Argitalpenak

Posted on

Shanghaiko fox-trota (zati bat) Mu Shiying

Maialen Marin Lacarta

Shanghai, infernuaren gainean eraikitako paradisua!

Shanghai mendebaldea: ilargi handia zeruertzean eskegita ageri da, lautada zabala argituz. Ilargiak zilar-kolorez jantzitako lautada gris horretan, berriro txertatzen dira zuhaitzen itzal ilunak eta herrixken orbain pilatuak. Lautadaren gainean, trenbideak arku bat marrazten du, zeruertzari jarraiki luzatu eta urrutian, zerumugan, murgiltzen dena.

Lincoln kalea (hemen bertutea zanpatu eta krimena guztiz goresten da).

Janari-saski bat daramala, bakarrik doa, han, esku bat poltsikoan, ahotik ateratzen zaion lurruna gau urdinean hegaka, poliki-poliki, nola aldentzen den begira.

Bat-batean, hiru itzal agertu dira, zeta beltzezko tunikaz eta jaka beltzez jantzita. Bidea mozten ari zaizkion hiru aurpegiek sudurra eta kokotsa baino ez dituzte erakusten feltrozko kapelen azpitik.

—Aizak, adiskide, poliki gero!

—Esatekorik baduk, esazak, adiskide!

—Makurkeriak badu erruduna, eta zorrak zorduna. Ez zaukaagu ezer hire aurka, baina aginduak agindu dituk, eta guk ere jan beharra diagu. Ez didak esango jende ona ez garenik. Urtebete barru hire heriotzaren urteurrena izango duk, ez ahaztu!

—Brometan ariko haiz! Lagunak gaituk eta…

Saskia lurrean utzi, baten pistola harrapatu, eta hor doa ukabilkada bat.

Pun! Eskua laxatu egiten da, eta gizona, sabelari eutsiz, lurrera erortzen da.

Pun! Beste tiro bat.

—Ez duk adorerik falta, motel!

—Beste bizitza batean ikusiko gaituk, adiskide!

«Zeta beltzezko tunikek» kapela atzerantz bota, garondoan ondo sartu, eta trenbidea zeharkatuta desagertzen dira.

(…)

(Maialen Marin Lacartak itzulia eta Esti Lizasok zuzendua).

Posted on

Hitzak beterik daude oihartzunez

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Gaurkoan hitzei buruzko testu zinez zoragarri baten itzulpena uzten dizuet. Virginia Woolfek idatzitakoa da eta BBC irratiko Words fail me irratsaioan irakurri zuen, 1937ko apirilaren 29an. Testua, berez, luzeagoa da baina grabaturik gorde den zatiaren itzulpena duzue behekoa, Literatura Eskolako azken saiorako prestatua, Woolfen zenbait lan aztertu baikenuen bertan. Idazlearen ahotsaren grabazio bakarra da, eta The Death of the Moth and other Essays (Sitsaren heriotza eta beste saiakera batzuk) liburuan osorik argitaratu zen gero, 1942an (Woolfen ahotsaz gozatu nahi duenak klik egin dezala hemen).

OFIZIOA

“…Hitzak, hitz ingelesak, beterik daude oihartzunez, oroitzapenez, asoziazioz. Batera eta bestera ibiliak dira, jendearen ezpainetan, etxeetan, kaleetan, alorretan, hainbeste mendez. Eta horixe da zailtasun nagusienetako bat hitz horiek idaztean gaur: beste esanahi batzuekin, beste oroitzapen batzuekin biltegiratuta daudela, eta ezkontza famatu anitz egin izan dituztela iraganean. Esaterako, “incarnadine[i]” hitz bikaina: nork erabil dezake “multitudinous seas” gogoratu gabe? Garai zaharretan, jakina, ingelesa hizkuntza berria zenean, idazleek hitz berriak asmatzen ahal zituzten, eta haiek erabili. Gaur egun, aski erraza da hitz berriak asmatzea –ezpainetara etortzen zaizkigu saltoka ikuspegi berri bat begiesten edo sentsazio berri bat sentitzen dugun aldiro– baina ezin ditugu erabili ingelesa hizkuntza zaharra delako. Batek ezin du erabili hitz berri-berri bat hizkuntza zahar batean, zeren eta egitate oso agerikoa baina betiere misteriotsua baita hitza ez dela entitate ezberdin eta banandu bat, baizik eta beste hitz batzuen parte. Izan ere, hitza ez da hitz esaldi baten parte den arte. Hitzak batzuk besteenak dira, nahiz eta, jakina, poeta handi batek baino ez dakien “incarnadine” hitza “multitudinous seas” hitzena dela. Hitz berriak eta hitz zaharrak elkartzea galgarria da esaldiaren osaerarako. Hitz berriak egoki erabiltzeko hizkuntza guztiz berri bat asmatu beharko litzateke; eta hori, nahiz eta ezbairik gabe horretara helduko garen, ez da uneotan gure afera. Gure afera da ikustea ea zer egin dezakegun ingeles hizkuntza zaharrarekin, den bezalakoa hartuta. Nola elkartzen ahal ditugu hitz zaharrak antolaera berrietan bizirik iraun dezaten, edertasuna sor dezaten, egia esan dezaten? Hortxe dago koxka.

Eta koxka hori argitzen lekikeen pertsonak munduak opa diezaiokeen zernahi loria-koroa merezi luke. Pentsa dezagun zer garrantzi handikoa izango litzatekeen baldin eta irakasterik bagenu, edo ikasterik bagenu idazteko artea. Hartutako liburu bakoitzak, egunkari bakoitzak, egia esanen luke, edo edertasuna sortuko. Baina bada, hala irudi du, eragozpideren bat, oztoporen bat hitzen irakaskuntzan. Zeren, nahiz eta uneotan badiren gutxienez ere ehun irakasle iraganeko literatura irakasten, gutxienez ere mila kritikari oraingo literatura aztertzen, eta ehunka eta ehunka gazte ingelesezko literaturari buruzko azterketak gainditzen merezimendurik handienarekin, idazten ote dugu hobeki, irakurtzen ote dugu hobeki irakurtzen eta idazten genuena baino orain dela laurehun urte eskolagabeak ginenean, kritikarik ez genuenean, ikasigabeak ginenean? Ote da gure literatura georgiar modernoa isabeldarraren adabaki bat? Tira, non ipiniko dugu errua? Ez gure irakasleengan; ez gure kritikariengan; ez gure idazleengaan; baizik eta hitzetan. Hitzei egotzi behar zaie errua. Gauza guztietarik basenak, askeenak, arduragabeenak, irakasezinenak dira. Jakina, harrapatu ditzakegu eta sailkatu eta alfabetoaren hurrenkeran kokatu hiztegietan. Baina hitzak ez dira hiztegietan bizi; buruan bizi dira. Horren froga behar izanez gero, pentsa ezazue zeinen maiz, une zirraragarrietan, hitzak gehien behar ditugunean, ez dugun bat bera ere aurkitzen. Hala ere, hor dago hiztegia; hortxe dauzkagu gure esku milioi erdi hitz, alfabetoaren hurrenkeran guztiak. Baina erabil ditzakegu? Ez, hitzak ez direlako hiztegietan bizi, buruan bizi dira. Begiraiozu hiztegiari beste behin. Hor dautza inolako ezbairik gabe antzezlan bikainagoak Antonio eta Kleopatra baino; olerki xarmagarriagoak Urretxindorraren Oda baino; halako eleberriak non haien parean amateurren lardaskeria gordinak bihurtzen baitira Harrotasuna eta Aurrejuzguak edo David Copperfield. Hitz zuzenak aurkitu eta behar den ordenan jarri baino ez dugu. Baina ezin dugu hala egin hitzok ez direlako hiztegietan bizi; buruan bizi dira. Eta nola bizi dira buruan? Modu askotan eta modu bitxian, jendea bizi den bezalatsu, harat eta honat ibiliz, maiteminduz eta elkartuz. Egia da zeremoniak eta konbentzioak ez dituztela hitzak gu bezainbeste lotzen. Erret Etxekoak hitz bilauekin batzen dira. Hitz ingelesak frantziar hitzekin ezkontzen dira, alemaniar hitzekin, indiar hitzekin, beltzen hitzekin, hala egiteko txirrinta dutenean. Izan ere, zenbat eta gutxiago arakatu gure Ama Ingeles maitearen iraganean hainbat hobe andere horren osperako. Harat-honat, harat-honat dabilen dontzeila ederra da eta.

