Kategoria: Asier Larrinaga

Asier Larrinaga Larrazabal
The sound of music (es.: Sonrisas y lágrimas; fr.: La mélodie du bonheur) filmean, oso modu berezian irakatsi zien solfeoa Fräulein Mariak Von Trapp kapitainaren seme-alabei: «doe, a deer, a female deer; ray, a drop of golden sun; me…». Gure eskola-umeek (EAEn eta Nafarroan, behintzat) ez dute solfeoa ikasten, ez horrela, ez bestela. Musika, ordea, bai, eta musika-tresna bat jotzen ere bai. Zentzugabekeria horrek asko dio gure hezkuntza-sistemari buruz.

Nire iritziz, hezkuntza-sistema on batek hiru arlo hauetan gidatu beharko luke ikaslea: a) ingurunearen ezagutza, b) arrazoiketa, c) ideien eta pentsamenduen adierazpena. Blog honetara biltzen garenon interesa hirugarren arloan dagoela eta, musikaz hitz egiten badut, ez naiz hortik irteten, zeren bat etorriko zarete nirekin musika hizkuntza bat dela, gure ideiak eta gure pentsamenduak adierazteko sistema bat.

Musika hitzezko hizkuntza baino zehaztugabeagoa da, zalantza barik, baina hizkuntza unibertsala da, denok ulertzen duguna, denok erabiltzen duguna, eta denok gozatzen duguna. Nik umetan ikasi nuen solfeoa, eta txistua jotzen ere badakit. Hala ere, musikarekin adierazten naizenean, nahikoa zait inoren kantak eta inoren interpretazioak erreproduzitzea. Gaur egun, teknikak eta musika-industria ahaltsuak oso erraz jartzen didate. Niri eta denoi. Ez da harritzekoa, horrenbestez, musika gure eguneroko bizitzaren parte garrantzitsua izatea, oso eskura dugulako eta adierazpide garrantzitsua zaigulako, garrantzitsuena ―ziurrenik― hitzezko hizkuntzaren atzetik.

Ulertezina da, beraz, hezkuntza-sistemak hainbeste baliabide inbertitzea letren eta zenbakien irakaskuntzan, eta hain gutxi ―bat ere ez― alfabetatze musikalean, irakasle saiatu batzuen interes eta merezimendu txalogarriak gorabehera. Ulertezinagoa da solfeoaren oinarririk gabe Bat, bi hiru, lau txistuz jotzen edo Alaitasunaren oda flautaz jotzen irakastea oinarrizko hezkuntzako umeei. Irakurtzen ez dakienari Kresala ematea bezala da. Buruz ikasiko du testua, beharbada, baina, hurrengoan Garoa eman, eta lehengoan egongo da.

Nik oso urrun daukat hezkuntzaren mundua, eta ez nago ohituta bertan erabiltzen den diskurtsora, baina oinarrizko hezkuntzari dagozkion Jaurlaritzaren dekretuetan azaleko irakurraldi bat egin dut, eta gauza harrigarriak aurkitu ditut. Lehen Hezkuntzan, esate baterako, artearen arloko edukiak honela zehaztuta datoz: «Soinu-iturriak ikertzea, eta naturaguneetako eta gizarte-inguruneko soinuen ezaugarriak bereiztea». «Soinuaren eta soinua sortzen duten soinu-iturrien aukerak aztertzea, eta haien ezaugarriak identifikatzea». «Inguruneko soinuak aurkitzeko jakin-mina, eta hainbat estilo eta kulturatako musika-lanak entzuten gozatzea». «Isiltasunak musikan eta elkarbizitzan duen garrantzia balioestea». «Mugimenduen inprobisazioa, hainbat soinu-estimuluri erantzuteko». «Ahozko soinuak, objektuak eta tresnak aukeratzea, egoerei eta kontaketa laburrei soinua jartzeko».

Guztira, 25 eduki; batzuk, are xelebreagoak. Nik ―zinez diot― nahiago nuke gure haurrek solfeoa ikasiko balute eskolan, eta gurasoen ardurapean utziko balitz isiltasunak elkarbizitzan duen garrantzia balioestea, edo hainbat soinu-estimuluri erantzuteko mugimendu-inprobisazioa erreprimitzea. 😉

Asier Larrinaga Larrazabal

Gauza harrigarriak ditu hizkuntzak. Post honetan, jolas hutsagatik aztertuko ditut simetriak deitu diedanak, baina ganora handiagoko begiratu batek, ziurrenik, ondorio jakingarriak aterako lituzke itzulpengintzarako, giza adimenaren ezagutzarako, e. a.

Hizkuntza-simetrien adibide bat Igone Zabalak ekarri zuen lehengoan blog honetara I(ra)kasgaiak postarekin. Igonek zioenez, batzuetan, errealitate bera ikuspuntu osagarri bitatik kontzeptualizatzen da. Alderantzizkoa ere gerta daiteke beste batzuetan: errealitate osagarri bi ikuspuntu bakarretik kontzeptualizatzea.

