen den bidea:

Agoitz, Agoitzen, Agoitzekin…, baina Agoizko, Agoiztik.

Sistematikoki, Euskal Herriko leku-izenetan, baina kanpoko leku-izenetan? Koherentzia-nahiari hirugarren zaplatekoa emanda, kanpokoetan epentesira jotzen dut; alegia, Zarauzko eta Agoiztik bai, baina Metz-eko (eta ez Mezko!!) eta Lutz-etik (eta ez Luzetik!!).

Azken bitxikeria: nola deklinatu behar dira ez leku-izen, ez pertsona-izen diren izen bereziak? Adibidez, Elhuyar, Opus Dei, Renfe edo Podemos erakundeak? Euskaltzaindiak ez digu esan, baina pentsatu beharko dugu leku-izenen sailera biltzekoak direla. Beraz, Eibar edo Bilbo bezala deklinatuko ditugu. Baina, kontsonantez amaitzen direnetan epentesia aukerakoa denez, zer egin behar dugu? Eibarko, Eibartik egiten badut, berdin jokatu behar dut? Elhuyarko beraz, eta ez Elhuyarreko? Koherentzia-nahiari laugarren zaplatekoa emanda, epentesia erabiltzen dut/dugu:

Elhuyarreko, Podemoseko, Repsoleko, CAFeko, Petronorretik, IVAPetik…

Halakoxeak baitira, askotan, hizkuntzaren txikikeriak: arau adina salbuespen.

Alfontso Mujika Etxeberria

Apirilaren 25ean Karlos Cidek blog honetan “Zeinu diakritikoak, hizkuntza eslaviarrak eta euskara” izenburupean idatzitakoaren nolabaiteko erantzuna edo segida da gaurko hau. Hura irakurri nuenean, erantzun bat bidaltzea pentsatu nuen, baina, erantzun luzeegia irtengo zela eta erantzuna baino gehiago ere izango zela eta, aparteko gai gisa aurkezteko lizentzia hartu dut. Blogari ez zaio komeni endogamia (ez ahal da endofagia izango!), baina noiz edo noiz gertatzea ez da kalterako izango.

Literaturako itzulpen batean egindako hautu batetik abiatu bai, baina, gaiaren ikuspegi osoa izango badugu, esparru zabalagoa behar dugu aztergai. Hau da: zer egin behar dugu gure alfabetoa erabiltzen duten beste hizkuntzetako izenekin? Zilegi da grafia aldatzea?

Ez naiz ari, jakina, mailegatzen eta etxekotzen ditugun hitz arruntei buruz (hala nola kanpin grafia hartzea ingelesezko camping hitz arrunterako), edo maiztasun handiko leku- eta pertsona-izen garrantzitsuetarako —exonimoak— (Erroma grafia italierazko Roma leku-izenerako, edo Gilen grafia erabiltzea William bataio-izena zuten Ingalaterrako erregeak aipatzeko), baizik eta gainerako leku- eta pertsona-izenei buruz.

Nazioartean —gure inguru zabalean, behintzat— betetzen den printzipio edo hitzarmena da grafiak ez aldatzea (pertsona-izenen kasuan, gutxi gorabehera Erdi Aroaz geroztiko izenetarako balio du hitzarmen inon idatzi gabeko horrek). Horregatik, pentsaezina da Shakespeare abizen ingelesaren grafia Xekspir idaztea euskaraz edo Chopin abizen frantsesa (musikaria poloniarra bazen ere, abizen frantsesa zuen) Xopen idaztea euskaraz, ingelesez eta frantsesez ez dakitenek nola ahoskatu jakin dezaten.

Zuk nola ahoskatzen duzu Zürich leku-izena? Alemanez ez badakigu, ziur asko zuritx edo züritx (ü letra zubererazko ü bezala ahoskatuta) ahoskatuko dugu, ez baitakigu alemanezko z letra tz ahoskatzekoa dela, eta ez baitakigu alemanezko ch digrafoa j ahoskatzekoa dela (gipuzkoarrok iota letra ahoskatzen dugun bezala; alegia, gaztelaniaz jamón hitzeko iota ahoskatzen den bezala). Hau da, tzürij ahoskatu beharrean zuritx/züritx ahoskatzen badugu, erabat desitxuratzen dugu jatorrizkoa, baina, ahoskera gorabehera, grafia ez dugu aldatzen.

Eta, beste adibide bat jartzearren, jatorrizkoa desitxuratzea da italieraz ez jakinik Chieti probintzia txieti ahoskatzea (eta ez kieti) edo Lazio eskualdea lazio ahoskatzea (eta ez latzio).

Jatorrizko ahoskera desitxuratzea norberaren ezjakintasunaren araberakoa da, baina hori konpontzeko bidea ez da pertsona- eta leku-izenen grafia aldatzea. Horraino, uste dut denok ados egongo garela.

