31 eskutik

2015-04-13

If I am buying…

Maialen Berasategi Catalán

Beharrak eta komenentziak eramaten omen du jende gehiena hizkuntza bat ikastera eta erabiltzera. Bada hizkuntzazale soil denik, jakina, eta badira maitasunagatik eta bestelako motibo erromantikoengatik hasten direnak, baita modagatik ere akaso, baina, oro har, badirudi titulu, egiaztagiri eta halako paper-puskak eskatzen direlako ematen duela jendeak izena hizkuntza-eskoletan eta akademietan.

Dena saleros daitekeen garai honetan, gizakiak etekina jaso nahi izaten du hizkuntza bat hautatzen duenean: adibide ezin argiagoak dira kartelak eta bestelakoak ingelesez eta beste erdara batzuetan jartzen dituzten denda eta jatetxeak.

«If I am selling to you, I speak your language. If I am buying, dann müssen Sie Deutsch sprechen», esan omen zuen W. Brandtek.

Zoritxarrez, merkatu-lege itxuraz unibertsal hori ez da hain unibertsala. Gure herri diglosikoan –beste zenbaitetan bezalaxe, ziur–, esaldiaren aldaera hau izaten da nagusi maizegi: «If I am selling to you, I speak your language o tu idioma. Si soy yo quien compra, entonces no te agobies, que seguiré hablando en el tuyo».

2015-04-10

Izen arinak sendotzen direnean

Igone Zabala Unzalu

Hizkuntza-gertakariak aztertzeko ikuspegiak eta motibazioak nabariki eragiten diete azterketari berari, karakterizazio- eta sailkapen-moduei eta, azken batean, gure ondorioei. Gaur hona ekarri nahi ditugun “izen arinak” hitz-elkarketa prozesuen ikuspegitik aztertu dira gure artean[1], baina beste hizkuntza batzuetako hizkuntzalarien arreta erakarri dute, besteak beste, diskurtso espezializatuaren azterketaren[2], erregistro espezializatuen jabekuntzaren[3], terminologiaren erauzketa automatikoaren[4] edota haien ezaugarri semantiko-pragmatikoen ikuspegitik[5]. Guretzat ikuspegi horiek guztiak dira interesgarriak, eta integratzen saiatuko gara oso azaleko hurbilketa baino ez den gogoeta txiki honetan.

Hurbilenetik hasita, hemen “izen arinak” esan diegunek Euskaltzaindiak mendekotasunezko hitz elkartuen barruan “mugakizun bereziko izen-elkarteak” atalean sartzen dituenetako batzuetan hartzen dute parte, zehazkiago, multzo-elkarteetan (multzo, talde, sorta…), zati-elkarteetan (zati, atal, izpi, mutur, hondar…) eta mota-elkarteetan (mota, klase, era, gisa, modu, molde…). Hitz-elkarteen mugakizun berezitzat hartzen ditu horiek Euskaltzaindiak hainbat arrazoirengatik[6]:

Maiztasun handiz hartzen dute parte hitz elkartuetan.
Aski esanahi zabala dute.
Zenbaitetan hitzez hitzeko esanahiaz gain, beste adiera batzuk ere hartzen dituzte.
Mugatzaile modura hitz elkartuak (mahats-pikor multzo, esne-koipe puska, baso-zuhaitz mota… ) edo izen-sintagmak (ke beltz mordo, gazta zahar pusketa…) izan ditzakete, eta horrek nabariki bereizten ditu bi osagaikoak izan ohi diren beste hitz elkartuetatik.
Koordinazio-egituretan ere agertu ohi dira maiz: ardi- eta abere-talde, urdai edo txorizo puska, formazio edo produkzio modu…

Jokaera sintaktiko-semantikoa kontuan hartuta deritzegu “izen arinak”, hain zuzen ere ere, Grimshaw eta Mester-ek[7] definitutako light verb (aditz arin) kategoriarekin parekatu nahian. Kategoria semantiko arinen bereizgarria dateke semantikoki defektiboak izatea. Aditzen kasuan, beren osagarriari paper tematikoa ezartzeko ezintasunean bide datza defektibotasun hori, eta egoera edo gertaera bat adierazten duen osagarria behar dute predikatu sendoak osatzeko: harrikoa egin, hanka egin, min eman… Izen arinen kasuan, erreferentzialtasuna dateke ezaugarri defektiboa, eta beste izen edo izen-sintagma baten beharra bide dute diskurtsoan gauzatzeko.

Izen arinen defektibotasun semantikoa agerian geratzen da hizpide ditugun sekuentziak mendekotasunezko hitz elkartu arruntekin alderatzen ditugunean. Izan ere, mendekotasunezko izen elkartu arruntetan (1) eskuineko osagaiak (mugakizunak) darama erreferentzia eta, ezabatuz gero, bestelako erreferentzia (mugatzailearena) hartzen du hizkuntza-segidak: behi-esnea esnea da, eta ez behi eta esne-behi behi da eta ez esnea.

(1)
Behi-esnea erosi dugu. ~ Esnea erosi dugu. ≠ Behia erosi dugu.
Esne-behia erosi dugu. ~ Behia erosi dugu. ≠ Esnea erosi dugu.

Eskuinaldean izen arina daramaten hitz-elkarteetan (2), aldiz, hitz elkartu osoaren erreferentzia nagusia ezkerreko osagaiak darama, alegia, ikasle talde bat ikasleak dira eta gazta zati bat gazta da. Ezkerreko osagaia ezabatzen badugu, posible da izen arinaren erreferentzia eskuratzea testuingurutik. Hortaz, ikuspegi semantikotik honelako izen arinek hizkuntza-unitatearen burua baino modifikatzaile dirudite eta, ikuspegi diskurtsibotik, bakarrik erabiltzen direnean anafora izaera dute, erreferentzia testuingurutik berreskuratu behar baitute.

(2)
Ikasle talde bat dago han. ~ Ikasleak daude han. ~ Talde bat dago han.
Gazta zati bat emango didazu? ~ Gaztarik emango didazu. ~ Zati bat emango didazu

Baina hizpide ditugun izen horiek ez dute beti izen arin modura jokatzen, ezabatzearen probak agerian uzten duen bezala. Fenomeno hori Hiz-elkarketa/2 lanaren egileek ere azpimarratu dute, eta ereduzko jokaeratik urruntzen diren hitz elkartuak eguzki-lore arrunten taldean sartu behar direla diote. Adibidez, (3) adibidean, talde izenak ‘hainbat osagaiko multzoa’ zenbatzaile antzeko esanahia galtzen du eta, ezabatzen denean, singularreko izenak (zuzendaritza) bete dezake bere lekua. (4) adibidean, aldiz, urrats luzeagoa eman da esanahiaren sendotzean, izen elkartua ezin ordezka baitaiteke ezkerreko osagaiarekin:

(3)
Zuzendaritza-taldea bilduta dago. ~ Zuzendaritza bilduta dago. ~ Taldea bilduta dago.

(4)
Gure ikerketa-taldeak 20 kide ditu. ~ Gure taldeak 20 kide ditu. ≠ #Gure ikerketak 20 kide ditu.