Ikuspuntu osagarriak, errealitate bakarra

• Botila erdi beteta edo erdi hutsik egon daiteke eta, hala ere, tanta baten aldea ere ez atzeman egoera batetik bestera.
• Nire bila bazatoz, zazpietatik aurrera Iñakiren Tabernan aurkituko nauzu, eta zazpietatik atzera ere, Iñakiren Tabernan, ezin bainaiz aldi berean toki bitan egon.
• Postaria, etxeko atean: «Din-don». Aita, egongelako sofatik: «Banoa!. Ama, egongela bereko sofa beretik: Banator!. Azkenean, bata dela, bestea dela, postariak bigarrenez deitu behar izan du[1].

Ikuspuntu bakarra, errealitate osagarriak

• Ander kanpoan den bitartean, haurrak nire arduran daude, eta Yolanda, nire arduran, nik ere begi bat behar baitut gainean.
• Goizean, gauza izugarri bat gertatu da, eta ikaraz eta jota utzi gaitu denok, baina, bazkalostean, Enekok berri izugarri bat eman digu, eta asko poztu eta animatu gara.
• Etxea alokatu zuen nagusiak ez zekien etxea alokatu zuen maizterrak txakurra zeukala eta, orain, marraskatuta aurkitu ditu altxarietako hanka guztiak.
• Gela ikusi baino ez, ostalariak aldaketa eskatu zuen, baina ostalariak erantzun zion ostatua beteta zeukala, eta hilerrira begirako hura baino ez zegoela libre.
• Itsasoan sei hil eginda, etxera itzuli zen Luis. Bioleta ohean zegoen zain. Luis gelan sartu, eta jo zion. Bioletak beso artean estutu, eta jo zion[2]. Hitzak geroko utzi zituzten.
• Karreran kimika eman nuen baina, orain, kimika eman behar diet hamasei urtekoei, eta ez naiz gogoratzen ezta sufrearen sinboloaz ere.
• Herrian, oso harrera epela egin zioten, haien faboritoa beste pilotaria baitzen, baina neska-lagunak oso harrera epela egin zion biak bakarrik geratu zirenean.

Azken oharra

Adibideetako iruzkinetan agertu dudanez, beste hizkuntzetan ere gertatzen dira halako simetriak. Bada gaztelaniaz niri barregura handia ematen didan bat, absolutamente, ‘bai’ zein ‘ez’ esateko balio duena.

_________________________________________

[1] Gaztelaniak ikuspuntu bietako bata aukeratu du («¡Ya voy!»), eta ingelesak, bestea («Coming!»).

[2] Ez nago guztiz ziur euskaraz hala den. Gaztelaniaz eta ingelesez, behintzat, bai: «Él se la folló» = «Ella se lo folló». «He fucked her» = «She fucked him».

Asier Larrinaga Larrazabal

Kezka handia sortzen dit euskaldun-belaunaldi gazteetan hizkuntza-leialtasun hain txikia igartzeak. Nik euskararen desafektua esaten diot eta, orain arte, hizkuntzarekin berarekin lotutako faktore bi aztertu ditut: sinesgarritasuna eta funtzionaltasuna. Serieko azken post honetan, hirugarren faktorea aztertuko dut, adierazkortasuna.

Ideia-ekaitz bat sortzen zait buruan adierazkortasunaz pentsatzen dudanean eta, horrenbestez, post hau zurrunbilo bat eta nahaste bat izateko arriskua dago. Hori dena ekiditeko, lehenengo, adierazkortasuna definitzen ahaleginduko naiz eta, gero, zerrenda moduko batean antolatuko ditut gainerako ideiak.

1. Niretzat, adierazkortasuna egokitasunaren hurrengo gradua da. Egokitasuna komunikazio-egoeraren araberako hizkera erabiltzea bada, adierazkortasuna, orduan, komunikazio-egoeran egoki aritzeko beren-beregiko hizkuntza-baliabideen jabe izatea da. Adibide baten bidez argituko dut.

«Barre asko egin genuen» esaten badut, egoki ari naiz lagunartean. Esaldi horretako hitz, esapide, adizki eta enparauek [– formala] ezaugarria dutenez, elementu bat ere ez dugu hizkera formalarekin indentifikatuko ezinbestean. Alegia, esaldiak lekua du hizkera kolokialean ―hizkera formalean ere baduen bezala, bide batez esanda―. Baina «hesteak bota genitian» esaten badut, modu adierazkorrean ari naiz lagunartean, «hesteak bota» esapideak eta hitanoko adizkiak [+ kolokiala] ezaugarria dute eta. Bestela esanda, «hesteak bota» esapidea eta hitanoa lagunarteko hizkeran baino ezin daitezke erabili eta, beraz, erabiltzen ditudanean, kolokialki ari naizela ematen dut aditzera; hizkera adierazkorra erabiltzen dut.

2. Adierazkorra izatea, bai hizkuntzari, bai hiztunari dagokien ezaugarria da. Edozein hizkuntza izan daiteke adierazkorra. Baldintza bi baino ez dira bete behar. Lehena da gauza bakoitza bere lekuan ipintzea. Madrileko chelia oso adierazkorra izango da garagardo batzuk jotzera bagoaz, baina guztiz eragozgarria hegazkineko pilotua kontrol-dorrearekin komunikatzeko. Areago, gaztelania bera ―gaztelaniaren edozein aldaera― izan daiteke eragozgarri eta desegoki egoera horretan, ingelesa baita aeronautikaren hizkuntza.

