Kategoria: Asier Larrinaga

Asier Larrinaga Larrazabal

Idaztea ez da letrak bata bestearen atzean jartzea. Testu bat osatzen denean, mamia bera bezain garrantzitsutzat jo beharko litzateke begietan egingo duen efektua. Egungo testu askoren bisaia, estetika, fotogenia zaintzen hain ardura gutxi jartzea, niretzat, idatziaren kulturaren gainbeheraren sintoma garbia da.

Testuaren estetika zainduak, jakina, atsegin ematen dio irakurleari, baina, batez ere, testua atzitzen, prozesatzen eta ulertzen laguntzen dio. Esate baterako, testu elebidun askotan, alderdi honek egiten du huts. Nik esango nuke zati handi bat aurreratu dugula garai bateko formulario elebidunetatik hona, baina, ardurarik arduratsuena jarrita ere, nekez lortzen da atontze biribil-biribila.

Nire iritziz, erabiltzaileari praktikoagoa izango litzaioke orriaren alde batean euskarazko bertsioa ipintzea, eta, beste aldean, beste hizkuntzako bertsioa.

Ikus-entzunezko pantailetan jartzen diren idatziak ere, sarri baino sarriagotan, erabiltzailearentzako laguntza barik, sufrikario dira.

Begiko zait bideo horretako konektatze- eta komunikatze-nahia, baina esango nuke ez dutela asmatu. Erabiltzaileari, irakurtzeko astia eman behar zaio; beraren begirada gidatu egin behar da; azpidatziak eta gaininpresioak ez dira bateragarriak —pertsona batek ezin die biei eman arreta aldi berean—, eta abar. 16/9ko pantailak zabaldu direnetik, larriagoa da kontua, bideo-sortzaileei alderik alde idazteko grina moduko bat sartu zaie eta.

Zorionez, jarraibide egokien bila dabilenak badu nora jo. Jan Ivarssonen Subtitling for the Media (1992) jakingarriz beteta dago. Adibidez, hobe dela pantailako azpidatziak ezkerretara justifikatzea, begiari erreferentzia-puntu finkoa eskaintzeko. Edo arinago irakurtzen dela testu-lerroak binaka eskainiz gero, banaka baino. Edo 40 karaktere baino gehiagoko lerroak irakurtzen nekezagoak direla. Euskal Telebistan, Ivarssoni jarraitu diogu azpidazteko arauak prestatu ditugunean.

Asier Larrinaga Larrazabal

Paradoxikoki, ikus-entzunezkoen aroan, hitz idatzia bilakatu da komunikazioaren funts eta harroin, dela Twitter, dela WhatsApp, dela gogoan izan dezakezuen beste edozein plataforma, kanal edo euskarri. Telebistan bertan, gero eta gehiago idazten da pantailan. Paradoxikoki —beste paradoxa bat!—, idatzietan, gero eta gutxiago zaintzen dira komunikazioa bermatzeko betekizunak: kode partekatua, testuaren antolaketa… Niretzat, idatziaren kultura gainbehera dago.

Beharbada, konturatuta egongo zarete orain etiketek agintzen dutela idatzietan, hizkuntza-senaren eta beste ezeren gainetik agindu ere. Honetan, beste moda askotan bezala, ingelesak ezarri du bere legea; ezin dut bestela azaldu zenbat ugaritu diren «Korrika 2013», «Gabonak 2013» («Kilometroak 2014»-ren webgunean irakurria) eta antzeko idazkunak.

Euskal Telebistan ere, behin baino gehiagotan itzuri zaizkigu horrelakoak.

Baina, idazkunetatik kanpo, zer? Etiketa politok deklinaturik funtzionatu behar dute testu arruntetan, eta orduan datoz koplak: «Jende asko bildu zen Korrika 2013n» (?)…

Gure zoritxarrerako, «2014ko aurrekontuak» edo «2013ko Korrika» berez-berezkoen aurka, eskutik helduta datoz, alde batetik, aspaldiko «Montreal’ 76» haren ingeles leinua eta, beste alde batetik, de preposizio espainolaren elisioa, bulgarismo izatetik hizkera jasoan naturalizazio-agiria eskuratzera igaro dena (1).

____________________________________________
(1) Lapesa, Rafael (1981). Historia de la lengua española. Madrid: Editorial Gredos, 469. or.

Asier Larrinaga Larrazabal

Telebistaren historian ez dira asko izango Egun on, Euskadi bezalako kasuak, goizetik gauera aldatu baitzuen emisio-hizkuntza, gaztelaniatik 2013ko martxoaren 22an euskarara 2013ko apirilaren 8an, Aste Santua tarteko. Orain, Egun on, Euskadi ETB1en eskaintzen da, goizeko zortzietan, eta albistegietako hizkuntzalarientzat —niretzat, behintzat, bai— gozamen handia da garai bateko kontakizun-moldeak berriro aurkitzeko aukera hau.

Lehen, orainaldi burutua zen nagusi albistegietako kontakizunean, berri gehienetan ordu batzuk lehenago —askotan, aurreko egunean— izandako gertakariak azaltzen baitziren. Orain, aldiuneko informazioaren mendean erorita, orainaldi puntukari perifrastikoa egin zaigu albiste-testuetako nagusi eta jabe. Egun on, Euskadi aireratzen denean, ostera, egunak artean berri bakanen bat baino ez du eman, eta kontakizunean ia ez da izaten ari-ren beharrik. Nekez esango dugu «Gaur, suitzarrak goi-kargudunen soldatak mugatzea erabakitzen ari dira» edo antzekorik.

Egungo grina ari-zaleak, guzti-guztia ari-rekin kontatu behar gorri honek, ez nau oso zoriontsu egiten. Egun on, Euskadi-k eta ETBren gainerako albistegiek eskaintzen diguten talaiatik begiztatu ditugun beste hizkuntza-berrikuntza batzuek ere, ez naute oso zoriontsu egiten.