Aztertzen ari garen izen horiek, beste askorekin batera (efektu, faktore, egoera, prozesu, sistema, sektore…), espezialitateko diskurtsoen eta terminologiaren zenbait azterketatan vocabulaire de soutien, semitermino edo paratermino deitu izan direnen artean sailka daitezke. Izan ere, bi ezaugarri partekatzen dituzte: a) maiztasun handiz agertzen dira diskurtso mota guztietan eta b) oso esanahi orokorra dute.

Diskurtso espezializatuaren ikuspuntutik, garrantzitsua da azpimarratzea esanahi orokorreko hiztegi-elementu horiek maiz balio espezializatuko elementuekin elkartu eta termino espezializatuak osatzen dituztela. Paratermino deritze halako jokaera dutenean. Adibidez, talde izenak paratermino modura jokatzen du Ekonomian enpresa-talde edo talde bertikal bezalako terminoak osatzen dituenean, baita Kimikan talde elektroi-emaile, talde haptoforo edo amino talde terminoen euskarri modura jokatzen duenean ere. Paratermino modura jokatzen du baita faktore izenak ere, Ingurumen Zientzietan faktore topografiko, faktore klimatiko, klima-faktore edo segurtasun-faktore terminoetan parte hartzen duenean edota Biologia Molekularrean transkripzio-faktore, aktibazio-faktore edo faktore erreumatoide terminoak osatzen dituenean. Paratermino jokaera horretan azpimarratzekoak dira hiru ezaugarri:

a) Esanahi orokorreko izenak, bakarrik dagoenean (talde, faktore), ez du aktibatzen balio espezializatua eta, beraz, ezin da terminotzat hartu. Euskarri modura erabiltzen da balio espezializatua duen hiztegi-elementu bati termino izaera emateko.

b) Diskurtsoan esanahi orokorreko izena bakarrik aurkitzen dugunean, balio anaforikoa du, eta termino osoaren diskurtso-aldakitzat hartu behar da, ez erabateko aldaki lexikotzat.

c) Espezialitate-alor batzuetan paratermino moduko erabilera horretan izenok erabilera orokorretan duten esanahia neurri handian mantentzen badute ere (enpresa-talde, faktore topografiko), beste espezialitate-alor batzuetan, aldaketa semantiko nabariak pairatzen dituzte. Adibidez, amino talde bezalako terminoek konposatu kimikoen atalak adierazten dituzte eta, transkripzio-faktore erako terminoek biomolekula mota jakin batzuk.

Baina post honetara ekarri ditugun izenek are urrats sendoagoa ematen dute, zenbaitetan, aldaketa semantikoan. Izan ere, espezialitate-alor batzuetan, bereziki abstrakzio mailarik altuenean kokatu ohi den Matematikaren alorrean, balio espezializatua aktibatu eta erabateko terminoak dira: multzo, talde, elementu, faktore eta funtzio besteak beste. Azken kasu honetan, izenok, bakarrik erabiltzen direnean ere, unitate lexiko sendoak dira eta ez anafora diskurtsiboak. Horretaz gain, beste termino askok bezala, termino konplexuak ere osatzen dituzte: talde isomorfiko, talde abeldar, faktore lineal, faktore integratzaile, funtzio sinusoidal, funtzio beherakor, multzo ganbil, multzo bornatu, multzo ireki, elementu alderanzgarri, elementu neutro…

Hortaz, izen berak balio semantiko desberdinak aktiba ditzake diskurtso espezializatuetan eta hainbat jokaera erakutsi:

Izen arina: animalia talde, irizpide mota, datu multzo
Paraterminoa: enpresa-talde (Ekon.), amino talde (Kim.), datu-mota (Infor.)
Terminoa: talde, multzo, talde abeldar, multzo ireki (Mat.)

Ondorio modura esan daiteke esanahi orokorra duten izen horien jokaeran sakontzeak garrantzi handia duela diskurtso-espezializatuen eraketa- eta interpretazio-arauen jabekuntzari laguntzeko irakaskuntza/ikaskuntza prozesuak diseinatzeari begira. Garrantzi handia dute baita termino-erauzle automatikoen doitasuna eta estaldura handitzeko estrategiak garatzeari begira eta terminografia-lanari begira, oro har.

Azkenik, izen horiek hitz elkartuetan parte hartzen dutenean, idazkeraren auzia ere badago. Euskal bibliografian mugakizun berezi esaten zaien izen horiek testu akademikoetan marrarik gabe idazteko proposamena egin da Zabalaren (1999)[8] eta Zubimendiren (2004)[9] lanetan, besteak beste. Semantikoki sendotzen direnenean, aldiz, marratxoa erabiltzea proposatu du Zubimendik. Post honetan azpimarratu nahi dugu marratxoaren erabilerak hizkuntza-unitateen balio terminologikoa nabarmentzeko diskurtsoan duen garrantzia. Ildo horretatik, izen arin modura jokatzen dutenean marratxorik gabe idaztea proposatu nahi dugu eta paratermino edo termino modura jokatzen dutenean, marratxoa erabiltzea esanahiaren sendotzea eta espezializazioa idazkeran islatzeko.

[1] AZKARATE; M. eta PEREZ GAZTELU, E. (2014) Hitz-elkarketa /2. LEF batzordearen emaitza. Euskaltzaindia

[2] DARBELNET, J. (1979) “Réflexion sur le discours judirique” Meta: journal des traducteurs, 24, 1, 1979: 26-35

[3] BLAISTEN, N. KORNFELD, L., MAZER, V. eta SIMONI, M.E. (1998) “Caracterización del funcionamiento de los semitérminos en el vocabulario especializado” In Terminologia desenvolvimiento e identidade nacional. VI Simposio Iberoamericano de Terminología (La Habana, 1998). Lisboa: ILTEC-Ediçoes Colibri, 2002.

[4] ESTOPÀ, R. eta LORENTE, M. (2008) “Los paratérminos en la extracción automática de terminología”. In. GLAT2008: Terminologie, discours, technologie, acteur sociaux. Brest: ENST Bretagne: 35-47

[5] ESTOPÀ, R. eta LORENTE, M. (2010) “De los aspectos semántico-pragmáticos de los paratérminos”. In. GLAT-LISBOA2010: Le multiculturalisme et le role des langues spécialisées. Brest: ENST Bretagne: 35-47

[6] Euskaltzaindiak arrazoi desberdinengatik sartzen ditu mugakizun berezikoen artean mota bateko eta besteko izen-elkarteak, baina hemen jomugan hartu ditugun hiru mota horiek bakarrik hartuko ditugu kontuan.