Bigarren baldintza hizkuntza lantzea da. Matematikan, egoki ari naiz «bi eta bi batuz gero, lau dira» esaten badut, eta, euskaraz, beti egon da aukera hori. Berariazko hizkera matematikoa, adierazkorra, ordea, duela gutxikoa da; XX. mendearen bigarren erdian landu zen. Orain, «bi gehi bi berdin lau» esan dezakegu, ezin adierazkorrago.

Hiztunen kasuan, antzera gertatzen da. Hizkuntza-ezagutza landuz gero, adierazpide berriak, hitz berriak, esakune berriak ikasiz gero, hizkuntza-baliabide gehiago izango dugu behar den egoeran moldatzeko. Izango gara berbaldunagoak, izango gara lehorragoak, izango gara zirikatzaileagoak, baina hizkuntza lantzeko ardura edukiz gero, beti etorriko zaigu ahora berariazko hitza.

3. Normalean, adierazkortasuna aipatzen denean, jakintzat ematen da lagunarteko egoeraz ari garela, testuinguru informalaz. Horrek ez du gezurtatzen 1. eta 2. puntuetan esan dudana, baina hurrengo puntuetan hizkera kolokiala izango dut gogoan denbora guztian.

Hala eta ere, aurrera egin baino lehen, hasierako puntuetako ideia nagusi biak azpimarratuko ditut. Lehena: adierazkorra izateko, berariazko hizkuntza-baliabideak erabili behar dira. Bigarrena: badago baliabideok lantzea eta ikastea.

4. Kolokialerako adierazkortasuna ez da eskolan ikasten. Eskolan, kimika, musika, filosofia eta beste ikasten ditugu, eta bakoitzari dagokion berbeta lantzen. Nahikoa eta lar dugu horrekin. Hezkuntza-sistemari ezin dakioke gehiago eskatu. Egia da, dena dela, horrek frustrazio handia sortzen diela eskolan euskaldundu diren askori, eremu horretatik kanpo ahalegintzen direnean konturatzen direlako oso hizkuntza kamutsa darabiltela, adierazkortasunik gabea, etxeko zereginik sinpleenei buruz ere hitz egiteko baliagarri ez zaiena.

5. Hizkera kolokialean, berariazko hizkuntza-baliabideak lexikoak izan daitezke, jakina, baina, baita ere, prosodikoak (palatalizazioa, e. a.), sintaktikoak (aditz-elipsia, SVO ordena, e. a.), pragmatikoak (kode-nahasketa, ahots bikoitza[1], e. a.).

6. Adierazkortasun-baliabideok etengabeko eboluzioan daude, eta asko, aldian behin, zaharkituta geratzen dira. Egungo gazte hiritarrentzat, [+ baserritarra] marka daukate belaunaldi zaharragoetako euskaldunentzat mamitsu eta pipertsu diren esapide askok eta askok. Beste kasu batzuetan, neutralizazioa gertatzen da. Adibide adierazgarria da izorratu aditza, hainbat tokitan hitz tabua izateari utzi diona; areago, kolokialtasun-kutsua ere galdu duena, «hondatu» edo «matxuratu» esangurarekin. Halako eboluzioen ondorioa da nahitaezkoa dela adierazkortasun-baliabideak etengabe sortzea eta lantzea.

7. Egun, euskarazko lagunarteko hizkeran, “harrobi” bi daude adierazkortasun-baliabideetarako. Lehena geolektoa da, euskalkia. Bigarrena, gaztelania (alde batera utziko dut kode-nahasketa, alegia, hitz bi euskaraz botatzea, eta hortik aurrerako bost kilometroak gaztelaniaz). Euskaldun gazteek ez dute ahotik kentzen, esate baterako, «sin mas». Bai gauza pobrea! Esango nuke, oro har, harrobiok ―gaztelaniak eta euskalkiek― oso produktu pobrea ematen dutela. Eta esango nuke horrek desafektuaren bidean jartzen dituela euskaldunak, batez ere hezkuntza-sisteman euskaldundu direnak. Euskarak Facebookeko kontu bat baleuka, ez lituzke «atsegin dut» asko bilduko Ondarroako ―edo Brinkolako― euskararen arkanoekin asmatu ezinda dabiltzanengandik.

8. Hedabideetan ―telebistan―, batez ere umorea edo / eta bat-batekotasuna tartean direnean, gupida barik ustiatzen dira gaztelania eta euskalkiak adierazkortasun-baliabide modura. Gehiagotan ere ipini dut adibide hau:

«Haietako bolada batean liburuak erosteagatik eman zidan. Eta lehenengo erosi nuen liburua izan zan Cómo comprar en las rebajas y no perder la cabeza. […] Eta denetako liburuak daude. Eta liburuak denetarako. Begira. Esate baterako, jenio txarra daukazula? Orduan erosi Cómo superar el mal genio. Ederra liburua. Edo txikia sentitzen zerala, tapoi bat? Ba, badago liburu bat oso ona: Cómo crecer 15 cm de manera absolutamente natural. Apuntatu, apuntatu lasai. Ondo etorriko zaizue. Edo hizkuntzak ikasi nahi dituzuela? Ze hori beti ondo etortzen da, ze biajatzera-eta joan beharra dezue. Ba, badago liburu bat: Aprenda inglés, francés y alemán en el puente del Pilar» (“Irrikitan”, 2002).