Hortaz, alferrekoa baino makurragoa da inolako legerik ezartzea halako alderrai peto-petoei. Gramatikako eta ortografiako arau hutsal batzuk dira hitzei jartzen ahal diegun muga bakarra. Hitzei buruz zera besterik ezin dugu esan arretaz begiratzen diegun bitartean bizi diren haitzulo sakon, ilun eta aldizka baizik argiztatzen ez den horren bazterretik –buruaren bazterretik–, zera besterik ezin dugu esan: hitzek gustuko dutela jendeak pentsatu egin dezan haiek erabili baino lehen, eta sentitu egin dezan haiek erabili baino lehen, baina ez beraiei buruz pentsatu eta sentitu dezan, baizik eta beste zeozer bati buruz. Txit sentiberak dira, aise kikiltzen dira. Ez dute gustuko jendeak beren garbitasunaz edo beren zikintasunaz jardutea. Ingeles Garbiaren aldeko Elkartea eratuko bagenu, beren erresumina erakutsiko lukete Ingeles Zikinaren aldeko beste bat eratuz; hortik dator egungo hizkeraren parte handi baten indarkeria antinaturala: garbizaleen aurkako protesta da. Txit demokratikoak ere badira; hitz bat bestea bezain ona dela uste dute; hitz eskolagabeak hitz eskolatuak bezain onak dira, hitz kulturagabeak hitz kulturadunak bezain onak, mailarik edo titulurik ez dago hitzen jendartean. Ez dute gustuko ezta ere luma baten puntan goratuak izatea eta banan-banan aztertuak izatea. Elkarrekin ibiltzen dira dingilizka, esaldietan, paragrafoetan, batzuetan orrialdi osoak batera. Gorroto dute baliagarriak izatea; gorroto dute dirua egitea; gorroto dute inork haiei erretolika botatzea jendaurrean. Laburbilduz, gorroto dute adiera bat zizelkatzen dien edo jokabide batean giltzapetzen dituen zernahi, aldatzea dutelako berezko.

Beharbada horixe da haien ezaugarririk nabarmenena: aldatu behar hori. Harrapatu nahi duten egia ertz anitzekoa delako da, eta ertz anitzekoak izanik garraiatzen dutelako egia hori, harat lasterka lehenbizi, honat gero. Beraz, esanahi bat dute pertsona batendako, beste esanahi bat beste batendako; ulertezinak dira belaunaldi batendako, argiak eta garbiak hurrengorako. Eta konplexutasun hori dela-eta, jende ezberdinendako adiera ezberdinak izateko ahalmen hori dela-eta, irauten dute bizirik. Beharbada, beraz, hori da arrazoietako bat gaur egun ez izateko gure artean idazten duen olerkari, nobelagile edo kritikari handirik, hitzei beren askatasuna ukatzen diegulako. Esanahi bati atxikitzen ditugu, esanahi erabilgarri bati, trena hartzeko balio digun esanahiari, azterketa gainditzeko balio digun esanahiari…”

______________________

 

[i] Macbeth, II. Ekitaldia, William Shakespeare:

“Whence is that knocking?
How is’t with me, when every noise appalls me?
What hands are here? Hah! They pluck out mine eyes.
Will all great Neptune’s ocean wash this blood
Clean from my hand? No; this my hand will rather
The multitudinous seas incarnadine,
Making the green one red”.

Bedita Larrakoetxeak honela euskaratu zuen (Euzko-gogoa, 1957): “Nondikoa ete da zartada ori? Zelan ete nago ni edozein zaratak bildurtzeko? Ze esku dira oneik? Ene! Eskuok begiak ateraten daustiez! Netun [4] andiaren itxaso nagusiko ur guztiak asko izango ete nire eskuko odola zeatz kentzeko? Ez, urak eskua garbi-bearrean eskuak itxasoak eta itxasoak gorrituko dauz, urdiña gorri-eginda”.

Posted on

Skyperen denbora errealeko Translator, itzultzaile eta interpreteentzako mehatxua ote?

Karlos del Olmo

Zer dugu aurkez, iraultza baten ala krisialdi baten hasiera? Munduan, Internetez bideo deiak egiteko 300 milioi erabiltzailek darabilten programak saialdian eskaintzen du deiak “ia” denbora errealean itzultzeko zerbitzua, ahoz zein idatziz. Alegia, corpus ikaragarri bat doan lortzeko adina lagun izango dute eskura teknologi enpresek. Ez zaio buru apurrari lar eragin behar teknologia horrek, zelan halan, itzulpengintzari eta interpretazioari astinaldi halako bat eman diezaiekeela, mundu zabaleko pertsonen arteko komunikazioari bezainbestekoa. Oraingoz, doan eskaintzen dute tresna, izena ematearen truk.

Erabiltzaileak agendako mintzakide bat aukeratu, Translator aplikazioari eragin eta ingelesaren eta gaztelaniaren arteko zubi automatizatua prest izango du, oraingoz berbeta horien bien artean besterik eskaintzen ez baitute. Argiro eta ozen samar ahoskatu besterik ez du behar… eta solaskideak handik gutxira makina bidez itzulia sintesi ahots batek esanik edo pantailan idatzita jasoko du.

Oraingoz, beste baldintza bat dugu, noraezean bere beharrekoa: sistema eragilea Windows 8.1 izatea.

Honen denaren harroinean, teknologiaren alorreko enpresek azken urteotan inbertsio handiak egindako hiru alor (militarren eta zerbitzu sekretuen diru laguntza “interesatuekin”, jakina): pertsonen ahotsa ezagutzea, itzulpengintza automatikoa eta makinek ikasteko softwarea. Erabiltzaileei zerbitzu ederra emango diete (zertan ukaturik ez, munduan hobeto elkar ulertzeko “mirakulutzat” jo liteke), baina ez da makalagoa izango enpresa eta erakunde interes biziko batzuek herritarrak kontrolpean izateko eta zelatatzeko eskura izango duten erreminta.