[7] GRIMSHAW, J. eta MESTER, A. (1988) “Light Verbs and θ-Marking”. Linguistic Inquiry 19(2): 205-232

[8] ZABALA, I. (1999) “Zehaztasuna eta gardentasuna” In. J.C. Odriozola (koord.) Zenbait gai euskara teknikoaren inguruan. Bilbo. EHUko Argitalpen Zerbitzua: 159-188

[9] ZUBIMENDI, J.R. (2004) Ortotipografia. Ikasmaterialen Aholku Batzordea. Estilo-liburuaren lehen atala. Vitoria-Gasteiz. Eusko Jaurlaritza

2015-04-08

“Extinct”

Iñaki Segurola

Neu ere idatzia nago inoiz euskara gure hau “ezin hilez dagoela bizirik”. Edo, zeharoko hizkuntza hila ez bada ere, badela “hizkuntza bukatua”. Edo hizkuntza batua edo batu-gurakoa ez ezik, hizkuntza “artxibatua” ere badela. Eta horiek denak hizkuntza gogoan dudala bota ditut nik gehienbat, oraindik erdi-bizirik dagoen tokietako hizkuntza gorria gogoan dudala, huraxe baita neri zinez inporta didana, eta ez letrakuntza edo kulturmunduko deshizkuntza zuri hau.

Goian aitatutako esan-modu horiezaz gainera, orain gehi nezake gure mintzo hau “hats-bizi” dela, garai batean esaten zuten moduan, eta esate horrek ederki uztartzen ditu bere baitan hizkuntzaren bizi ezina eta osotara hil ezina. Duvoisinek adieraziko digu zer esan nahi zuen hats-bizi horrek: “qui n’a plus que le souffle… hats-bizi da, il respire encore”; “doi doia hats-bizi da, il a à peine le souffle”.

Eta Axular batek ere sentitu zuen aspaldi euskara “ahalke dela, arrotz dela, eztela iendartean ausart, entregu, bithore eta ez trebe”. Eta beste asko mintzatu dira holatsu, eta atsekabez mintzatu dira, eta gara, eta ia ez dugu nabarmendu behar izan atsekabez mintzo ginela, zeren euskaraz ari baikinen, “barrutik” ari baikinen, eta beraz ezinak eta muzinak hartuak baitezpada.

Baina erori zait eskuetaraino Ibon Sarasola, gorazarre liburua (EHU 2015), eta han, 319. orrialdetik atzera, José Ignacio Hualde unibertsitateko ikertzailearen honako artikulu hau irakurtzen da: “Basque as an extinct language”. Eta ezin irentsi, aizue! Baina, bihotzondokoak utzi eta gogoetatzen hasita, ez al du ba Hualdek esaten beste askok esan duten eta dugun gauza bera edo bertsua? Bai eta ez, eta hortxe dago koska: guk ezjakinok, edo geure burua ezjakintzea maite dugunok, ez dugu uste “beste hitz batzuekin” gauza bera esan daitekeenik (eta jabetzen naiz itzultzaileen biltoki batean hau esatea bekatu haundia dena); ez bide dugu sinesten errealitate betean eta informazio hutsean, edo auskalo, baina Hualderen artikuluaren titulua bera ezin irentsia da guretzat.

Illinois-ko ezlekutik idazten du Hualdek, Urbana-Champaign izeneko bazter batetik. Eta bai, horiek ezlekuak eta bazterrak dira euskararentzat, baina ez munduaren gobernamenduarentzat, eta hargatik baliteke haren esanak beste karga edo astuntasun bat izatea guretzat. Eta darabilen hizkuntza ere ez da bazterrekoa munduarentzat, eta darabilen mintzamoldea ere ez, zeren unibertsitateko ikertzaileen hizkuntza bihozgabea baitarabil halabeharrez, burutsua bezain bihozgabea, edo, Wittgensteinen erara esanik, hizkuntza tonto-hotza. “My approach is simply to expose the facts without judging”, dio berak. Eta hala, euskara hizkuntza “extinct” edo itzali-akitu-agortua ote den hotz-hotzean aztertzea gauza “interesgarria” (sic) da harentzat: “it may be interesting to consider whether there is some sense in which the language has become or is becoming extinct in spite of the growing number of people who can speak it”. Iruditzen zait “kanpotik” jardute horrek, batere gupidarik gabe eta epai objektibo edo zientifiko baten eran “extinct” minberagarri hori bota izanak bihurtzen dutela Hualderen jarduna gure barruentzat ezin irentsia; eta minberagarria ez ezik, iraingarri edo laidogarria ere gertatzen da guretzat “extinct” hori. Extinct language: jakintza boteretsuak edo botere jakintsuak euskararen gainera egotzitako izendapen kondenatzaile bat dirudi, etsi-emailea eta errematekoa.

Gainerakoan, hor esaten dituen gauza askotxo dira argigarriak eta gogoan hartzeko modukoak. Euskaldun elebakarren galeraz edo elebitasunaren kalteaz, adibidez: “When a language has no monolingual speakers, it has ceased to function as an independent linguistic system. Subordination to another language is, of course, greater when most of its speakers are non only bilingual but tend to be dominant in another language”.

Edo hizkuntzak gauza berriak sortzeko edo bere gisa aldatzeko duen zailtasunaz edo ezinaz: “To the extent that we find a serious curtailment of the creative capacity of the language in giving rise to new expressions and shifting the meaning of words, independently of developments of other languages, I think it is appropriate to speak of extinction”. Eta aurrerago: “In the present situation Basque may have lost all vitality that could lead to the development of new non-borrowed expressions or new independent phonological phenomena. In this sense, the Basque language is in a state of semi-extinction in some specific areas where it is subordinated to other languages (Spanish or French) that serve as its sources of innovation”.

Estatistikako zenbakietan oinarritutako kontsolamendu motz batekin uzten gaitu Hualdek bere artikuluaren azkenean: “This extinction of its linguistic structures is compensed by the success of its social revitalization”. Kontsolamendu motza, hotza eta gorotza: euskahaldun galkorrak eta euskezindun ugalkorrak batera kontatzetik heldu dena.

“Extinct”? Etsi-etsian, bai; etsirik gabe, ez eta ez!

2015-04-07

Lapsus calami

Gorka Lekaroz Mazizior

lapsus

Psik. Hitz egitean edo idaztean hitz egokiaren ordez, beste bat, okerra, erabiltzea. Errakuntza idatzizkoa denean lapsus calami deritza.

Zorigaiztoko bidelagun ditugu denok idatzizko akatsak, baina batzuetan besteetan baino ondorio larriagoak ekar ditzake paperean edo pantailan isuritako errakuntzak. Ez da gauza bera erostekoen zerrendan garbikaria idatzi nahi zuenak garbaria idaztea —okerrenera jota, zer erosi nahi zuen ezin asmatu ibiliko da halakoa— eta ekaineko hautaproban erantzuna ongi zekien ikasleak elektroiak adierazi nahi eta oharkabean protoiak idaztea. Itzulpenak edota ikerketa-lanak prestatzen dituenarentzat, hizkuntza lanabes edo lanbide duenarentzat, gainbegiratua gainbegiratzera behartzen duen etsaia da lapsusa, areriorik gorrotatuena akaso, enegarren errebisioaren zirrikitu artetik ere agertzeko gauza baita.

