Jaime Altuna Ramírez
Atharratze. 1985eko maiatzaren 31. Inauteri aroa aspaldi joana da, baina, hala ere, maskaradaren doinuek herriko plaza hartu dute eta dantzariak euren trebetasuna eta dotorezia erakusten ari dira. Kauterak ez dira ageri, baina haien ordez, bitxi samar suertatzen den pertsonaia azaldu da. Aurpegia ile luzez estalia du, gorputza larruz. Egurrezko lantza bat darama eta haren mugimenduek ehizean ari dela erakusten dute. Horretan dabilela, plazaren albo batetik trajez jantzitako gizon bat agertu da. Hizkuntzalaria da eta pozez txoratzen dago euskara hitz egin zuen lehen gizakia topatu duelako.
Antzezpen horren bidez abiatu zen, duela 40 urte, Korrikaren laugarren edizioa eta antropologo talde baten ikerketa etnografikoak jaso zuen Atharratzeko plazan gertatutakoa. Hiru urte geroago, 1988an, Anthropos argitaletxeak Korrika. Rituales de la lengua en el espacio liburua argitaratu zuen. Ikerketak eta liburuak Korrika ekimenaren azterketa antropologiko ederra eskaintzen digute: euskararen alde hamar egunez herriz herri geratu gabe burutzen den errelebo lasterketa bitxi horren analisi sakona.
Baina, antropologian ohikoa den bezala, liburua ez da festa edo aldarrikapen giroko jardueraren deskribapen huts bat. Euskal Herriko errealitate ekonomiko, politiko, sozial eta linguistikoan barneratzeko aukera eskaintzen digu. Hau da, XX. mendeko 80ko hamarkadan euskal kulturak bizi zuen gizartean eta kulturan agertzen ziren kontraesanetan sakontzeko bidea ematen digu.
Izan ere, Korrika lasterketa festa eta hizkuntzaren gaineko aldarrikapen erraldoia da. Baina hori baino askoz gehiago ere bada, Korrikak dimentsio anitzak biltzen baititu: sozio-ekonomikoa, politiko-ideologikoa, kulturala eta errituala. Leihoa eta erakusleihoa da: euskararekin lotutako errealitateari begiratzeko leihoa eta Euskal Herriko konplexutasun kultural eta sozialaren erakusleihoa.
Teresa Del Vallek oso ondo ulertu zuen Korrikaren dimentsio bikoitz hori eta Korrika. Rituales de la lengua en el espazio monografiak antropologo horrek hizkuntzaren gainean zuen sentsibilitate antropologikoa erakusten du. Besteak beste, ekimenaren oinarrian jarraitutasuna dagoela azpimarratu zuen: jarraitutasuna espazioan eta denboran. Korrika ez da geratzen, euskararen geografia osoa zeharkatzen du. Lekukoa herriz herri eta eskuz esku dabil bidea eginez eta, era berean, euskara ahoz aho dabil errepikatzen diren leloen bidez, entzuten eta kantatzen diren abestien bidez, mugimenduan dauden hiztunen bidez. Horren guztiaren atzean Del Vallek erritualizazioaren indarra ikusten du, Korrikak errealitatearen hainbat adierazpenen agerpenerako aukera ematen baitu:
| Badira momentuak zeinetan iragana gaurkotzen den testuinguru garaikidean. Atharrazeko plazan eman zen antzerki emanaldiaren bidez, esaterako, iragana plazako espazio publikoan presente egitea lortu zen, historiaurreko gizonez mozorrotutako pertsonaiaren agerpenarekin. Beste batzuetan, oraina arbuiatzen da, Frantziaren eta Espainiaren arteko mugaren pasabidean gertatzen den bezala, bere izaera zatitzailea adieraziz eta edukiz eta interpretazio politikoz betez. Hori egitean, kontrakoa baieztatzen da, hau da, banalerroak egon arren batasuna existitzen dela, batasun etniko eta historia partekatu batean oinarrituta dagoen batasuna. Korrikak arkaikoa, tradizionalena, aspaldikoa, idilikoa den hori gogora ekartzen du eta, aldi berean, hori guztia etorkizunera proiektatzen du eta hizkuntzaren biziraupenerako eta jarraipenerako aukeren justifikaziotzat hartzen da. |