Lehen, arratsaldeko zortzietan jotzen zuen musika-bandak herriko plazan. Orain, arratsaldeko zortzietatik aurrera jokatzen ditu Osasunak futbol-partidak.

Lehen, udako planak egiteko orduan, esposari «iaz ere, horra joan ginen» esan arren, jaramonik ere ez zigun egiten. Orain, «pasa den urtean horra joan ginen» esan, eta, magia!, berehala prestatzen digu beste plan bat.

Lehen, etxeko txikiak ezkutaketan edo harrapaketan jolasten ziren. Orain, txikienak pantailaren batera itsatsita egoten dira egun osoan.

Lehen, goizez, hiru langile izaten ginen, eta, arratsaldez, bi aldiz gehiago. Orain, goizez, hiru langile izaten gara, eta, arratsaldez, goizez halako bi.

Lehen, Euskal Herrian, hotz egiten zuen neguan, eta bero udan. Orain, gurean ez du sargoririk egiten neguan, eta ez ipar beltzik udan.

Lehen, emakumeenganako indarkeriaren aurkako manifestazioak zirenean, euskaldun gehienok edo irten, edo jalgi egiten ginen. Orain, atera egiten gara, salbuespenik gabe.

Ene! Marimaistra handiarekin egin beharko dut berba, ea bere umorearekin kontu hauek ez handiegitzen laguntzen didan.

Asier Larrinaga Larrazabal

Lehengo asteburuan Bilbon hainbeste denda eta taberna kalabaza barru-hustuz dekoraturik ikusi nituenean, gogora etorri zitzaidan euskarara bikoiztu beharreko ikus-entzunezkoetan mila bider agertu zaigula Halloweeneko esakune ezaguna, trick or treat. Euskaraz saria edo ziria esaten izan dugu, eta, EiTBn asmatu, sortu, egokitu, moldatu edo itzuli behar izan ditugun gainerako esakune eta hitz guztiak bezala, HIKEA datu-basean gorde dugu, hurrengorako. HIKEA, orain, Euskalbarren laugarren bertsioaren bitartez ere kontsulta daiteke.

Zorioneko gaude, gero, euskaldunok! Euskalbar hizkuntza-kontsultetarako baliabiderik onetako bat da; onenetakoa, eskuratzen eta instalatzen erraza delako —doan, gainera—, erabiltzen erraza delako, eta ahaltsua delako. Euskalbar ez da berezko sorkuntzaz agertu Firefox nabigatzailean, zazpi pertsona eskuzabalen lanari esker baizik. Bertsioz bertsio, hizkuntza-bikote berriak erantsi dituzte, eta, batez ere, baliabide-mota berriak (testu-gordailuak, corpusak, itzulpen-memoriak…). Horregatik da hain ahaltsua.

HIKEA Euskalbarren bitartez kontsultatzen dugunean, datu-basea hobeto ustiatuko dugu trikimailu baten jakitun egonez gero. “Euskara” edo “Gaztelania” eremuetan kontsultatzen duguna, “Jakingarriak” eremuan ere arakatzen du aplikazioak.

Esate baterako, arabiera idatziz gero, herrialde musulmanen gaineko informazioetan sarri agertzen diren 50 hitz baino gehiagoren zerrenda eskuratuko dugu: suq (kale-azoka), mullah (ohitura eta lege islamikoetan aditua), henna (tindatzeko landarea), zakat (amoina; Islamaren bost zutabeetako bat)…

Edo zakil jarriz gero, zakilarekin loturiko 50 hitz baino gehiago agertuko dira: txori, txokor, larako, isipu, antxoa, beheko mutila eta beste sinonimo asko, tartean odoloste (zakil biguna). Ez bedi odolki–rekin nahas. Odolki, izan ere, gorpu esateko erabiltzen dugu telesail eta filmetan. Barka; «erabiltzen genuen» esan beharko nuke, bikoizketa hilda dago eta. Ziri ederra sartu digute.

Asier Larrinaga Larrazabal

Lehengo batean, menderagailu prepositiboen auziaz aritzea agindu nuen, eta hitza betetzera nator, gaiari ZEIN-erlatiboen alderditik helduta, azkenaldian nonahi aurkitzen ditut-eta, batez ere non-dunak. Baina ezer baino lehen, barka eskatuko dizuet, irakurleak, testua luzetxo irten zait eta, adibideengatik.

ZEIN-erlatiboak

Euskaltzaindiak (1) datu hauek ematen ditu ZEIN-erlatiboen formaz eta funtzioaz.

• Interpretazioari dagokionez, erraz hartzen dute balio ez-murrizgarria, baina balio mugagarria ere har dezakete (eta, beraz, murrizgarria ere bai).
• Egitura orokor hau dute: [(…) (aurrekaria+kasua)] [(izenordain erlatiboa+kasua) (…) (aditza+menderagailua)]
• Izenordain erlatiboa zein edo non izan daiteke. Zein mugagabean nahiz mugatuan joka daiteke, edozein kasutan (partitiboan izan ezik). Non leku-denborazko kasuetarako alternatiba da.
• Menderagailua bait– edo –n izan daiteke.
• Izenordain erlatiboa aurrekariaren aposizioan jartzen da, kasu hauetan izan ezik: a) aurrekariak posposizio bat du; b) aurrekaria izenlagun bat da; c) aurrekariak beste aposizio bat du; d) aurrekaria galdegaia da.
• Adibidea: «Dantzariaren jirak ere, guztiak dira ezkerrekoak, zein den pausu egiteko eta ibiltzeko alde madarikatua Eskritura Santuan».