Teknologia hori zenbat eta areago erabili, orduan eta interpretazio edo itzulpen emaitza hobea, programa ikasiz doalako. Enpresaren azken xedea? Plataforma teknologiko eta hizkuntz pare gehiagotan erabili ahal izatea.

Hasi bidez, itzultzaile zibernetikoa elikatzeko, dagoeneko itzulita dauden webguneak, azpitituludun bideoak eta han-hemenka eskuraturiko elkarrizketak   erabili dituzte. Hortik aurrera, pertsonak irakatsiko dio programari (300 milioi lagun!). Dialektoak, aldakiak, ahoskerak eta abar gorabehera ikasiko bide du, ikasi ere.

Doan jaso dituzte pertsonek eskuzabal emandako elkarrizketak, ahotsa ezagutzeko eta aldi baterako (edo esan “ostekotxo”) itzulpen eta interpretazio motorrak elikatzeko, audio fluxua testu bati atxiki ahal izateko eta hura beste hizkuntzara itzuli ostean, ostera ere irteerako audio bihurtzekoak. Zimenduan, estatistikan oinarrituriko ereduak erabiliko ditu makinak ahozkoaren eta idatzizkoaren arteko aldaketetarako.

Ez da urrunegi joan behar irudimenean laster interpretazio kabinetan robot laguntzaileak interpretatzen irudikatzeko, pertsonen ondoan (edo beraiek bakarrik, pertsonarik gabe).

Hona hemen bideo bat, horren erakusgarri. Bakoitzak bere ondorioak atera ditzala. Beharbada, laster batean, sistema hori eguneroko lanean erabiliko dugu euskal interpreteok, kabinako laguntzaile moduan erabili ere.

Posted on

Olentzerori*

Maialen Berasategi Catalán

Esaten dute eskatzea libre dela, baina, egun hauetan, egutegia hezur eta azal, ematen du libre ez baizik nahitaezkoa dela eskean eta elkarri opaka aritzea. Beraz, txintxo-txintxo, hona hemen aurtengo zaparrada:

Lan pixka bat, arren, denbora gehiegi eta lanik batere ez dutenentzat, eta denbora pixka bat, jakina, lan gehiegi eta denbora gutxiegi dutenentzat, eta, zer arraio, erretiro oparoa ere bai erretiratzeko parada eta gogoa dutenentzat; ez dakit guk halakorik izango dugun –parada, esan nahi dut–.

Irria franko, arren. Eta poza –poxarekin ere, agian, aski–: hitz bat euskaraz sekula erabili ote den duda egin eta Orotarikoan aurkitzean pizten den poztxo ia euforiko hori, eta esaldi luze txorixoz beteak txukuntzea eta jostea lortzen denean pizten dena, eta herriko kartelak txukun demonio ele biz daudela ikustean izaten den gogoberotasuna, eta hizkuntza estandarizatzen diharduten eragileak hitz edo esamolde baten inguruan ados jartzen direnekoa…

Ez dut eskatuko euskal literatur itzulpenak best-seller izan daitezen –azken batean, barkatu, baina, aitor dezagun, nahiko gustura ibiltzen gara gure ñimiñotasunean, masibokerietatik aparte–, baina, tira, amesten hasita, hobe ametsetan ere xuhur ez izatea, eta eskatu nahi diet munduko asmatzaileei sor dezatela txerto edo ukendu edo dena delako bat irakurleek euskal itzulpenei dieten alergiatxo hori sendatzeko.

Betoz txoko birtual honetara eta beste guztietara baieztapen adina galdera, erantzun-saio, eztabaida –konstruktibo–, eta, batez ere, ahots, mihi eta esku gehiago, baita beti isil-isilik gelditzen diren horienak ere…

________________________________

*Olentzero hautatu dut, baina, askoz ere originalago izateko arriskurik gabe, izan zitezkeen Errege Magoak, edo Mari Domingi, edo Bizarzuri, edo Befana sorgina, edo izarren hauts urruna, edo norberari probetxuzkoago zaion izaki erreal edo alegiazko hori.

Posted on

Ahal dela, libre eta alai

Bego Montorio Uribarren

Kaka putza, sarerako konexioa ez dabil!

Lanari ekin behar, eta konexiorik ez; kontu larria itzultzaile batentzat, inola ere.

Enegarrenez egin du proba: ordenagailua amatatu, entxufe guztiak atera, minutu bat itxaron, atzera ere entxufeak sartu, trastea piztu berriro eta… ezer ere ez. Kaka zaharra! Internet zerbitzuko enpresakoekin hitz egin beharko du.

‑ Ederra kalbarioa! ‑entzungailu automatiko bati hitz egin, itxaron, gauza bera behin eta berriro errepikatu makinari, eta, halako batean, lortuko du ulertu-edo egingo dion pertsona batekin zuzenean berba egitea‑. Horixe bakarrik behar zuen orain. Pentsatze hutsak atzerakada ematen dio, alabaina, behar-beharrezkoa du konexioa. Arnasa hartu, eta matxuren saileko telefono zenbakia markatu du.

Kontsulta euskaraz egin nahi baduzu, sakatu bat, esan dio ahots grabatu batek, eta hala egin du gure itzultzaile txintxoak; suerte apur batekin, operadore guztiak ez dira okupatuta egongo, bestela, berriro deitu beharko du, ea “bi” sakatuta kasu egiten dioten. Deformazio profesionala zer den, mezutxoa normal esanda dagoela ohartu da, euskaraz eta euskarazko doinuaz. Gero eta ohikoagoa, ala oraindik ere salbuespena? bere buruari galdetzeko denborarik gabe sakatu behar izan ditu beste hiruzpalau tekla, eta, azkenean, grabatu gabeko ahots batek hitz egin dio.

Gaztea da, eta buruz ikasitako agur esaldi kalko-oker-ortopediko batzuk esan dizkio; grabatutako mezua baino mila aldiz artifizialagoa da Dabid, Mikel edo dena delako hori. Berriro hartu du arnasa sakon gure itzultzaile sufrituak, eta Iban Zalduari noizbait irakurritakoa etorri zaio gogora. “…uste dut hasi behar genukeela alaitasun osoz literatura egiten”.

‑ Literatura bakarrik?, ekar dezagun alaitasuna konexio-matxuraren inguruko elkarrizketetara ere ‑pentsatu du, eta alaitasun osoz euskaraz hitz egiteko deliberoa hartuta, buru barneko “zuzenketa” modua desaktibatu du.

Erraz joan da handik aurrerakoa; halako menura sartu, hango pestaña hura klikatu, aldatu beste laukitxo hartakoa… Hizkuntza kontu guztiak ahaztuak ditu ordurako gure itzultzaileak, enpresak buruz ikasarazitako lelokeriak bazter utzita berez ari baita orain teknikaria, normal, alaitasunez ez bada, askatasunez; eta goizeko bigarren esaldi lapurtua gogoratu du orduan tradutoreak, Le Canard enchainé aldizkariko izenburuaren azpian agertzen den hori: La liberté de la presse ne s’use que si l’on ne s’en sert pas.