Goazen aurrera. Zer gertatzen da tiletekin eta gainerako zeinu diakritikoekin? Martxoan eman nuen horri buruzko iritzi orokorra; tartean, Euskaltzaindiaren leku-izenei buruzko arauetan diakritikoei buruz zer agertzen den ere ikusi genuen orduan:

159. araua: (…) zeinu diakritikoak (…Soča…, Mureş, Vištytis…) idaztea komeni da idazkera jaso zainduan.

154. araua: (…) Euskarazko testu arruntetan, ohikoa da diakritiko bereziak (gure ingurunean ohikoak ez direnak) ez idaztea. (…) Zeinu diakritikoarekin (Crişana) nahiz gabe (Crisana)

157. araua: (…)Wroclaw. Zilegi da euskaraz ere jatorrizko grafian duen letraz idaztea: Wrocław.

Txekieraren zeinu diakritikoen gaia plazaratu zuen Karlos Cidek aurrekoan. Labur esanda: txekieraren š grafema euskal x grafemaren hotsa duenez, Švejk jatorrizko grafia (pertsona-izen bat da) egokitzea eta Xveik idaztea erabaki zuen itzulpen batean, irakurleek zuzen ahoska zezaten.

Alegia, ez zuen diakritikoa desagerrarazi, Berria egunkariak jokatuko lukeen moduan, eta Euskaltzaindiak, leku-izenetarako, eta diakritiko “berezietarako” (guretzat nolabait arrotzak edo urrunak direnak, hau da, gaztelaniarenak edo frantsesarenak ez direnak) ontzat ematen duena —diakritikoa jartzea ere ontzat ematen du, jakina—, baizik eta grafia ahoskerara egokitzea —transkribatzea, nolabait esateko— hobetsi zuen.

Karlosen hautuaren helburua irakurleentzat mesedegarri gertatzea izan da. Nik, Karlosen asmo ona ulerturik ere, uste dut gaur egun ez genukeela horrela jokatu beharko. Hau da, Xveik (eta ez Švejk) idazteko arrazoia Xekspir (eta ez Shakespeare) idazteko arrazoi bera da, funtsean.

Bestalde, aldatzekotan, zergatik aldatu nobelako pertsonaiaren izenaren grafia bakarrik? Liburu horren azalean bertan dago arazoa: Xveik (eta ez Švejk) ageri da izenburuan, baina grafema hori bera ageri da egilearen abizenean (Hašek), eta ez da aldatu. Ez da koherentea.

Nire iritziz, errazagoa litzateke ahoskerari buruzko ohar bat sartzea eta jatorrizko grafia uztea (gure alfabetoa baita —latindarra, alegia— txekierarena, hau da, ez da alfabeto zirilikoa, eta ez dugu, beraz, zertan transkribatu edo transliteratu). Hala, txekieraz ez dakigunok ikasiko genuke, bide batez, Hašek ez dela hasek irakurtzen, haxek baizik.

Egia da alemanezko itzulpenean grafia aldatu ziotela, baina hori 1920ko hamarkadan izan zen (Grete Reiner izan zen itzultzailea; 1944an hil zuten Auschwitzen). Hain zuzen ere, aurten argitaratu da liburu horren alemanezko bigarren itzulpena, eta, oraingoan, alemanez, Švejk grafia erabili da (Die Abenteuer des guten Soldaten Švejk im Weltkrieg; Reclam argitaletxea, Stuttgart, 2014). Itzultzailea Antonín Brousek da, Pragan jaioa 1962an; Berlinen bizi da, eta epaile gisa lan egiten du. Itzulpen fidelago bat behar zela iritzita egin du itzulpena.

Antzera gertatu da, adibidez, gaztelaniaz. 1980an, Las aventuras del valeroso soldado Schwejk izenburupean argitaratu zen (Destino argitaletxea; itzultzailea: Alfonsina Janés), eta 2008an eta 2010ean, berriz, Las aventuras del buen soldado Švejk izenburupean (itzultzailea: Monika Zgustová).

Beste hainbeste ingelesez: 1930ean, The Good Soldier Schweik (1930; itzultzailea: Paul Selver) izenburupean, baina, gerora, Švejk grafiarekin: The Good Soldier Švejk and His Fortunes in the World War (1973; itzultzailea: Cecil Parrott); The Fateful Adventures of the Good Soldier Švejk During the World War (1997; itzultzaileak: Zdeněk Sadloň eta Emmit Joyce).