Erabilerari dagokionez, hizkuntza idatzirako eta hizkuntza jasorako baliabidea dela dio Euskaltzaindiak. Antzekoa esan zuen Villasantek (2): «La lengua escrita necesita útiles e instrumentos sin los que la lengua hablada puede pasarse».

Adibide bilketa

Ez da zaila egungo testuetan nahi beste adibide biltzea. Nik Sustatu eta Zuzeu erabili ditut adibide-iturri gisa.

(01) Lursoru hori bera 3,35 milioi euroan erosi zuen Eibar Berri enpresak, zeinaren atzean eraikuntza enpresa batzuk dauden. (sustatu.com/1303231503)

(02) Oraindik ez dugu aurkitu webgune bat ere, non euskaldunok murgil gaitezkeen lagun bila, Axularren hizkuntzan. (sustatu.com/1086788636)

(03) Jarraian Irritxoen eguneko irekiera ekitaldiari emango zaio hasiera non hitzaldi motz baten ostean Oreretako alkateak Irritxoen eguneko Alkate Txikia izendatuko du. (sustatu.com/irritxoeneguna/1350053022)

(04) [Salvados programan] Hezkuntza sistemak pairatzen dituen benetako hainbat arazoren aipamena egin zelakoan nago, oraingoan, ez beste hamaika aldiz bezala, non La Sexta katearen progresismo light horrek erdizka uzten nauen. (http://zuzeu.com/blogak/iruntzi-dana/)

(05) Ale guztietan nabarmen aipatuko da Jokin Zaitegi saria, baita itzultzailearen izena ere, zeinak ez baitu galduko bere lanaren gaineko jabetza. (sustatu.com/aedelkartea/1353946898)

(06) Duela hilabete batzuek ikastoletan dabiltzan irakasle batzuek (gure IKTeroak tartean, esan egin behar da, mila mersi ideia, itzulpena eta guztiagatik) ZirIKTeroak izeneko txiringoarekin eman ziguten sorpresa. Halako txoko bat non teknologia, konpetentziak, katxarroak, internet eta hezkuntzaren gainean diharduten gustura eta alai. (sustatu.com/1224054654)

(07) Whatsapp da aplikazio bat telefono mugikorretan instalatu daitekeena, zeinekin zure kontaktuekin doan txateatu dezakezun, Internet konexioa baldin baduzu bederen. (http://sustatu.com/1310126750)

(08) Hirugarren gunea. Bertan bazkari herrikoia izango da non haur zein helduentzako menu bereziak izango ditugun. (sustatu.com/irritxoeneguna/1350053022)

(09) Adostasunetara iristea Politikan zaila izaten da. Eta are gehiago euskal politikan, non identitate kontuek dena baldintzatzen baituten eta gizartea erdibitzen baiten horretaz hasterakoan. (http://zuzeu.com/blogak/zintzotasunez)

Adibideak ikusita, gertakari hauek azpimarratuko nituzke:

a) Euskaltzaindiak azaldutako egitura orokorra betetzen duten testuak zainduagoak dira, bai erlatiboa eratzeko moduan, bai beste hizkuntza-ezaugarri batzuetan.

b) Izenordain erlatiboa zein denean, mugaturik erabiltzen da nagusiki.

c) Joera nabarmena dago menderagailu bietatik –n hobesteko.

d) Egitura orokorra betetzen ez duten esaldietan, lehenik eta behin, aditzari erantsi beharreko menderagailuan igartzen dira gorabeherak (03: elisioa; 09: bikoiztasuna).

e) Bigarrenik, hainbat esalditan (04, 06, 08) ez da oso garbi igartzen zer lotura duen erlatiboak aurrekariarekin; egiazko erlatibo bat baino gehiago, lokailu soil bat dirudi.

f) Egitura orokorra ez betetzea —d) eta e) atalak— akastzat jotzen badugu, akats gehiago detektatzen dira non-dun esaldietan.

g) Oro har, txukunagotzat dauzkadan autoreetan ez dut ZEIN-erlatiborik aurkitu. Bestalde, ZEIN-erlatiboa aurkitu dudan testu askotan, batik bat non-dunetan, gaztelaniatiko itzulpen baten aurrean nagoen sentsazioa sortzen zait. Onartzen dut, dena dela, azken g) atal honetan diodana subjektiboa dela.

Ahozko testuetan ere bai

Sail honetako adibideak ETBko analisi- eta debate-saioetan bildu ditut, parte-hartzaileen bat-bateko ahozko jardunetik zuzenean.

(10) Normalean erreferendumak irabazi egiten ditu galdera egiten duenak. Munduan horrela funtzionatzen du % 90ean; ez baldin bada leku bat non tradizio izugarri bat dagoen, eta kontzientzia bat hiritarrena, Suitzan bezala. (Egun on, Euskadi, 2013.06.24, 09:38)

(11) Entzun beharko lukete baita ere, behintzat, zer-nola pentsatzen duen herritargoak leku batean non aplikatu den atez ateko sistema. (Egun on, Euskadi, 2013.06.24, 09:40)

(12) Nik ez dut ezagutzen esperientzia historikorik, non federalismo asimetrikorik dagoen. (Debatea, 2013.06.20, 23:17)

(13) Nik uste dut lan handia geratzen da oraindikan egiteko, batez ere holako ekosistema batzuk sortzeko, eta eremu batzuk non euskaldun batek posiblea du integrala izatea, esan nahi dut, posiblea du bere eginkizun guztiak euskaraz egin. (Azpimarra, 2013.06.28, 19:21)

(14) Zer dira balioak? Zer baloreak transmititu nahi ditugu? Hainbat giza tratatuetan, nazioartean adostuta, non horietako batzuk Elizaren kontra ari den? Horiek dira balioak? (Debatea, 2013.06.27, 23:31)