Ez da zaila hitz horiek egungo Korrikaren errealitatera ekartzea. Hamar egun barru hasiko den edizioan, monografikoan aipatzen diren jarduera eta irudi ugari topatuko ditugu. Baina hasi aurretik ere, aurtengo abestiaren hitzen azterketa azkar bat eginez gero ere, elementu horiek guztiak topatuko ditugu:
| Jarraikortasuna denboran: Junkeraren fandango berri bat bezala / Artzai gazte bat kontu zaharretan / Arranoaren hegaldia lumadi berriaz / Irrintzi zahar bat aho gazteetan. | |
| Iragan mitikoa eta espazioari lotutako jarraikortasuna lotzen dutenak: Herensugearen itzala Santa-Grazitikan Zarrakaztelura / Sorgin baten azken kanta Itoizko kaletan / Basurdearen aztarna gara Elorretatikan Agurainaldera. | |
| Baita espazioari lotutako jarraikortasuna auzolan edo komunitatearekin batera azaltzen dutenak ere: Eta Errigoraren auzolan eredua Eskutik eskura / Ezkerraldeko AEK Saretuz lurra. | |
| Eta identitatearen batasuna hizkuntzaren bidez gauzatzeari aipamenak egiten zaizkio, aurtengo Korrikaren leloari jarraituz eta etorkizunera proiektatuz euskararen jarraipena: Zer gara euskara bera ez bagara / lauburu bat gâteau batean baino euskara gara. |
Teresa Del Valle, bidegile eta gidari liburuan azpimarratu genuen moduan, 1985ean egindako etnografian euskararen sozializazioarekin lotutako elementu material eta sinboliko asko agertzen dira. Del Vallek euskara transmititu eta garatu beharreko elementu gisa aurkezten digu. Korrika ekimenean hizkuntzak Euskal Herriaren jarraikortasun kulturala irudikatzen duela erakusten digu. Denbora historikoarekin lotura dago, baina, batez ere, Del Vallek jarraitutasuna belaunaldi ezberdinen parte hartzearekin lotzen du: adin guztietakoek baldintza berberetan parte hartzeko aukera dute eta parte hartzen dute. Euskararen aldeko ekimen askoren joeraren kontra, ez da haur ekitaldi bat; espazio publikoan garatzen den ekimen kolektiboa da, eta ekintza forma horrek haur eta nerabeei hizkuntzan, kulturan eta aldarrikapenean sozializatzeko aukera berezia ematen die. Modu horretan, transmisioaren erreprodukzio ideiaren kutsu mekanikoaren aurrean, hizkuntza-sozializazioaren izaera elkarreragilea azpimarratzen da: ikasketa edo sozializazio prozesua ez da goitik beherakoa soilik, baita pareen edo adinkideen artekoa ere, eta baita behetik gorakoa ere. Ez da haurtzarora mugatzen den zerbait, bizitza osoan irauten duen prozesu jarraitu eta amaigabea da.
Atharratze. 2026ko martxoaren 19a. Hamar egun barru, duela 40 urte bezala, Zuberoako herri bera izango da 24. Korrikaren abiaburua. Zoritxarrez, Euskal Herriko antropologia garaikidearen aitzindariak ez du aurtengo ekitaldia ikusteko eta aztertzeko aukerarik izango, iazko apirilean zendu baitzen. Urrian Donostiako San Telmo Museoan egin zen Teresa Del Valle oroituz omenaldi ekitaldian Igor Elordui eta Ane Elordi AEKko kideek Korrika. Rituales de la lengua en el espacio monografia euskaratuko dela aurreratu zuten, baita aurtengo Korrikan bere omenezko lekuko-hartze bat izango zela ere. Martxoaren 25ean izango da, Donostian, goizeko 11:30ean. Bertan elkartuko gara Teresaren lekukoak eskuz esku eta ahoz aho jarraipena izango duela aldarrikatzeko.
31 eskutik 