Euskaraz ari garelakoan

Maite Imaz Leunda

Azkenaldian maiz irakurtzen dut joera handia dagoela euskara eta gaztelania biak nahasian hitz egiteko. Hizkuntzak nahasteko joera ez da berria, ez euskararekin bakarrik gertatzen den zerbait ere. Komunitate elebidunetan ohikoa da kideak hizkuntza batetik bestera aldatzea, ez bakarrik elkarrizketan zehar, baita esaldi beraren barruan ere.

San Sebastian bezpera honetan danbor hotsekin batera Raimundo Sarriegi musikagilearen martxa entzunez gero, eta bukaeraraino entzuteko aukera izanez gero, egiaztatuko dugu inauteriak datozela laster. Tolosar gehienok oso gustuko dugunez inauteriez hitz egitea, inauterietako umorezko bertso hauek aipatu nahi ditut. 1902an argitaratu ziren.

Canciones bonitas nahi nituzke jarri, para los carnavales entretenigarri; riñendo estuvieron senar-emazte bi, diciendo disparates batak besteari. La esposa decía senarragatikan: —No le puedo sacar ardotegitikan; se pone caliente nafar beltzetikan, no le gusta remojar iturrikotikan.

Nerabezaroko inauteri batzuetan entzun nituen lehenengoz bertso horiek, lehengo mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadan. Umorezko edukia izateaz gain, kantu horien bereizgarria bi hizkuntzatan izatean datza. Eta grazia areagotzeko, euskal ahoskera eta ebakerarekin kantatzen ziren, edo hala ikasi nuen nik behintzat:

Can-tzi-o-nes bonitas; diziendo disparates. se pone ca-li-ente

Gaur egun ere kantatzen ditugu, baina gaztelaniazko zatiak euskal ahoskera eta ebakerarekin kantatzeko ohitura galtzen ari da. Hala ere, uste dut denak jabetzen direla hizkuntzak nahasian ari direla erabiltzen eta horixe dela bertso horien bereizgarria.

Lau urte edo nituenean gaztelania noiz ikasi behar nuen galdetzen omen nuen. Gurasoek sortu berria zen ikastolara eraman ninduten frankismo garaian. Oraindik gaztelaniaz hitz egiteko gai ez izateak ez zidan arazorik eragin, nire adineko beste batzuei gertatu zitzaien modura, baina jabetuta nengoen etxeko hizkuntzaz gain beste bat ere bazela inguruan. Ez naiz ondo gogoratzen noiz eta nola, baina ikasi nuen gaztelania, eta gaztelania ikastearekin batera hasi nintzen euskaraz ari nintzela gaztelaniazko esapideak sartzen. Eta orduan alarma gorria pizten zen. Gurasoek esaten zidaten erabili nuen hura ez zela euskara eta gogorarazten zidaten esan nahi nuena euskaraz nola esaten zen. Lehenengo alarma gorria etxekoa izaten zen.

Hurrengo alarma gorria ikastolakoa izaten zen, han ere behin eta berriz esaten baitziguten euskaraz egin behar genuela. Nerabezaro garaian irakasle batek ipuin bitxi bat idatzi zuen ikastolako aldizkarirako. Gaitz batek jotako familia baten kontakizuna zen, guraso eta bi seme-alabez osatuta zegoen familia batena, eta elkarren artean beti gaztelania eta euskara nahastuaz hitz egin zuten. Hori zen familia hartako kideek zuten gaitza: ezin zuten hizkuntza bakar batean hitz egin; beti nahasten zituzten euskara eta gaztelania. Ipuin osoan elkarrizketak gaztelania eta euskara nahastuta zeuden idatzita. Baina ipuinaren bukaeran irakaspena zetorren: aipatzen zuen gaitz hura kutsakorra zela, gero eta jende gehiagori eragiten ziola eta erne ibili beharra zegoela harrapa ez gintzan.

Bi hizkuntzak nahasian erabiltzea ez da kontu berria, lehen ere gertatzen zen, jakina, baina lehen jabetzen ginen edo jabearazten gintuzten ez ginela erabat euskaraz ari edo ez genbiltzala erabat zuzen.

Gaur egun, ordea, susmoa dut bi hizkuntzak nahasian erabiltzeko ohitura dutenetako askok gero eta gehiago uste dutela euskaraz ari direla. Lehengo batean jaioterrian lagun batekin nengoela, haren ezagun batekin egin genuen topo eta hizkuntza biak nahasian hizketan ari zen bitartean esan zigun etxean beti euskaraz egiten zutela. Konfiantzarik ez nuenez, ez nintzen ausartu ezer esatera, baina nire artean pentsatu nuen ezinezkoa zela etxe hartan dena euskaraz egitea, berak esaten zituenaren erdiak gaztelaniaz esaten ari zenean. Sarri aipatzen den modura, Lazkao Txiki ez zebilen oker.

Laurogeita hamarreko hamarkadan Gasteiza joan nintzen lanera eta han beste alarma gorri batzuk piztu zizkidaten; kasu horretan gaztelaniaz hitz egiterakoan dauzkadan interferentziei dagozkienak. Orduan ikasi nuen sacar ruido ez dela txukuna gaztelaniaz; meter ruido behar duela.

Lehengo egun batean autoan lanera nindoala zarata sartu entzun nuen irratian eta pentsatu nuen benetan xelebrea dela nik urteak pasa izana sacar ruido esanez, gaztelania jatorrean ari nintzelakoan, eta orain euskaraz zabaltzen ari den forma zarata sartu izatea.