Behinolako idatzizko lapsus askok, inork haien izatea ezin antzeman eta, betiko iraun dezakete. Tarteka, lapsusa baden ala ez den jakiterik ere ez dago; hapaxen inguruan, adibidez. Hizkuntza guztiek dituzte hapaxak, corpus idatzian behin besterik dokumentatu ez diren hitzak edo aldaerak. Esate baterako, 1502ko agiri baten bazterrean urte batzuk beranduago idazkera zabar samarrez esku anonimo batek idatzitako enasquea (‘el canal’) edo encapelua (‘el bastidor’) euskal hitzei dagokienez, nahiko lan izan omen dute adituek idatzitakoa hori dela, eta ez beste zerbait, erabakitzeko. Sekula ez dira gaur arte hitz horiek beste inon agertu. Guztiz zuzenak izan daitezke; baina tartean idatzi zituen eskuaren balizko akatsen bat egon bazen ere, nekez argudiatu ahal izango da horrelakorik lekukotasun berriek argitu ezean.

Beste batzuetan, lapsus calami baten eraginez sortutako uste erdi ustelak betiko ez, baina luzaroan iraun dezake, eta okerreko ondorioetara eraman, harik eta zerbaitek errakuntza agerian jarri arte. Horren erakusgarri, euskarazko egile zahar batekin lotuta dagoen adibidea ekarri nahi dut gaur hona.

Duela ia bi mende, hogeita sei urteko euskaldun bat apaiztu zen beste asko bezala Iruñeko gotzain-jauregian: 1827ko ekaina zen. Apaizgintza ostean, Orlagatu mendiaren magalean hazitako gazte nafar hark sorterritik gertu burutu ahal izan zuen lehendabiziko abade-lana: mendiaz bestaldeko Itzalle herrian, Zaraitzu ibarrean. 1827ko azaro partean ekin bide zion egitekoari. Apez gaztearen izena Francisco Benito Gil Tabar zen.

Herri euskalduna zen artean, gaur ez bezala, Gilek ezagutu zuen Itzalle hura; bere sorterria baino are euskaldunagoa. Itzallen gazteek bazekiten oraindik euskaraz, eta heldu zein adineko askok ez zuten beste hizkuntzarik erabiliko. Hori dela eta, ziur asko, euskarazko doktrina baten beharra sentitu zuen abade gazteak eliztarrak hezitzeko. Gustukorik eskura ez nonbait, eta Gilek berak ekin zion doktrina paperean jartzeari. 1827ko abenduaren 14an, lanaren izenburua izkiriatu zuen Itzalleko bikario berriak doktrinatxoaren lehendabiziko orrialdean:

Doctrina uscaras DⁿBenito Gil escrivituric vere governuaren daco. Yzallen Avenduaren amalaurgarrenean, urte mila zazpitan eun eta ogei eta zazpietan.

Errakuntza potoloa utzi zuen ordea aurkezpen hartan, lehendabiziko lerroko ergatibo faltaz haratago. Idazkiaren data zehaztu nahi eta oharkabean ehun urte atzerago joan zen Gil, 1727ko abendura. Ondoren idatzi beharreko ogei eta zazpietan horrek aldez aurretiko akatsa eraginda? Hanka sartzea ez da arrazoitzen erraza… baina hanka sartzea bada, izan, eta ez nolanahikoa: Benito Gil 1801ean jaio zen, 1824tik aurrera hartu zituen eliz ordenak eta 1827tik 1833ra aritu zen Itzalleko abade, hainbat urte beranduago herri hartara bertara itzuli zelarik. Gilen inguruko albiste guztiak bezain XIX. mendekoa da erabili zuen hizki dotorea ere. Letra ez da noski artxiboetako albisteak bezain argudio objektiboa, baina harexek eragin zuen Gilek data oker eman izanaren lehendabiziko susmoa.

Itzalleko abadeari buruz ez genekien gaur arte hark doktrinatxoan idatzitakoa besterik; horrenbestez, Gilen lapsusak hura okerreko parametroen arabera sailkarazi digu. XVIII. mendekotzat genuena XIX.ekoa da, ez dagokio euskara zahar eta klasikoari (1600 eta 1745 bitartean idatzitakoari, alegia), ordutik 1890era arteko lehen euskara modernoari baizik.

Lapsusa ilunpetik atera izanak badu beste ondorio kronologiko bistakoa: aurrerantzean ezin esan Itzalleko doktrina zaraitzueraz idatzitako testurik zaharrena denik, badirelako XVIII. mendeko lekukotasun zenbait orain dakigunaren arabera Gilen testu hura baino aspaldikoagoak direnak. Baina denboran ez ezik, espazioan ere ekarri du ondoriorik lapsusa argitu nahirik idazlearengana hurbiltzeak: izan ere, Benito Gil ez zen ez Itzallekoa ez zaraitzuarra, pardixa baizik, Urraulgoitin sortua. Adoaingo Aita Esteban baino zazpi urte eskas zaharragoa, eta predikari kaputxino ezagunaren herri bereko kaleetan kozkortua. Egun hamar biztanle ere biltzen ez dituen Adoainek, bere txikian, bi idazle eman zizkion beraz euskarazko literaturari.

Benito Gilen biografia osatze bidean dago gaur. Egilea hobeto ezagutzeak eta hark idatzi testua datu berrien arabera berraztertzeak eman lezake agian Zaraitzu eta Urraulgoitiko mintzoen arteko harremanari buruzko argitasun berririk. Nolanahi ere, eta gaurko mintzagaira itzuliz, bada nire ustez honetan guztian hausnarketa interesgarria egiterik: zortzitik zazpira letra gutxi batzuk baino ez daude, zinez tarte txikia. Baina handia da batzuetan halako tarte txiki batek eragin dezakeen ustearen okerra.

2015-03-31

Nola jokatu zenbakiak digituz idaztean? Orain, kontrakarrean ari gara

Alfontso Mujika

Zenbaki batek digitu asko dituenean, digitu guztiak bata bestearen ondoan jarriz gero, nekeza gertatzen da zenbakia irakurtzea. Horregatik, hirunaka antolatu ohi dira digituak, eskuinetik hasita, eta mugatzaile bat erabiltzen da hirukote bakoitza beste hirukoetatik (edo gainerako digituetatik) bereizteko.