La liberté ne s’use que si l’on ne s’en sert pas, laburtu du buruan, eta otu zaio hizkuntzak ere askatasunaren antzekoak direla, erabili ezean baino ez direla higatzen.

Konponduta dago arazoa, berreskuratu du konexioa, heldu da lanean hasteko unea. Frantsesezko l’on ne s’en sert pas hots segida horrek sortzen dion oihartzun bitxia belarrian eta user aditzaren ordezko egokiena hondatu ote den (gastatu? alferrik galdu?…) buruan bueltaka, postan itzulgai berriren bat sartu ote zaion begiratzen hasi da.

___________________________

P.S.: Bolada baterako, hau duzue nire azken artikulua, bada-eta sasoia lekukoa beste bati pasatzeko. Mila esker txoko hau posible egiten duzuen guztioi, eta hamaika mila esker gehiago egunero-egunero lan isil bezain ezinbestekoan ari zareten kudeatzaileoi. Adiorik ez.

Posted on

Leku-izenak daramatzaten termino sintagmatikoen idazkeraz

Igone Zabala Unzalu

Osasun-alorreko termino-sorkuntzan funtsezko prozesua da sintagmazioa, eta alor horretako profesionalak gai izan behar dira termino konplexuak eraikitzeko eta deseraikitzeko haien diskurtsoak egokiro garatuko badituzte. Hiztegiak, datu-base terminologikoak eta corpusak erabiltzen irakasten diegu ikasleei baina, jakina, euskarazko terminoak sortzeko bideak ere irakatsi behar dizkiegu, askotan behar dituzten terminoak ez baitituzte aurkituko kontsulta-baliabideetan. Zenbaitetan, behar dituzten terminoen zatiak (edo zati batzuk) aurkituko dituzte, eta gai izan beharko dira zati horietatik abiatuta termino konplexuak osatzeko. Beste batzuetan, aldiz, behar duten terminoa habiatua duen termino konplexuago bat aurkituko dute eta, orduan, deseraikitzen eta osagaiak egokiro berrerabiltzen trebatu beharko dira. Horretaz guztiaz gain, hiztegi eta datu-base terminologikoetatik lortzen duten informazioa kritikoki aztertzen eta balioztatzen trebatu behar ditugu ikasleak; izan ere, zenbaitetan terminoak eraikitzeari eta deseraikitzeari buruz irakasten dieguna kontraesanean sartzen da kontsulta-baliabideetan aurkitzen dutenarekin. Hitz elkartuen idazkerari buruz aritu nintzen aspaldian blog honetan. Oraingoan hitz-elkarketaren eta sintagmazioaren arteko mugez eta horiek idazkeran duten islaz arituko naiz.

Osasun-alorreko terminologiari berariaz erreparatzen badiogu, berehala konturatuko gara protagonismo handia hartzen dutela lekua eta denbora adierazten duten izen arinek (aurre, atze, gain, azpi, arte, ondo…), eta izen horien ezaugarri bereizgarrienetako bat da hitz-elkarketaren eta sintagmazioaren arteko zalantzak eragiten dituztela. Leku-izenek izen-elkartuak osa ditzakete, baina baita postposizio konplexuak ere:

[Etxaurre]I-a garbitu behar dugu.

[Etxe]I [aurre-an]P dago.

Hartara, -ko leku-genitiboa gaineratzen diegunean, oso antzekoak diren sekuentziak lortuko ditugu, eta idazkerak bide batetik edo bestetik eramango du gure kontzeptualizazioa. Etxaurre izen elkartutik abiatuta, etxe aurreko espazioa izendatu eta fokalizatzen dugu eta etxea, berriz, bigarren planoan geratzen da. Aurrean postposizio konplexua erabiltzen dugunean, aldiz, etxea erabiltzen dugu kokapenaren erreferentzia bezala.

[Etxaurre]I-ko eserlekua.

[Etxe]I [aurreko]P eserlekua.

Kontzeptu anatomikoak euskaraz egokiro islatzeko garrantzi handikoa da goiko adibideetan egin dugun bereizketa. Azter ditzagun euskarazko zenbait termino, Giza Anatomiaren terminologia akademikoaren erreferentziatzat hartzen den Terminologia Anatomica (TA) lanetik hartuak. Leku-izenak daramatzaten izen elkartuak erabili dituzte anatomistek berezko kategoriadun espazio anatomiko bat bereizten dutenean (belaunatze, oinazpi, hezurrarte). Halako espazio anatomiko bereizirik ez dagoenean, aldiz, kokapenaren erreferentzia ematen duen izena (baraila, betazal, metakarpo) eta kokapena adierazten duen postposizioa (atzeko, azpiko, arteko) bereiz erabili dituzte.

Baraila atzeko zaina                                     ‘Vena retromandibularis’

Belaunatze-zaina                                         ‘Vena poplitea’

Betazal azpiko ildoa                                     ‘Sulcus infrapalpebralis’

Behatzen oinazpiko aurpegiak                  ‘Facies plantaris digitorum’

Metakarpo arteko giltzadurak                    ‘Articulationes intercarpales’

Hezurrarteko metakarpo-lotailuak         ‘Ligg. metacarpalia interossea’

Metakarpoaren hezurrarte-espazioak     ‘Spatia metacarpalia interossea’

Aipatu beharrekoa da euskararen logikatik areago trinkotu litekeela azken terminoa eta Metakarpoaren hezurrarteak egin diskurtsoan. Nolanahi ere, pentsa daiteke TA bezalako erreferentzia-terminologia euskarara ekartzeko garrantzitsutzat hartu dela erreferentzia-denominazioan egitura bakoitzaren hiperonimoa (espazio, zain, giltzadura, lotailu…) gordetzea.

Deskribatu ditugun irizpideek sendo dirudite euskararen sistemaren logikatik begiratuta, baina hiztegi eta datu-base terminologikoetara jotzen dugunean, berehala aurkituko ditugu inkoherentziak. Esate baterako, ‘hemorragia intraparenquimatosa’ euskaraz emateko argibideen bila Euskaltermera jotzen badugu, termino hori osorik ez, baina ‘hematoma parenquimatoso frontal’ aurkituko dugu, honela emanda #parenkima-barneko hematoma frontal. Nolanahi ere, parenkima-barne espazio anatomiko modura bereizten ez delarik, bereiz idaztekoa litzateke euskaraz eman nahi dugun sekuentzia: parenkima barneko odoljario.

‘Dispositibo intrauterino’ terminoaren ordainen bila Euskaltermera edo Elhuyar Hiztegietara jotzen badugu, umetoki barneko gailu aurkituko dugu. Baina Zehazki hiztegira edo 5000 hiztegira joz gero, #umetoki-barneko gailu aurkituko dugu, idazkera desegokia, osasun alorreko adituek ez baitute bereizten umetoki-barne izeneko espazio anatomikorik.