Baita italieraz ere: Il buon soldato Sc’vèik izenburua izan zuen 1992ko itzulpenak (itzultzaileak: Renato Poggioli eta Bruno Meriggi; ISBN 88-07-81048-4), eta Le vicende del bravo soldato Švejk, berriz, 2010eko itzulpenak (itzultzailea: Giuseppe Dierna; ISBN 978-88-06-19621-9)

Azken batean, Frantziako Besançon hiriaren grafia aldatzea eta —frantsesez ez dakitenek zuzen ahoska dezaten— Besanzon idaztea ontzat jotzen ez badugu, berdin jokatu beharko genuke gainerako hizkuntzetako diakritikoekin, errespetu bera zor baitiegu hizkuntza guztiei, frantsesa izan zein txekiera izan.

Beste jokabidea, hau da, diakritikoa kentzea (Berriaren irizpidea eta Euskaltzaindiak zilegitzat duena gure inguruan ohikoak ez diren diakritikoetarako) ulergarriagoa zen garai batean, duela 25 bat urte arte ez baitzen hain erraza zeinu horiek idaztea ordenagailuetan (eta, lehenago, idazmakinak erabiltzen zirenean, ezinezkoa zen, hemengo idazmakinekin behintzat). Horregatik, sinplifikazioak egitea zen ohikoa (Elhuyarren ere, hori proposatu genuen duela 24 urte euskarazko entziklopedia egiten hasi ginenean). Eta ulergarria izan daiteke, neurri batean, gaur egun ere, baina dagoeneko desagertu da diakritikoak idazteko zailtasuna (egia da, hala ere, gehienak ez daudela hemen erabiltzen ditugun teklatuetako tekletan, baina testu-prozesadore guztietan eskura daude, tekla gisa ez badaude ere). Onartu behar dugu sinplifikazioak egitea zuzen ahoskatzeko informazioa kentzea dela eta gaizki ahoskatzeko bidea zabaltzea dela. Adibidez, Kroaziako gaur egungo lehendakaria da Ivo Josipović da (ć grafema tx ahoskatzen da: josipovitx). Horren ordez, Josipovic idazten badugu, zuzen ahoskatzeko informazioa kentzen ari gara. Beste adibide bat: oraindik orain santutu duten Joan Paulo II.a aita santuaren jatorrizko izena Karol Wojtyła zen (ł grafema u/w ahoskatzen da: voitiwa). ł idatzi beharrean l idatzita, voitila ahoskatzeko bidea zabaltzen ari gara eta zuzen ahoskatzeko informazioa ezkutatzen.

Alfontso Mujika Etxeberria

2014ko martxoaren 26an, Osakidetzaren gutun bat jaso dut etxean, Jon Darpón Osasuneko sailburuak sinatua, Kolon eta Ondesteko Minbizia Prebenitzeko Programaren berri emateko.

Gutuna euskaraz eta gaztelaniaz dago. Bi hizkuntzetan irakurri dut testua, eta egokia, zehatza eta argia iruditu zait.

Baina —beti baitugu bainaren bat zuzentzaile ipurterreok—, halako batean, esaldi hau aurkitu dut:

Programa bi urterik behin egiten da, gorozkietan ezkututako odol-analisi baten bidez.

Ezin sinetsita, orria irauli eta gaztelaniazkora jo dut:

El programa se realiza cada dos años mediante un análisis para detectar sangre oculta en las heces.

Atentzioa eman dit, zeren eta, gorago esan dudan moduan, gainerakoan, txukuna eta ona baita testua. Eta gogorarazi dit behin baino gehiagotan ikusi ditudala era horretako arazoak hitz-elkarteak tartean direla.

Hitz-elkarte gehien-gehienak bi ataleko sintagmak izan ohi dira: A-B. Zenbaitetan, parekoak dira bi osagaiak, eta ez da bata bestearen mendeko. Halakoak dira seme-alabak edo makina-erreminta gisakoak (baita aposizioak ere: Ebro ibaia): elkarteak bi buru ditu.

Halakoetan, hitz-elkartea adjektibatuz gero, bi buruak adjektibatuko ditugu:

• seme-alaba lotsagabeak
  (lotsagabeak biak dira, semea eta alaba)

• makina-erreminta berria
  (makina berria da, baina makina hori erreminta ere badenez, erreminta ere berria da)

Baita adjektibatze hori erlatibo baten bidez egiten denean ere (azken batean, perpaus erlatiboak funtzio adjektibala duten perpaus menderatuak dira, eta izenlagunen moduan agertu ohi dira, adjektibatzen duten izenetik ezkerretara gehienetan):

• Donostian jaiotako seme-alabak
  (Donostian jaiotakoak biak dira, semea eta alaba)

• Bilbon erositako makina-erreminta
  (makina Bilbon erosia da, baina makina hori erreminta ere badenez, erreminta ere Bilbon erosia da)

Baina hitz-elkarte gehienek ez dituzte bi buruko sintagmak osatzen: bi atalekoak dira, bai, baina burubakarrak izaten dira. Eta bigarren osagaia izaten da sintagmaburu. Halakoak dira mendekotasunezko hitz-elkarteak, ugarienak hitz-elkarteetan. Ezkerreko osagaia mugatzailea izan ohi da, eta eskuinekoa mugakizuna. Eta hitz-elkarketa mota horren emaitza mugakizun mugatu bat da.