Beharbada, barregura emango zizuen. Niri, pena. Pena, hogeita hamar urtez ez garelako gai izan bestelako umorerik egiteko ETBn, “Txiskola”-ren eta ―hein apalagoan― “Irrikitown”-en salbuespenarekin.

Pena, alferrik galtzen dugulako hedabideen potentziala, adierazkortasun-baliabideen erakusleiho garrantzitsuak baitira ―gazteentzat, esate baterako― beste edozein hizkuntzatan [2].

9. Telebistako hainbat programatan erabiltzen den hizkera kolokialak, nolanahi ere den, badu, nire ustez, arazo askoz handiagoa. Gaztelania gordinari, dialektalismo hiperlokalari, hizkera zaindugabea gaineratzen zaie; hizkera zabarra, behe-mailakoa eransten zaie. Batuketa horretatik sortzen denari Wazemank eredua esaten diot nik.

«Tarta mantzana nahi det».
«Bueno, ba; atentak, ordun!».
«Aroma de limon ditek eta!».
«Ni jaikitzen naiz dos y media, ze geo repartua eiteko bestela denboaik eztet izaten».

“Wazemank”-en sagatik kanpo ere aurki daiteke eredu trauskil hori.

«Ze guapo! Calvito bat ipini du sare sozialetan. Argazki batzuk dira de traca y barraca, e! La risa floja ematen dizute, ezta? Baina gorde argazkiak, tíos. Agian balio dizuete etorkizun baterako».

Ez dut uste euskara horrek inor maitemintzen duenik.

10. Ni sinetsita nago euskara batuan posible dugula hizkera kolokialerako adierazkortasun-baliabideak sortzea eta lantzea, gaztelania alde betera utzita, hizkuntza zabarra eta behe-mailakoa alde batera utzita, eta euskalkietako baliabideak estandarraren arauetara ekarriz.

Bereziki azpimarratu nahi dut azken puntua. Ez daukagu zertan euskalkiei bizkarra emanda ibili. Euskalkiak harrobi oparoak izan daitezke, haien baliabideak denontzako baliabide egiten asmatuz gero. Ni naizen bilbotar honentzat, «zoaz globoan», adibidez, esapide baliagarria da. «Zuz globun», exotismo bat baino ez, behabada inoiz esango ez dudana.

Berriro diot: sinetsita nago posible dela euskara batu kolokial adierazkor bat. Ezinezko egiten tematzen bagara, euskaldun hiritar ikasi teknologikoari eskaintzen zaion lagunarteko hizkera bakarra Wazemank eredukoa bada, gero eta handiagoa izango da euskararen desafektua.

_________________________________________

[1] Hiztunak, ahots bikoitza erabiltzen duenean, beste inork ―telebistako famatu batek, pelikularen bateko pertsonaia batek, kirolari ezagun batek edo beste norbaitek― botako lukeen esaldi bat imitatzen du, haren indarra, intentzioak eta esangurak transmititzeko.

[2] Alemanez, esaterako, nahiko aztertuta dago.
•Androutsopoulos, Janis (2001). «From the streets to the screens and back again: On the mediated diffusion of ethnolectal patterns in contemporary German»
•Muhr, Rudolf (2003). «Language change via satellite: The influence of German television broadcasting on Austrian German»

Asier Larrinaga Larrazabal

Adin batetik beherako euskaldun zaharren artean, deriba kezkagarri bat igarri dut azkenaldian, nik euskararen desafektua deritzodana. Lehengoan, desafektu horren arrazoi bat aztertu nuen: euskaldunak inguratzen dituen euskararen sinesgarritasunik eza. Post honetan, euskaldunei eskaintzen zaien euskararen funtzionaltasunaz arituko naiz, eta hurrengorako utziko dut arazoaren hirugarren korapiloa, adierazkortasuna.

Funtzionaltasuna esaten dudanean, erabilera-eremuak dauzkat gogoan. Bilbo Handian ―nire bizitzaren zatirik handiena hor egiten baitut―, zenbat eremutan zait euskara erabilgarri? Balantze moduko bat egitera noa, euskarak galdu dituen eremuak, irabazi dituenak eta eskueran dauzkanak aintzat hartuz.

GALDUAK

Euskara hizkuntza hila da toki-izen berriak sortzeko. Ezaguna da hiriburutik hurbileko hondartzei zelan aldatu zaien izena; mendiei, beste horrenbeste. Alferrik da erakundeek euskararen aldeko ahalegina egitea, Zubizuri edo Isozaki Atea nekez piztuko baitira bilbotarren ahotan pasarela de Calatrava edo torres de Isozaki-ren kaltetan. Uri Zaharrean bada taberna bat, Zazpi Bide, bide-gurutze batean dagoena beste hainbat tabernaren ondoan. Jende mordoa erakartzen duen toki horri deitzeko aukera polita zen Zazpi Bide ―lepoa jokatuko nuke taberna bataiatu zutenek bide-gurutzearen irudia zeukatela gogoan―, baina El Triángulo zabaldu da oraintsu. Bihoztunen batek Hiruki gunea idazkuna jarri du horma batean, kartoizko kartel dotore batean. Susmoa dut bertan fosilduko dela euskarazko izena.

