Kategoria: Sarai Robles

Posted on

Ez egote/izate

Sarai Robles Vitas

Hasteko, ‘ex’ terminoa bera nabarmendu genezake: aurrizki batetik abiatuta substantibo bihurtzen dena, jadanik ez den baina noizbait izan zen zera hori (bikotekide ohi, maitale ohi, lagun ohi… ohi-ohi?) definitzen duena. Nabarmenki falta den zera hori. Nire ex-a zarela diodanean, ez nabil izan zinenari buruz; are, saihestu egiten dut hori. Baina adierazten dut nire afektuetan leku garrantzitsua izandako norbait zarela, lotura indartsu eta (neurri batean behintzat) aldebikoa. Elkarbanatutako harreman bat, bion artean eutsi genuena, eta gaur egunera arte eraldaketan jarraitzen duena.

Hitzok Valentina Berrek koordinatutako (h)amor¹¹ex liburu kolektiboaren hitzaurretik atera eta (askatasun handiz) itzuli ditut. Liburuak hausnarketarako hamaika gai proposatzen baditu ere, irakurri bitartean bat gailendu zitzaidan beste denen artetik: nola izendatu harreman (edo hutsune) hori euskaraz?

Badaude moduak, noski. Baliteke nire kezka poetikoagoa izatea linguistikoa baino. Baina bi hitzek piztu zidaten azaltzera noan obsesio txikia: jada aipatutako ex eta gaztelerazko ausencia hitzek. Biak ala biak hasierako paragrafoaren jatorrizko bertsioan agertzen dira.  

Ex hitza euskaraz ere badarabilgu, kaleko hizkeran bederen, baina beti bakarrik (izan ohi zen hura zer zen esan gabe, alegia) eta gehienetan bikotekide ohi bati erreferentzia egiteko. Ez dugu esaten “hori nire ex-laguna da”, arraroa litzatekeelako. Horren ordez, “hori nire lagun ohia da” diogu. Ohi hitza, ordea, ez dugu bere horretan erabiltzen; hots, ohi-k ez du egin partikula izatetik substantibo bihurtzerainoko bidea. Eta aitortuko dizuet pena iruditzen zaidala: “hori nire ohia da”, “ai, begira, zure ohia dator”… nire iritziz oso balekoak lirateke. Ahots goran esanda, ohe eta lohi hitzekin nahasteko aukera ere apropos xamarra ez al da ba?

Ausencia hitzak bestelako buruhausteak sortu dizkit. Blog honetan askotan ikusi gisan, Itzultzaile neuronalari galdetu diot lehenbizi, berak nola euskaratuko lukeen jakin nahian. Ez egote/izate, kanpoan izate/egote, absentzia, urruntze, aldentze, urrunaldi… proposatu dizkit. Baita falta eta gabezia ere. Batek ere ez nau guztiz konbentzitu, itzulitako paragrafoan “nabarmenki falta den zera hori” jartzea erabaki dudan arren (jatorrizkoan: “un aquello significativamente ausente”). Iruditzen zait karga fisiko handia dutela denek, jada ondoan ez dagoen zerbaiti erreferentzia egiten diotela. Baina zer gertatzen da ez dagoen hori lotura bat denean? Eta oso presente dagoenean? Ustez falta den horri aurrez aurre begira ari bagara, zein hitz erabili behar genuke?

Arantxa Urretabizkaiaren Zergatik panpox liburuaren sinopsian ausentzia hitza erabiltzen da: “Txema lagunaren ausentzia oroitzapen huts baino zerbait gehiago da nobelan, emakumearen gogoeta gehienetan dago haren ausentzia”. Ausentzia. Hau zen ia. Hutsuneari forma eta egotea ematen dizkiola iruditzen zait. Baina hara nire harridura, Euskaltzaindiak ausentzia txartzat jo eta absentzia hobetsi duela jakitean. Ohitura kontua izanen da ziurrenik, baina absentzia-k gauza teknikoegietara eramaten nau: laneko absentismora, medikuaren kontsultara…

Atzera Interneten sartu, eta Pablo Nerudaren poemen itzulpenera jo dut orduan. “Me gusta cuando callas porque estás como ausente”, zioen bere bertso famatuenetako batek. Olerkian aurrera jarraituz gero, “me gusta cuando callas y estás como distante” irakurriko dugu. Topatu dudan lehenengo itzulpena Annie Etxeberrirena da, eta hala dio: “ixiltzen zirelarik maite zaitut, urrun bazine bezala zirelakotz”. Distante hitza ere berdintsu itzuli du: “urrun bazine bezala zira”. Itzulpen ederra da, inondik inora; baina ez dit lehengo zalantza argitu.

Aurreko kolaborazioan euskararen kosmobisioaz aritu nintzen. Zer dio gutaz ausentzia izendatzeko hitzik ez izateak?

Egia esan, ez dut uste hala denik. Euskaldunok nahiko nostalgikoak garela esanen nuke, eta nahi beste modu topatzen ditugu horri bide emateko. Azkenik, beraz, nostalgiaren Erreginarengana jo dut: Anarirengana. Autodefinitua kantaren lerro honetara, zehazki:

“Zenbat gauza kabitzen den zu bezalako hutsune batean…”

Eta hitzak ere bai, antza.

Posted on

Lehenik eta behin, argipen bat

Sarai Robles Vitas

Orain dela hilabete pasatxo, Euskal Kultur Erakundeak Baionako Arteen Hirian antolatutako ‘Hizkuntza eta kultura biziberritze kontestu batean: bereiz ote daitezke?’ jardunaldietara joateko aukera izan nuen. Euskararen eta kulturaren arteko harremana interesgarria bezain korapilatsua egiten zait, eta nahigabean ‘biziraupen’ terminoaren orbitan gogoetatzen bukatzen dut gehienetan: euskarak, biziraunen badu, kultura behar du; eta kulturak, euskalduna izan nahi badu, euskaraz behar du izan. Horretan gehienok ados, ziurrenik. Baina nola egin? Nola, egungo ingurune globalizatuan?