Txikitan, eskolan (Hego Euskal Herrian, bai; Ipar Euskal Herrian, ez dakit), mugatzaile hori puntu bat zela irakatsi ziguten guztioi. Hau da:

Honela idatzi beharrean: 56789

Honela idaztea: 56.789

Euskaltzaindiaren 7. arauan (Zenbakien idazkeraz), adibidez, sistema hori erabili da. Honela ageri da:

1.000.000             milioi bat

10.000.000           hamar milioi

1.000.000.000     mila milioi (miliar bat)

Sistema hori zenbaki osoei bakarrik dagokie. Zenbaki dezimaldunen kasuan, zenbakiaren zati osoan bakarrik erabiltzen da; zenbakiaren parte dezimalean, ez da erabiltzen puntua. Hau da:

Honela idazten da: 56.789,43219

Eta ez honela: 56.789,432.19

Sistema hori, hala ere, ez da nazioartekoa (beste herrialde batzuetan —zenbakiaren parte osoa eta parte dezimala bereizteko puntua erabiltzen dutenetan—, koma erabiltzen dute horretarako). Nazioarteko arauek (ISO/IEC 80000; SI/ISO 31-0) berariaz diote puntua ez dela erabili behar horretarako. Zehazki, hau da araua:

D’après la 9^e Conférence générale (1948, Résolution 7) et la 22^e Conférence générale (2003, Résolution 10), les nombres comportant un grand nombre de chiffres peuvent être partagés en tranches de trois chiffres, séparées par un espace, afin de faciliter la lecture. Ces tranches ne sont jamais séparées par des points, ni par des virgules. Cependant, lorsqu’il n’y a que quatre chiffres avant ou après le séparateur décimal, il est d’usage de ne pas isoler un chiffre par un espace. L’habitude de grouper ainsi les chiffres est question de choix personnel ; elle n’est pas toujours suivie dans certains domaines spécialisés tels que le dessin industriel, les documents financiers et les scripts qui doivent être lus par ordinateur.

43 279,168 29 mais pas 43.279,168.29 • 3279,1683 ou 3 279,168 3

En ce qui concerne les nombres d’un tableau, le format utilisé doit être cohérent dans une même colonne.

Nazioarteko arau hori ez da berria: 1948koa da, eta berariaz berretsia izan zen 2003an. Arauak dio digituak hirunaka taldekatu daitezkeela irakurketa errazteko (aukerakoa dela, ez nahitaezkoa), eta hiruko taldeak besteetatik bereizteko hutsune bat erabil daitekeela, baina komak eta puntuak ezin direla erabili horretarako.

Nazioarteko arau hori gero eta gehiago erabiliz joan da azken urteotan, eta finkatuz doa nazioarteko argitalpenetan, baina, gainerakoan, ez zaio oraintsu arte kasu handirik egin, eta herrialde bakoitzak bere ohiturari eutsi dio.

Horren guztiaren jakinean zegoen EAEko ikasmaterialetan erabiltzeko estilo-liburuaren zientzia eta teknikako atala prestatu zuen lantaldea (Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak, Ikasmaterialetako hizkuntzaren egokitasun-irizpideak finkatzeko Aholku Batzordea, Hezkuntza Saila, Eusko Jaurlaritza, 2011ko urtarrila), eta, egoera ikusirik, hau zehaztu zuen:

4. Bestalde, zenbaki oso batek digitu asko dituen kasuan, digituak hiruko taldetan antolatzeak erraztu egiten du zenbakiaren identifikazioa eta irakurketa. Horretarako, eskuinetik hasita, marka bat jartzen da hiru digitutik behin. Horretan ere, bi ohitura izan dira nagusi hiru digituko taldeen arteko markari dagokionez, lurraldeen arabera^*:

*Gauzak horrela, nazioarteko sisteman, hiru digituko multzoen artean hutsuneak uztea proposatu da (123 456 789, alegia), nahiz horrek arriskua duen inprimategian, zenbakia lerro berean idatzi behar izaten baita osorik (ikus ISO 0-3.3.1 araua). Adibideetan, eta testu zientifikoetan, honela idazteko dio arauak: 230 945; 2 345 678 091…

Nolanahi den, arau hori nazioarteko argitalpen zientifikoetan finkatzen ari bada ere, testu orokorretan, lurralde bakoitzak bere ohiturari eutsi dio.

— Europa kontinentalean, puntu batez banandu izan dira hiru digituko multzoak: 230.945; 2.345.678.091…
— Ingelesezko tradizioan, ordea, puntuaren ordez koma erabili izan da gauza bera adierazteko: 230,945; 2,345,678,091…

Euskarari dagokionez, Euskaltzaindiak gai horretaz erabakirik hartu ez duen arren, Ortotipografia liburukian (ikus 44. or.) ageri dira ikasmaterialetako arau-gomendioak:

«Bestalde, eta nazioartean bestelako joerarik ageri bazaigu ere, honela ematen segituko dugu zenbakiak: batetik, milatik gorako zenbaki osoetan, digituak hirunaka multzokatuz eta puntuz bereiziz; bestetik, zatiki hamartarrak komaz bereiziz.

15.756.552,1724 15[puntu]756[puntu]552[koma]1724

100 € = 16.638,6 pezeta 16[puntu]638[koma]6[hutsunea]pezeta»

Zientzia eta teknikarako ere, bide bera proposatzen dugu. Nabarmendu behar da digitu dezimalen kasuan ez dela punturik jartzen hiruko multzoak bereizteko.

Alegia, ikasmaterialetarako estilo-liburu horretan, nazioarteko araua zein zen jakinik ere, puntua erabiltzea gomendatu zen hiru digituko multzoak bereizteko, hori zelako/delako ohitura Hego Euskal Herrian (Ipar Euskal Herrian, ez dakit), hala agertzen zelako jada estilo-liburuaren lehen atalean (Ortotipografia, 2004) eta hala erabilita agertzen delako Euskaltzaindiaren 7. arauan (arau horretan puntu hori esplizituki agertzen ez bada ere).

Hala ere, estilo-liburu hori inprimategian zegoenean (2011ko urtarrilean argitaratu zen), egoera aldaraziko zuen zerbait gertatu zen: 2010eko abenduaren 16an Ortografía de la lengua española obraren edizio berria aurkeztu zuen Espainiako Errege Akademiak (RAE). Eta edizio berriak aurrekoak ez zuen arau garbi bat ezarri du:

2.2.1.1 Los números enteros y el separador de millares

Advertencia. No deben utilizarse ni el punto ni la coma para separar los grupos de tres dígitos en la parte entera de un número. Para ello solo se admite hoy el uso de un pequeño espacio en blanco.

[A principios de siglo Madrid tenía una población de 3 132 463 habitantes]

Horren ondorioz, Hego Euskal Herriko gaztelaniazko eskola-liburu berrietan hasi dira arau hori aplikatzen, eta puntuaren ordez hutsunea erabiltzen.

Beraz, gaur egun, euskarazko ikasmaterialetan erabiltzen den irizpidea ez dator bat gaztelaniazko ikasmaterialetan erabiltzen denarekin, eta ez dator bat nazioarteko arauarekin ere (halaber esango nuke ez datorrela bat frantsesezko ikasmaterialetan erabiltzen denarekin, baina hori ezin izan dut egiaztatu).

Aldatu egin da egoera, eta hobe genuke euskaraz ere nazioarteko araura bilduko bagina, batez ere ikusi ondoren aldamenean dugun hizkuntza erraldoiak ere —gaztelania— bat egin duela nazioarteko bide horrekin.

Euskaltzaindiak egin lezake aldaketa hori. Horretarako, nahikoa litzateke 7. araua eguneratzea. Gizartean legeak nola, hala hizkuntza-arauak eta estilo-hobespenak ere egokitu behar zaizkio errealitate aldakorrari, eta duela 21 urte Euskaltzaindiak arau hori argitaratu zuenean genuen egoera eta gaur egungoa ez dira berdinak. Baina gure Akademiaren makineria ez dago behar bezala koipeztuta arlo batzuetan, eta, zoritxarrez, ez dut uste berehalakoan helduko dionik gai horri, konponbide erraza badu ere.