1970eko hamarkadara arte, euskararen babestokia ―sanctuary esango lukete ingelesez― baserria zen. Egun, lehen sektorearen teknifikazioak eta ―oroz gain― euskara lanbide-heziketatik ia erabat erbesteratuta egoteak baserritar eta abeltzain modernoak euskaraz moldatzeko gai ez izatea ekarri dute. Txorierriko mahastizainek orain hamarkada batzuk baino txakolin hobea egiten dute, baina nekez esango dute aihen, muztio, legamia, hartzidura… Ederto asko ―gaztelaniaz dihardutela ― coupage, monovarietal, despalilladora… Ez noa adibideak luzatzera Oñatiko Artzain Eskolan ikasitakoekin edo beste zernahirekin.

Beste galera bat: Bilboko Uri Zaharreko elizetan ez dago euskarazko mezarik. Meza elebidunen bat badago, baina euskara hutsezkorik ez. On Klaudio Gallastegik burua altxatuko balu! On Klaudiok Bilboko ―eta Euskal Herri osoko― euskaltzaletasunaren epizentro bihurtu zuen San Antongo igande eguerdiko euskarazko meza 1970eko hamarkadan. Gizarte gero eta sekularizatuago honetan, ez dirudi hutsune handirik utzi duenik.

Oro har, galeren aldean jarri ditudan eremuak ez dira, itxura batean, gauza larriegia, baina esan beharra dago galerak gero eta nabarmenagoak direla, eta itzulezin diruditela.

IRABAZIAK

Irabazietan, pisu handiko hiru eremu daude: administrazioa, hezkuntza eta hedabideak. Nahiko dira hirurok balantzea positibotzat jotzeko, teorian behintzat. Egiazko panorama, ostera, etsigarria da. Euskara ikasgelara sartu da, baina hor barruan geratu da zerratuta, jolaslekura irten barik. Hedabideei dagokienez, berdin. Gero eta gehiago dira euskarazko kazetak, telebistak eta irratiak; berorien audientzia, baina, gero eta txikiagoa. Euskara paperean eta uhinetan harrapatuta dago, euskaldunei erakargarri edo interesgarri ez zaien eskaintza batean katigatuta.

Zorionez, badago hori baino gehiago, jendearen ekimenak aurrera atera duen eremu oso bat: mundu zibernetikoa. Ez gara jabetzen zenbat zor diegun era guztietako aplikazioak, programak eta sistema eragileak euskaratzen jarduten dutenei. Izan ere, ziberespazioko arrakasta izango da irabazirik pisuzkoena. Edozelan ere, sintomatikoa da bakarkako eremu bat izatea, euskara agerira ateratzen ez duena.

ESKUERAN

Optimista naizenez gero, egingarrien zutabean jarriko ditut lehengo batean haur eta gazteen aisialdirako zirriborratu nituen aukerak.

Gauza bera egingo dut hizkuntza-paisaiarekin; egingarrien zutabera. Bilbon eta inguruko herrietan, hutsaren hurrengotzat jo daiteke euskarari espazio publikoan egiten zaion lekua, erakunde ofizial eta publikoen salbuespentxo lotsatuak salbuespen. Ez dut itxaropena galtzen, hala eta ere, Iparraldean Euskararen Erakunde Publikoak eta Euskal Moneta elkarteak saltokietako kartelak euskaraz jartzeko helburuarekin sinatu duten hitzarmena ikusita. Beharbada, egunen batean, argiren bat piztuko zaie Bizkaiko Ostalarien Elkartekoei, Uri Zaharreko Merkatarien Elkartekoei edo besteren batzuei Bilbon eta inguruetan antzeko ekimen bat aurrera ateratzeko. Nolanahi ere den, kontsumitzaileen eta erabiltzaileen hizkuntza-eskubideen gaineko ganorazko dekretu batek asko konponduko lituzke gauzak.

Zerrenda ixtearren, eskueran dugu, halaber, irismen eta ikusmira zabaleko kultura- eta hizkuntza-errepertorioa osatzea gure gizartean. Ia behar ez den sasitzan sartu barik azaltzen dudan kontu hau. Latinoamerikanizatu egin gara. Ez musikan bakarrik; baita beste kultur adierazpen askotan ere. Eta latinoamerikanizazioaren eskutik, gure errepertorio-premiak murriztu egin dira, gaztelania aski bihurtzeraino. Orain hamarkada batzuk, esate baterako, Europatik etortzen zitzaigun musika, ingelesez, frantsesez, italieraz, alemanez… Horrelako ingurune eleaniztun batean, euskarak errazago izango luke bere nitxoa egitea. Shakira, Violetta, Carlos Baute, Amarte así, Frijolito, Isabel Allende, Yo soy Betty, la fea… asebetegarri zaizkigun neurrian, euskara alferreko zaigu.

Oraingoz, atal honetako eremuak erdararen aldean daude. Borondate politikorik ez badago, herritarrak kontzientziatzen ez badira, hor segituko dute.

BALANTZEA

Balantze orokorra negatiboa da. Euskara oso eremu gutxitan da erabilgarri eta, erabilgarri den eremuetan ere, derrigortasuna, bakarkakotasuna, glamourrik eza eta halako zamak daramatza. Euskara erabilgarri ez bada, hiztunari funtzionala ez bazaio, ez da harritzekoa desafektua.