Alegia, behi-esnea zer da? Esnea, esne-mota jakin bat. Eta esne-behia zer da? Behia, behi-mota jakin bat.

Halakoetan, hitz-elkartea adjektibatuz gero, burua adjektibatuko dugu, eta ez besterik:

• Behi-esne goxoa
  (goxoa esnea da, eta ez behia)

• Esne-behi beltza
  (beltza behia da, eta ez esnea)

Beste hainbeste adjektibatze hori perpaus erlatibo baten bidez gauzatzen denean ere:

• Ezpeletan erositako behi-esnea
  (Ezpeletan esnea erosi dute, ez behia)

• Ezpeletan erositako esne-behia
  (Ezpeletan behia erosi dute, ez esnea)

Horrenbestez, zer da gorozkietan ezkututako odol-analisi bat?

Gorozkietan ezkutatutako analisi bat (hau da, analisi-mota jakin bat, odol-analisi bat)

Gorozkietan ezkutatuta dagoena odola baldin bada, hautsi egin behar da elkartea:

Gorozkietan ezkutatutako odolaren analisi bat

Badira kasu batzuk, hitz-elkarte jakin batzuekin osatuak, arazorik sortzen ez dutenak. Adibidez:

(Uholdeak) hondatutako liburu-kopurua

Ez dirudi hor ezinbestekoa denik hitz-elkartea haustea:

(Uholdeak) hondatutako liburuen kopurua

(OHARRA: era horretakoak dira Euskaltzaindiak “mugakizun bereziko izen-elkarteak” izendatu dituenak: multzo-elkarteak [lore–sorta, ogi-puska, etxe-saila, neska-talde, ikasle-multzo…], zati-elkarteak [ogi-puska, gorputz-atal, esne-tanta] eta mota-elkarteak [bertso-mota, salmenta-modu, politika-molde…]

Hala ere, erlatibo bidez egindako adjektibazioa izenondo baten bidez emanez gero, ezinbestekoa da hitz-elkartea haustea:

*Liburu hondatu kopurua (EZ)

Liburu hondatuen kopurua (BAI)

(OHARRA: halakoetan, bada salbuespen bat: mota, ez baitu -ko edo -(r)en izenlagunik hartzen ezkerrean. Beraz: Liburu hondatu motak eta ez *Liburu hondatuen motak)

Dena dela, Programa bi urterik behin egiten da, gorozkietan ezkututako odol-analisi baten bidez euskarazko esaldi horretan bada arazo bat, are larriagoa, gramatika-arazora iritsi baino lehen. Mezua, ideia, gaizki itzulia dago (ziur naiz itzulia dela, hau da, jatorrizko testua gaztelaniazkoa dela; eta hala ez balitz, jatorrizko testua balitz, mezua ez litzateke zuzena izango).

Erreparatu gaztelaniazko testuari eta alderatu euskarazko testuarekin (testu zuzenduarekin):

Programa bi urterik behin egiten da, gorozkietan ezkututako odolaren analisi baten bidez.

El programa se realiza cada dos años mediante un análisis para detectar sangre oculta en las heces.

Hau da, zertan datza programa? Gorozkietan ezkutatutako odolaren analisi bat egitean ala gorozkietan ezkutatutako odola detektatzeko analisi bat egitean? Alegia, euskarazko testuaren arabera, odol ezkutatuaren analisi bat egiten da; gaztelaniazko testuaren arabera, berriz, odol ezkutaturik dagoen ala ez detektatzeko analisi bat egiten da. Esanahia guztiz desberdina da.

Baina hori itzulpenen beste arazo bat da; zoritxarrez, gramatika-akatsak konpontzea baino askoz konponbide zailagoa duena.

Alfontso Mujika Etxeberria

Lagun —eta lankide— batek eragin dit gaurko idazpidea, eta badu zerikusia otsailaren 26an blog honetan bertan Santi Leonék idatzitakoarekin (Heinrich Böll eta Uwe Boll ez dira familia berekoak):

Zer egin behar dugu, euskaraz idaztean, leku-izenetako azentu grafikoekin eta, oro har, zeinu diakritikoekin?

Eta —laguna arretatsua baita, oso, baita hizkuntzaren alderdi formal txikietan ere— galdera ez da hutsala. Uste baino nahasiagoa da gaia, arauak eta desarauak barne. Etxekoekin hasiko gara, etxean baitugu lehen auzia.