(15) Beste alde batetik, guk sistema bat jarri dugu martxan, teknikoki, non topeak kontrolatzen diren. (Debatea, 2013.06.20, 22:35)

(16) Iritsiko da puntu bat, konbentzituta nago iritsiko dela puntu bat non jarreraz aldatu beharko dutela. (Azpimarra, 2013.06.26, 19:21)

(17) Euskal Herrian daude bi alderdi momentu honetan, Alderdi Popularra eta Alderdi Sozialista, zeinek esaten duten Bilduk oraindik ez duela onartu zoru etiko minimo hori. (Egun on Euskadi, 2013.09.10, 10:01)

Berriro ere, gertakari batzuk azpimarratu nahi ditut:

a) Euskaltzaindiak azaldutako egitura orokorra betetzen dutenak gutxienak dira (16, 17).

b) Izenordain erlatibo ia bakarra non da, zein-en adibide bat ere aurkitu dudan arren.

c) Aditzari itsasten zaion menderagailu bakarra –n da, elisioak (13) eta berrikuntzak (16) alde batera utzita.

d) Batzuetan (14, 15), ez da oso garbi igartzen zer lotura duen erlatiboak aurrekariarekin, batik bat ez dagoelako aurrekaria identifikatzerik.

e) Beste kasu batzuetan (10, 11, 12), erlatiboaren bidezko lotura traketsa da.

f) Oro har, hainbat hizkuntza-ezaugarrik salatzen dute esaldi gehienak traketsak direla.

g) Alor subjektiboan sartuta, ZEIN-erlatiboa duten diskurtsoek gaztelaniazko itzulpen baten aurrean nengoen sentsazioa sortzen didate. Txukunago iruditu zaizkidan hiztunei, berriz, ez diet ZEIN-erlatiborik entzun.

Areago, euskaldun askori ez zaie ezergatik ere etortzen ahora ZEIN-erlatiboa, nahiz eta, adibide deigarri honetan bezala, aukera-aukerakoa izan (multzo hutsa txertatu dudan lekuan, batek baino gehiagok non jarriko zuen).

(18) Nik uste dut denborarekin —errealitateari iskin egin gabe ere— iritsiko da unea Ø —denok aurrera egingo badugu eta etorkizuneko elkarbizitza horren izenean denok nahi dugun horretara begira— ez gauza batzuk ez ikusiarena egin baina bai gauza batzuk gainditze horretan indar gehiago jarriko duguna. (Azpimarra, 2013.06.26, 19:22)

Ondorioak

ZEIN-erlatiboa era guztietako testuetan zabaldu da. Gaur egun, beraz, ez da testu idatzi zainduen ezaugarria. Alderantziz, gehiago agertzen da testu traketsetan. Egitura orokorrari dagokionez, eskema hau eman dezakegu: [(…) (aurrekaria+kasua) (…)] [(non) (…) (aditza+n)].

Funtzio eta balioak direla eta, testu idatzi zainduetan egiazko erlatiboa da. Hortik kanpo, balio zehaztu gabeko lokailua baino ez da, hainbat eta hainbat ustezko aurrekaritik aldenduta agertzeak erakusten duen bezala.

_________________________________

(1) Euskaltzaindia (1999). EGLU V, 218-240.
(2) Villasante, Luis (1979). Síntaxis de la oración compuesta, 87-92.

Asier Larrinaga Larrazabal

Egungo kultura hiritar globala ingelesez sortzen da, eta ingelesa du —ia— hizkuntza bakarra. Ondorioz, ingelesezko hitzak oldeka sartzen dira hizkuntza modernoetara, baita euskarara ere. Euskarak ez die muzin egiten maileguei, baina ingelesetikoak ez dira beti samurrak: grafia arrotza izan dezakete (backstage), edo ahoskera korapilatsua (crowdfunding), eta belarriz identifikatzen zail bihur daitezke deklinatutakoan (jet laga).

Normalean, mailegu gordinaren lehen inpaktuaren ostean, eboluzioa hiru bide hauetako batetik joaten da:

a) mailegua irentsi egiten da (meeting > «mitin», «mitinlari», football > «futbol», «futbol-zelai»)

b) ordain bat ematen zaio (feedback > «atzeraelikadura», play-off > «kanporaketa»)

c) maileguak ordezkatu duen hitza berrezarri egiten da (checkpoint > «kontrol», crowdfunding > «diru-bilketa»).

Hain zuzen, lehengo batean Eneko Bidegainek crowdfunding eta fracking hitzei buruz idatzi zuenaren ildotik dator hemendik aurrera esan nahi dudana.

Uste dut ingelesetiko maileguen kontu honetan lotsagabekiago jardun beharko genukeela, eta errazago egin beharko genukeela mailegua erabat irensteko zein ordezteko urratsa. Ordeztea erabakiz gero, ordaina sortzeko ere, lotsagabekiago.

Izan ere, ingelesa bera ausarki aritzen da lexiko-sorkuntzan, bide heterodoxo samarretan barrena.

• Siglen lexikalizazioa: laser (light amplification by stimulated emission of radiation).
• Laburduren lexikalizazioa: condo (condominium), mayo (mayonnaise).
• Amalgama: modem (modulator-demodulator), codec (coder-decoder), brunch (breakfast + lunch).
• Kapritxozko eratorpena: humongous («huge»-etik abiatuta), zillion («million»-en irudira).
• Izen berezietan, berdin: AC (Atlantic City), LA (Los Angeles), Philly (Philadelphia), Tribeca (Triangle below Canal Street —New Yorkeko auzoa—).

Iruditzen zait euskaraz ere zilegi direla bide horiek, eta saiakuntza txiki bat egin nahi izan dut azkenaldian mailegu deseroso edo eredu inbidiagarri iruditu zaizkidan ingelesezko hainbat hitzi euskarazko ordaina emateko.