Asier Larrinaga Larrazabal

Adin batetik beherako euskaldun zaharrek ―zilegi bekit garai bateko deitura erabiltzea azalpenetan ez luzatzearren― euren hizkuntza-jokabidearen lekuko egiten nautenean, hitz bat etortzen zait burura: desafektua. Euskaldunok ez dira gustura ari euskaraz, ez gazteagoekin, ez zaharragoekin, ez ―bereziki― kideekin, eta gaztelaniara jauzteko gogotsu igartzen ditut. Konturatzerako, gaztelaniaz entzuten ditut, solaskidea euskaraz zuzenduta ere. Ni ez naiz gehiegi harritzen, iruditzen baitzait euskarak ez diela ―ez digula― gauza handirik eskaintzen. Zer eskaini behar lieke, ba? Hiru gauza, behintzat, bai: sinesgarritasuna, erabilgarritasuna eta adierazkortasuna.

Sinesgarritasuna esanda, badakit oso eremu subjektiboan menturatzen naizela, baina uste dut ados samar etor gaitezkeela denok adibide honetan.

«Trena geldi dagoenean sartu». Hala dio Bilboko metroko nasetan. Noiz sartuko gara, ba? Trena martxan dagoenean?

Gaztelaniaz, «rebasar solo con tren parado» dio. Garbi ikusten da zein den arazoa: itzuli behar izatea. Itzuli beharra dagoenean, gaztelaniako (edo beste hizkuntza bateko) diskurtsoak, adierazpen-baliabideek, esamoldeek eta mundu-ikuspegiak harrapatzen gaituzte, eta euskarazko emaitza txurro hotz bat da. Ez dago nork irentsi. Ez da sinesgarria.

Ez al dago alternatiba sinesgarriagorik? Bai, itzulpenetik askatuz gero: «Itxaron marra atzean trena gelditu arte».

Jakina, liburu baten euskarapena ezin daiteke halako askatasunetik plantea. Sinesgarritasunaren arazoa, baina, ez dago liburuetan, baizik ―nagusiki― Euskal Herriko hizkuntza-paisaia osatzen duten idazkun, kartel, seinale, errotulu, iragarki, pankarta, abisu eta abarretan. Nik begiratu ere ez diet egiten. Ez nik, ez jende askok, bai baitakigu gehienetan disfuntzionalak, antikomunikatiboak, akatsez beteak eta euskara kapritxosoan idatziak direla. Sinesgaitzak.

Hizkuntza-profesionalok erronka garrantzitsua dugu arlo honetan, hizkuntza sinesgaitza abandonatu egiten baita. Beste barik. Hortxe dago egungo euskaldunen desafektuaren gakoetako bat.

Asier Larrinaga Larrazabal

Txahal inkatuaren sindromea izaten dut sarri euskarazko ikus-entzunezko produktuen aurrean. Arrotz sentiarazten naute. Gutxi ardura die ni liluratzeak. Hitz gozakaitzak jaurtitzen dizkidate, purrustan, sastaka, ni erakarri beharrean belarriak eta euskal ikusle bihotza urratu nahi balizkidate bezala. Baina post honetan ez didate berba bat gehiago alferrik galaraziko. Post hau, ETB1eko analisi- eta iritzi-saioei eskaini nahi diet, euskarazko telebistarekin berradiskidetzen naute eta.

“Azpimarrak” badu ibilbide bat egina, ideia eta une bikainez betea. Bat nabarmendu nahi dut: programako azken minutua, emakume bati utzia gai libreko hausnarketarako. Ausazko bilaketa batean, Kontxi Irizarrek memoria historikoaz eginiko gogoeta/gogorapena aurkitu dut. 2010eko urriaren 14an izan zen. Ederra. Tamalez, aurrekontu-zailtasunengatik, gero eta bakanago egin dira halako parte-hartzeak, eta, azken denboraldietan, “Azpimarra +” saioan baino ezin ditzakegu ikusi, eta ez astero.

“Egun on, Euskadik” elkarrizketa gogoangarri asko utzi dizkigu. Hortxe entzun ditut Fagorren eta Eroskiren egoerari buruzko azterketarik eta azalpenik onenak. Jose Luis Olasolo Mondragon taldeko presidenteorde izandakoa mintzo zen, 2014ko martxoan, Fagorren afera pil-pilean zegoela.

Analisi- eta iritzi-saioetan, dena ez da politika. “Airean” magazinak arratsaldero frogatzen du euskaraz ere jorra daitekeela aktualitateko edozein gai, edonork ulertzeko moduan, maila jaitsi barik, eta produktu ikusgarri, erakargarri eta lehiakor bat eginez. Aurtengo maiatzean, hitzik ez galtzeko modukoa izan zen Amaia Iza CEIT-IK4 zentro teknologikoko ikertzaileak altzairuaz kontatu zuen guztia.

“Azpimarra”, “Egun on, Euskadi” eta “Airean” sendagai eraginkorrak zaizkit txahal inkatuaren sindromerako.

Asier Larrinaga Larrazabal

Zuk ere nahikoa baderitzozu Bilbon euskarak udalaren aldetik jasaten duen gutxiespenari, egin klik hemen.