Euskaltzaindiak, 155. arauan (Nafarroako udal-izendegia), tiletarekin arautu zuen Nafarroako erdal eremuko 10 udalerriren grafia: Cárcar, Castejón, Cintruénigo, Lapoblación, Marañón, Mélida, San Adrián, Torralba del Río, Torres del Río eta Villamayor de Monjardín.

Kontua da haietako bakoitzean ohar bat erantsi zuela, honela:

Hor hasten dira komeriak. Ohar horri men egitera —esanekoak baikara—, honela idatziko dugu:

Tutera eta Mélida oso herri politak dira.

Baina:

Tuterako eta Melidako alkateek bilera egin dute.

Zein dira ondorioak ahoskeran? Euskaltzaindiak ez digu esan, baina, oharra ikusita, pentsa liteke Mélida hitz proparoxitono gisa (azentua azken aurreko silabaren aurrekoan duena; alegia, gaztelaniazko “palabra esdrújula”) ahoskatu behar genukeela lehen esaldian, eta bigarren esaldian, berriz, euskal intonazioaren arabera dagokion/legokiokeen moduan.

Orain, egin dezagun proba bat: zuk nola intonatuko zenuke leku-izena esaldi honetan?:

Tuteraraino iritsi dira korrikalariak.

Nik, gutxi gorabehera, honela: [tutérarainó].

Eta beste hau, nola?

Melidaraino iritsi dira korrikalariak.

Nik, badakidanez Mélida proparoxitonoa dela, honela: [mélidarainó].

Baina, Euskaltzaindiak esan digunez deklinatzean azentu grafikoaz ahazteko, badirudi iradoki duela Tutera bezala intonatu beharko nukeela, ezta?: [melídarainó]. Ba, ez zait ateratzen.

Eta oraindik zalantzan bazaude, egin proba hauekin: Longida (euskaraz paroxitonoa da) eta Mélida (proparoxitonoa da):

Longidaraino iritsi dira korrikalariak eta Melidaraino iritsi dira korrikalariak.

Bi leku-izenak berdin intonatuko zenituzke? Ziur?

Edo ergatiboan, kasurako, biak berdin intonatuko zenituzke?:

[tutérak] 35.000 biztanle inguru ditu eta [melídak] 723.

Ez, niri ez zait ateratzen.

Korolarioa: arazo bat gutxiago izango genuke ohar hori jarri ez balute. Benetan bitxia iruditzen zait hitz batek azentu grafikoa izatea absolutiboan eta gainerako kasuetan ez izatea.

Goazen Euskal Herritik kanpora. Gertuenekoak Espainia eta Frantzia ditugu. 32. arauan (Espainiako erresumako autonomia-erkidegoen, probintzien eta probintzia-hiriburuen izenak), grafia-aldaketarik ez duten leku-izenetan, sistematikoki jarri dira azentu grafikoak: Almería, Ávila, Cáceres, Cádiz, Jaén, León, Málaga (adibidez, Andaluzia leku-izenean ez, jakina, grafia egokitu delako).

Eta ohar hau agertzen da:

Hala arautu zen 1995ean; 2006an, araua osatu eta eguneratu zenean, ohar hori, badaezpada, ez ukitzea hobetsi zen.

Beraz, hor ditugu lehenengo bi kontraesanak:

1- Absolutiboan Mélida (azentu grafikoarekin) idatzi behar dugula esaten digu Euskaltzaindiak, eta Almería, berriz, azentu grafikoaren zein gabe.

2- Gainerako kasuetan, Melida (azentu grafikorik gabe) idatzi behar dugula esaten digu Euskaltzaindiak, eta Almería, berriz, azentu grafikoarekin zein gabe.

Nik, sistematikoki, Espainiako leku-izenetan, baldin tileta badute, tileta erabiltzen dut euskaraz. Tiletak informazioa ematen du, eta informazio hori ezabatzeak ez dakar ondorio onik. Adibide erreal bat, neroni gertatua: duela bi urte, Elhuyarrek ETBrako egiten duen Teknopolis programarako testu bat gainbegiratzeko bidali zidaten. Gaztelan, Bierzo eskualdean, erromatarren garaian urre-meategia izandako leku bati buruzkoa zen erreportajea. Nik ez nuen tokia ezagutzen. Testua egin zuen kazetariari honela galdetu nion: Orduan, Medulasen izan zarete grabatzen? (testuan halaxe agertzen baitzen idatzita lekua: Medulas) Eta berak erantzun: Medulasen ez, Médulasen (alegia, [medúlasén ez, médulasén]), Las Médulas baita leku horren izena. Tileta kentzea informazioa kentzea da.