• jet lag: jet-jauzi (hegazkin-bidaia luze batek gorputzaren erritmoetan eragindako alterazioa)
  Txinatik itzuli naizenetik, eta badira hiru egun, ez dut jet-jauzia gainditu.
• mall: merkagune («merkataritza-gune» erabilera formaletarako utziko nuke)
  Merkagunera noa, praka batzuk erostera.
• smartphone: azkarfono (erabilera formalean «telefono adimendun» esango nuke)
  Azkarfono bat zozkatuko dute erantzuna asmatzen dutenen artean.
• sext / sexting (sex + text): sexuketa (eduki sexual esplizitua duten mezuak eta irudiak trukatzea baliabide elektronikoen bitartez).
  Nerabeen % 62k sexuketarako erabiltzen dituzte sare sozialak.
  Anthony Weinerrek New Yorkeko alkategai izateko aukera guztiak galdu ditu sexuketa-eskandalu batengatik.

Asier Larrinaga Larrazabal

Aurreko postean esan nuen esaldi batzuetan mintzagaia informaziogune bihurtuta aurkitzen dudala, eta informaziogunea, gehikuntza bihurtuta. Adibide gehiago agindu nituen post honetarako, eta hitza betetzera noa. Hona lehena:

(1a) Izan dezakezu dieta bat osasunerako ona dena eta ingurumenari ere kalte txikia egiten diona, baina hori bakarrik, bere horretan, niretzat ez da nahikoa esateko dieta osasungarria eta jasangarria denik.

Lehen adibide hori itzulpen bat da, oso gardena («puedes tener una dieta que sea…»), eta nik honela emango nuke:

(1b) Zure dieta, beharbada, ona izango da osasunerako, eta kalte txikia egingo dio ingurumenari, baina hori bakarrik…

Edozelan ere, ez dut uste subjektua mintzagai modura hanpatzeko beharrik dagoenik.

(1c) Beharbada, zure dieta ona izango da osasunerako, eta kalte txikia egingo dio ingurumenari, baina hori bakarrik…

Hurrengo adibidearen jatorria ohar ezagun bat da, datu pertsonalak eskatzen dizkigutenean orri-oinean jartzen dutena.

(2a) Zure datuak XXXk kudeaturiko datu-base batean jasoko dira, helburu komertzialekin. Zure datuak kontsulta ditzakezu, zuzendu, ezabatu edo erabilpen horietarako ukatu, azpiko helbidera mezu bat bidaliz.

 Bertsio asko daude, baina denetan sumatzen dut mintzagaia informaziogune bihurtuta. Horrelako bat nire eskuetara helduz gero, beti aldatzen dut. Alternatibak bat baino gehiago dira.

(2b) Zure datuak XXXk kudeaturiko datu-base batean jasoko dira, helburu komertzialekin. Zure datuak kontsultatzeko, zuzentzeko, ezabatzeko edo erabilpen horietarako ukatzeko, mezu bat bidali behar duzu azpiko helbidera.
(2c) Zure datuak XXXk kudeaturiko datu-base batean jasoko dira, helburu komertzialekin. Zure datuak kontsultatu, zuzendu, ezabatu edo erabilpen horietarako ukatu nahi izanez gero, mezu bat bidali behar duzu azpiko helbidera.

Hurrengo adibide hauek ere itzulpenak dira; EiTBren estilo-liburuaren zirriborroko pasarte batzuk. Testua gaika dago antolatuta, baina paragrafo bakoitzak ideia independente bat biltzen du, gehienetan EiTBren jokabide ideala deskribatzen duen baieztapen gisa.

(3a) EiTB sare sozialetan dago erabiltzaileen leialtasuna lortzeko, markaren irudia sustatzeko eta Internetetik Taldera doan trafikoa bideratzeko, erabateko komunikazioa lantzen duen zerbitzu publikoa dela bide, lanbide eta bikaintasun irizpideetan oinarrituta.
(4a) EITBk bere misioa betetzen du telebista, irratia eta Interneteko kanalen bidez komunikazio-talde publiko gisa, eskaintza osatua eginez.
(5a) Erakundearen hedabide desberdinei haien iritzia eman edo adierazpenak egiten dizkieten pertsonei informatuko zaie horiei emango zaien erabilera, eta beren-beregi jakinaraziko zaie zein saiotan, egunetan eta ordutan emitituko diren.
(6a) Hauteskunde-gauean, emaitzak baloratzeko alderdi politikoen egoitzetatik egiten diren agerraldien jarraipena egingo da kronikaren edukia hauteskunde-giroaz kutsatu barik.
(7a) EiTBko kazetariek inkesta baten emaitzei doazkien irakurketa eta interpretazio egokia egingo dute inkesta egin duen enpresak edo inkesta eskatu duen erakundeak emandako titularrak kopiatu baino lehen. Horretarako, behar-beharrezkoa da kazetariak estatistika eta demoskopiaren inguruko oinarrizko jakintza edukitzea.