Asier Larrinaga Larrazabal

Ez dira egun asko Eusko Jaurlaritzak EAEko V. Mapa Soziolinguistikoa aurkeztu duela, eta berriro azaldu dira hedabideetan V. Inkesta Soziolinguistikoak utzi zituen emaitzak. Ideia nagusia honela laburbil daiteke: euskararen ezagutzak gora egin du, baina erabilera lehengoan geratu da.

Batzuek irakurketa ezkor samarra egin dute; beste batzuek, baikorragoa. Ni pentsakor geratu naiz. Ez da, ba, nahikoa euskara normalizatzeko egiten den ahalegina? Normalizazioak beste orientazio bat behar ote du? Ni ez naiz ausartzen ez eta bai biribilen bidez erantzuten, baina hainbatetan aipatu den ahulgunea nabarmendu nahi nuke: oso gutxi dira haur eta gazteentzako euskarazko aisialdi-aukerak.

Ideia batzuk zirriborratuko ditut.

· Musika: pozez esan daiteke euskarazko kantagintzak —oraintsu arte, behintzat— jakin duela euskaldun gazteei aisialdian lagun egiten. Eta Gaztea zabalkunde- eta partekatze-kanal eraginkorra zaio.

· Eskola-kirola: zinez garrantzitsua iruditzen zait jarduera hau edozein umerentzat. Zoritxarrez, esperientziak erakutsi didana da eskola-kirolak oso barneraturik daukaten uste bat berretsi baino ez diela egiten haurrei, euskara ikasgela barrurako dela, alegia. Normala. Entrenatzaileak, arbitroak, tresnazainak, botileroak, animatzaileak, giltzazainak… ikastoletakoak izanda ere, euskaldunak izanda ere, objektu biribil bat tartean denean, ez bide dira sentitzen heziketa- eta normalizazio-proiektu baten parte.

· Interneteko mundua: filmak, txisteak, abestiak, jokoak, kontakizunak, harremanak, argazkiak, beti berri, beti ugari, nahieran. Euskaraz, ostera, gutxi dago nerabe eta gazteentzat. Guztiz beharrezkoak dira softwarea lokalizatzeko ahaleginak; osterantzean, zein gazte “aska” daiteke erdarazko diskurtsotik: «cuando salgas, hazme una perdida», «con 40.000 puntos de elixir puedes tener a la reina arquera»(1), «¿me agregas?», eta abar. Eta, softwareaz gain, mamizko gauzak behar dira, premia gorriz. eitb nahieran eduki-premia hori asetzen laguntzera dator, baina gehiago behar da, askotarikoa.

· Ikus-entzunezkoak: telebista eta zinema, funtsean. Haur eta gazteentzat, gaur egun, ez dago ia ezer euskaraz. ETB3 tematikoak ematen dituen marrazki bizidunak ere, beste kanal batzuetako eskaintza ikusita, triste samarrak dira. Beraz, denetik behar da: barne-produkzioa eta kanpokoa, fikzioa eta informazioa, serioa eta friboloa. Fribolotik, asko. ETBren kasuan, telebista publiko batek ezin dio uko egin bokazio hezigarriari, baina, aldi berean, ezin dio ez ikusiarena egin egiazko kontsumoari. Hego Euskal Herrian, haurrek Violetta, Shake it up eta Disney Channelek aireratzen duen gainerako guztia irensten dute. Nerabe eta gazteek Mujeres y hombres y viceversa solas-saioa, La que se avecina telesaila, Deportes Cuatro txutxu-mutxu programa merengea eta antzekoak ikusten dituzte; euren lokaletan bakarrik daudenean, antsiaz eta gozamenez. Beharbada, Gizonak, emakumeak eta ‘vice versa’ izan liteke euskara normalizatzeko tresnarik ahaltsuenetako bat.

(1) Zortzi bat urteko ume bati entzun nion lehengoan Bilboko tranbian, amarekin bere joko kutunaz ari zela.

Asier Larrinaga Larrazabal

Ezin dut —ez dut nahi— burutik kendu beldurrez bizi zinela, gizon baten ikaretan. Beldurturik ez dago bizitzarik, baina, doilor harentzat, zure bizitzarik ez hura ere gehiegi zen, eta kendu egin zizun.

Nik, laztana, pertsona maitekorrak izan ditut inguruan beti, eta nire bizitzako kezkak eta beharlekuak txikiak dira; asko, hizkuntzaren arlokoak, lanbidea baitut: deixia, diakritikoak, erregistro mistoa… Izango dira aztergai eta gogoeta-gai bikainagoak, baina mundu hobe baten esperantza dugunok badakigu ez dagoela ahalegintze txikirik.

Hizkuntza arloan, bihotza, arazoei aurre egin eta gauzak aldatzen ahalegintzeari plangintza deritzogu. Hizkuntza, Hallidayk[1] zioenez, gizakiaren esperientziaren produktu bat da, giza bizitzaren alderdi intelektualaren eta alderdi materialaren arteko interakziotik sortua. Alderdi material hori —ingurunea— aldatuz gero, hizkuntza ere aldatzen da; eboluzionatu egiten du. Lexikoa arin aldatzen da; gramatika, astiroago, eta, hain zuzen, gramatikan islatzen da gizakiaren mundu-ikuskera.