Goazen orain Frantziara. 36. arauan ere (Frantziako errepublikako eskualde-, departamendu- eta hiriburu-izenak), grafia-aldaketarik ez duten leku-izenetan, sistematikoki jarri dira azentu grafikoak: Ardèche, Ariège, Corrèze, Côte-d’Or, Drôme, Hérault, Vendée… Eta ohar hau:

Gaztelaniaz baino are larriagoa izan daiteke azentu grafikoak kentzea frantsesez (frantsesak 5 diakritiko ditu) , zeren eta, gaztelaniaz ez bezala (dieresia kenduta), balio fonetikoa baitute batzuek; hau da, ahoskera aldatu egiten da. Adibidez, e, è eta é ez dira beti berdin ahoskatzen. Horregatik, adibidez, ez dut uste inork Besançon eta Alençon hiri-izenak Besancon eta Alencon idatziko duenik euskaraz.

Goazen orain, Espainiaren eta Frantziaren gainetik jauzi eginda, urrutiagora. Euskaltzaindiaren 159. arauan (Europako toponimia fisikoa) aurkituko dugu azalpen esplizitua:

Eta “idazkera jaso zaindua” zein den azaldu beharrik ez da izango, baina, badaezpada: hedabideak, entziklopediak, hezkuntzarako materialak, Administrazioaren idazkiak, literatura eta, oro har, komunikazio formal guztiak (blog hau, adibidez).

Hala ere, Euskaltzaindian ohartuta zeuden diakritiko guztiak ez direla maila berekoak, eta batzuk oso arrotzak gertatzen zaizkigula. Gainera, badira arazo praktikoak ere, zeinu horietako batzuk ez baitaude (hain) eskura. Horregatik, halakoetan diakritikorik gabe idaztea ontzat hartzen da. Hala ageri da, adibidez, 154. arauan (Europako eskualde historiko-politiko nagusiak):

Antzera gertatzen da 157. arauan ere (Europako hiriak), kontrara adierazia:

Ez da ohar hori agertzen, jakina, diakritiko ”ezagunen” kasuan, hala nola Zürich, Gijón, Neuchâtel, Göteborg eta abar.

Amaitzeko —gaurkoa luzeegi doa eta—, gogoan izan zer dioen Euskaltzaindiaren 158. arauak —ez da araua, gomendioa baizik— (Kanpoko leku-izenak euskaraz ahoskatzeko irizpideak Euskaltzaindiaren gomendioa):

Eta nola ahoskatu jakiteko, behar-beharrezkoak dira zeinu diakritikoak.

Nik, behintzat, ez dut zalantza-izpirik: kanpoko izenen (grafia aldatzen ez zaien izenen) zeinu diakritikoak (ohikoak, “ezagunak”) bere horretan idatzi behar genituzke euskaraz ere, gainerako hizkuntzetan idaztean egiten dugun bezalaxe. Eta “ezagun” ez direnak, testu-motaren arabera. Adibidez, entziklopedia batean nahitaezkoa litzateke Gdańsk eta Maramureş idaztea. Berria egunkarian, berriz, ez nintzateke harrituko Gdansk eta Maramures ikusita, baina harrituko nintzateke Besancon (eta ez Besançon) edo Tubingen (eta ez Tübingen) ikusita.

Alfontso Mujika Etxeberria

Honela bukatu nuen joan den hileko idazkitxoa:

«(…) harrigarri baino harrigarriagoa iruditzen zait Euskaltzaindiak, batetik, amankomun, abarrots eta ainitz baztertzekoak direla esatea, eta, bestetik, amankomun nahiz komun, abarrots nahiz harrabots eta anitz nahiz ainitz idatz dezakegula esatea.»

Badakit gerora Euskaltzaindiaren Jagonet zerbitzuan galdetu dutela ea ainitz eta amankomun hitzen grafia zuzena zen, eta, Euskaltzaindiaren hiztegian onartuak zirela erantzun kriptiko-aseptikoa jaso ondoren, galdetu zutela ea ulertu beharrekoa zen, ondorioz, Hiztegi Batua —grafiak erabakitzeko egindako hiztegia— gaizki zegoela. Orduan, erantzun hau jaso zuten:

«Bai, Hiztegi Batua zaharragoa da Euskaltzaindiaren Hiztegia. Adierak eta adibideak delakoaren aldean, eta azkeneko horrek dakarrenak agintzen du.»

Jagonet zerbitzuaren erantzun azkarra izan zen, eta ez zen noski inongo batzorde-bilera edo batzarrik egin hori erabakitzeko. Ez dakit, beraz, zenbateraino den erantzun hori erabaki ofizial baten ondorioa. Nolanahi ere, marka da gero: Euskaltzaindiak grafiak erabakitzeko hiztegi bat egin du, eta hiztegi horixe da Euskaltzaindiaren webgunean kontsulta daitekeen bakarra. Han debekatzen diren grafia batzuk, gero, ontzat eman dira beste hiztegi batean, hiztegi ofiziala izanagatik Euskaltzaindiaren webgunean kontsultatu ezin den hiztegi batean. Zenbat eta zein dira hitz horiek? Ezin jakin. A letran, hiru aurkitu ditut nik. Gaur, B letrako adibide bat utziko dut hemen:

Hiztegi Batua:

                biper* e. piper

Euskaltzaindiaren hiztegia:

                biper iz. Ipar. Piperra.