Denbora-kokapena adierazten duten modifikatzaileen kasua antzekoa da, eta hiztegietan aurkitzen ditugun baliabideak ez dira beti erabat koherenteak. Demagun ‘depresión postparto’ terminoaren euskal ordainaren bila ari garela. Elhuyar hiztegietan ‘postparto’ sarrera bilatuz gero, zenbait datu argigarri aurkituko ditugu. Hasteko, ikusiko dugu ‘postparto’ izena edo adjektiboa izan daitekeela gaztelaniaz, eta izenerako erdiondo edo sabelondo izen elkartuak proposatzen dituela hiztegi horrek. Izan ere, haurdunaldi prozesuetan osasun-alorreko profesionalek bereizten dituzten faseetako bat da umeaz erditu ondorengo denbora-tarteari dagokiona. Adjektibo kategoriako sarrerarako, aldiz, erdiondoko eta erditu ondorengo baliokideak eta erditu ondorengo depresioa adibidea aurkituko ditugu. Erdiondo izenaren bidetik, erdiondoko depresio termino trinkoagoa ere osa liteke hiztegiak ematen duen informazioa egokiro erabilita. Zehazki hiztegian eta 5000 hiztegian, ‘postparto’ sarrera kontsultatzen badugu, erditzeondo izen elkartua aurkituko dugu eta, Zehazki hiztegian, gainera, “depresión postparto, erditzeondoko beheraldia” adibidea ere aurkituko dugu, behar dugun terminoaren ordain egokia osatzen lagunduko diguna. Euskaltermera jotzen badugu, aldiz, ez dugu aurkituko termino sintagmatikoaren ordainik, eta ‘postparto’ sarreraren ordain modura erdiondoko baino ez dugu aurkituko. Bereziki harrigarria da emaitza hori, terminoak izen edo izen-sintagma kategoriakoak izaten baitira eta, beraz, datu-base terminologiko batean izen(-sintagma) kategoriako sarrerak aurkitzea espero baitugu, alegia, erdiondo / erditzeondo edo erdiondoko depresio / erditzeondoko beheraldi modukoak.

Bukatzeko, ‘stress post-traumático’ terminoaren euskal ordainaren bila abiatzen bagara, aztertzen ari garen hiztegietatik, Euskaltermen baino ez dugu euskal ordainik aurkituko: trauma-ondoko estres. Antzeko egiturako beste termino bat ere aurkituko dugu: traumaosteko hezur-atrofia ‘atrofia ósea post-traumática’. Kasu honetan, ez dugu horren garbi osasun-alorreko profesionalek traumaoste edo trauma–ondo esan ahal zaion fase bat bereizten ote duten, baina ez da pentsaezina, eta euskararen sistemak bidea ematen du horretarako. Ingelesez ere posttraumatic stress moduko terminoak ez ezik, post trauma stress disorders, post-trauma support, post-trauma patients edo post-trauma psychosocial training bezalakoak ere aurki ditzakegu Interneten, izen modura ere lexikalizatzen dela agerian uzten dutenak. Nolanahi ere, hiztegietan trauma baten osteko garaia adierazteko traumaoste edo trauma-ondo izen elkartu lexikalizatua jasotzeko intentzioa egonez gero, uste dugu lagungarria litzatekeela termino sintagmatikoen abiapuntutzat hartuko liratekeen termino monolexiko horiek ere kodifikatzea, kontsultagileei erabilitako erabideaz jabetzeko aukera eskaintzeko.

Laburbilduz, osasun-alorreko ikasleei, hiztegiak eta datu-base terminologikoak kontsultatzen irakatsi behar diegu baina, horretaz gain, trebatu behar ditugu termino sintagmatikoak aztertzen, egokiro eraikitzen eta deseraikitzen eta, bestalde, trebetasun horiek baliatzen hiztegi eta datu-base terminologikoetako informazioa kritikoki aztertzeko eta balioztatzeko. Lagungarria litzateke hiztegigileek ere behar horien kontzientzia hartzea, eta sarrerak, azpisarrerak eta adibideak prozesu horiek aintzat hartuta diseinatzea.

Posted on

(…)

Iñaki Segurola

Nere lagun bati galdetu dio norbaitek –oso nor ez den norbaitek?, noregia den norbaitek?– ea frantsesezko il pleut edo ingelesezko it’s raining itzultzerakoan, jatorrizko esaldietako il eta it kontuan izanik, sujeturen bat eduki edo gorde behar ote lukeen itzulpenak ere. Galdetzea libre da: zer egingo diogu ba?

Goiko esaldi horietan, besterik badirudi ere, ez dago sujeturik, egilerik edo holakorik batere. Galdetu ezkero zer diren edo zeri dagozkion il edo it, ez dago erantzunik; ez dute seinalatzen errealitateko inongo zerik. (Il-ek ez dakar deus hiztunaren gogora; alegiazko elle batek, aldiz, eme ezezagun baten bila jarriko gintuzke, alfer-alferrik.)

Jakingarriak dira Aita Villasanteren honako hitz hauek (Kristau fedearen sustraiak: I. Jainkoa, 31 or.): “Antziñateko gizonek (…) uste zuten Jainkoren bat zebillela euria egiten. Orregatik esaten zuten: Jupiterrek euria ari du”. Hitz okerrak dira, fedeak okertutako hitzak. Iuppiter tonat modukoak ez bide ziren hizkuntza arrunt edo naturalekoak, baizik-eta, deus izatekotan, pentsamolde poetiko edo mitogin batek “osatutako” esaldiak.

Izan ere, hizkuntza gehienetan daude “osatu gabeko” esaldiak, gertakari natural edo eguraldiaren ingurukoak mintzagai direlarik. Formalki egite bat adierazten duten esaldiak dira, baina egilerik ametitzen ez dutenak. Zenbait hizkuntzatan, gisa honetako esaldietan ‘mundu’, ‘kanpo’, ‘zeru’ edo ‘egun’ esanahia duten hitzak ageri omen dira “sujetu” gisa, baina itxura hutsekoak omen dira sujetu horiek, frantsesez sujet apparent edo ingelesez dummy subject deitzen direnak, goiko il eta it-en tankeratsukoak.

Osatu gabeko esaldiekin ezin etsi dutenek, osotasunari uko ezin egin diotenek (osasuna osotasunaren baitan jartzen dutenek?) hitz mirarizko bat astindu ohi dute holakoetan: eliditu. Eta orduan, ahotan darabiltzagun esaldi horietan zerbait “eliditua” egongo litzateke; hots, zerbait egongo litzateke eta ez litzateke egongo. Metafisika gramatikal honen arabera, zerbait dago (han nonbait, “sakoneko egituraren batean” edo), baina zerbait hori esan gabe utzia dago: Jainkoa, Natura, Urtzi, NASA edo beste aukerako izaki ahaltsuren bat legoke esan gabe utzia, gure esku ez dauden gertakarien sujetu moduan. Ezin litekeen gauza da: esan gabe uzten denak esan litekeena eta esana ere izan behar luke inoiz, eta bistan da ez dela hola.