Euskaltzaindiari itxaron gabe, Ikasmaterialen Aholku Batzordeak egin lezake aldaketa (garbi dago, adibidez, 2005ean argitaratutako Ortotipografia lanak baduela orraztu eta eguneratze handi baten premia), baina ez dut uste hori luze gabe ikusiko dugunik.

Bitartean, hor jarraituko dugu, urlaster nagusiaren kontra txikikeria horretan, aurreragoko lanik ez bagenu bezala.

Gai hau hutsaren hurrengoa dela irudituko zaizu, beharbada; baina, itzultzaile bazara, eta eskola-materialak itzuli behar badituzu, “iakiteko duzu” (Piarres Etxeberrik Itxasoko Nabigazionekoa liburuan etengabe erabiltzen duen moldea parafraseatuz) hor aritu beharko duzula —hitzekin, sintagmekin, perpausekin eta esaldiekin borrokatzea aski ez eta— zenbakiak arakatuz hutsuneen bila puntuz ordezteko “euskal erara” jartzearren (neroni egun hauetan gertatu zaidan bezala).

Eta, amaitzeko, arauak arau, ez al zaizu irakurgarriago iruditzen hutsunea (A) puntua (B) baino?

(A) 12 123 152,342 535 B) 12.123.152,342535

2015-03-30

Iribas, zuretzat (I)

Asier Larrinaga Larrazabal

Nafarroako parlamentuak Euskararen legea aldatu du otsailean, nafar guztiek izan dezaten, eremu-bereizketaren gainetik, euskaraz ikasteko eskubidea. Parlamentuko debateetan, Jose Iribas Nafarroako Hezkuntza Kontseilariak betiko argudioetara jo du euskara ez sustatzeko jarreratik legea bere horretan utz dadin defendatzeko. Mila bider entzundako argudioak dira, sinpleak, sinesten errazak eta, batez ere, gutxitan gezurtatuak. Nik kontrargudio batzuk eskaini nahi nituzke post honetan eta hurrengoetan.

Euskararen sustapena baztertzeko argudio klasikoak gai delikatu bat ukitzen du, gure osasuna. Iribasek, jakina, erabili zuen Nafarroako parlamentuko debatean.

Eraso-argudioa: Nahiago dut mediku ona, mediku euskalduna baino.

Kontrargudioa: Mediku guztiek dakite medikuntza. Nik nahiago dut pazientea behar bezala artatzen dakiena.

Medikuaren argudio hori darabiltenek sinetsarazi nahi digute Osakidetzak edozein mozolo jarriko digula anbulatorioan euskara jakite hutsagatik. Ez izan horren beldurrik. Ezinezkoa da medikurako oposizioak gainditzea medikuntza jakin barik, eta niri oposizioak gainditzen dituen edozein medikuk balio dit. Aukeran, baina, nahiago dut euskalduna, arta hobea eskainiko dit eta.

Gauzak zer diren! Baliteke, gainera, mediku euskalduna eskatuz gero Espainiar estatuko sendagilerik onenetakoa tokatzea. Izan ere, 2015eko MIR azterketa notarik handienekin gainditu zutenetatik, herenek euskaraz ikasi zuten medikuntza, Euskal Herriko Unibertsitatean. Egundokoa!

2015-03-27

Menu zabalgarria

Maite Imaz Leunda

Nola esaten da euskaraz menu desplegable, informatikaren arloan? Botoi bati sakatzean zabaltzen den hori?

Kataluniako Terminologia Zentroaren (Termcat) datu-base terminologikoan (Cercaterm) definizioa aurkitu dugu:

Baita Frantsesaren Quebeceko Bulegoaren (Office québécois de la langue française) hiztegi terminologikoan (Le grand dictionnaire terminologique – GDT) ere:

Erregistratuta dauzkagun kontsultetan ikusi dugunez, menu zabalgarri erantzun genion galdera horri berari 2000. urtean. Google-era joz gero, erabiltzen den terminoa dela ikusi dugu. Baina beste termino bat ere badabil eta jasota dago Euskaltermen, 2003ko datarekin: goitibeherako menua. Eta hori ere erabiltzen den terminoa dela ikus daiteke Google-en galdetuta.

Baina, goitibeherako hitzaren osaera zalantzazko dela iruditu zaigu; goitik beherako menua behar lukeela uste dugu, goitibehera ez baita goitik beheraren sinonimoa, ibilgailu-mota edo jostailu bat baizik: nire gazte garaitan, auzoko festetan antolatutako txapelketetan ikusten nuen tramankulua.

Forma egokia goitik beherako menua dela iruditzen zaigu; erabili ere erabiltzen da, Google-en bilaketa eginda ikusten denez.

Nolanahi ere, guk orain dela 15 urte egin genuen proposamenari eustea erabaki dugu, egokia delako, zabaldua dagoelako eta egokia iruditu zaigun beste forma baino laburragoa delako.

2015-03-26

Euskarazko publizitatea. Hitz-joko polisemikoen galera (II)

Estitxu Garai Artetxe

Aurreko postaren hari beretik, polisemia galtzen duten kanpaina berriak dakarzkit. Hala ere, guztia negarra eta aienea izan ez dadin, bukaeran ele bietan parekoak diren pare bat gehitu ditut. Aurrekoan bezala, kanpaina bakoitzak bere azalpen-ohartxoak ditu:

Euskadi, 2006

Eslogana

EUSKADI
con mucho gusto

EUSKADI
atsegin handiz

Iragarki honetan esapide fosildua darabilte bai gaztelaniaz bai euskaraz, baina gaztelaniazkoari hitz-jokoak ematen dio gatza eta piperra, “gusto” hitzaren polisemiaren bidez. Batetik, norbaitek zerbait gustura (pozik) egingo duela adierazteko erabiltzen den esapide fosildua da “con mucho gusto”; bestetik, ordea, dastamenaren erreferentzia dakar (dasta handi eta biziko produktua da Euskadi). Testua bera aski litzateke joko horretarako, baina kasu honetan irudiak indartu egiten du adiera hori, lau baitira ageri diren jakiak, oso toki agerikoan jarriak gainera (ur-aza, mahats zuria, mahats beltza, arraina saltsan platerean…). Euskarazkoan ere esapide fosildua baliatu dute, baina gaztelerazkoaren polisemiari eusten ez diona, esanahi bakarrekoa baita “atsegin handiz”, dastamenaren oihartzunik ez dakarrena.