Tira, ez nuke nahi gai honekin gogaikarri gertatu. Bego horretan. Beste alde batetik jarri nahi ditut aurrez aurre Hiztegi Batua eta Euskaltzaindiaren hiztegia, erakusteko ez dela bigarrena lehenengoaren hiztegi osoa bakarrik, Euskaltzaindiak berak hala zela esan bazuen ere liburuaren aurkezpen-hitzetan.

A letran bakarrik, 19 azpisarrera berri aurkitu ditut, Hiztegi Batuan falta direnak. Hiztegi osora estrapolatuz, 200 inguru izan litezke guztira. Hona hemen A letrako azpisarrera berriak:

SARRERA	AZPISARRERA BERRIA
abere	abere beltz Txerriaren motako aberea. Lokatzetan, abere beltza bezala
absolutu	balio absolutu Mat. Zenbaki erreal batek plus/minus ikurra kontuan hartu gabe duen balioa.
adeitasun	adeitasunezko izlag. Adeitasunezko trataera. Adeitasunezko agurra.
afari	afaritako Afaltzeko. Afaritako lekua. Afaritako ez zela falta arraina saltsan.
agur	agur t’erdi Agur egiteko erabiltzen den adeitasun esapidea. Agur t’ erdi, ongi etorri jauna. Agur, Jon Arrospide, agur, agur t’ erdi, zeru goienetan, atsedendu bedi.
ahamen	ahamen bat ere ez izan Ezer ez izan. Ahamen bat ere ez dut.
ahantzi	ezin ahantzi(zko) Ezin ahaztuzkoa. Ezin ahantzizko amesgaizto bato Hemen iragan minutu ezin ahantzizkoak. Ezin ahantzia da amaren hegala.
ahots	ahots korda, ahots-korda Zintzurreko mintzezko tolesturetako bakoitza, dardaratzean ahotsa sortzen duena. Ahots kordak urratuta zituen. Ahots korda bat moztu behar izan dizugu.
aitaren	aitaren egin orduko Aitaren batean. Aitaren egin orduko ezkutatu zitzaidan.
aitor	aitor oneko Esker onekoa. Zaldun hau aitor anekoa da Jainkoarekin.
akuilu	akuiluaren kontra ostiko egin Norbait bere buruaren kaltean ari izan.
alde	aldetiko izlag. (-en atzizkiaren eskuinean). Mamiaren eta formaren aldetiko ikerketak.
aldi	aldian-aldian Noizean behin. Gozokiak jan eta jan ari zara, aldian-aldian lagunari ere eskainiz.
alokairu	alokairuan adlag. Errentan. Etxebizitza asko jarriko dituzte alokairuan. Alokairuan hartu dituzte lurrak.
anaiarte	anaiarteko 1 izlag. Anaitasunezkoa. Anaiarteko bazkaria. Anaiarteko giroan. 2 izlag. Senideen artekoa. Anaiarteko gerra, borroka, gorrotoa.
arma	arma zuri Burdinazko edo altzairuzko xafla duen arma ebakitzailea.
arte	arte galeria, arte-galeria Artelanak erakusten edota saltzen diren aretoa.
arrautza	arrautza(k) egin Arrautzak kanporatu. Ik. errun. “Jonasek gorde dezala” esaten da oiloak arrautza egiten duenean.
aurrez	aurrez ikusi Aurrez ikusi ezin ditugun aldaketak gerta daitezke. Aurrez ikusia zegoena aspaldi-aspaldidanik, heldu da azkenerako patuaren izenean. Erantzunak aurrez ikusi.

Badira tartean esamoldeak (agur t’erdi, ahamen bat ere ez izan, aitaren egin orduko, akuiluaren kontra ostiko egin), badira izenlagunak (aldetiko, adeitasunezko anaiarteko), adizlagunak (alokairuan) eta bestelakoak. Eta badira terminoak ere. Batez ere, terminoek eman didate atentzioa. Zeren arabera erabaki ote da haiek sartzea eta beste batzuk ez sartzea? Erabilera-maiztasuna ez da izan irizpidea, ziur naiz.

Zergatik sartu da ahots-korda eta ez, adibidez, ahots-talde, ahots-musika, ahots zuri…?

Zergatik sartu arma zuri bai eta ez, adibidez, arma labur, arma astun, arma nuklear…?