Testua EiTBtik kanpo euskaratu zen, eta, itzulpena jaso zenean, Zuzendaritzak goza nezala eskatu zidan, lehen irakurraldian ulertzeko moduan jar nezala. Goiko esaldiak honela moldatu nituen, nik mintzagaitzat jotzen nuena informaziogunetik atera eta mintzagai bihurtuta:

(3b) EiTB sare sozialetan egonda, erabiltzaileak fidelizatzea, marka-irudia promozionatzea, eta Internetetik Taldearen beste hedabideetara igarotzeko bidea erraztea lortu nahi da. Horretarako, komunikazio-zerbitzu publiko integrala, profesionala eta bikaina eskaini behar da.
(4b) Misio hori betetzeko, EiTBk hainbat kanal ekoizten ditu telebistan, irratian eta Interneten, komunikazio-talde publiko baten egitura hartuta, eta eskaintza osatua eginez.
(5b) Pertsona bati EiTBren hedabide baterako iritzia edo adierazpenak eskatzen bazaizkio, garbi azaldu beharko zaio bere hitzak zelan eta zertarako erabiliko diren, eta beren-beregi jakinaraziko zaio zein saiotan, egunetan eta ordutan emitituko diren.
(6b) Hauteskunde-gauean, alderdi bakoitzak bere egoitzan egiten duen balorazio-agerraldiaren jarraipenean, kronikak ez du hauteskunde-giroaz kutsatu behar.
(7b) Inkesten emaitzak direla eta, EiTBko kazetariak euren irakurketa eta interpretazioa egiten ahaleginduko dira, ikerketa egin duen enpresak edo hura eskatu duen erakundeak emandako titularrak erreproduzitu barik. Horretarako, behar-beharrezkoa da kazetariak oinarrizko prestakuntza izatea estatistikan eta demoskopian.

 Zalantzan egon naiz, baina, azkenean, jatorrizko testuak ere emango ditut, zerbait argituko dutelakoan.

(3c) La presencia de EiTB en las redes sociales busca fidelizar a la audiencia, contribuir a la imagen de marca y generar tráfico desde Internet hacia el grupo a través de un servicio público de comunicación integral y sujeto a criterios profesionales y de excelencia.
(4c) EiTB lleva a cabo su misión a través de sus canales de televisión, radio e Internet en forma de grupo público de comunicación, con una oferta completa.
(5c) Las personas que manifiesten su opinión o accedan a hacer declaraciones para los distintos medios del ente serán informadas del uso que se hará de las mismas, con indicación expresa del espacio, día y hora de emisión.
(6c) Durante la noche electoral, las comparecencias de valoración en la sede de cada formación política serán cubiertas sin que la crónica se contagie del ambiente electoral.
(7c) Las/los periodistas de EiTB tratarán de hacer una lectura e interpretación propias de los resultados de una encuesta, antes que reproducir los titulares que transmiten las empresas responsables de los sondeos o los organismos que se las encargan. Para ello, resulta imprescindible la formación básica en estadística y demoscopia.

Asier Larrinaga Larrazabal

Ez dakit estilo jarraitua den gehien konbentzitzen nauen izendapena, baina bat nator Jesus Mari Agirreren diagnostikoarekin: euskarazko itzulpen askotan ez da errespetatzen argumentuaren haria, eta ez da errespetatzen argumentuaren estiloa. Hortik aurrera, luze eta lasai aztertu beharko litzateke zein, ezen eta gainerako menderagailu prepositiboen auzia, baina hurrengo batean izango da.

Argumentuaren hariaz hitz egiten denean, gehienetan, sintaxi-baliabideak izaten dira ardura, eta gutxitan aipatzen dira ordenamendu-baliabideak. Post honetan, ordenamenduaz jardungo dut, baina ―itxura batean, behintzat― ez itzulpenen aldetik helduta, euskaraz sortzen diren testuen aldetik helduta baino.

Nire iritziz, ez dago esaldiaren informazio-antolaera errespetatzea baino baliabide hoberik argumentuaren haria zaintzeko. Hauxe da antolaera horren eskema, Juan Garziaren terminologia erabiliz:

mintzagaia(k) – galdegaia – aditza – hizpideabarra(k) – gehikuntza(k)

Galdegaiak, aditzak eta hizpideabarrek esaldiaren informaziogunea osatzen dute; mintzagaiek eta gehikuntzek, esaldiaren periferia.

Nire itzulpenetan, ardura handia ipintzen dut esaldiaren informaziogunea eta periferia aukeratzen, ustez emaitza oso onekin 🙂 Emaitza ez hain onak aurkitzen ditudanean, dela testu itzulietan, dela jatorriz euskaraz idatzita ―bide― dauden testuetan, informazio-antolaerari begiratzen diot beste ezeri baino lehenago. Hona adibide erreal ―apur bat moldatu― batzuk.

• (1a) Messenger zunda bidali zuten, Merkurio Ilargiaren antzekoa zelako hipotesiarekin.
• (2a) Gure enpresan kontratatua izateko, euskara jakin behar da. Gero lan egingo dugu gaztelaniarekin, ingelesarekin eta portugesarekin, baina garbi dugu nondik irekitzen garen eleaniztasunera.
• (3a) [irratiko albistegian] Manifestariek txistuka eta oihuka jarraitzen dute, Polizia hogei bat metro atzeratu denean.

Gauza arraroren bat igartzen diet esaldi horiei, gaztelaniazko antolaeraren oihartzunaz gainera. Nire analisia da nik mintzagai modura jarriko nukeena informaziogune bihurtu dela, eta nik informaziogunetzat aukeratuko nukeena gehikuntza bihurtu dela, edo hizpideabar.

Hauek dira nire proposamenak, «bisturia» gehiegi sartu barik.

• (1b) Messenger zunda bidali zutenean, Merkurio Ilargiaren antzekoa zelako hipotesia zuten.
• (2b) Gure enpresan kontratatua izateko, euskara jakin behar da. Lan egiteko orduan, gaztelania, ingelesa edo portugesa erabili beharko da, baina garbi dugu nondik irekitzen garen eleaniztasunera.
• (3b) [irratiko albistegian] Manifestarien txistuen eta oihuen artean, Polizia hogei bat metro atzeratu da.

Hurrengo postean, adibide gehiago ekarriko ditut.