Osakidetza, 2008

Titularra

LA GRIPE ESTÁ AL CAER
VACÚNATE

GRIPEA HELTZEAR DA
JARRI TXERTOA

Estrategia nagusia esapide fosildua irudiaren bidez biziberritzea da. Baliabide hori, nabaria denez, galdu egiten da euskaraz. “La gripe está al caer” esaten zaigu, eta “GRIPE” hitza horrelaxe dago hain zuzen ere, paraxutean jausten. “Gripea heltzear da” titularrean, ordea, joko hori galdu egiten da. Hala ere, hitz-joko erantsi bat ere badago, polisemiaren esparrukoa. Gaztelaniaz “caer enfermo” esaten denez, gaixotasunaren oihartzuna ere badakar “la gripe está al caer” esaldiak. Euskarazkoan, aldiz, dena esapide arrunten bidez dago emana, eta ez da fosildurik biziberritzen, ez gaixotasunaren oihartzunik ageri. Zuzen-jatortasunari egin diote men, egokitasunaren kaltetan. Etsi-etsian, “gripea erortzear dago” jarri zitekeen, kontuan izanda “erori” aditzaren konnotazioak askoz egokiagoak direla testuinguru honetan.

Bestalde, irudia euskarara egokitu izan balute, zerutik jausten den hitza “gripeA” izango litzateke, ez “gripe”.

Bilboko Orkestra Sinfonikoa (BOS), 2013

Titularra

SI LA MÚSICA
TE LLEGA
ABÓNATE

MUSIKA
HELTZEN BAZAIZU
ABONA ZAITEZ

Polisemian oinarritzen da titularra, “iritsi” ez ezik “hunkitu” ere izan baitaiteke gaztelaniaz “llegar”. Irudiak hitzaren lehen adiera indartzen du, hondarrean iritsi dena ageri baita: biolin itxurako botila, barruan mezu bat duena, partitura bat. Euskarazko titularrean, “heldu” aditza erabili dute “llegar”-en ordezko. Esan liteke, beraz, gaztelerazkoan estrategiaren muina den hitz-jokoa galdu egiten dela euskarazkoan. Beharbada hobe zatekeen “heldu” ordez “iritsi” erabiltzea, baina hitz-jokoa berdin galduko litzateke hala ere.

Dermitek, 2012

Titularra

¿Para reducir grasa siempre es necesario cirugía?
frío, frío

Kirugiara jo behar al da beti gantza kentzeko?
hotz-hotz

Bilboko Udala, 2010

Titularraren hasiera galdera erretoriko bidez emana dago, eta bigarren zatian, berriz, erregistro-imitazioa dago, umeek darabiltzaten jokoena edo igarkizunena: asmatzen ez duenari, edo asmatzetik urruti dagoenari esaten zaio “frío, frío”, beste erantzun bat asma dezan. Erregistro-imitazioaren ondorioz, hitz-joko polisemikoa dago “frío-frío” horretan. Esanahi metaforikoaz gain (asmatzetik urruti), gorputz-atalean esaten zaigu hotza dela, kasu honetan gakoa zera baita: tenperatura baxua. Euskarazkoan hitzez hitz itzulita daude bai galdera erretorikoa eta bai “hotz-hotz”. Kontua da euskarazko igarkizunetan ez dela formula hori existitzen, eta, horrenbestez, ia ezerezean geratzen dela. Erregistro-imitazioa, eta, ondorioz, polisemia, suntsituta daude. Baliteke gaztelaniaren ondorioz egun umeek formula hori euskaraz ere erabiltzea, baina hori beste aztergai bat izango litzateke.

Titularra

SI ERES UNA
CRIATURA NOCTURNA,
DE VUELTA EN EL
GAUTXORI

GAUTXORIA BAZARA
EGIN BUELTA
GAUTXORIAN

“De vuelta”-rekin hitz-jokoa egiten ahalegindu dira, “azpikoz gora” eta “itzuli” adierak tarteko. Euskarazkoan ere saiatu dira hitz-joko horri eusten, baina “buelta egin”, berez, gehiago da “osteratxoa egin”, eta ez “bueltatu, itzuli”. Alde horretatik, galdu akaso ez, baina ahuldu behintzat egiten da hitz-jokoa. Hala ere, metaforari eutsi egiten zaio, eta horretan, bederen, euskarazkoa koherenteagoa da, gautxoriaren erabilera dela medio. Gainera, epanadiplosi tankera hartzen du, hasiera eta bukaerako hitzak antzekoak baitira: “gautxoria” eta “gautxorian”.

Eroski, 2011

Titularra

en su mejor momento

garaian garaikoak

“En su mejor momento” titularrak bikaintasuna iradokitzen du. “Garaian garaikoak” ez da itzulpen traketsa, baina ez du bikaintasunaren arrastorik. Alde horretatik, “Sasoian sasoikoa” hobea zatekeen, sasoian egotea garaian garaikoa izatea baino dezentez gehiago baita. Gainera, irudian jarri duten baserritarra (gaztea, sasoikoa) ere horretarako dago hor. Bestalde, gaztelaniazkoak onartzen du sarrera eta titularra testu bakar gisa irakurtzea: “Apoyamos el origen local de nuestras frutas y hortalizas en su mejor momento”. Euskarazkoan, aldiz, ez da posible.

Hitz-joko polisemikoari eutsi diotenak

Nahiz eta, oro har, leloak euskaratzean polisemia galdu, ondoren datozen adibideek frogatu egiten dute polisemiaren alorreko hitz-joko elebidunak egin daitezkeela:

Kutxa, 2010

Titularra

HIPOTECAS
TRANSPARENTES
COMO ESTE
CARTEL.
LAS HIPOTECAS
DE KUTXA
NO TIENEN
SUELO.

HIPOTEKA
GARDENAK
KARTEL HAU
BEZALAKOXEAK.
KUTXAKO
HIPOTEKEK
ZORURIK EZ.

Gardentasuna, objektuei eta ikusmenari dagokionaz gain, metaforikoki aplikatzen zaie “ezkutuko amarrurik” ez duten kontuei. Kontzeptu hori anplifikatzea da iragarki honen estrategia nagusi eta bakarra. Horretarako, metajardunaren bidea aukeratu dute, produktuaren gaitasun “morala” eta iragarkian erakusten den kartel gardenaren arteko konparaketaren bidez. Iragarkia iragarki dela ohartarazten zaio bide horretatik hartzaileari, horrek dituen arriskuekin. Edonola ere, euskaraz hitz-jokoa ez da galtzen, eta gaztelaniazkoaren parekoa da erabat. Gainera, gaztelaniaz ez dagoen aditz-elipsia agertzen da azken esaldian: “Kutxako hipotekek zorurik ez”.

Kutxa, 2007

Titularra

TU AHORRO GANA
en interés

ZURE AURREZKIA IRABAZLE
interesean

Guztiari eusten dio euskarazkoak. Lehenengo eta behin, apostrofea dago: tu / zure. Halaber, polisemia baliatu da berriro ere hitz-jokoa egiteko. Kasu honetan, “irabazle interesean” horrek dirua/opariak irabaztea eta interesgarri bihurtzea esan nahi du aldi berean. Euskaraz ederto emana da.

Aztertutako azken bi kanpainak iragarle berarenak dira: Kutxa. Esloganari dagokionez, Kutxak urtetan erabili zituen “¿qué quieres mañana?” eta “zer nahi duzu bihar?” leloak. Anakoluto gisako bat egin dute bi hizkuntzetan, propio, galdera erretoriko baten barruan. Anakolutoaren bidez, etorkizuna bertan dela iradokitzen da, eta galdera erretorikoak iragarkian bertan du erantzuna: lasaitasuna nahi dut gain-gainean dudan geroan. Eslogan hori ere pare-parekoa euskaraz eta gaztelaniaz.