Etsi beharra dago osatu gabeko esaldi horiekin; etsi beharra dago osatu gabeko mundu batekin. Noiznahi diogu Euria ari du eta ez zaigu buruan pasa ere egiten nork? galdetzerik; edo Euria dakar (XVI. mendean ageri dira jadanik Euridakar eta Euridakargaina leku-izenak, aurkintza euritsuaren seinalagarri noski); eta mendebaldean Euria da diote eta ez dute galdetzen zer?; eta Euria ari da ere esaten dute beste batzuek eta ez dute galdetzen zertan?…

Eta beti esaten dugu ari duela eta sekula ez ari dutela, ari dugula edo ari dudala. Zer haundiuste edo ahaluste litzateke hori? Zein psikodiagnostikoren azpian eroriko lirateke holako esaldien esaleak? (Ustez eguraldian eskua sartzeko ahala duten mundu zabaleko euri-dantzariak, gure arteko errogatiben eta konjuruen egileak, Mexikoko tiempero eta granicero-ak eta gainerako abarrak ez dut uste iritsi direnik sekula euria edo dena delakoa “ari dutela” adieraztera.)[1]

Ari du, egiten du, botatzen du, atertzen du, jasotzen du, zabaltzen du, argitzen du, iluntzen du…; zeratzen du, baina ez du ezerk zeratzen. Sujetuaren galera edo hondamendia ikus liteke hor. Gure euskara honek ia gramatikaren beraren kontra itxuratzen du osatu gabeko mundu edo azpimundu bat; egilerik gabeko ingurune berezko bat, inoren esku ez dagoena. Ezin sustantibatu litekeen ezerez bat ageri zaigu sujetu gramatikalaren lekuan; zeharoko ixiltze bat, hezi ezina, izendatu ezina.

Pena da esaldi sujetumotz hauek eguraldiaren ingurukoak izatea gehienbat. Hizkuntzan nik aginduko banu, gorputzaldi, hizketaldi, bizialdi eta beste aldi eta alde askotara zabalduko nituzke. Euskarazko egunkaria itxi zuteneko Gezurra ari du polit hura datorkit gogora: jakin nahi nuke, itzultzaile jaun-andreok, zein hizkuntzak adieraz lezakeen holako zerbait euskarak bezain ederki eta xinpleki[2]. Nolanahi ere, ohartxo bat justiziaz gose eta egarri direnentzat: kontuan hartu beharrekoa da holako esaldi batek hutsik uzten duela sujetuaren, hots, egilearen, hots, errudunaren lekua.

Buka dezagun gure zera ixil hori dastatuaz:

(…)

_________________________________________________

[1] Jakina denez, ero askotxok deklaratzen dute –normaltzakoek ez dute deklaratzen: horixe da aldea– Napoleon edo Jainkoa (edo beste baliokide eguneraturen bat) direla. Nekez adituko dugu, ordea, ero batek Euria ari dut edo I’m raining esan duenik. Eromena, hizkuntzaren aiekatik begiraturik, izenen maila axalekoan gelditzen da eskuarki, eta ez da gramatikazko sakonuneetara arrimatzen.

[2] Eguraldia “goiko” zerbait dela esan genezake, edo nagusiki goietako gorabeherek markatzen duten zerbait. Gezurra ari du esaldiak goietatik –erakundeetatik edo– gezur-botaka ari direla iradokitzen du neretzat. Bestalde, aitatzeko modukoa iruditzen zait oraintsu Hernaniko herrian egin den Euskara ari du ekitaldia, “euskaraz bizitzeko eguna”, erakunde politiko-kultural-hezkuntzakoek antolaturik. Eta bai, trixtea da, baina halaxe da: herri gehienetan, euskaraz bizi direla itxuratzeko, goietatik bota beharra dago euskara jendeen aho-mihietara.

Posted on

Zuzentzailearen betaurrekoak

Esti Lizaso

Lokalizazioak prozesu industrialean barneratu du itzulpena. Eta industrializazio horrek asko baldintzatu ditu alor honetako itzultzaile eta zuzentzaileen lanak.

Berezitasunetako bat ekoizpen-kateko urrats bilakatu izana da. Azken produktuaren atal bat gehiago balitz bezala dago ikusita eta, ondorioz, gainerako urratsen faktore berberak hartzen dira kontuan itzulpenak izango dituen egutegia, aurrekontua, azpiegitura, etab. erabakitzerakoan. Eta lehentasunak ere oso baldintzatuta egon litezke, besteak beste, produktua lehiakideek baino lehen kaleratzeko presak edo, beste urratsen batek duen kostuaren eraginez, geratzen den diruarekin kalitatea bermatzeko egin daitekeen gehienezko inbertsioak.

Lehentasunak lehentasun, beti hartzen dira kalitatea bermatzeko gutxieneko neurri batzuk. Nagusiki, itzulpenok 20 edota 40 hizkuntza baino gehiagotara egiten direlako gertatzen da hori eta, horrenbestez, ekoizleak edo itzulpenen kudeatzaileak ezin izaten duelako jakin xede-hizkuntza gehienetan kaleratuko duen produktua onargarria den ere.

Zuzenketak ezinbestekoak dira, beraz, lokalizazioan. Baina, hizkuntza-aniztasuna dela eta, zuzenketa-prozesua unibertsalizatu behar izan dute, hizkuntza guztietan irizpide, akats-mota eta larritasun-maila berberak erabilita ebaluazioen parekotasuna ziurtatzeko. Zuzentzaileek inprimaki moduko batzuk bete behar izaten dituzte, testuan egindako aldaketak goiko irizpide horien arabera banan-banan azaltzeko, bezeroek eta itzultzaileek arazoak ulertu eta aztertu ahal izan ditzaten. Eta lortutako emaitzekin eraginkortasun- eta egokitasun-azterketak egiteko.

Baina, zuzentzen hasi aurretik, ezinbestekoa da prozesuko zer unetan gauden jakitea. Lokalizazioan, bi zuzenketa mota nagusi bereizten dira: ekoizpen-prozesuan bertan egiten direnak eta produktua kaleratu ondoren egindakoak. Mota desberdintzat hartzen dira, ez baitute zerikusirik bataren eta bestearen helburuek, ezta zuzentzaileek lanean ari direla kontuan izan beharreko ikuspegiek ere.

Ekoizpen-prozesuan bertan egiten diren zuzenketak itzulpenaren atzetik egin ohi dira. Bitartekari-kopuruaren arabera, lankideen artean egin ohi dira itzulpena eta zuzenketa askotan. Beste batzuetan, berriz, multinazionalak nahiago izaten du bi agentzia edo autonomo desberdin kontratatu, bata itzultzeko eta bestea zuzentzeko, objektibotasuna mantentzeagatik. Kontuak kontu, itzulpen eta zuzenketok egiterakoan gauza bakarra izan behar da buruan: ahalik eta produktu onena kaleratuko dela ziurtatzea.

Itzultzaileek eta zuzentzaileek eskutik egin behar dute lan. Itzultzaileak produktuaren azken bertsioa idazten ariko balitz bezala egin behar du lan. Zuzentzaileak, bere aldetik, itzultzerakoan ihes egindako akatsak zuzendu, estiloaren eta terminologiaren koherentzia mantendu dela ziurtatu beharko ditu. Zuzenketa egiterakoan, nahi adina sartu ahal izango da testuan, produktuaren onerako bada. Eta akatsak erregistratzerakoan ia irakasle moduan jardun beharko du, lankideari haren ahuluneak konpontzen laguntzeko eta produktuak amaieran zer itxura izan beharko lukeen irakasteko. Pixkanaka, bezeroak eskatutako estilo eta kalitatera iristea izango da bien ala bien helburua.