Asier Larrinaga Larrazabal

Sapir-Whorf hipotesia XX. mendearen lehen erdialdean formulatu zen. Egun, gezurtaturik dago, baina arrastoa utzi du hizkuntza-gaiez interesatzen direnen / garenon «herri-jakintzan», oso ideia sinple gisa: pertsona baten mundu-ikuskera, pertsona horren hizkuntzak baldintzatzen du. Hori egia balitz, elebidunok eskizofrenia moduko batean biziko ginateke.

Nik ez dut gure artean gaitz horren sintomarik igartzen, baina, egiatan, elebidunok modu ezberdinetan esperimenta dezakegu mundua. Piperrek, euskaraz, min ematen digute; gaztelaniaz, azkura, eta ingelesez, beroa.

Susmoa dut, dena dela, halako anekdotetatik harago nekez begira diezaiokegula gauza berari ikuspegi batetik baino gehiagotatik. Zenbakiak datozkit gogora. Euskaldun askok ―Hego Euskal Herrian― gaztelaniaz esaten dituzte zenbakiak, euskal sistema hogeitarra irensten gaitza izango balitzaie bezala. Are gaitzago egiten zaie zenbakiak urteetan edo bestelako modu sinbolikoren batean erabiltzen direnean. Anjel Alkainek eta Iñake Irastortzak parodiatzen dituzten atsuei galdetu beharko genieke, osterantzean, zergatik esaten duten «ETB Uno», eta ez «ETB Bat».

Elebidunok, ikuspegi biren artean aukeratu behar dugunean, hizkuntza minoritarioa irteten da galtzaile. Nik horrela interpretatzen ditut euskarazko ahaide-izenetan igartzen ditudan “anomaliak”.

Ematen du antzina-antzina familiaren ideia nahiko murritza zela, eta famili gunetik kanpokoak izendatzeko oso hitz lausoak erabiltzen zirela, ez sexua, ez ahaidetasun-gradua bereizten ez zutenak: «arbaso», «iloba»… Beharbada, hizkuntza erromantzeen mundu-ikuspegiak ekarri zigun «amona», «koinata», «lehengusu», «birbiloba» eta beste batzuk sortu edo mailegatu beharra. Oraindino ez dira amaitu beharrak: «koinatukide», «izeba txiki»… Labur esanda: egun, euskaraz, erabat sustraiturik dago sexua eta gradua bereiztea ahaidetasun-izenetan.

Nire iritziz, testuinguru horretan zabaldu da mendebaldetik Euskal Herri osora «lehengusina». Ez zait iruditzen «aktoresa», «alkatesa» eta gainerako lanbide-izen sexu-markadunen ildotik joan denik.

Lehengoan, «lehengusina» baturako egoki ote den galdetu zuen Euskadi Irratian entzule batek. Euskaralari batek erantzun zion euskaraz desegoki dela genero-bereizketa egitea. Nik esango nuke desegoki ez, ezinezko dela.

Beste argudio interesgarri batzuk ere erabili zituen euskaralariak: desgrazia bat dela halako inbasioa jasatea euskara batuan, bizkai euskara tradizio eskasekoaren kume marjinal bat baino ez dela… Satan bera hitz bihurtuta!

Asier Larrinaga Larrazabal

Post honetan jaso ditudan datuak eta gogoetak Ugarteburu Terminologia Jardunaldietako Hizkuntza-bitartekariak eta terminologia mahai-inguruan zirriborratu nituen 2013ko urtarrilaren 23an, eta ETB1eko eguraldi-iragarpenaren hizkerak izan duen bilakaeraren berri ematen dute.

Aroa Euskal Telebistan

EiTBren hastapenetan, eguraldiaren iragarpenaren ildoa Pello Zabalak urratu zuen Euskadi Irratitik. Telebistan, lehen eguraldi-aurkezleak ―Ainhoa Etxebestek― Zabalaren hitz egiteko modu herrikoiari jarraitzen zion, meteorologo batek gaztelaniaz prestatzen zuen iragarpena pantailaratzen zuenean.

1980ko hamarkadak aurrera egin, eta Edurne Otaegik ordezkatu zuen Etxebeste. Hizkeran, berrikuntza bat egon zen baliabideen aldetik, UZEIk Meteorologia hiztegia argitaratu baitzuen 1988an. «Brisa», «itsaskirria» eta beste termino asko betiko itsatsi ziren eguraldiaren iragarpenean, eta banalerro garbi bat trazatu zuten herri-hizkera soilaren eta eguraldiko aurkezleen mintzamoldearen artean. Luze gabe, ezin saihestuzko bihurtuak ziren soluzio terminologiko bermedunak, eta, hala, eski-estazioen berri ematen hasi zenean, 1992-93ko neguan, ETBko Meteorologi Zerbitzuak eta Euskara Zerbitzuak Euskaltzaindiraino helarazi zuten elur-motei zegozkien terminoen kontsulta: «udaberri-elurra», «elur-hautsa»…

Herri-hizkerak eta terminologia meteorologikoak formatu dute, beraz, Euskal Telebistako eguraldi-aurkezleek darabilten hizkera. Nahastura horri oratze on bat egin zioten 1990ko hamarkadaren erdialdean Andoni Aizpuruk, Asier Sarasuak eta Jon Albisuk. Sarasua, Zientzietan lizentziatua, ETBko lehen meteorologo euskalduna izan zen, eta iragarpenak zuzenean euskaraz lantzen lehena. Aizpuruk, Sarasuarekin elkarlanean, Pello Zabalaren ildoari jarraitu, eta diskurtso natural, dotore eta iristen erraz bat aurkitu zuen. Urteagarrenean, 1994an, Albisuk hartu zuen Sarasuak utzitako lekua, eta iragarpena kontzeptu meteorologikoen azalpenekin hornitzen hasi zen. Iragarpenen edukia maila teknikorantz jaso zuen. Eduki “meteorologikoago” hori ere, egokiro integratu zuen Aizpuruk bere diskurtsoan.