Zergatik sartu da arte-galeria eta ez, adibidez, arte abstraktu, arte klasiko, arte-eskola, arte-ondare edo labar-arte? Zertarako sartu arte-galeria azpisarrera, gero, galeria sarreran, adiera hau dagoenean:

Eta zer axola dio? esango duzu, beharbada. Arrazoi duzu, nori dio axola? Ez da inolako arazoa azpisarrera horiek hor egotea, jakina, ez dut hori kritikatzen. Inon adierazi gabe eta ezkutuan bezala horrelakoak sartzea gertatzen zait harrigarria. Eta zergatik gertatzen zait harrigarria? Hiztegi batean (jakina) aurkitu dut erantzuna:

Déformation professionnelle is a French phrase, meaning a tendency to look at things from the point of view of one’s own profession rather than from a broader perspective. The implication is that professional training, and its related socialization, often result in a distortion of the way one views the world.

Eta zu, itzultzaile, libre zaude horrelako deformaziotik?

Alfontso Mujika Etxeberria

 1997. urtea zen. Ibon Sarasolaren Euskara batuaren ajeak liburua kaleratu zen orduan. Hartan, besteak beste, hau irakur daiteke (errieta-tonuarekin irakurtzekoa da, nik uste):

Arrazoi  garbiak dira, ezta?

Testu hori 1997an argitaratu zen. Ordurako, abian zen Euskaltzaindiaren Hiztegi Batua. Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuaren lehen itzulia 2.000. urtean argitaratu zen, baina, 1995etik, zatika argitaratzen hasia zen. 1995ean bertan, adibidez, 44. araua (Hiztegi Batua “a-alkohol”) eta 46. araua (Hiztegi Batua “almendra-arratsalde”) argitaratu ziren. Azken arau horretan, hau ageri da:

Hala ageri zen orduan, 1995ean, Euskara batuaren ajeak liburua argitaratu aurretik, eta hala ageri da gaur egun ere, 2014an, Hiztegi Batuaren onlineko bertsioan. “*” izartxoaren eta “e.” horren esanahiari buruz, honela dio Hiztegi Batuak:

Beraz, badira 18 urte Euskaltzaindiak erabaki zuela amankomun hitza baztertzekoa zela euskara batuaren hiztegitik. Geroago, Euskaltzaindiak hiztegi definiziodunari osatzeari ekin zion, eta, 2012an, Euskaltzaindiaren hiztegia argitaratu zen. Honela dio hiztegi horren atarikoak:

Atariko horren 4. puntuak (Hitz baztertuak eta ez-hobetsiak) honela dio:

Horregatik, Hiztegi Batuan izartxoz eta “e.” markaz ageri ziren sarrerak oharreztatuta ageri dira Euskaltzaindiaren hiztegian. Hona hemen adibide batzuk (nahi beste adibide jar daitezke):

Hiztegi Batua	Euskaltzaindiaren hiztegia
abiadore* e. pilotu; hegazkinlari	abiadore iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, abiadore-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. pilotu eta hegazkinlari].
abots* e. ahots	abots iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, abots-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ahots].
agiriko* e. ageriko	agiriko izlag. [Oharra: Euskaltzaindiak, agiriko-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ageriko].

Beraz, amankomun sarreran ere horrelako zerbait espero izatekoa da, ezta? Hona hemen:

Hiztegi Batua	Euskaltzaindiaren hiztegia
amankomun* e. komun	amankomun izond. Komuna. Amankomunean egingo dute lana.

Zer da, jakinarazi gabeko irizpide-aldaketa bat? Laprastada bat? Ez da kasu bakarra. A letrako sarreretan, badira beste bi:

Hiztegi Batua	Euskaltzaindiaren hiztegia
abarrots* e. harrabots	abarrots iz. Harrabotsa.
ainitz* e. anitz	ainitz zenbtz. Anitz.

Zoritxarrez, Euskaltzaindiaren hiztegia, Hiztegi Batuak ez bezala, oraingoz ezin da kontsultatu edo deskargatu Euskaltzaindiaren webgunean. Bi hiztegien arteko alderaketa, beraz, eskuz egin behar da. A letrako sarrerek 82 orrialde hartzen dituzte Euskaltzaindiaren hiztegian, eta Hiztegi Batuarekiko 3 desadostasun aurkitu ditut. Ez dakit A letrara mugatzen den fenomenoa den, ala hiztegi osoan agertzen ote diren horrelakoak. Kontuan izanik hiztegiak 864 sarrera dituela, A letrako emaitza estrapolatuz gero, 30 sarrera izan litezke.

Bati baino gehiagori huskeria irudituko zaio, baina niri ez: harrigarri baino harrigarriagoa iruditzen zait Euskaltzaindiak, batetik, amankomun, abarrots eta ainitz baztertzekoak direla esatea, eta, bestetik, amankomun nahiz komun, abarrots nahiz harrabots eta anitz nahiz ainitz idatz dezakegula esatea.

Ulertzen duzu orain izenburuaren zergatia?