Produktua kaleratu ondoren edo amaitutzat emandakoan ere egiten dira zuzenketak. Baina zuzenketok guztiz bestelakoak izaten dira. Kasu horietan zuzentzaileak ebaluazio-lana egiten du nagusiki. Eta prozesuaren arabera bi gauza desberdin ebalua ditzake: produktuaren egokitasuna ala itzultzaileen profesionaltasuna. Zuzenketokin produktu egoki bat kaleratu duela ziurtatzen eta ekoizpen-prozesuan egin diren akatsak identifikatzen saiatzen da bezeroa, hurrengo bertsioari ekin aurretik arazo horiek errepikatzea ekiditeko neurriak hartu ahal izateko.

Horregatik, lanean hasi aurretik, zuzentzaileek garbi izan behar dute zuzenketa horietako zeini egin behar dioten aurre. Horren arabera, izugarri aldatuko baitira inprimakian erregistratuko dituzten zuzenketak eta akatsak sailkatzeko era.

Demagun jatorrizkoan “datuak ezabatuko dira” jartzen zuela eta itzultzaileak “datuak ez dira ezabatuko” ezarri duela itzulpenean. Akats horren larritasuna erabakitzerakoan, ebaluazio garaia bada, akatsa larritzat jo behar da, produktuan arazo larri bat eragin duelako eta erabiltzaileek datuak gal ditzaketelako itzulpen-akatsaren ondorioz. Lankide bat zuzentzerakoan, ordea, akatsa markatuko dugun arren, larritasun-maila txikiago bat aukeratu behar da, edonori erraz gerta dakiokeelako bizkorregi irakurtzeagatik edo esaldia berridazterakoan hitzen bat jan delako.

Idazketa- eta gramatika-akatsen kasuan, adibidez, aditz laguntzaileren bat oker erabili bada edo ortografia akats bat egin bada, lankideari akats larritzat markatu behar zaizkio, jakin beharko lituzkeen gauzak direlako, baina ebaluazio garaian ez dugu horren larritzat emango, produktuaren osotasunean duen eragina larria ez delako (akatsaren arabera, noski).

Aldaketa subjektiboagoei dagokienez, ekoizpen-garaian, estiloa konpondu egin behar da, eta hobekuntzak egin. Aldaketok “akats” moduan sailka daitezke, gainera, baldin eta bezeroaren estilo gidaren aurka badoaz; itzultzaileak akatsetik ikas dezan eta etorkizunean horrelakorik errepika ez dadin. Ebaluazio garaian, aldiz, nabarmenak badira soilik erregistratu behar dira horrelakoak eta, beti ere, “hobekuntza” gisa; ez baita txikikerietan sartzeko garaia.

Gauzak era batera edo bestera ikusten omen dira, begiratzeko erabiltzen den kristalaren arabera. Bada, lokalizazio-lanak zuzentzerakoan, ezinbestekoa da lanean hasi aurretik prozesuko zer zatitan gauden eta zuzenketa norentzat eta zertarako egin behar dugun ulertzea. Testuari ekin aurretik zer betaurreko jantziko ditugun erabakitzeko: irakaslearenak ala epailearenak.

Baina bada guztiok, itzultzaile nahiz zuzentzaile, uneoro buruan izan behar dugun zerbait: gure helburua euskal erabiltzaileei ahalik eta produktu onena eta euskara txukunena eskaintzea da; bezeroaren estilo-gida eta eskakizunen azpitik, eta bitartekarien arteko gerra guztien gainetik.

Posted on

Oraiengo Gregoria

Gorka Lekaroz Mazizior

Larunbe izeneko herrixka Irurtzundik hurbil dago; bost minutu eskas, errepide zaharrean barrena Iruñerantz abiatuta. Urrun ditu hala ere hiriguneko kale-giroa eta autobideko ibilgailuen orroa.

50 bat biztanleko herri txiki baketsua da Larunbe. Are txiki eta baketsuagoa ondoko Oraien, aspaldian herria izanik gaur Larunbeko auzunetzat doi-doia jo daitekeen etxe-multzo apala, ia eraitsia. Hantxe bizi izan zen Gregoria, herriko azken euskaldun zaharra; Itza bailara osokoa ere bai, antza.

Itza ez da ibarra, zendea baizik; latinezko centenam omen du izenak oinarri, Erromari ehun gizaseme emateko gauza zen eremua biltzen zuelako-edo. Bost zendea izan ditu mende luzez Nafarroak Iruñe inguruan: Itza, Oltza, Antsoain, Galar eta Zizur; bakar batean ere ez da berezko euskara gogoan duenik gelditzen eta Itza izan zen euskalkia ahaztu zuen azken-azkena. Zia eta Aginaga herriak hain zuzen ere; eta haiekin batera, Larunbe. 70 urte inguruko herritarren umetako oroitzapenetan Larunbeko eta Oraiengo emakume bana ageri dira, euskaraz solasteko igande eguerdiak baliatzen zituztenak, mezatan baino ez baitzuten aste osoan elkar ikusten. Larunbeko anderea —herriguneko hondar euskaldunetako bat— eta Oraiengoa ehunka metro batzuk baino ez zituzten banantzen; baina egiaz sakonagoa izan zen XX. mendean zehar herrigunearen eta auzunearen arteko aldea, hizkuntzari dagokionez behintzat.

Gregoria duela 102 urte Oraiengo Seonserenan jaio zenerako ez zen haur ez gazte euskaldunik Larunben, puska bat lehenago erdaldundu baitzen gunea hurbileko auzoa baino. 1935ean herri osoko 24 etxeetarik euskaraz lautan mintzo zirela jaso zuen Aingeru Irigaraik, eta gainerakoetan 50 urtetik gorakoek baino ez zekitela, eta erabili ere ez zutela erabiltzen. Oso litekeena da euskarari hobekien eusten ari zitzaizkion lau etxe haiek Oraiengo laurak izatea. Seonserena, behinik behin, bazen haietako bat.

Izan ere, Larunbeko herrigunean XIX. mendea amaitu aurretik eten zen euskararen jarraipena; horrenbestez, XX. mendean munduratutako lehendabiziko larunbearrek euskaraz entzuten zituzten tarteka aita-amak baina arrotz sentitzen zuten haiengandik jaso ez zuten hizkuntza hura, herrian azkar asko gibelka zihoana. Hala ziurtatu didate egungo adinekoek, 1910eko hamarkadan jaiotakoen seme-alabek: gurasoak erabat erdaldun hazi ziren XX. mende hasierako Larunbe hartan.