Euskara Zerbitzuak, bere aldetik, Aizpururi eta berriemaile-taldea osatzen joan ziren Urko Aristiri, Aurkene Iturriozi eta gainerakoei laguntzeko asmoz, herri-hizkeran eguraldiaz jarduteko erabiltzen diren hitz eta esamoldeak biltzeari ekin zion. Emaitza HIKEAn kontsulta daiteke, “Gaia (1)” eremuan Orokorra eta “Gaia (2)” eremuan Eguraldia aukeratuta.

2000ko hamarkadaren erdialdean, Euskalmeteko meteorologoei eman zitzaien ETBko iragarpena prestatzeko ardura, lehendik irratian egiten zen bezala, eta meteorologo haietakoren bat edo beste ―Onintze Salazar…― kamera aurrean ere jarri ziren, lehenago irratiko mikroen atzean jarriak ziren bezala.

Urrats hori egiteko, meteorologoei komunikatzaile-prestakuntza ematea hitzartu zuten EiTBk eta Euskalmetek. Ekimena 2008-2009 epealdian eraman zen aurrera, eta, hizkuntzari zegokionez, arreta berezia ipini zitzaion ‘teknolekto’ kontzeptuari. Teknolektoa, meteorologoek euren txostenetan erabiltzen dute, eta, ondoren, txosten horiek eguraldi-iragarpenaren lehengaia baitira, ikus-entzuleentzako hizkerara itzultzen dute.

Prestakuntza haren emaitza interesgarri bat Euskaltermen euskarazko terminologia finkatzea izan zen. Euskalmeteko meteorologoek, EiTBko Euskara Zerbitzuaren laguntzarekin, terminologia guztia bildu, sistematizatu, eta definitu egin zuten, eta gaztelaniazko, frantsesezko eta ingelesezko ordainekin biribildu zuten, 100 erregistrotik gorako taula batean. Taula, Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuko lantaldeari aurkeztu zitzaion 2008an, eta hainbat ohar eta iradokizun egin zituen. Euskalmetek darabilen behin betiko bertsioa HIKEAn kontsulta daiteke, “Gaia (1)” eremuan Zientzia eta Teknologia eta “Gaia (2)” eremuan Meteorologia aukeratuta.

Teknolektoa vs. herri-hizkera

Uste dut adibide oso ona dela lanbro hitza, eguraldiaren aurkezleek herri-hizkeraren eta teknolektoaren artean egin behar dituzten oreka-ahaleginak ilustratzeko.

Herri-hizkeran, «lanbroa» oso gauza zehaztugabea da, leku batzuetan ideia bati dagokiona, beste batzuetan beste bati, eta beste batzuetan beste bati. Hiru ideia horietako bakoitzerako, sinonimo ugari daude herri-hizkeran. Teknolektoak, ugaritasun horren artetik, forma bakarra aukeratu du termino modura.

	LANBRO HITZAREN EREMU SEMANTIKOA
ideiak	1	2	3
herri-hizkerako berbak	laino behe-laino laino-behera gandu	gandu lanbro	euri lapratz euri mehe garapa euri-landur zirimiri lantxurda garo lanbro
teknolektoko terminoak	«laino»	«lanbro»	«zirimiri»
gure inguruko hizkuntzetan	es: «niebla» fr: «brouillard» en: «fog»	es: «bruma» fr: «brume» en: «mist»	es: «llovizna» fr: «bruine» en: «drizzle»
terminoaren definizioa	Ur-tanta oso txikien aireko suspentsioa, lurrazaleko ikuspen horizontala kilometro bat baino gutxiagora murrizten duena. Ikuspena 200 m baino gutxiagokoa bada, orduan, laino itsu terminoa erabiliko da	Ur-tanta mikroskopikoen edo zatiki higroskopiko bustien aireko suspentsioa. Lanbroa denean, ikuspena 1 km eta 5 km artekoa da, eta hezetasun erlatiboa % 70 edo gehiagokoa	Prezipitazio nahiko uniformea, elkarren kontra oso hurbil dauden ur-tanta oso txikiz (0,5 mm baino diametro txikiagokoz) osatua

Eguraldi-aurkezleak ez du ezer konpontzen «lanbroa» esanda, ikusleen “deskodetze-gakoa” ez baita teknolektoa, herri-hizkera baizik. Aurkezlearen lana da, beraz, testuinguru egokian kokatzea iragarpenerako aukeratzen dituen hitzak, eta behar den beste argibiderekin hornitzea. Esaldiak eta testuak sortzea, alegia.

Esaldietan dago gakoa

Esaldiak eta testuak sortzeko artearen jabe den aurkezlea teknolektoaren uztarpetik aska daiteke, eta samurrago komunikatzen da.

Adibidez, hodeiek zeruaren erdia baino gutxiago estaltzen badute, partez hodeituta dagoela esaten da teknolektoan. ETBren eguraldiaren tartean, nekez esango da hala. Modu hauetakoren batean, bai:

Zeruan oskarbiguneak zabaldu dira.
Zeruan hodeiak eta ostarteak daude.
Hodeitza saretu egin da.

Ederra da hodeitza saretzearen irudia, eta zaleak ere baditu aurkezleen artean. «Eguraldi ona» esapide topiko eta ―ETBko ikusle askoren mundu-ikuskearen arabera― gezurrezkoak, ostera, nekez du zalerik, baina, horregatik, ez dago aurkezlerik udako egun garbi, eguzkitsu eta bero bat egokiro aipatzen ez dakienik.

ETBko eguraldi-aurkezleak ―lehengoak eta oraingoak― hitzaren zinezko artistak dira. ETBko meteorologo eta hizkuntzalariekin eskuz esku, hizkera berri bat sortu dute, eguraldi-iragarpenaren hizkera.