Horrek era bitako hizkuntza-plangintzak bereiztea dakar, Hallidayren arabera. Lehendabizikoaren helburua da hizkuntza ingurune aldakorrera egokitzea, esate baterako, aurrerakuntza teknikoek hizkuntzari funtzio-eremu berriak zabaltzen dizkiotenean. Era horretako plangintzak batik bat hizkuntzaren geruzarik kanpokoenak ukitzen ditu —lexikoa, alegia—. Beste erako hizkuntza-plangintzak geruzarik barrukoenak ukitzen ditu —gramatika, alegia—, eta, hizkuntza aldatuz, ingurunea —mundua— aldatzeko helburua du. Esate baterako, sexismoa, arrazismoa, klasismoa eta beste hainbat aurreiritzi gainditzen laguntzeko, ideologia horiek taxutzen eta transmititzen dituzten gramatika-atalen gainean esku hartu beharko litzateke.

Ez ezazu pentsa teoria hutsa denik, bihotza, hamarkada asko baitira emakumearen zapalkuntzari hizkuntzatik ere aurre egiten zaiola. Ausartuko naiz esatera «gizarte» baztertu eta «jendarte» bultzatzea, edo «los vascos y las vascas» nekagarriro errepikatzea ez zaidala bide egokia iruditzen. Urratu dutenei errespetu osoa diet, baina uste dut geruzarik kanpokoenetan geratu direla, eta ez dietela tamaina hartu hizkuntzaren mekanismo eta inertziei.

Ni, seina, baikorra naiz, hala eta ere. Gure hizkuntza-praktikaren barne-muineraino sakontzen badugu, gure testuetan gizonak eta emakumeak berdin egiten baditugu, ezberdintasun-ideologiak garaitu egingo ditugu; mundu-ikuskera justua hedatuko dugu.

Gomendio hauek oso erabilgarriak dira: a) gizona ez da munduaren neurria; b) gizonen eta emakumeen tratamendu asimetrikoa deuseztatu egin behar da. Ondo barneratzen baditugu, ez dugu honelako esaldirik sortuko: «Gazteen aisialdia errutina hutsa da: telebista ikusi, tragoak hartzera joan, neskekin ligatzen saiatu…», «Frantziako Iraultzak sufragio unibertsala ekarri zuen», «Angelina Jolie ederrak eta Robert de Niro bikainak ohorezko saria jasoko dute gaueko ekitaldian»…

Etorkizuna zohardi da, laztana.

Musu handi bat

[1] Halliday, M. A. K. (2003). “New Ways of Meaning: The Challenge to Applied Linguistics”, On Language and Linguistics. Bodmin: MPG Books Ltd., 139-174.

Asier Larrinaga Larrazabal

Hezkuntza-sisteman hogei urte baino gehiagoko bidea egin badut ere, etsita nago niretzat ez diren testuak ulertu ezin izatera. Kaleko grafitietan konturatu nintzen lehen aldiz igorle batzuek kodetze-sistema eta konposizio kriptikoak erabiltzen zituztela euren mezua interesatzen ez zitzaizkien hartzaileen begien bistan ezkutatzeko. Hala behar du. Edonorentzat zabaltzen diren mezuetan, ordea, igorleak ardurarik handienaz erraztu beharko lieke balizko hartzaileei testua ulertzeko lana. Kontrakoa sumatzen dudanean, idatziaren kulturaren gainbeheraren beste sintoma baten aurrean nagoela pentsatzen dut.

Testuaren estetika beti da inportantea. Jakin nahi nuke nik nork arraio diseinatu zuen Comic Sans MS tipografia itsusi eta uxatzaile hau. Ni, hiru lerro irakurri, eta ase egiten nau.

Baliabide grafikoak zentzu gutxirekin erabiltzen direnean ere, oso litekeena da irakurleari uste baino lan gehiago ematea. Kopuruen berri emateko zifrak eta letrak nahastea, esate baterako, horixe bera da: nahastea. Ez da, ba, errazago prozesatzen «1.123.000», «milioi bat eta 123 mila» baino?

Edo, ez da laburragoa eta argiagoa «estación de tren», «estación de f.f.c.c.» baino?

Eskerrak ondoan ikonoa ipini duten, «f.f.c.c.» interpretatzeko gauza ez bagara ere.

Hala eta guzti, mezu idatzia interpretatzen laguntzeko, erabiltzen den hizkuntzaren mekanismoak ondo ezagutzea eta etekina ateratzea da zuhurrena.

Oso efektista eta ondo pentsatua da pelikula eta telesail askoren hasieran jartzen duten adierazpena: «El Deseo S. A. presenta … Un film de Pedro Almodóvar … “Volver”», «Metro-Goldwyn-Mayer presents … Lillian Gish and John Gilbert … in “La Bohème”». Euskaraz bere horretan itzuli da zenbaitetan.

Esango nuke horrek ez duela funtzionatzen. Euskaraz ari garenean, errazago prozesatzen ditugu objektua aditzaren aurretik daukaten sekuentziak, bestela ordenatuak baino. Zorionez, erraza da filmaren edo telesailaren izenburua aurkeztu aditzaren mendetik ateratzeko formulak asmatzea.

Goiko adibidean, «Euskal Telebistak aurkezturik, Jaun ta jabe» erabili da, aditz nagusiaren elipsia eginda bezala: «Euskal Telebistak aurkezturik, Jaun ta jabe telesaila dator pantailara».