Ez ordea herrikoek begi-bistan zuten auzunetxoan. Baserrikotzat zituzten Larunben Oraiengoak haien euskararengatik —nahiz eta kanpotar batentzat, seguru asko, batzuk besteak bezain ‘baserriko’ izango ziren—. Auzoak apenas eutsi zion aspaldiko hizkuntzari herriak berak baino belaunaldi pare bat gehiago; aski izan ziren, ordea, erdaldunduek euskaldunak desberdin sentitzeko; baita, antza denez, haiek desberdin sentiarazteko ere.

Horixe gertatu zitzaion Gregoriari. Eskola bakarra zuten Larunbe eta Oraiengo neska-mutilek; Larunben, jakina. Hara joaten zen 1920 aldera Oraiengo neskatoa, Seonserenako alaba bakarra. Eskolan zer irakatsi zioten ez dakit; erakutsi bai behintzat besteen mesprezuak eragindako lotsa zer zen. Burla egiten omen zioten Larunbeko umeek Gregoriari, eskolaratzen zen haur euskaldun bakarrari; eta maistrak berak ere bai. Hark Gure Aita esateko eskatzen zionean euskaraz ematen zuen Gregoriak, aita-amek irakatsi bezala, eta irri egiten zioten denek. Izango al zen eskola-umeen artean ordurako erdaldundutako bizilagun oraiendarrik? Hori ez dakit. Bai, ordea, goiz ikasi zuela Gregoriak etxetik atera orduko euskaragatik barregarri sentitzen.

Gregoriaren semeak kontatu dizkit hemen idatzi ditudanak; gizon hau erdaldun hutsa da, amak ez baitzien seme-alabei euskararik irakatsi nahi izan. Ez da harritzekoa. Zoritxarrez, Larunbekoa bezalako jokabide haiek –sarritan eskola inguruan gorpuztuak, baina ez han bakarrik- arrasto sakona utzi zuten herri askotako azken belaunaldi euskaldunak etxeko hizkuntzari begiratzeko moduan eta euskararen jarraipenean. Gauza ezaguna da hori eta adibide ugari daude. Duela 70-75 urte, Erronkariko Bidankozen, azken labealdi euskalduneko aiton-amonekin hazi zen Lengorna etxeko Evaristo haurtxoak euskaraz irakasteko eskatu zion inoiz edo behin aitonari. El vasco no te va a servir para nada, erantzuten zion hark. Arriasgoitiko Urrizelkin bizi den Luisek ere gogoan ditu Anueko Etsainen jaiotako amona euskalduna, eta Esteribarko Erreara ezkondu ostean izandako alaba, Luisen ama, urteen joanean erdaldun eta euskararen aurkako hazi zena. Aipatu ditudan herri guztietan bertako euskararenak egin du. Horrelako zenbat adibide bildu ote dira, eta zenbat ote daude oraindik biltzeko!

Duela hamarkada bat hil zen Oraiengo Gregoria Itzako hondar euskalduna izan omen zen, baina ez Itzako euskara ahaztu zuen azkena: burua zeharo galduta eman zituen hil aurreko urte luzeak. Gaixotasunak harresi bat eraiki zuen Gregoriaren eta bere oroitzapenen artean; euskaragatik bestek eragindako ondoeza eta lotsa ere eramango zituen behintzat.

Hizkuntza gizakion arteko zubiak eraikitzeko sortu dugun tresna paregabea da, baina hizkuntzak harresi bihurtzen ditugu sarritan, haiek ere gaixotasunak bailiran.

Posted on

Arituak direnen esanak laburbilduz

Koro Garmendia Iartza

Atsegin handiz irakurtzen ditut itzulpengintzan urteak daramatzaten gizon-emakumeei egindako elkarrizketak, ekarpen mamitsua egiten duten irakasleak balitut bezala. Hangoak edo hemengoak izan, hizkuntza batekoak zein bestekoak, denak iruditzen zaizkit olatuen eta iluntasunaren erdian bide-erakusle diren itsasargi. Lanbide honetan, erronka, zalantza zein ikuspegi bertsuak ditugu guztiok, eta lagungarria iruditzen zait urteak joan eta urteak etorri hizkuntzaren erraietaraino jo dutenen gomendioak aintzat hartzea.

Horien guztien artean, badira esanguratsuak, argigarriak, bereziak edo gustagarriak iruditu zaizkidan hiruzpalau printza, eta, hain zuzen ere, horiek adieraziko dizkizuet ondoko lerrootan, zuek ere gogoetagai izan ditzazuen.

-Eskarmentua baino irakasle hoberik ez da

Egia baita ikasketak garrantzitsuak direla, baina ikasbidea ez da hor amaitzen; aitzitik, bide luze baten hasiera dela esan genezake. Oinarri hori osatu egin behar da. Eta osatzeko modurik onena aritzea da, itzuli ahala ikasten baita itzultzen. Okerrak zuzentzen eta ondo egindakoak gogoan hartzen.

-Hizkuntza ezagutu baino gehixeago behar da egin…

Eskarmentua daukaten itzultzaileek behin eta berriro aipatzen dute ez dela nahikoa bi hizkuntza ezagutzea edo jakitea itzulpen-lanari taxuz ekiteko. Ogibidez itzultzaile izan nahi duenak menderatu egin behar ditu hizkuntzak.

 -Aukeretan onena zein ote?

Itzultzailea ez da beti bere itzulpenarekin asebeteta geratuko. Noizbehinka, termino, esaldi edo pasarterekin batekin trabatuta geldituko da, eta, ahal duen modurik onenean ebatzita ere, zapore garrantz punttu hori hor gera liteke. Aukera egitea ez baita samurra izaten. Halako edo besteko hitza, aditza, izenburua edo dena delakoa zergatik erabili duen galdetutakoan, behin baino gehiagotan irakurriko edo entzungo diozue itzultzaileari: «hoberik aurkitu ez dudalako».

 -Apaltasunez

Oro har, lanbide honetan eta beste guztietan litzateke bertute umil izatea; nolanahi ere, maiz aipatzen dute itzultzaile urtetsuek apaltasuna behar dela itzultzaile on izateko. Ez da halabeharrez izango. Itzulpenak egitean, gutxitan izaten da aukera zuzena bat eta bakarra. Eta gaur egokia iruditzen zaiguna ez zaigu, beharbada, biharko egunean hain aproposa irudituko. Norberaren iritzia ez ezik, besteena ere aintzat hartzeko unean, usu sor litezke itzulpenak beste modu batean ematearen aldeko iritziak.

-Atsegina bai, latza ere bai

Erronka polita izaten da hizkuntza batean eman zaiguna beste batera ekartzea, eta gauza ederra da lanari halako gogoz heltzea, baina kezkek ere izaten dute lekurik eginbide horretan. Zalantzetatik aske dagoenik ez dut ezagutu. Hala hasiberriak nola urtetsuak, denak harrapatzen dituzte buruhausteek…

Bukatzeko, frantses itzultzaile bati irakurri niona aipatuko dizuet, deigarria suertatu baitzitzaidan itzultzaileak gizartean duen egitekoari buruz zeukan ikuskera: herrialdeek elkar ulertzeko ezinbesteko tresnak direlako, eta kulturak elkarrengana gerturatzen dituztelako, «bakearen aldeko gudari» eta «kulturaren kasko urdin» zituen izendatu itzultzaileak.