Jon Sarasuak, euskara ez ezik, euskararen kosmobisioa landu eta transmititzearen beharra azpimarratu zuen. Ez naiz Sarasuaren ideien defendatzaile sutsuena (aitorpen ausartegia, agian, lehenengo kolaboraziorako?), baina euskararen kosmobisioaren bueltan hausnarrean aritu naiz bera entzun nuenetik. Izan ere, modu abstraktuan ulertu dezaket zer den hizkuntza baten kosmobisioa: hizkuntzak, bere barruan, errealitatearen irudi, harreman, ikuskera… jakin batzuk gordetzen dituela, gainontzeko hizkuntzetan aurkitu ezin direnak. Baina, zehatzera jota, zer da euskararen kosmobisioaren parte, eta zer geratzen da kanpo? Zein irizpide erabili behar da? Hori definitzea ez da hain erreza, niretzat bederen (hizkuntzalariak, antropologoak… barka nazazue).

Azkenean, ondorio batera iritsi naiz: kosmobisioaren afera txisteak azaldu behar izatearen antzekoa da (benetan, barkatu). Argiago azaldu dezadan: kosmobisioa umorearekin alderatu genezake. Norberak bere umorea du, eta zenbait jenderekin klik egiten dugu, elkarren graziak segituan ulertzen eta miresten ditugu. Barruko txisteak izatera ere heldu gaitezke, lagun min, bikotekide zein lankideekin. Baina ondokoak ez baditu gure burutazioak ulertzen, ez baditu gure hitz jokoak harrapatzen… eta azaldu behar badizkiogu, orduan ulertuko ditu, bai, baina jada ez dute halako graziarik izanen.

Pentsa dezagun ondoan umore gabeko lagun horietako bat daukagula. Demagun, gainera, ez dela euskalduna. Demagun Fran izena duela; edo Espa, edo Inge. Demagun ez dela gure ondotik inoiz aldentzen. Zein egoera (edo txiste, hitz joko…) ez luke ulertuko guk azaldu ezean?

Adibide bat jarriko dizuet, urrutira jo gabe. Hasieran aipatutako jardunaldietan, zuzenbidean doktoredun Eneritz Zabaletak honela hasi zuen bere hitzartzea: “lehenik eta behin, argipen bat egin nahi nuke”. Eta, aurrez adostua balego bezala, itzalaldia jazo zen Baionako Arteen Hirian, Zabaletak hitzok esan eta bi segundo exkaxera. Deituidazue friki, baina irriño batek ihes egin zidan, gure hizkuntzak eta munduak hain modu ordezkaezinean bat egin izanaren gozamenaz.

Écoute, Fran. Il a dit “tout d’abord, quelques précisions”. Mais, en basque, précision se dit comme illumination, et juste après il y a eu une panne de courant et la lumière s’est éteinte. C’est pour ça que c’était si drôle.

Kosmobisioa ere bada liburu baten itzulpenean oin-oharrak jarri beharra, istorioa ongi ulertuko bada. Edo hasieran hiztegi labur bat osatu behar izatea, consonnik argitaratutako Miren Amurizaren Basa eleberrian bezala, Miren Agur Meaberen itzulpenarekin:

Errotabarri: molino nuevo. Se trata de una denominación usual para molinos históricos en Bizkaia.
Patxo: forma infantil onomatopéyica para decir beso.
Txapela: boina. Suele usarse como trofeo o galardón en diversos campeonatos.

Glosario horri esker irakurri ahalko du gure lagun Espak liburua; bestela, nekez ulertuko lituzke Sabinaren joan-etorriak.

Eta behin txapela aipatuta, bertsolaritzaz ere mintzatu gaitezen. Ez da soilik entzuleen eta bertsolarien arteko etengabeko negoziazioa, non adostu behar duten zein gai aipatu daitekeen, zerekin egin umorea, zer txalotuko den eta zer ez. Bertsoaren alderdi estetikoa, formari dagokiona ere ez luke ulertuko gure lagun Ingek. Gorka Pagonabarragak 2021ean Etxebarrian kantatutakoa gogoratu dezagun, adibidez:

“Hauxe delako mendebaldarrok daukagun errituala,
ezikusia egiten dugu masailak gorritu ahala (…)”

Ze ona! Oh, I’m sorry, Inge. He just said that the ritual we have here, in the Western world, is to look the other way while our cheeks turn red. But in the Basque language, ‘ritual’ and ‘while turning red’ are said in a very similar way. It was soooo cool.

Eta maite dugu gure lagun gatzgabea, noski; gauza on asko ematen dizkigu. Eta esan gabe doa, berak ere bere umore (kosmobisio) propioa duela, eta sarri bera izanen dela txisteak guri azaldu beharko dizkiguna.

Baina ezin ukatu aski nekagarria dela bera buruan izanik mintzatu behar izatea beti, dena azaldu behar izatea, edo haren araberako txisteak egiten ahalegintzea. Beste modu batera esanda: beste hizkuntza baten kosmobisioaz aritzea euskaraz. Agian hau da euskararen eta kulturaren bueltan gabiltzanon eginbeharra: gure umoreari eustea, gure erreferentziak baliatzea eta gure hizkuntzarekin jolastea, ondoko laguna ahaztuz tarte batez. Zeren, onartu dezagun: haren aldean gu zeinen graziosoak garen ikusteak harrotasun puntu bat ere sortzen digu, tarteka.