2015-03-24

Karitatearen ahizpak

Juan Luis Zabala

(Leonard Cohenen beste kantu baten hitzak)

Karitatearen Ahizpak

Oi, karitatearen ahizpak, ez dira joanak edo galduak.
Nire zain zeuden jada aurrera egiterik ez nuela uste nuenean.
Eta beren kontsolamendua eman zidaten eta kantu hau gero.
Oi, nahiago nuke zuk ere aurkituko bazenitu, hainbeste bidaiatu ondoren.

Bai, zuk, ezin kontrola dezakezun guztia utzi behar duzun horrek.
Zure familiarekin hasten da, baina laster arima harrapatzen dizu.
Ni ere egona naiz zu zintzilik zauden lekuan, ikusten zaitudala iruditzen zait.
Santu sentitzen ez zarenean, zure bakardadeak bekatu egin duzula dio.

Bada nire ondoan etzan zirelarik, nire aitorpena egin nien.
Nire bi begiak ukitu zituzten eta nik ihintza ukitu nuen haien azpilduretan.
Zure bizitza urtaroek erauzi eta kondenatutako hosto bat baldin bada
haiek beren amodio hauskor eta kimu bat bezain freskoarekin lotuko zaituzte.

Utzi nituenean lo zeuden, nahiago nuke agudo iritsiko bazina haiengana.
Ez piztu argiak, irakur dezakezu haien helbidea ilargian.
Eta ez nau jelosiak joko zure gaua gozatu dutela entzuten baldin badut.
Ez ginen gisa horretako maitaleak, eta izan bagina ere ez litzaidake axola izango.
Ez ginen gisa horretako maitaleak, eta izan bagina ere ez litzaidake axola izango.

The Sisters of Mercy

Oh the sisters of mercy, they are not departed or gone.
They were waiting for me when I thought that I just can’t go on.
And they brought me their comfort and later they brought me this song.
Oh I hope you run into them, you who’ve been travelling so long.

Yes, you who must leave everything that you cannot control.
It begins with your family, but soon it comes around to your soul.
Well I’ve been where you’re hanging, I think I can see how you’re pinned:
When you’re not feeling holy, your loneliness says that you’ve sinned.

Well they lay down beside me, I made my confession to them.
They touched both my eyes and I touched the dew on their hem.
If your life is a leaf that the seasons tear off and condemn
they will bind you with love that is graceful and green as a stem.

When I left they were sleeping, I hope you run into them soon.
Don’t turn on the lights, you can read their address by the moon.
And you won’t make me jealous if I hear that they sweetened your night.
We weren’t lovers like that and besides it would still be all right.
We weren’t lovers like that and besides it would still be all right.

2015-03-20

ITZULEKTOLOGIA: dialektologi itzulpengintzatik itzulpen-dialektologiara(ntz)

Borja Ariztimuño López

Atzokoa aitaren eguna izan bazen, gaurkoa aitaren-eguna izango da blog honetan. Izan ere, euskal testu zaharretan gehien aipatzen den aita (Gure Aita edo Aita Gurea) izango da hizpide, edo hobeto esanda, hari eskainitako otoitz ezaguna. Baina, has gaitezen hasiera-hasieratik (kronologikoki ez bada ere).

Ezagun izango zaizue, noski, euskarazko testuen urritasun eta berankortasuna (erlatiboa, dena den), eta are gehiago homogeneotasun temati(ko)a: hala biz.

Hortaz, berebiziko garrantzia dute “kanon” horretatik aldentzen diren testuek, erlijiozkoetan ageri ohi ez diren egiturak eta formak biltzen dituztelako, eta, bide batez, lan filologikoari zirrara apur bat eransten diotelako!

Filologi lan hori egoki eta xeheki egitea ezinbestekoa zaigu hizkuntzalaritza historikoan gabiltzanoi, denboran atzera eta ikerketan aurrera urrats sendoz eta fidagarriz egin ahal izateko. Azter-eremu zabal horren barruan, dialektologia historikoak du, beharbada, oztoporik handiena.

L. L. Bonaparteren XIX. mendeko landa-lan eskergak (lan da lan) datu asko utzi ditu gure eskura, baina, egia da ere hein handi batean itzulpenetan oinarriturikoak direla, sistematikoki eta helburu jakin batekin e(ra)gindako itzulpenetan hain zuzen. Ezin zaie ukatu daukaten balioa, jakina, halako corpus paralelo erraldoirik ez baitugu beste inoiz izan, dakidala. Alabaina, desberdintasunak erakustea xede zuten itzulpenak (printze-zuzendariaren “aurreiritziak” tarteko), ez bide dira litekeen iturririk aratzena, halakorik inon bada. Kantitateak berdintzen-edo kalitatea.

Edonola ere, testuok berriegi, modernoegi begitantzen ahal zaizkio euskalki zaharren egituraketa, eta euskalkien sorrera eta hasierako garapena aztertu nahi dituenari. Horretarako, lekukotasun askoz ere zaharragoak behar, eta horiek exkax gurean (geroz eta gehiago badira ere, zorionez!).

Hemen sartzen da gure aita. Edo aitagurea.

Zein da, bada, euskalki gehienen lekukotasun zaharrenetarikoa? Bada, hain zuzen ere, horien corpusa osatu dut (hogeitaka itzulpen ezberdin), eta haren azterketan dihardut orain, aurki-edo emaitzaren bat argitaratzeko esperantzan.[1]

Jabetzen naiz, halere, Bonaparteren bildumaren pareko eragozpenak dituela honek ere. Hasteko, itzulpenak dira, eta horrelakoetan (bereziki erlijio-testuetan) iturriari zor zaion fideltasunak eta iturriaren ezaugarriek berek (jatorrizko hizkuntza desberdinak, adibidez) izan dezaketen eragina kontuan hartu behar da. Gainera, helburu dialektologikorik ez, baizik eta aitaren hitza albait zabalen hedatu nahi izanik, hizkuntz eredu jakin bati (tokian tokiko “estandarrari”, aldaera prestigiodunari) jarraitu izana ere espero izatekoa da. Azkenik, honelako testuetan arkaismoak eta berrikuntzak nahaska topatuko ditugu, alde orotako indarrak izaten baitira tradizio zahar-berrietan.

Datorrena datorrela, gogotsu ekin diot aztergaiari: txarrenean, bagenekiena edo uste genuena berrestera etorriko da (lankide gutxiko alor batean, pixka bat es…), eta, onenean, ondo ulertu gabeko edo oharkabean igarotako ezaugarriren bat edo beste hobeto konprenitzea ekarriko ahal du!

[1] Aurrerago sinesten dut edo kredo deritzona sartzeko asmoa ere badut, konturaturik ia beti elkarrekin doazela eta, beraz, corpus paraleloa zabaltzeko aukera dagoela.